Wyniki wyszukiwania

Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Zmysłowa bezpośredniość i dystans narracyjny w opowiadaniach o duchach M. R. Jamesa

Jacek Mydla

Data publikacji: 30-06-2025 | Abstrakt | s. 127-141

Jacek Mydla omawia widzenie duchów i dystans narracyjny w opowiadaniach o duchach M. R. Jamesa (odnosząc się głównie do utworu „Count Magnus”). Kontekst teoretyczny składa się ze starożytnych (Platon) i współczesnych (Booth, Genette) teorii narracji oraz traktowania przez nie elementu „pokazywania” w „narracji”. Mydla również odnosi się do platońskiej krytyki mimesis w Republice oraz do koncepcji fokalizacji Genette’a. Wzbogacając ten kontekst o odniesienia do najnowszych badań nad wiktoriańskim ghost-seeing (widzeniem duchów; Smajić), Mydla omawia, w jaki sposób M. R. James zmniejsza dystans narracyjny, aby umożliwić zapośredniczone widzenie ducha, równocześnie, poprzez zastosowanie ram narracyjnych, ostrzegając czytelnika przed pułapkami językowo i artystycznie zdobytej bezpośredniości.

2025-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Świński trucht nachtkastlika. Śmieciopisanie Doroty Masłowskiej

Izabella Adamczewska-Baranowska

Data publikacji: 22-12-2025 | Abstrakt | s. 161-178

Autorka proponuje odczytanie twórczości Doroty Masłowskiej przez pryzmat krytyki śmieciowej, inspirowanej interdyscyplinarnymi waste studies/garbologią. Osadzając swój wywód w kontekście antropologii życia codziennego Rocha Sulimy oraz krytyki fantazmatycznej Marii Janion, pokazuje, że odpady i wysypiska są nie tylko dekoracją i metaforą, lecz fenomenem twórczości autorki Magicznej rany.

2025-12-22



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

O specyfice wiedzy we współczesnych naukach humanistycznych

Mateusz Falkowski

Data publikacji: 01-08-2024 | Abstrakt | s. 299-308

W tekście współczesna sytuacja humanistyki zestawiona zostaje z kryzysem podstaw w matematyce przełomu XIX i XX wieku. Dzięki temu ujawnia się różnica między wiedzą matematyczną a humanistyczną, zwłaszcza tą w wersji strukturalistycznej z jej formalistycznymi aspiracjami. Narodziny i rozkład strukturalizmu to jednoczesna transformacja pola badawczego, którym staje się odtąd kultura, oraz poznawczego instrumentarium. W efekcie okazuje się, że nie tylko nie ma właściwego przedmiotu humanistycznych badań, ale także autentycznie humanistycznego języka. Humanistyczna wiedza – nazwana w przeciwieństwie do matematycznej wiedzy intensywnej ekstensywną – skazana jest na metajęzyki.

2024-08-01



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Literatura rosyjsko-izraelska i jej mitotwórczy potencjał

(recenzja w języku polskim, abstrakt w języku angielskim)

Mirosława Michalska-Suchanek

Data publikacji: 25-06-2022 | Abstrakt | s. 219-227

"Literatura rosyjsko-izraelska i jej mitotwórczy potencjał. Recenzja pozycji: Roman Katsman, Vysshaya legkost'sozidaniya. Sleduyushchiye sto let russko-izrail'skoy literatury (Boston–St. Petersburg: Academic Studies Press–BiblioRossica, 2021). Oprawa twarda, 443 str [Роман Кацман, Высшая легкость созидания. Следующие сто лет русско-израильской литературы (Boston–St. Petersburg: Academic Studies Press–BiblioRossica, 2021]"

Tekst jest recenzją monografii Romana Katsmana pod tytułem Vysshaya legkost' sozidaniya. Sleduyushchiye sto let russko-izrail'skoy literatury (Boston–St. Petersburg: Academic Studies Press–BiblioRossica, 2021). Jest to kontynuacja jego badań zawartych w poprzedniej książce Neulovimaya real'nost'. Sto let russko-izrail'skoy literatury (1920–2020) (Boston–St. Petersburg: Academic Studies Press–BiblioRossica, 2020). Katsman odchodzi od postrzegania literatury rosyjsko-izraelskiej jako części literatury rosyjskiej oraz od jej opisu wyłącznie w kontekstach i zależnościach związanych z kulturą rosyjską. Uznanie autonomiczności tej literatury wymaga odrębnej metody badawczej, narzędzi i aparatu pojęciowego. Katsman w książce z roku 2020 zaprezentował filozoficzno-kulturowy paradygmat, który ma za zadanie wyznaczyć perspektywę oglądu literatury rosyjsko-izraelskiej, w kolejnej monografii ten paradygmat uzupełnia o zawarty w tej literaturze potencjał mitotwórczy.

2022-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Współpraca nauk o kulturze z informatologią. Propozycje interdyscyplinarnych zagadnień badawczych

(Artykuł w języku polskim/A research article in Polish)

Jarosław Pacek

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 127-146

Celem artykułu jest wskazanie możliwości interdyscyplinarnej współpracy, łączącej specyfikę badań nad kulturą oraz związanych z informacją i komunikacją. Artykuł stanowi także głos w dyskusji związanej ze zmianami klasyfikacji dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych. Zidentyfikowane zostały i omówione wybrane przykłady problemów badawczych funkcjonujących na styku nauk o kulturze oraz bibliologii i informatologii. Należą do nich np. kulturotwórcza funkcja informacji i komunikacji; zmiany artefaktów kultury (książek i dokumentów) w elektronicznym środowisku sieciowym, dzieło i jego relacje z odbiorcami, zarządzanie informacjami o dziełach w procesie komunikacji. Sformułowanych zostało kilka pytań i propozycji badawczych. Artykuł wskazuje na zasadność i korzyści z pogłębienia interdyscyplinarnych badań między naukami o kulturze a bibliologią i informatologią.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Trzecie pokolenie Palestynek po Nakbie. Postpamięć jako balansowanie "pomiędzy" komunikacją indeksalną i symboliczną.

(Article in Polish/Artykuł w języku polskim)

Marcela Kościańczuk

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 187-205

Artykuł przedstawia wyniki badań wykonanych z użyciem antropologii wizualnej w Palestynie. Analiza prezentuje możliwość wykorzystania kategorii trzeciego pokolenia oraz post-pamięci do doświadczeń młodych kobiet palestyńskich. Ze względu na ograniczone ramy artykułu przedstawione są strategie kobiet, które zaprezentowały w czasie badań swoje kluczowe wartości i zgodziły się na ten temat opowiedzieć za pomocą fotowywiadu. Ich narracje są odnoszone do reinterpretacji wydarzenia Nakby.

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Posmaki diachronii. Przeszłość i fotografia na Podkarpaciu

(Artykuł w języku polskim)

Adam Pisarek

Data publikacji: 30-12-2020 | Abstrakt | s. 49-65

Artykuł dotyczy relacji pomiędzy funkcją rodzinnych zdjęć w kulturze podkarpackich wiejskich społeczności a obecnymi tam sposobami porządkowania czasu. Autor rekonstruuje historię oddolnych praktyk fotograficznych i pokazuje ich związki z procesami modernizacji tamtejszych terenów wiejskich. Opisuje, w jaki sposób zmiany gospodarcze, społeczne i obyczajowe łączyły się ze zmianami formy i funkcji zdjęć. Interesują go także współczesne sposoby wykorzystania starych fotografii. Udowadnia, że takie inicjatywy, jak lokalne archiwa cyfrowe stanowią ważne formy utrwalania lokalnej tożsamości i popularyzowania tradycji. Podstawowym celem artykułu jest jednak dookreślenie miejsca fotografii wernakularnej w procesie powstawania współczesnych konstrukcji przeszłości i teraźniejszości. Bazując na etnograficznych badaniach terenowych prowadzonych na terenie jednej z podrzeszowskich gmin, autor argumentuje, że zdjęcia mogą stać się łącznikiem pomiędzy dwoma typami przeszłości – doświadczanej jako wzorzec i interpretowanej jako tekst. Jako takie, stanowią formę dynamicznego spoiwa pozwalającego radzić sobie z długotrwałą i radykalną zmianą kulturową.

2020-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Terapeutyczny recykling/niesamowite powtórzenie

Sławomir Masłoń

Data publikacji: 01-01-2009 | Abstrakt

Sławomir Masłoń

Therapeutic Recycling/Uncanny Repetition

Using a few hints from Lacanian psychoanalysis, the paper attempts to distin­guish between two possible attitudes towards repetition in culture. One is the happy recycling of culture propagated by most of postmodernist discourses as the very practice of freedom and whose ultimate incarnation is Joyce's Finnegans Wake, which is, however, the therapeutic freedom of the possible. The other would be an attempt at cultural repetition in Kierkegaardian sense, that is, changing the coordinates of the possible by means of bringing out the uncanny surplus in the familiar and thus introducing a breach in the discur­sive space which would make room for the impossible to appear within it, as exemplified by the work of Kafka.

2009-01-01



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Śniło mi się “KINO”… Postscriptum

Adrian Gleń

Data publikacji: 30-06-2026 | Abstrakt | s. 279-296

Tekst jest eksperymentalnym połączeniem eseju naukowego i reportażu, swoistym badaniem terenowym literatury. Autor udaje się do Solca Zdroju (tropem fotografii Wojciecha Prażmowskiego) i odnajduje miejsce, w którym niegdyś stało, opisane w Jadąc do Babadag Andrzeja Stasiuka, “KINO”. Rekonstruuje historię tego budynku i raz jeszcze czyta kluczowy ustęp powieści w kontekście figury borgesowskiego Alefa.

 

2026-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Posthumanizm – w poszukiwaniu nowej etyki

Magdalena Środa

Data publikacji: 28-12-2023 | Abstrakt | s. 109-126

Kryzys klasycznego humanizmu jest faktem. Ujawnił bowiem on swój ciemny rewers. Są nim niewolnictwo, kolonializm, wyzysk,  wykluczenia, dyskryminacje. Humanizm okazał się być dzieckiem patriarchalizmu, szowinizmu płciowego i gatunkowego. Trzeba go więc przezwyciężyć. Jedną z propozycji jest posthumanizm. Opiera się on na odmiennej metodzie badawczej (nazywam ją tu „zmysłem udziału”), odmiennej koncepcji podmiotu (nomada) i nowej etyce, której kształt dopiero powstaje. W artykule wskazuję na jej fundamenty w postaci kobiecej etyki troski, która – w moim przekonaniu - otwiera horyzonty na bardziej holistyczne, egalitarne, spluralizowane ludzko-pozaludzkie istnienie. 

2023-12-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

„Śmiechem poza siebie wybiegać”. O szczególnym artefakcie maladyczno-geloterapeutycznym

Dorota Samborska-Kukuć

Data publikacji: 29-06-2023 | Abstrakt | s. 229-242

In the 20th century, tuberculosis was already perceived as a democratic disease. An overview of tuberculosis became different and less serious. Seven-volumed press ephemerid from the interwar period, that is, Prątka Jednodniówka (Bystra Śląska) is one of the examples. This journal is gelotherapeutic. Introducing satirical, journalistic, literary and graphic genres, it used some sophisticated rhetorical and metaphorical devices to
familiarize tuberculosis and made an attempt of a laughter therapy. A sense of community associated with the undertaking, placing the subject in the health resort reality and undertaking medical issues in a humorous manner: the aim of all these factors was to show the life in the sanatorium as well as tuberculosis itself in the crooked mirror of a satire.

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 30-12-2022 | Abstrakt | s. 279-281

Informacje dla przyszłych Autorów -- tematyka tekstów, formatowanie tekstu, karta stylu.

2022-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Autonaturografie. Biopoetyki immersyjnego piśmiennictwa przyrodniczego (Zajączkowska, Brach-Czaina, Tsing, Macdonald)

(Artykuł w języku polskim/Article in Polish)

Izabella Adamczewska-Baranowska

Data publikacji: 30-12-2021 | Abstrakt | s. 229-249

Celem artykułu jest wyodrębnienie nowej, nieantropocentrycznej formy pisania o przyrodzie. Analizując teksty antropolożki Anny Lowenhaupt Tsing, biolożki Urszuli Zajączkowskiej, historyczki nauki Helen Macdoland i filozofki Jolanty Brach-Czainy – wskazuję na chwyty charakteryzujące ich biopoetykę: immersyjność, rizomatyczność, asamblażowość i tentakularność. Nawiązując do formuły gatunkowej “pasażu tekstowego” (rozumianego szeroko, niekoniecznie jako pisanie i czytanie miasta) i wspierając się rozważaniami Rebeki Solnit, pokazuję, jakim ponadgatunkowym doświadczeniem jest dla flanerek wędrówka i włóczęga, które mogą zarazem być ucieczką z laboratorium. Zastanawiam się też, jak bardzo nieantropocentryczny może być tekst literacki.

2021-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Transfer kulturowy w klasycznym tańcu indyjskim odissi w Indiach

Sabina Sweta Sen-Podstawska

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 179-199

Tekst ma na celu ukazanie zmian zachodzących w klasycznym tańcu indyjskim Odissi pod wpływem zachodnich koncepcji, idei i praktyk w tańcu i teatrze. Opierając się na aspektach opisanych przez Dominika Picka, podejmuję się analizy transferu kulturowego w metodologii nauczania oraz w praktyce współczesnych tancerzy Odissi w Indiach. Analizy tej dokonuję na przykładach praktyk instytutu tańcu Nrityagram oraz tancerki Sharmila Mukherjee. W obu przypadkach rozważam kwestię koniunktury rozpatrując podłoże socjo-kulturowe w Indiach, liberalizację ekonomii, która pozwoliła na otwarcie się na rynek światowy, większy wpływ globalizacji oraz mobilność, czyli migrację tancerek. Biorę pod uwagę aktorów transferu, czyli „migrujących tancerzy”, którzy poznają nowe praktyki ćwiczeń kondycyjnych, pracy nad ciałem i techniki tańca, oraz swobodnie przenoszą i wcielają je do swoich praktyk „w domu”. Do nich należą też osoby inspirujące się motywami europejskich tańców. Następnie opisuje i analizuję ideę, koncepcję i praktyki zachodnie jako przedmiot transferu. Ostatecznie badam proces przyswajania przedmiotu transferu, jaki wpływ ma zastosowanie tych praktyk w tańcu Odissi oraz jakie są przemiany z tym związane.

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Markery biopolityczne w grach cyfrowych: interfejsy życia / zdrowia

Michał Kłosiński

Data publikacji: 07-04-2024 | Abstrakt | s. 211-229

Artykuł przedstawia badanie biopolityki gier w odniesieniu do interfejsów życia w grach cyfrowych i operacjonalizuje pojęcie markera biopolitycznego. Celem badania był opis i analiza znaczących elementów interfejsu związanych z pojęciem życia. Pierwsza część artykułu wprowadza ogólne ramy filozoficzne i teoretyczne dla badania biopolityki życia w grach. Tutaj operacjonalizuję pojęcie znacznika biopolitycznego. Druga część składa się z opisów gier skupiających się na sposobach konstruowania i zapośredniczania życia poprzez ich interfejsy. W tej części przedstawiam różne konceptualizacje interfejsu dotyczące zdrowia, życia i punktów trafień. Artykuł kończy się typologią i problematyzacją zestawu biopolitycznych markerów wyróżnionych w poprzednich częściach.

2024-04-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Materialność ruin. Nowe afordancje w obliczu kryzysu ekologicznego

Martyna Dziadek

Data publikacji: 17-12-2025 | Abstrakt | s. 57-67

Klasyczna definicja ruin, rozwijana przez Aloisa Riegla, akcentuje respekt, który ruiny ewokują poprzez możliwość obcowania z „patyną wieków”. Podobne rzecz ujmował Georg Simmel, który choć wskazywał na „naturalizację” ruin, swoje rozważania skupił wokół melancholii, wynikającej z poczucia niemalże biblijnego vanitas dzieła ludzkich rąk. Owa klasyczna definicja skupia się zatem przede wszystkim na przeszłości i bezpowrotnie utraconej wielkości proweniencji antropocentrycznej. Jednakże z biologicznego, post-antropocentrycznego punktu widzenia, ruiny nigdy nie stanowią niezmiennego, biernego obiektu, który owa klasyczna definicja unieruchamia – wręcz przeciwnie, przestrzenie opuszczone przez człowieka, zostają zasiedlone przez inne „więcej-niż-ludzkie społeczności” (Anna L. Tsing). Przedmiotem artykułu jest przeorientowanie definicji ruin na ich aktywną formę, akcentującą materialny proces rozkładu (Ann L. Stoler) oraz rozwinięcie pojęcia rujnacji prospektywnej, rozumianej jako sprawcze (w duchu Latourowskim) zasiedlanie ruin przez więcej-niż-ludzkich aktorów – w szczególności zaś roślin ruderalnych (łac. rudus, gruz), które jako pierwsze dokonują sukcesji porzuconych przez człowieka habitatów.

2025-12-17



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 07-01-2023 | Abstrakt | s. 383-385

Informacje dla przyszłych Autorów -- tematyka tekstów, formatowanie tekstu, karta stylu.

2023-01-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Streszczenia w języku polskim/Summaries in Polish

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 25-06-2022 | Abstrakt | s. 231-234

Polskojęzyczne streszczenia artykułów badawczych i esejów zamieszczonych w niniejszym numerze.

2022-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Archiwa Wieku Maszyny: Świadectwo. Stany Zjednoczone (1885-1915): Recytatyw Charlesa Reznikoffa

(Artykuł w języku angielskim/A research article in English)

Jacek Partyka

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 215-230

Artykuł analizuje sposoby przekształcania i łączenia fragmentów archiwalnych dokumentów sądowych przez poetę obiektywistę Charlesa Reznikoffa w jego epicko zakrojonym utworze Świadectwo. Stany Zjednoczone (1885–1915): Recytatyw, obrazującym społeczne i ekonomiczne zmiany, w szczególności w kontekście wypadków przemysłowych i zatrudniania dzieci w fabrykach, w końcowej fazie rewolucji przemysłowej w Stanach Zjednoczonych. Przyjmowane często za oczywistość zapewnienie poety, iż w swoich “recytatywach” przedstawia on zeznania świadków składane w sądzie w sposób obiektywny, wyzbyty jakichkolwiek prób manipulowania materiałem “bazowym”, nie znajduje potwierdzenia ani w dokładnej lekturze fragmentów poematu, ani podczas zestawiana ich z dokumentami źródłowymi.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Życiodajne archiwum. Składowiska pamięci w dziele Alberta Cohena

(Article in Polish/Artykuł w języku polskim)

Anna Maria Bielak

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 103-116

W niniejszym artykule stawiam sobie za cel uchwycenie i przeanalizowanie kilku z kluczowych tematów pisarstwa Alberta Cohena za pomocą pojęcia archiwum Jacquesa Derridy. Obecność doświadczenia narodu wybranego jest niezmiennie obecna dla tekstów Cohena. Czytelnik nie ma żadnych wątpliwości co do jego wpływu na narrację. W swoim artykule chciałabym pokazać, że w ten sposób rozumiany proces pisania Cohena znacznie wykracza poza zwykłe myślenie o przeszłości, czy nawet o żydowskiej tożsamości, która zawsze w jakiś sposób podtrzymuje relację z przodkami. Wykorzystanie Derridiańskiego pojęcia archiwum umożliwia zaobserwowanie, jak wielka jest aktywność przeszłości i jaki jest jej impakt na kształt tożsamości podmiotu.

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Mark Helfrich, Naked Pictures of My Ex-Girlfriends. Romance in the 70s.

(Nota krytyczna w języku angielskim)

Paweł Jędrzejko

Data publikacji: 30-12-2020 | Abstrakt | s. 239 - 242

Nota krytyczna autorstwa Pawła Jędrzejki, poświęcona książce Marka Helfricha, Naked Pictures of My Ex-Girlfriends. Romance in the 70s. (Los Angeles: Rat Press, 2000). 

2020-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Męskość zdekonstruowana i dorastanie do heteropatriarchatu w powieści Drzewo krwi Kim de l’Horizon

Magdalena Stoch

Data publikacji: 15-06-2026 | Abstrakt | s. 91-111

W artykule analizuję Drzewo krwi, debiutancką powieść Kim de l’Horizon, szwajcarskiego autorx niebinarnego, jako wielowymiarową refleksję nad wpływem heteropatriarchalnych struktur oraz towarzyszącej im przemocy i traumy na relacje rodzinne oraz doświadczenia nienormatywnego dziecka. Szczególną uwagę poświęcam literackiej reprezentacji procesu odkrywania ciała i płci oraz kształtowania queerowych, płynnych tożsamości. Analiza wykorzystuje perspektywę intersekcjonalną, która pozwala na przedstawienie połączeń między różnymi wymiarami tożsamości, takimi jak płeć, kolor skóry i doświadczenie migracji.

2026-06-15



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Er(r)go...

Wojciech Kalaga

Data publikacji: 03-11-2023 | Abstrakt | s. 5-8

Errgo…

...wkraczamy w sferę autopoiesis, czyli humaniści piszą o humanistyce, a ta – jak zwykle z siebie niezadowolona – w różne wchodzi ewolucje: nowa humanistyka, humanistyka stosowana, humanistyka ekologiczna, posthumanistyka, humanistyka cyfrowa, humanistyka nieantropocentryczna, biohumanistyka, humanistyka ekologiczna etc. Wiele pada pytań – ważkich, ogólnych i szczegółowych. Co było na początku? Od kogo się uczyć? Kim jest człowiek? Kim jesteśmy w świecie niejednoznaczności i sprzeczności? Co zrobić, by iść do przodu? Czy namaszczone strzępki nie za często uchodzą za sedno prawdy? Czy wizja historii ratowniczej uratuje przyszłość? Czy humanistyka jest polityczna? Czy ci, co piszą, piszą zawsze o tym, na czym się znają na serio? Czy mierzymy to, co cenimy, czy cenimy to, co mierzalne? Po co nam gonitwa za punktami? Czy napięcia z marginesem nie są szansą na katharsis kulturowe? Co powiemy drugiemu człowiekowi twarzą w twarz, kiedy runą mury? Czyż ryczenie nie jest czymś wyjątkowym? Czy spodenki Wojnicza są właściwe do kąpieli?

Dla równowagi, oprócz pytań, pojawiają się postulaty, nakazy i wezwania: zastąpić arogancję antropocentryzmu ramą pojęciową myślenia symbiotycznego; zahamować autodegradację humanistyki; odróżnić logikę myślenia od etyki myślenia; szukać trzeciej dynamicznej drogi; odrzucać obiektywizujący dystans; przejść ku płynności, procesualności, relacyjności i nomadyczności; udomowić świat i uświatowić dom. Ciało jest siłą, z którą się trzeba liczyć. Zadaniem kobiet, w szczególności lesbijek, jest obalenie kategorii płci. Czas zwrócić uwagę na zbieranie grzybów. Koniec z wyznawaniem win. Nauka, odpowiedzialność, prawda i wolność.

Niestety, fabularnie tym razem nie dzieje się wiele. Rozmaite apodyktyczności pozorują obiektywizm samozadowolonych narracji, Jezus telefonuje do Ojca, ale Ojciec nie podnosi słuchawki, strategie interpretacyjne mniej obiecują, a więcej kwestionują, przeszłość jest na przesłuchaniu, lokalni mandaryni blokują myślenie, parametryzacja dyskryminuje nauki humanistyczne, Sartre pisze o strip-teasie humanizmu, Sofia zajmuje się grą w fort/da z meduzami, a potem chce przemienić matkę w kamień. Humanista oczywiście pyta, wątpi i krytykuje, a zmonopolizowane, wąskie środowiska bronią się zaciekle, cywilizacja ułatwień przyczynia się do intelektualnego lenistwa, zaś zewsząd słychać wielogłosowy, monstrualnie mnogi, globalny chór, który pyta o przyszłość świata, pokawałkowanego zresztą i uprzedmiotowionego przez człowieka humanizmu. Z perspektywy natury człowiek jest przecież zwierzęciem wybrakowanym.

Bardzo ważne, ważne i mniej ważne nazwiska się mnożą, lecz niewiele postaci ludzkich i nieludzkich pojawia się na scenie: oprócz Wojnicza i kilku innych jeszcze nicienie, węgorki sosnowe, grzybnie, wiejskie krajobrazy, potwory, mikoryza i spasiona Europa. Poza tym pojęcia, koncepcje, koncepty, ideologie, metodologie, abstrakcje, kategorie, a czasem zjawiska. Animizm i ekozofia, futurologia, metahistoria, geografie asamblażowe, asemantyczna, agramatyczna, asyntagmatyczna semiotyka, ekonomia ekologiczna, eko-logika. Oczywiście jest antropocen, ale też symbiocen i auxocenem, a także różne humanizmy: naprzeciw antyhumanizmu – posthumanizm oraz humanizm plus; do tego psucie humanistyki. W światach możliwych i światach koniecznych krążą rozmaite zwroty metapoznawcze, wędrujące pojęcia, ekotopy, asamblaże, sploty, post-proto-podmiotowości, posthumanistyczne ryty, postludzkie myślenie, świadome oddychanie (jako ratunek dla humanistyki?), transsubiektywna ciekłość, wzrościzm, dewzrost i postwzrost, ekowerwa i wiedza ludów rdzennych. Niektóre zjawiska nie napawają optymizmem: zasobożerność, energożerność, ontoepistemologiczne zaślepienie, niepełnosprawność kulturowa, prekarne życie w ruinach, świat bez celu i porządku, katastrofa-która-nadchodzi, przestrzelenie konsumpcyjne, planetarny kryzys środowiskowy, długotrwała penetracja w poprzek zastygłych warstw znaczeń i powidoków, nieracjonalność racjonalności, finansjeryzacja gospodarek, gangsterskie monopole, kapitalizm inwigilacyjny, kapitalizm kognitywny, kapitalizm odpryskowy, nienawiść do pracy. Niektórzy są dumni z tego, że nie czytają książek. Ha!

Czy jest jakieś remedium na bolączki? Otóż jest! Jak radzi Profesor, wystarczy szybko poruszać prawym kciukiem. Naciskamy i działa! 

Wojciech Kalaga
https://orcid.org/0000-0003-4874-9734


PS Wersje angielskie tych “prologów” ukazały się w przekładach Tomasza Kalagi (numery 12–38) oraz Marcina Mazurka (od numeru 39). Admiracja za językową ekwilibrystykę!

2023-11-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Er(r)go...

Wojciech Kalaga

Data publikacji: 29-06-2023 | s. 5-8

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Demontaż idei wolności. Degeneracja dydaktyki w humanistyce?

Agnieszka Doda-Wyszyńska

Data publikacji: 18-07-2024 | Abstrakt | s. 169-187

Dydaktyka jest funkcją systemu edukacji opartą o badanie-śledzenie osób biorących udział w procesie nauczania i uczenia się. Owo śledzenie ucznia przez nauczyciela/mistrza i odwrotnie ustanawia co jakiś czas w procesie przekazywania wiedzy proceder samodzielnego myślenia, który z jednej strony pozwala rozwijać idee, z drugiej jednak, również je wypacza i naraża adepta humanistyki na upadek w ideologię. W swoich rozważaniach na temat demontażu idei i degeneracji nauczania posłużę się koncepcją błędów poznawczych, polemiką na temat współczesnego uniwersytetu (Bill Readingd), koncepcją dyskursów Jacques’a Lacana i ustaleniami Hannah Arendt na temat woli i ideologii, oraz założeniami teorii systemów społecznych Niklasa Luhmanna rozumianych jako autopoietyczne systemy skodyfikowanych reguł funkcjonowania.

2024-07-18



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Mobilność kulturowa w badaniach nad przedstawieniami - perspektywy metodologiczne

Ewa Jolanta Bal

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 11-23

Artykuł jest próbą nakreślenia metodologicznych perspektyw jakie rysują się przed badaczami performansów artystycznych w związku z ogłoszonym przez Stephena Greenblatta Manifestem kulturowej mobilności w 2010 roku. Autorka poddaje w nim analizie koncepcję stref kontaktu wprowadzoną do humanistyki przez Mary Luise Pratt, rozwiniętą następnie przez Stephena Greenblatta oraz Donnę J. Haraway, pokazując w jaki sposób pozwala ona przeformułować obowiązujące do tej pory w obrębie performatyki rozumienie pojęcia "przedstawienia" (performansu). Sugeruje, że poprzez strefy kontaktu, rozumiane jako przestrzeń wzajemnego spotkania i redefiniowania się uczestniczących w niej heterogenicznych podmiotów jako badacze kultury zyskujemy możliwość nowego sposobu oglądu zastanej rzeczywistości kulturowej i poznawania jej emergentnych znaczeń. Swoje hipotezy autorka rozwija w oparciu o analizę dwóch przykładów: performansu Exhibit B, Bretta Bailey’a z 2013 roku  oraz  wystawy fotografii Pietera Ugo, Between the Devil and the Deep Blue Sea w Museu Coleção Berardo, Lizbona (05.07.2018 – 07.10.2018).   

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Poza czasem i nie na miejscu. Kłirowanie polskiej wsi w pracach Adama Łuckiego

Karolina Kolenda

Data publikacji: 18-12-2024 | Abstrakt | s. 79-95

Artykuł zawiera omówienie wybranych prac polskiego artysty Adama Łuckiego w kontekście zwrotu ruralnego w studiach queerowych i sztukach wizualnych. Odnosząc się do pojęcia „metronormatywności” oraz amerykańskiego dyskursu „antyidyllicznego” analizuję możliwość zastosowania ich w dyskusji nad polską przestrzenią wiejską i queerowym doświadczeniem życia na wsi. Interpretacja prac Adama Łuckiego pokazuje, że praktyki artystyczne związane z kłirowaniem wsi kwestionują funkcjonujące stereotypowe postrzeganie polskiej wsi jako wstecznej i wrogiej. W tekście zaproponowano ujęcie praktyki artystycznej Adama Łuckiego, które podkreśla jej potencjał jako narzędzia symbolicznej dekolonizacji zarówno przestrzeni wsi, jak i ruralnej czasowości, odbywającej się za pomocą kłirowego performatywnego zapożyczenia.

2024-12-18



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Od danych do scenariuszy. O „współczynniku wyobraźni” futurologii

Riccardo Campa

Data publikacji: 20-12-2023 | Abstrakt | s. 127-142

Futurologię zdają się charakteryzować dwa główne paradygmaty: historyczno-literacki, który podkreśla znaczenie wyobraźni i talentu artystycznego, oraz techniczno-naukowy, który sprzyja rygorystycznej analizie danych i precyzji prognoz. Artykuł ten pokrótce przedstawia ewolucję tych dwóch paradygmatów i pokazuje, w jaki sposób znalazły one syntezę we współczesnych „analizach scenariuszy”, których inicjatorem jest Herman Kahn. Co więcej, pokazuje, że ten trzeci sposób analizy może zyskać większą świadomość teoretyczną dzięki koncepcji „współczynnika wyobraźni”. Autor rozwija tę koncepcję, biorąc pod uwagę analityczne rozróżnienie historii i poezji wprowadzone w Poetyce Arystotelesa, rolę wyobraźni w nauce podkreślaną przez filozofa Karla Poppera i chemika Jacobusa Henricusa van't Hoffa oraz dwie dobrze znane zasady metodologiczne socjologii , a mianowicie „współczynnik humanistyczny” opracowany przez polskiego socjologa Floriana Znanieckiego i „wyobraźnię socjologiczną” teoretyzowaną przez Charlesa Wrighta Millsa.

2023-12-20



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Człowiek – muzyka – Śląsk. Esej o ranie

Aleksandra Kunce

Data publikacji: 29-06-2023 | Abstrakt | s. 11-30

Artykuł (esej badawczy) pozwala zobaczyć śląską odmianę rany. Rzecz o Jorgu zostaje zakorzeniona w idei śląskiego zadomowienia, lecz także w śląskich odmianach niepokoju, dążenia i wzniosłości spoglądającej w nieskończoność. Odsłonięty zostaje dom jako niebagatelna konstrukcja kulturowa i metafizyczna, w której poraniony człowiek ćwiczy sobą powrót do domu i przepracowuje upadek. Towarzysząca figura Ōmy kryje wiedzę o ciążeniu tego, co absolutne, co w oddali, co nie powinno zawłaszczać życia i władać człowiekiem. W losie Jorga jest coś przerażająco symbolicznego, gdy „traci się” wraz z muzyką, wraz ze Śląskiem i tym, co ludzkie. Rzucenie się w objęcia sztuki i świata, chęć objęcia „wszystkiego”, pójście za tym, co rani, prowadzi do trudności w uzgodnieniu pasji i szaleńczego talentu z powściągliwością i precyzją domu, ale też z utrzymaniem człowieka przy życiu. Rachunek zapłacony przez człowieka jest przygniatający.

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Światy bizarne Olgi Tokarczuk

(Artykuł w języku polskim/A research article in Polish)

Barbara Zwolińska

Data publikacji: 30-12-2022 | Abstrakt | s. 165-183

Artykuł podejmuje temat prawdy i tajemnicy na podstawie dwóch “dziwacznych” opowiadań Olgi Tokarczuk: “Transfugium” i “Kalendarz ludzkich świąt”. Nawiązuje do innych ważnych dla autorki Biegunów zagadnień: należą do nich wątki eko- i gynokrytyczne, widoczne m.in. w “Transfugium”, opowiadającym m.in. o pułapkach antropocentrycznego stanowiska i proponowanym wyjściu w postaci metamorfozy człowieka w zwierzę, a konkretnie w wilka. W drugim z analizowanych opowiadań uwaga skupia się na miejscu religii, Kościoła i wiary w naszym życiu, w tym wiary w prawdę objawioną i cud, oraz na tym, w jaki sposób może ona prowadzić do przewartościowania schematów i dogmatów narzucanych przez instytucję Kościoła, także w kontekście miejsca kobiet w porządku ustalonym przez hierarchów kościelnych. Choć w centrum mojej uwagi pozostają dwa opowiadania Tokarczuk, to kontekstowo odwołuję się także do twórczości węgierskiego pisarza Sándora Máraiego oraz opowiadania Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, które niejako dialogują ze sobą w kwestii rozumienia prawdy, tajemnicy i ludzkiej potrzeby cudu, a tym samym zapewne mimowolnie nawiązują do futurologicznej refleksji Tokarczuk.
  

2022-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Metryczka

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 313

Metryczka wydawnicza numeru.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Summaries in Polish/Streszczenia w języku polskim

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 221-226

Streszczenia artykułów badawczych numeru w języku polskim.

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

„Wszystko znika jak gdyby wracało gdzie indziej?” Kosmiczne marzenia i poranione światy w Life on Mars Tracy K. Smith

Michał Kisiel

Data publikacji: 30-06-2026 | Abstrakt | s. 315-333

Celem niniejszego artykułu jest przeanalizowanie, w jaki sposób nagrodzony tomik poetycki Tracy K. Smith, Life on Mars, negocjuje materialne i konceptualne granice utraty w odniesieniu do problematyki skończoności, pamięci oraz przetrwania. Odwołując się do takich myślicieli jak Karen Barad, Jacques Derrida czy Georges Bataille, autor podejmuje się refleksji, w jaki sposób Smith wykorzystuje perspektywy ziemskie i kosmiczne, metaforycznie tłumacząc jedną na drugą, by zakwestionować zastane porządki obecności/nieobecności, życia/śmierci, znanego/nieznanego oraz przyszłości/przeszłości. Pierwsza część artykułu w dużej mierze poświęcona jest poetyckim i filozoficznym spotkaniom z osobistą utratą, lękami o przyszłość oraz złożonymi aspektami materialności. W drugiej części przedstawiona zostaje bardziej etycznie zaangażowana lektura wybranego wiersza, They May Love All That He Has Chosen and Hate All That He Has Rejected, która omawia stratę jako paradoksalną formę sprawczości.

2026-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Przecięte światy: O widmowym współistnieniu w Jeśli przecięto cię na pół Łukasza Barysa

Mateusz Adam Michalski

Data publikacji: 22-12-2025 | Abstrakt | s. 199-217

Artykuł jest próbą refleksji nad przebiegiem relacji pomiędzy podmiotem a środowiskiem w stanie szeroko pojętego kryzysu w powieści Łukasza Barysa pt. Jeśli przecięto cię na pół (2022). Proponowana strategia lekturowa opiera się na wykorzystaniu narzędzi właściwych dla psychoanalizy, widmontologii (Derrida) oraz humanistyki środowiskowej. Główną oś tematyczną pracy stanowią “widma” związane z doświadczaniem przez “ja” literackie zależności względem zaśmieconej i wyniszczanej biosfery. W kontekście spektralnych współobecności podejmę namysł nad statusem śmieci, szczątek, resztek a wreszcie także tego co poza-ludzkie, czyli elementów spychanych na margines codzienności.

2025-12-22



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Energia, praca i walka z entropią

(artykuł w języku polskim, abstrakt w języku angielskim)

Michał Krzykawski

Data publikacji: 25-06-2022 | Abstrakt | s. 29-56

Projekt otrzymał finansowanie ze środków programu ramowego Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i innowacji Horyzont 2020  na podstawie umowy o udzielenie dotacji nr 101007915 w ramach działania Maria Skłodowska-Curie.
Dofinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane".

"Energia, praca i walka z entropią"

Główna teza niniejszego artykułu jest następująca: zwyczajowe rozumienie pracy w demokracjach przemysłowych pochodzi z przestarzałych założeń teoretycznych ekonomii neoklasycznej, które podtrzymują wysoce entropijny proces gospodarczy. Określenie nowych celowości i funkcji pracy jest zatem konieczne do tego, aby przeprojektować gospodarkę, a tym samym wypracować pozytywną alternatywę dla antropocenu. Artykuł traktuje o pojęciu pracy, wprowadzonym przez Bernarda Stieglera, a także sposobie, w jaki Stiegler aktualizuje refleksję wokół pracy podjętą przez Andrégo Gorza. Kwestia pracy jest omawiana w dwóch ściśle ze sobą powiązanych kontekstach: w odniesieniu do transformacji energetycznej i w odniesieniu do nieuchronnej automatyzacji pracy. Postulując przedefiniowanie pracy poza zatrudnieniem, artykuł broni tezy, że automatyzacja, bardziej niż końcem pracy może być jej początkiem. Aby tak się stało, należy spełnić jednak dwa warunki: przedefiniować pracę poza zatrudnieniem i uspołecznić płynące z automatyzacji korzyści.

2022-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Wiersze u-ciszone. Prolegomena do badań nad ciszą w wierszach Juliana Kornhausera

(Artykuł w języku polskim/A research article in Polish)

Adrian Artur Gleń

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 249-265

Artykuł stanowi wstępne rozpoznanie terytorium tej części twórczości poetyckiej Juliana Kornhausera, w której znajdziemy utwory, w jakich cisza odgrywa rolę zarówno kompozycyjną, teoriopoznawczą, jak i strukturalno-tematyczną. Rozważania osnute zostają wokół kategorii wymilczania obecnej w późnych pismach Martina Heideggera, w tzw. projekcie sygetyki. Oprócz tego kontekstu autor próbuje także zarysować płaszczyzny, na których podejmować można namysł nad ciszą w wierszu (i ciszą wierszy). W celu uporządkowania owych perspektyw proponuje się nazwać je roboczo: tematyczną (1), poetologiczną (2), formalną (3); kontekstualną (4) oraz gatunkową (5). W ich właśnie obrębie umieszczone zostają rozważania o roli i miejscu zjawiska ciszy w twórczości poetyckiej Juliana Kornhausera.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Lech Witkowski, Humanistyka stosowana. Wirtuozeria, pasje, inicjacje. Profesje społeczne versus ekologia kultury (A Critical Note)

Paweł Jędrzejko

Data publikacji: 31-08-2019 | Abstrakt | s. 181-184

Nota krytyczna na temat książki Lecha Witkowskiego pt. Humanistyka stosowana. Wirtuozeria, pasje, inicjacje. Profesje społeczne versus ekologia kultury. Wydawnictwo Impuls i Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, Kraków 2018. Oprawa twarda, 790 stron.

2019-08-31



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Przełamując spojrzenie Orfeusza. Praca (anty)archiwalna Brachy L. Ettinger

(Artykuł w języku polskim)

Anna Kisiel

Data publikacji: 30-12-2020 | Abstrakt | s. 97-110

Seria malarska Brachy L. Ettinger Eurydice w dużej mierze opiera się na historycznym zdjęciu z likwidacji getta w Mizoczu dnia 14 października 1942. Fotografia ta, przedstawiająca nagie kobiety i dzieci czekające na egzekucję, staje się dla Ettinger bazą, na którą artystka nakłada kolejne warstwy farby. Trudno jednak określić tę sztukę mianem archiwalnej. Swoimi działaniami artystycznymi Ettinger próbuje uwolnić się z oków reprezentacji, wykonując tym samym, jak staram się pokazać, pracę (anty)archiwalną. Szkic ten bada związki twórczości Ettinger z archiwum fotograficznym. Po pierwsze, staram się wykazać niewystarczalność archiwum i zidentyfikować Ettingeriańskie próby jego przepracowania. Po drugie, przybliżam termin spojrzenia w psychoanalitycznej teorii macierzy. Spojrzenie widza – niczym wzrok Orfeusza, odsyłający Eurydykę do zaświatów – może ponownie uśmiercić kobiety z Mizocza; Ettinger stara się przełamać ten impas.

2020-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Po drugiej stronie ust: pornografia i polityczna (nie)poprawność w "fabliaux"

Rafał Borysławski

Data publikacji: 01-01-2009 | Abstrakt

Rafał Borysławski

The Un-mouth: Pornography and Political (In) Correctness in the Fabliaux.

The question whether it is possible to view the discourse of the body present in the fabliaux as a manifestation of medieval pornography is the starting point for the discussion of what might have constituted the medieval sense of political correctness. The author briefly examines medieval perspectives on sexuality and sinfulness, which the Church Fathers constructed around the notions of potentiality and actuality. This, in turn, provides an analogy with the pornographic discourse of the fabliaux, where the potentiality of sin becomes actualized by the act of communication. Thus a correlation between pornography and speech in the fabliaux is also a correlation between sinfulness and a sense of political correctness. In this way, then, medieval sexuality shaped cultural correctness and medieval correctness shaped medieval cultural sexuality. However, both medieval pornographic discourse and medieval political incorrectness, so often represented by the former, could have only taken place in the sphere of the potential rather than the actual. In other words, what was politically incorrect in medieval pornography, was only so within the politically correct impositions of the discourse of social or literary norms.

2009-01-01



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

"Zwrot percepcyjny" a postsekularne praktyki współczesnej (post)humanistyki

Joanna Soćko

Data publikacji: 22-12-2023 | Abstrakt | s. 235-251

Artykuł wyrasta z przekonania o analogii zachodzącej pomiędzy symptomatycznym dla tzw. posthumanistyki odchodzeniem od antropocentrycznego modelu refleksji a wypracowywanymi przez różne szkoły duchowości ćwiczeniami mającymi na celu przezwyciężanie egocentrycznej postawy i związanej z nią narcystycznej optyki. Autorka zwraca uwagę na przypadki, w których współcześni humaniści angażują się w artystyczne projekty wykorzystujące metody świadomego oddychania, czy medytacji i analizuje je w świetle wyników badań pokazujących, jak te religijne w swej proweniencji praktyki stymulują doświadczenia auto-transcendencji.

2023-12-22



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Fizyczne i społeczno-kulturowe rany bohaterek współczesnej fantastyki młodzieżowej w świetle feminizmu korporalnego

Weronika Kostecka

Data publikacji: 29-06-2023 | Abstrakt | s. 113-130

Przedmiotem artykułu jest zranione ciało bohaterek fantastyki młodzieżowej rozumiane jako konstrukt społeczno-kulturowy i element kobiecej tożsamości. Odnosząc się do kluczowych założeń feminizmu korporalnego (w ujęciu m.in. Elizabeth Grosz, Ewy Hyży i Moniki Świerkosz), autorka analizuje trzy cykle powieściowe: Lustrzannę Christelle Dabos, Cień i kość Leigh Bardugo oraz Klejnot Amy Ewing. Bada, w jakiej mierze ciało bohaterek determinuje ich miejsce w społecznej hierarchii, w jaki sposób doświadczają one świata poprzez ciało oraz czy posiadają swoje ciała w sensie kulturowym, społecznym i politycznym. Wskazuje na wagę męki ciał protagonistek jako obligatoryjnej drogi do kobiecej emancypacji.

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Streszczenia w języku polskim/Summaries in Polish

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 30-12-2022 | Abstrakt | s. 271-275

Polskojęzyczne streszczenia artykułów badawczych i esejów zamieszczonych w niniejszym numerze.

2022-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Nagi język

Elfriede Jelinek w polskim teatrze w kontekście koncepcji transferu kultury

Aneta Głowacka

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 137-`157

Elfriede Jelinek jest obecnie jednym z częściej wystawianych w Polsce niemieckojęzycznych autorów, chociaż twórcy teatralni dość długo przekonywali się do tej dramaturgii. Celem artykułu jest przyjrzenie się procesowi przyswajania twórczości Jelinek przez polski teatr, przy wykorzystaniu poręcznej w tym przypadku koncepcji transferów kultury. Omawiając krętą drogę austriackiej pisarki na krajowe sceny, wskazuję pośredników (tłumaczy, reżyserów), którzy w pewnym sensie stali się jej ambasadorami w Polsce, a także omawiam warunki sprzyjające procesom adaptacyjnym. Nie bez znaczenia są przemiany estetyczne w polskim teatrze, w ostatnim dwudziestoleciu stymulowane z Zachodu, które dały narzędzia polskim artystom do zmierzenia się z tą niełatwą, eksperymentalną i bardzo sensualną dramaturgią.  

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Sojusznicy z oblężonych miast. Zbigniew Herbert, Stephen Watson i poezja w społeczeństwie posttotalitarnym

Karina Jarzyńska

Data publikacji: 02-11-2024 | Abstrakt | s. 193-210

Artykuł dotyczy wycinka transferu kulturowego, do jakiego dochodziło pomiędzy poezją polską i południowoafrykańską w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku. Analiza interakcji między aktorami i tekstami zaangażowanymi w ten proces pozwala rozpoznać stawkę zarówno sojuszy, które miały miejsce między nimi, jak i wzajemnych projekcji i/lub nieporozumień. Badania skupiają się na interpretacjach poezji Zbigniewa Herberta przez Stephena Watsona, południowoafrykańskiego poetę i eseistę, pracującego nad modelem poezji, która wspierałaby posttotalitarną transformację jego wspólnoty narodowej. Poprzez uważną lekturę tekstów Watsona, osadzonych w szerszym kontekście światowej recepcji tak zwanej “polskiej szkoły poezji”, zidentyfikowane i omówione zostaną idee aktywowane w kulturze południowoafrykańskiej w wyniku transnarodowej relacji z Polską.

2024-11-02



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Resztki, odpady i śmieci w eseju Pudło ojca. Historia o dziedziczeniu Lukasa Bärfussa

Dorota Masiakowska-Osses

Data publikacji: 22-12-2025 | Abstrakt | s. 219-232

Artykuł jest analizą eseju Pudło ojca (Vaters Kiste) autorstwa Lukasa Bärfussa, uchodzącego dziś za jednego z najważniejszych i najbardziej produktywnych współczesnych pisarzy szwajcarskich. Prywatna historia dotycząca zmarłego bezdomnego i zadłużonego ojca łączy się w nim z refleksją na temat socjologii, ekonomii, prawa i języka. Artykuł odpowiada na pytanie, w jaki sposób w badanym dziele funkcjonuje tematyka resztek, odpadów i śmieci, ujętych zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. Szczególne ważne są w tym kontekście praktyki wytwarzania i usuwania materialnych i niematerialnych odpadów, de- i rewaluacji rzeczy i ludzi, z punktu widzenia systemu i porządku uznanych za zbędnych i potencjalnie szkodliwych, a także konsekwencje tych działań.

2025-12-22



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Streszczenia w języku polskim/Summaries in Polish

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 07-01-2023 | Abstrakt | s. 373-379

Polskojęzyczne streszczenia artykułów badawczych i esejów zamieszczonych w niniejszym numerze.

2023-01-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Strona tytułowa i spis treści

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 25-06-2022 | Abstrakt | s. 1-4

Strona tytułowa i spis treści numeru.

2022-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Byty postzwierzęce w powieści P.K. Dicka Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? i w filmowej dylogii Blade Runner

(Artykuł w języku polskim/A research article in Polish)

Sebastian Jakub Konefał

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 197-214

Fabuła powieści Philipa K. Dicka Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? stała się inspiracją dla twórców scenariuszy do filmów Łowca androidów (1982) oraz Blade Runner 2049 (2017). Poza analizowanymi już wielokrotnie wątkami cogito sztucznych ludzi w “trylogii Blade Runnera” odnajdziemy także strategie narracyjne dające się odczytywać z perspektyw animal studies. Do najważniejszych z nich należy motyw ontologicznych nieciągłości cyberbiologicznych zwierząt (animoidów), a także pomysł narracyjnego powiązania bytów organicznych i technologicznych z ideą międzygatunkowego splotu. Przykłady takich zabiegów służą krytyce społeczeństwa konsumpcyjnego, w kreatywny sposób reinterpretując zjawiska kryzysu duchowości i zmierzchu Antropocenu, wskazując także na widmo ziszczającej się na naszych oczach eko-katastrofy.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Umieć sobie wybaczyć. Widmontologiczne ujęcie Umiłowanej Toni Morrison

(Article in Polish/Artykuł w języku polskim)

Jan Moryń

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 133-143

Przedmiotem niniejszego artykułu jest powieść Umiłowana autorstwa Toni Morrison oraz odczytanie jej z perspektywy widmontologicznej. Umiłowana jest powieścią wpisującą się w dyskurs dotyczący pamięci w literaturze ze względu na swoją retrospektywną naturę: rzeczywistość w dziele Toni Morrison jest aktywnie kształtowana przez przeszłość oraz nawiedzana przez widma minionych koszmarów oraz nieżyjących postaci. Pośród zagadnień poruszonych w tej pracy znajdują się różnice pomiędzy pamięcią a interpretacją, traumy pamięci oraz relacja pomiędzy pamięcią a tożsamością. Zarówno wydarzenia jak i postaci występujące w utworze charakteryzują się ambiwalencją, kontestacją binarnych przeciwieństw (obecność/abscencja; życie/śmierć; wolność/niewola) oraz są podszyte szeregiem nadających im znaczenia śladów. Pomimo że cechy te wskazują na dekonstrukcjonizm jako teorię odpowiednią do rozszyfrowania powieści, artykuł proponuje spojrzenie na Umiłowaną przez pryzmat widmontologii. Praca ta przedstawia widmontologię jako teorię krytyki literackiej zdolną do wyprodukowania interesującego odczytania powieści, oraz zaznacza różnice dzielące widmontologię od teorii traumy, jednej z dominujących teorii wykorzystywanych w analizowaniu Umiłowanej. Ten artykuł posługuje się teorią widmontologii proponowaną przez Jacquesa Derridę, Marka Fishera, Jodey Castricano oraz Andrzeja Marca.

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Er(r)go...

(An Editorial in Polish and English/wstęp w językach polskim i angielskim)

Wojciech Kalaga

Data publikacji: 30-12-2020 | Abstrakt | s. 5-8

Er(r)go...

… nieograniczona proliferacja obrazów, gargantuiczna eskalacja fotograficznych narracji, nadprodukcja, nadmiarowość i inflacja wizualności, zainfekowanie portalozą, patrzenie jako imperatyw. Obrazy przesłaniają świat, czas zatem przejrzeć na oczy.

Ile prawdy w fotografii? Czy prawdziwe jest to, co widzimy, skoro nie istnieje prawda akontekstualna, niesytuacyjna, niezinterpretowana? Ile zatem prawd w fotografii? Na ratunek przychodzi uroczy potwór interpretacji: prawda konstytuuje się w interpretacji i poprzez interpretację, nie możemy zawiesić interpretacyjnej aktywności, nie możemy też wnieść się ponad poziom interpretacji, by nie interpretować. Tak czy inaczej, lepiej jednak unikać strachu, konsternacji i wściekłości odbiorców. Ktoś stwierdza: przeciwieństwem prawdy jest fałsz; hmm, coś takiego! Może zamiast prawdy – wiarygodność? Zobaczymy.

Tymczasem dzieją się rzeczy ciekawe. Ofelia trzyma w jednej ręce butelkę wina, w drugiej kieliszek i nie ma nic do ukrycia – w końcu uczy się pływać i pływa sobie w dmuchanym basenie; żywioł wody łączy się z żywiołem kobiecości, a jakże. Faltejsek wraca do okresu prenatalnego, wciela się w Ofelię i unosi na wodzie, a Faukner szuka powiązań. Dzwony kościelne wyznaczają przestrzeń oswojoną, prostaczkowie nie znają łaciny, ale umoralniają się i wzrastają w wierze, a kościół ustanawia relację człowieka ze światem. Człowiek opanowuje świat i powtarza akt stworzenia, tymczasem plugawe społeczeństwo jak Narcyz podziwia swój trywialny wizerunek na metalu (to Baudelaire). Fotograf dominuje, panuje i ingeruje w przestrzeń – jest funkcjonariuszem aparatu; aparat też nie taki niewinny – jest aparatem władzy: dyscyplinuje i parceluje ciało; świat zastyga w trakcie naciśnięcia migawki, a podmiot zamienia się w eidolon. Na szczęście fotografia, jak czuringa, sprzeciwia się śmierci totalnej i daje świadectwo życia; przywołuje przeszłość, jednocześnie ją egzorcyzmując, ale może też wiralować sobie w sieci i dyskredytować bohaterów. Sfeminizowane, męskie ciało obnosi się dumnie ze swym penisem, a erekcja o dziwo przyciąga uwagę widzów. Bohaterki samobójczynie umieszcza się w otoczeniu dziecięcych zabawek, przy czym śmierć średniowieczna nie zgadza się z nowym światopoglądem. Między zapętlonymi porządkami tożsamości i różnicy liniowy czas postępu zwycięża z czasem cyklicznym, diachronia przekodowuje się w synchronię a synchronia w diachronię, zaś Burroughs stwierdza krótko: Słowo poczyna obraz, a obraz jest wirusem. Wreszcie artysta w stanie liminalnym wysiada z karuzeli życia.

Ale nie zawsze jest tak pogodnie. Fotografia dotyka niezabliźnionej rany pamięci: bydlęce wagony, tory, drut kolczasty, komin, włosy, pasiak, walizka, powietrze, w którym wciąż krążą cząstki popiołów z ludzkich szczątków, użyźniają pola i łąki i mieszają się z budulcem, Muranów z gruzobetonu ze szczątków domów i ludzi, drzazga z ludzkiej kości. Kobiety w (u)ścisku, będącym ostatnim doświadczeniem bliskości przed odejściem w nie(byt), kobiety z Mizocza – pojawiające się i znikające Eurydyki, które spojrzenie Orfeusza zawiesza między życiem a śmiercią. Vivante/morte. A gdzie indziej nuklearny kataklizm Czarnobyla, osuwiska realności, obłoki dymu, skażone rośliny, autoportrety cezu, plutonu i uranu, mogilniki, wykrzywione w przerażeniu, krzyczące twarze – banał horroru, śmierć jako radionuklidy wnika w materię fotografii, wzrasta ruch turystyczny w Strefie Wykluczenia. Trzeba przywrócić czucie w zdrętwiałych strukturach pamięci.

A wokół i pomiędzy jak zwykle rozmaite precjoza intelektu i materialności: aparaty numinotyczne, ekfrazy i infrazy, historie preposteryjne, nie-falliczna, nie-edypalna, zawsze negocjowalna różnica-w-bliskości, kamera obskura, estetyka minimalistycznych metonimii, faceci w gorsetach, palimpsesty kulturowe, samorozkruszenie, genologiczne rozchwianie, strzępy wiedzy, fascinum kontra fascinance, elementy kultury sadomasochistycznej, klasizm, demitologizacja infantylizującej stygmatyzacji twórców ludowych (!), śmierć zamknięta w krypcie nieświadomości jako widmo, początki fotografii w Rzeszowie i podkarpackie czasoprzestrzenie (a gdzie Polesie i jego czar?), inteligencja ikoniczna, spojrzenie, które dotyka i czuje, odcieleśnione pomniki, rozsypanie, bezkształtność i wymieszanie porządków i, jakże by inaczej, niedookreślenie, zanikanie, zawieszenie. Ach, i jeszcze nie wiadomo skąd przyplątała się domena zdrowego rozsądku.

Reasumując: widzialność strukturyzuje wszystko, niewidzialność skazuje na nieobecność i spycha w nieistnienie. Jak to często bywa, problem okazuje się bardziej złożony i skomplikowany niż się wydaje, ale sympatycy kulturalizmu nie będą mieli z tym problemów.

Nie ma zdjęć, nie było wyjazdu.

Wojciech Kalaga
https://orcid.org/0000-0003-4874-9734

2020-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Przemiany męskości w zbiorze opowiadań Akhila Sharmy A Life of Adventure and Delight

Iwona Filipczak

Data publikacji: 14-01-2025 | Abstrakt | s. 175-192

The article analyses representations of masculinities in selected stories from Akhil Sharma’s collection A Life of Adventure and Delight. It examines the ways in which male protagonists, Indian immigrants in the US, relate to the discourse of hegemonic masculinity realised as patriarchal masculinity. It is argued that Sharma tries to revise negative stereotypes of Indian American masculinity, indicating critical moments which carry the potential of transformation from patriarchal into more positive models of masculinity. Sharma’s re-Orientalist narrative techniques reinforce his criticism of patriarchy.

2025-01-14



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Metryczka

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 07-01-2023 | Abstrakt | s. 284

Metryczka numeru 47 (2/2023) E(r)rgo. Teoria - Literatura - Kultura.

2023-01-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Metryczka

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 07-01-2023 | Abstrakt | s. 256

Metryczka numeru 46 (1/2023) E(r)rgo. Teoria - Literatura - Kultura.

2023-01-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Czy humanistyka powinna być powolna?

Marcin M. Bogusławski , Jarosław Sawiuk

Data publikacji: 02-07-2024 | Abstrakt | s. 77-95

W artykule przedstawiam rozumienie nauk humanistycznych z perspektywy ontologii kulturowej. Na wstępie dookreślam perspektywę, z której prowadzę rozważania, syntetycznie charakteryzuję to, jak na jej gruncie rozumiane jest poznanie i wprowadzam charakterystykę nauk humanistycznych jako odnoszących się do znaczeń. W dalszej części tekstu pokazuję, dlaczego z punktu widzenia ontologii kulturowej nauki humanistyczne są praktyczne. W dialogu z innymi koncepcjami przybliżam pojęcia wyobraźni ontologicznej, uważności, phronesis, parrhesia, (etho)ekologii Mając na względzie związki humanistyki z racjonalnością praktyczną staram się pokazać, dlaczego powinna być ona nauką powolną.

2024-07-02



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Metryczka

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 30-12-2021 | Abstrakt | s. 360

Metryczka numeru.

2021-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Rewiwalizm kultury i folkloryzm

Widowiska obrzędowe w czasach współczesnych

Dorota Fox

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 159-177

Wzrost zainteresowania tradycją i pamięcią, także mocno odczuwalna potrzeba „zakorzenienia” się w środowisku, przejawia się obecnie między innymi w rozkwicie rozmaitych widowisk opartych na folklorze, wyrastających z dawnej tradycji ludowej, w różny sposób ją eksplorujących. Widowiska tego typu były i są nadal domeną teatrów amatorskich, działających w środowisku wiejskim, poza głównym nurtem życia teatralnego, co tłumaczy niewielkie nimi zainteresowanie badaczy, zarówno teatrologów jak i etnografów. Zmiana takiego nastawienia wymaga podjęcia gruntownych badań terenowych, by opisać fenomen amatorskich teatrów obrzędowych i ich kondycje w czasach współczesnych w najodpowiedniejszym dla nich kontekście: olkloryzmu, postfolkloryzmu. oraz rewiwalizmu. Zawarte w artykule rozważania  są zatem wstępem do tego typu badań i sprawdzeniem możliwości wykorzystania w nich koncepcji transferu kulturowego. Wydaje się bowiem interesujące prześledzenie dróg transmisji treści ludowej kultury tradycyjnej - folkloru, do jakiej dochodziło i nadal dochodzi za pośrednictwem teatrów obrzędowych, w sieci uwarunkowań, jakim podlegają, działając w ciągle zmieniającej się pod wpływem mediów rzeczywistości kulturowej oraz wstępne rozpoznanie celów, jakie stawiają sobie inicjatorzy i sprawcy tego transferu.

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Pozszywana humanistyka

Ewa Rewers

Data publikacji: 28-11-2023 | Abstrakt | s. 45-63

Zadanie tego artykułu jest proste: zdystansowanie się od wzrastającego na sile stosowania pojęcia asamblażu we współczesnych debatach i próba podjęcia kwestii co myślenie asamblażowe ma do zaoferowania humanistyce. Odpowiedź na to pytanie wiążę z tytułowym konceptem "pozszywanej" humanistyki, który ma charakter roboczy i doraźny. Punktem wyjścia jest analiza wideoinstalacji zrealizowanej przez Angelę Melipoulos i Maurizio Lazzarato pod tytułem Assemblages/Asamblaże, wykorzystującej koncepcję asamblaży Gillesa Deleuze’a i Félixa Guattariego. Przyjmując, że praktyki badawcze i teorie  łączą zespoły idei o charakterze abstrakcyjnym i praktycznym, analizuję przykłady zastosowania myślenia i działania asamblażowego na poziomie metody, metodologii i onto-epistemologii, śledząc cele, jakie osiąga  dzięki takiemu podejściu badawczemu humanistyka. 

2023-11-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Grając w chorobę. Metafory i dosłowności choroby w grach wideo na przykładzie „The Elder Scrolls III: Morrowind"

Tomasz Gnat

Data publikacji: 29-06-2023 | Abstrakt | s. 81-96

Susan Sontag otwiera analizę metaforyki chorób od metafory stanów zdrowia i choroby jako podwójnego obywatelstwa w granicznych państwach. Gry oferują nam przepustkę do reprodukcji i parafraz rzeczywistości, tak więc również w nich widzimy graniczne doświadczenie zdrowia/choroby. Warto jednak w tym momencie postawić pytanie, czy w rozrywce interaktywnej można odnaleźć przykłady przedstawień chorób, która nie funkcjonują jak metafora. Co za tym idzie, celem niniejszego eseju jest analiza metafor wprowadzonych w życie – życie wirtualne, ale być może właśnie dlatego pozwalające na więcej niż obserwację niebezpiecznego patogenu. Główną tezą tego eseju jest stanowisko, że gry przez podstawowy aspekt medium - interaktywność, często wychodzą poza “treść sentymentalną” reprezentacji choroby. Lub przynajmniej proces “sentymentalizacji” jest bardziej złożony i stanowi wypadkową wielu procesów, które składają się na doświadczenie rozrywki interaktywnej.

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Siła kontra dominacja. W stronę hermeneutyki przemocy

(Artykuł w języku polskim/A research article in Polish)

Paulina Sosnowska

Data publikacji: 30-12-2021 | Abstrakt | s. 11-26

Siła kontra dominacja. W stronę hermeneutyki przemocy

Artykuł jest poświęcony rekonstrukcji dwóch odmiennych sposobów rozumienia przemocy: jako siły i jako dominacji, która została przeprowadzona na podstawie analizy współczesnych interpretacji Iliady (Simone Weil) i Odysei (Theodor Adorno i Max Horkheimer). Interpretacje te posłużyły dalej jako paradygmaty służące do opisu współczesnych filozoficznych dyskursów przemocy. Esej jest osadzony metodologicznie w Ricoeurowskim rozumieniu filozofii refleksji jako myślenia zapośredniczonego przez interpretację symboli i mitów. Pojęcie symbolu jako struktury podwójnego sensu, która domaga się interpretacji, pozwala na potraktowanie dawnych mitów jako aktualnych punktów wyjścia dla rozumienia współczesnej kondycji ludzkiej.

2021-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 305-312

Informacje dla Autorów i karta stylu "Er(r)go".

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

(in Polish and in English / w językach polskim i angielskim)

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 229-235

Informacje dla Autorów.

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Wilki wojny kontra “świeże mięso”: Kulturowe zmagania o hegemoniczną męskość we współczesnej chińskiej kulturze popularnej

Stankomir Nicieja

Data publikacji: 15-06-2026 | Abstrakt | s. 51-70

Artykuł analizuje zjawisko popularności tzw. miękkiej męskości w Azji Wschodniej oraz kontrowersje, jakie wzbudza ono wśród elit politycznych Chińskiej Republiki Ludowej. Rosnące zainteresowanie młodych Chińczyków takimi gatunkami jak danmei, wywołuje obawy przed feminizacją i emaskulacją. W odpowiedzi promuje się wzorce militarnej męskości, czego ikonicznym przykładem jest film Wilk wojny 2. Artykuł opiera się na teoretycznych modelach męskości, w tym koncepcjach R.W. Connella i Kama Louie, aby przedstawić te fenomeny polskiemu czytelnikowi. Wskazuje, że analiza chińskich debat na temat męskości nie tylko pogłębia zrozumienie współczesnych kulturowych napięć w Chinach, ale również dostarcza szerszej perspektywy do refleksji nad europejskimi koncepcjami męskości.

2026-06-15



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Alegoria ironii w „Objawieniu Bogini-Świni" Marcina Czuba

Jan Potkański

Data publikacji: 30-06-2025 | Abstrakt | s. 163-183

Artykuł zestawia powieściowy debiut Marcina Czuba, Objawienie Bogini-Świni, z drugą częścią eseju Paula de Mana Retoryka czasowości, poświęconą ironii, wskazując na zaskakujące zbieżności głównych motywów w tych tak odmiennych i odległych czasowo tekstach. Zestawienie to pozwala zinterpretować powieść Czuba jako utwór skrycie metafikcjonalny, refleksyjnie podsumowujący dorobek literacki pokolenia, do którego należy bardzo późno debiutujący autor, a zarazem pogłębić rozumienie jawnej i stricte współczesnej warstwy tekstu jako głosu w dyskusji o relacjach ludzi ze zwierzętami, zwłaszcza rzeźnymi.

 

2025-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Entropia–Kłącze–Metamodernizm: Ruina w Same Bed Different Dreams Eda Parka

Mateusz Naporowski

Data publikacji: 22-12-2025 | Abstrakt | s. 233-247

Artykuł analizuje Same Bed Different Dreams Eda Parka używając konceptu kłącza, co prowadzi do eksploracji wielości entropii i utopii. Pozwala to na zbadanie dynamik i komponentów książki, które wskazują na paradygmat metamodernizmu. Dodatkowo, zastosowanie w powieści fragmentacji i intertekstualności umieszcza ją poza dialektyką albo/albo oraz myślą ujednolicającą. Artykuł przedstawia zatem Same Bed Different Dreams jako przykład współczesnej powieści eksperymentalnej, która ani nie akceptuje, ani nie neguje stałych idei, lecz znajduje własne środki wyrazu, zmierzając do tworzenia przez i mimo ruiny wpisanej w jej konstrukcję i tematykę.

2025-12-22



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

O niezbędności humanistyki w zinstrumentalizowanym świecie. Humanistyka jako projekt kształtowania wrażliwości

Magdalena Szpunar

Data publikacji: 21-06-2024 | Abstrakt | s. 11-25

W tekście humanistyka rozumiana jest jako jedyna realna przeciwwaga, ale i opór przeciwko dominacji rozumu instrumentalnego. Dewaluacja i marginalizacja nauk humanistycznych zwiastuje regres kulturowy i kulturowy autyzm jednostek. Humanistyka zostaje potraktowana jako ważny projekt kształtowania wrażliwości, integracji społecznej, ale także emancypacji, tworzenia wspólnego universum chroniącego społeczeństwo przed atomizacją. Humanistyka uświadamia że pomimo nastawienia na skuteczność pragmatyzm i efektywność ciągle najważniejszy jest i musi być człowiek. Choć bywa niekonkluzywna, choć wiele pozostawia otwartym, niedomkniętym, na tym właśnie zasadza jej siła, wybijając nas z pewników, przełamując hegemoniczny dyskurs tego, co zasiedziałe i opresyjne, wołając o człowieka.

 

2024-06-21



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Od rozproszenia do materializacji. Energia i entropia w sztukach wizualnych lat sześćdziesiątych a pierwszych dekad XXI wieku

(artykuł w języku polskim, abstrakt w języku angielskim)

Monika Lubińska

Data publikacji: 25-06-2022 | Abstrakt | s. 57-73

"Od rozproszenia do materializacji. Energia i entropia w sztukach wizualnych lat 60. a pierwszych dekad XXI wieku"

W artykule podjęty zostaje temat energii i entropii w sztukach wizualnych. Problematyka skoncentrowana jest wokół kluczowych przemian w strategiach artystycznych bazujących na dowartościowaniu entropii i energii, jakie zaszły między latami sześćdziesiątymi XX wieku a pierwszymi dekadami XXI stulecia. Omawiane zwroty zaprezentowane zostały na przykładzie twórczości Hansa Hackeego, Roberta Smithsona, Petera Blamey’ego, Davida Hainesa, Joyce Hinterding oraz Olafura Eliassona. Punktem wyjścia dla rozważań jest zaproponowana przez Bernarda Stieglera oraz powołany przez niego kolektyw badawczy Internacja – koncepcja entropocenu, stanowiąca o tym, że entropia jest zjawiskiem w sposób najbardziej adekwatny charakteryzującym wszelkie kryzysy epoki człowieka.

2022-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

metryczka

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 254

Metryczka wydawnicza numeru.

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Metryczka

Redakcja w Er(r)go

Data publikacji: 30-06-2019 | Abstrakt

Metryczka numeru.

2019-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Prawda/y (w) fotografii. Od obrazu rzeczywistości do rzeczywistości obrazu

(Artykuł w języku polskim)

Ryszard Henryk Solik

Data publikacji: 30-12-2020 | Abstrakt | s. 11-32

Problem “prawdziwości” fotografii zwyczajowo łączono z jej techniczną specyfiką i możliwościami. W głównej mierze chodziło o automatyzm fotografii oraz wnikliwość (dokładność) rejestracji rzeczywistości nieporównywalną z dyspozycjami tradycyjnych mediów obrazowych. Własności te – jak sądzono – determinowały “prawdziwe odwzorowanie” oraz charakterystyczną dla fotografii “zdolność poświadczania autentyczności”. Kryterium tej autentyczności, podobnie jak w dyskursach prawdy, wyznaczała zasada analogii i relacja zdjęcia wobec utrwalanej, pokazywanej rzeczywistości. W niniejszym tekście, inspirowanym kulturalizmem i paninterpretacjonizmem, założenie to zostało zakwestionowane. Nie odnosimy się bowiem do świata jako takiego, ile do sposobu, w jaki świat istnieje dla nas w obrębie pewnych uwarunkowań kulturowych, społecznych, dyskursywnych. W efekcie, również problem prawdy i prawdziwości fotografii konkretyzuje się w interpretacji i poprzez interpretacje. Zawsze w obrębie określonych strategii dyskursywnych oraz racji kulturowych wspólnot interpretacyjnych. Prawda i prawdziwość są zatem nieuchronnie zależne od kontekstu i dyskursywnie warunkowane. Przy tym podmioty interpretujące działają zgodnie z aktualnymi przesądzeniami wspólnot interpretacyjnych, które podzielają i uznają za swoje.

2020-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Okruchy. O książkach i strawie

Liliana Barakońska

Data publikacji: 01-01-2009 | Abstrakt

Liliana Barakonska

Of Books and Foods

 

Summary

The article is an attempt to analyse the functioning of the consumption metaphor in the context of Robert Bur­ton's work The Anatomy of Melancholy (1621) with special attention paid to the link between the writing activity and the process of digestion. Thus it explores the ways in which Burton reads Seneca' s project of constructing the self out of hypomnemata, selected fragments of various texts to be digested and incorporated to model a new personality; a project evoked by Erasmus who advocates digestion of classical authors in order to produce a new and individual style in writing.

Establishing an analogy between the space of his book and the space of an inn, Burton establishes an analogy between words and foods, thus endeavouring to refer his work to the oral literary tradition. Writing his discourse in the Jacobean context, however, the feast Burton presents the reader with is, as he puts it, exremental: what he has at his disposal as a writer are remnants and leftovers. Hence, to study the implications of Burton's vision, it is necessary to relate it to the prevalent presentation of food imagery. The article is thus a reading of the changes in the representation of food between the Elizabethan and Jacobean periods and situates the discourse of melancholy in the digestive and excretory metaphor of the time.

2009-01-01



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Streszczenia w języku polskim/Summaries in Polish

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 04-09-2024 | Abstrakt | s. 267-272

Polskojęzyczne streszczenia artykułów badawczych i esejów zamieszczonych w niniejszym numerze.

2024-09-04



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Ku humanistyce eko-logicznej, czyli przebudowa na czas kryzysu

Miłosz Markiewicz

Data publikacji: 20-12-2023 | Abstrakt | s. 143-163

Celem artykułu jest przedstawienie propozycji uzupełnienia myśli humanistycznej o posthumanistyczne aktywistyczne narzędzia ontoepistemologiczne. W tym celu autor, biorąc za punkt wyjścia koncepcję posthumanistycznej wspólnoty, dokonuje przez jej pryzmat relektury oikologii – wyrosłej na gruncie śląskim nauki o domu. Posthumanistyczna oikologia ma stanowić przekroczenie ograniczeń, na jakie napotyka myśl ekologiczna, w kierunku autorskiej koncepcji eko-logiki. Uprawiana w jej duchu humanistyka ma stanowić afirmatywną odpowiedź na kryzys poznawczy związany m.in. ze zmianami klimatu i zapowiadaną katastrofą.

2023-12-20



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Epidemia jako performans więcej-niż-ludzki

Mateusz Chaberski

Data publikacji: 29-06-2023 | Abstrakt | s. 43-60

Wychodząc od antropauzy (Rutz et al. 2020) towarzyszącej obecnej pandemii COVID-19, niniejszy artykuł proponuje nowe podejście do epidemii jako performansu więcej-niż-ludzkiego. Chodzi tu o działanie powstające w wyniku splątanych ze sobą sprawczości ludzi i nieludzi, które wywołuje konkretne efekty w danym kontekście społeczno-politycznym, ekonomicznym i kulturowym. Takie podejście stanowi alternatywę wobec dominujących narracji o epidemii, które wciąż traktują epidemię przede wszystkim jako zjawisko z zakresu ludzkiego zdrowia publicznego, lekceważąc sprawczość więcej-niż-ludzkich instancji sprawczych w jej powstawaniu i zapobieganiu jej. Analizując wybrane (re)prezentacje epidemii w kulturze popularnej, autor skupia uwagę na trzech aspektach epidemii jako performansu więcej-niż-ludzkiego. Zastanawia się nad wytwarzanym przez nią nowy model społeczeństwa, problematyzuje dotychczasowe sposoby myślenia o ludzkim i nieludzkim ciele oraz pokazuje więcej-niż-ludzkie sposoby radzenia sobie z epidemiami.

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Strona tytułowa i spis treści

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 30-12-2022 | Abstrakt | s. 1-3

Strona tytułowa i spis treści Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultira nr. 45 (2/2022) - czwórka redakcyjna.

2022-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Encyklopedierotyk jako (auto)biofikcja. Ewa Kuryluk a Roland Barthes

(Artykuł w języku polskim/Article in Polish)

Maciej Piotr Mazur

Data publikacji: 30-12-2021 | Abstrakt | s. 187-206

Artykuł przedstawia interpretację postmodernistycznej epistolarnej powieści – Encyklopedierotyk ze względu na zastosowane w niej biofikcyjne i autofikcyjne strategie pisarskie oraz odtwarza dokonaną w utworze krytykę Fragmentów dyskursu miłosnego Rolanda Barthes’a. Pokazuje związki między rzeczywistą a zmyśloną biografią semiologa i odsłania znaczenie najistotniejszych “biograficznych przesunięć”.  Ujawnia relację między literackim sobowtórem Ewy Kuryluk i nią samą: pomiędzy bohaterką i autorką nie ma pełnej tożsamości. Charakter tej relacji jest metonimiczny: działania powieściowej Ewy są śladami poczynań pisarki, co prowokuje do zadania pytań o kwestię niemożności twórczej oraz o powód uczynienia Barthes’a główną postacią Encyklopedierotyku.

2021-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

„Przepisywanie” dramatu jako przykład transferu literackich mitów

Magdalena Maria Figzał-Janikowska

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 25-38

Artykuł traktuje o zjawisku „przepisywania” klasycznych tekstów jako tendencji charakterystycznej dla dramaturgii drugiej połowy XX wieku, ściśle związanej z przemianami na gruncie literatury oraz zmianą paradygmatu w zakresie sztuk widowiskowych. Jako praktyka dramatopisarska „przepisywanie” polega na reinterpretacji i rekontekstualizacji utrwalonych kulturowo mitów literackich, dzięki czemu mogą one odsłonić całkiem nowe znaczenia. Dochodzi tu zatem do swoistego transferu pierwotnego tekstu do nowej rzeczywistości społecznej, historycznej i kulturowej, którego celem staje się poszukiwanie punktów stycznych między tradycją a współczesnością. Powyższe zjawisko zobrazowane zostaje na przykładzie tekstów dwóch współczesnych dramatopisarzy: Heinera Müllera i Piera Paolo Pasoliniego.

 

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Wolny w Buchenwaldzie. Ślady Sartre’owskiej fenomenologii egzystencjalnej w Wielkiej podróży Jorge Semprúna

Łukasz Świercz

Data publikacji: 02-02-2024 | Abstrakt | s. 249-265

Celem artykułu jest nowe odczytanie najbardziej znanej powieści francusko-hiszpańskiego autora Jorge Semprúna zatytułowanej Wielka podróż pod kątem koncepcji filozoficznych zawartych w Bycie i nicości Jean-Paula Sartre’a. Jak pragnę wykazać, w opowiadającym o doświadczeniu deportacji utworze Semprún inspiruje się nie tylko – jak wielokrotnie wskazywano – ideologią marksistowską, także ideami francuskiego egzystencjalisty, które w sposób krytyczny łączy je i przekształca. W oparciu o nie, autor Wielkiej podróży, tworzy wielopoziomową narrację autobiograficzną, poszukiwaniu wolności i egzystencji autentycznej człowieka doświadczonego wojną i pobytem w obozie koncentracyjnym.

2024-02-02



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Er(r)go...

Wojciech Kalaga

Data publikacji: 24-06-2024 | Abstrakt | s. 5-8

Er(r)go...

 

...humanistycznych lewitacji ciąg dalszy. Ktoś wieszczy zanik podmiotu Myślącego, ale próżne to nadzieje; zewsząd wyłazi jakieś myślenie: myślenie samodzielne, myślenie krytyczne, myślenie kartograficzne, myślenie przemocowe, myślenie pozytywne, myślenie rizomatyczne, myślenie lateralne, myślenie przestrzenne, myślenie logocentryczne, myślenie totalizujące, myślenie patriarchalne, myślenie słabe i myślenie niepewne, myślenie ontologiczne, myślenie meandrujące, myślenie dryfujące, myślenie niepraktyczne, myślenie otwarte i myślenie niedomknięte, myślenie bycia (a jakże!), myślenie metaforyczne, myślenie relacyjne, myślenie moralne, myślenie sieciowe, w końcu – kto by pomyślał – myślenie o ludzkim myśleniu. Wszystko to, opakowane w myślową kanoniczność, sięga ku myślowej pramaterii. Na szczęście w odwód przychodzi odmyślanie; cóż za ulga dla ludzkości!



Czytelnika myślącego uderzy zapewne nadspodziewany zalew rozlicznych prawd i mądrości; wystarczy na chwilę włączyć odmyślanie i zagłębić się, zagłębić. Kultura jest niczym piana. Ludzie mają o wiele większe mózgi niż owady i ośmiornice. Nauki humanistyczne badają niezwykle złożone zjawiska. Róg nosorożca nie jest afrodyzjakiem. Nie można być trochę wolnym, a trochę zniewolonym. Każda homotopia jest w gruncie rzeczy heterotopią, która zatarła swój heterotopiczny charakter. Antropocen daje do myślenia (znowu!). Nie-ludzie są pedagogicznie istotni, ale tylko o ile znajdują się w rękach ludzi. Pojęcie ducha stało się passé, a w ogóle to ducha należy unikać. Nowoczesny humanizm jest całkiem schizofreniczny. Arogancją byłaby próba udzielenia ostatecznej odpowiedzi na pytanie po co jest pedagogika. Nie tak łatwo jest dotrzeć do prawdy. Humanistyka dopuszcza do głosu wieloznaczności. Nie ma ucieczki od tego, co ludzkie. Neutralne śledzenie związane z procesem dydaktycznym łatwo zamienić w szpiegowanie. Najbardziej potrzebna jest postawa dyscyplinująca człowieka. Kultura jako wtórna natura jest wytworem natury pierwotnej. Ludzie zawsze żyli w erze postprawdy. Sztuka może inspirować zarządzanie. Zarówno przeszłość, jak i przyszłość straciły na znaczeniu. Humanistyka nie może być całkowicie nie-antropocentryczna. I wreszcie: staranność stanowi jedyną cechę odróżniającą pracę naukową od hochsztaplerstwa. Patrzymy dziś na koniec filozofii, a zarazem kres humanistyki.



No cóż, miejsce mędrców zajęli filozofowie. Mądrość humanistyczna nie przesłania jednak bardziej lub mniej dramatycznych wydarzeń: śmierć przestaje paktować z życiem, wrze krew świętego Januarego, człowiek stacza się w otchłań redukcji bytowej, a tymczasem grupa cudacznych indywiduów spaceruje sobie komfortowo po wielkich bulwarach humanistyki. Radosny pesymizm miesza  się z ponurym optymizmem: bezideowa ludzkość w materialistycznym amoku obywa się bez książek, wiedza i refleksja ograbiają doświadczenie z siły i głębi, ludzkość zostaje poddana próbie człowieczeństwa, pustoszeją domy książek, tu woluminy pokrywają się kurzem, tam jednak wiatr odkurza wartości, nauki przyrodnicze zajmują się duchem, pewna przestrzeń okazuje się miejscem przestrzeni przestrzeni. I tu miłe zaskoczenie: jeden z autorów nie chce być arogancki.

 

Niestety, trafiają się też rzeczy skandaliczne: podmiot nie jest w stanie legalnie doświadczyć elementarnego seksualnego zaspokojenia! Odwiedzają te strony dosyć ciekawe, choć nie zawsze budzące zaufanie postaci: człowiek małomocny, odstręczający lowelas, Upadły Mistrz, rzesze bezrefleksyjnych jednostek, wenecki fryzjer, kot na skuterze w kapeluszu napoleońskim palący fajkę, eteryzujący się w spekulatywnych mirażach piewcy humanistyki, zwiędłe ciała przesiąknięte zapachem starości, Autor-Pozostający-Człowiekiem, iguany, krowy morskie i papugi, podstarzały fircyk, człowiek książkowy (nareszcie!). W tle zaś, wymykające się z pamięciowo-świadomościowego stryszku, bo ów też się pojawia, zjawiska jak zwykle oczekiwane i nieoczekiwane: ruinizacja Uniwersytetu, wysyp bezsensownych zajęć, przyrodzona ludzkiemu umysłowi ograniczoność, tekstualnie sprofilowane procesualne zagnieżdżenia (hm?), elenktyczne zwarcie, sekciarstwo duchowe, galopująca kwantyfikacja świata, napchany kredytem portfel, laboratorium gniewu, mortualny podstęp, majeutyczna sztuka, powszechna nerwowość, żywioł nagiego życia, kicz, szmira i zalew tandety intelektualnej, pycha i pożądliwość, spiralne zapętlenie, depresja wypalonych nastolatków, miłość rugowana na antypody, korzenne ponowienie, fundamentalne rozdarcie bytu ludzkiego, toksyczny etos bezbronności. I jeszcze jakieś szczególne dyscypliny: humanistyczna humanistyka, antropologiczna antropologia, neurofilozofia, a nawet neurofenomenologia. Arystoteles z Husserlem już tańczą przy ognisku, hopsasa! A wniosek z tych powikłań, zapętleń i zawiłości jasny i prosty jest (cytuję): tylko humanistyka może nas obronić przed degradującą rolą rozumu instrumentalnego i fetyszyzacją tego, co techniczne. Potrzebujemy daleko idących zmian w postrzeganiu nauk humanistycznych, pełnego uznania ich odmienności względem nauk ścisłych, innych zasad ewaluacji, organizacji i finansowania.

 

Wojciech Kalaga

https://orcid.org/0000-0003-4874-9734


PS Pytań było sporo, ale jedno jest szczególnie godne uwagi: A co to jest woda?

 

 

2024-06-24



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

O fingowanej relacyjności w Apokryfie Agłai Jerzego Sosnowskiego

(Artykuł w języku polskim/A research article in Polish)

Dorota Karolina Samborska-Kukuć

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 167-178

Apokryf Agłai, techno-triller Sosnowskiego, to nie tylko postmodernistyczny palimpsest intertekstualiów, z odwołaniami między innymi do Stanisława Lema, nie tylko jawna gra z kiczem, lecz przede wszystkim rzecz o transgresjach tożsamości wskutek symulacyjnych relacji z wykorzystaniem gynoida. Nie są tu ważne klisze kulturowe, ale raczej perspektywa transhumanistyczna. Eksperyment z wykorzystaniem cyborga, mającego uwieść młodego pianistę, staje się zarówno dla nieświadomej ofiary, jak i dla nawigatorki robota przyczyną dezintegracji osobowości. Poprzez awatar Irena może przeżyć fascynujący stan immersji, Krzysztof realizuje swoje miłosne fantazmaty. Powieść jest refleksją nad przebiegiem i skutkami przekraczania granic człowieczeństwa poprzez technologię: łączenie ludzkiego z nie-ludzkim.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Pamięć i zapominanie w Pogrzebanym olbrzymie Kazuo Ishigury

(Article in Polish/Artykuł w języku polskim)

Urszula Gołębiowska

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 117-131

Abstrakt

Celem artykułu jest odczytanie najnowszej powieści Kazuo Ishigury jako refleksji pisarza nad rolą pamięci i zapominania w życiu indywidualnym i zbiorowym. Wydany w 2015 roku Pogrzebany olbrzym odnosi się do kwestii niezmiennie aktualnej, dotyczącej zarówno jednostek jak i społeczeństw próbujących uporać się z traumatyczną przeszłością. Mimo że Ishiguro nie udziela łatwych odpowiedzi na pytanie o to, czy pamiętać o trudnych wydarzeniach, czy raczej je wymazać, tymczasowa amnezja jawi się w powieści jako uzasadniony zabieg, pozwalający jednostkom utrzymać relacje, a społeczeństwom uniknąć ponownego wybuchu przemocy. Zjawisko pamięci zbiorowej, problem pamięci, która nieuchronnie powraca po okresie amnezji/amnestii i jej uwikłania w konkurujące ze sobą polityki pamięci, wzajemne powiązanie pamięci i zapominania, rola pamięci mimowolnej w podważaniu oficjalnej narracji to kwestie, które powieść porusza i które zostały omówione w artykule w odniesieniu do XX-wiecznych koncepcji i dyskursów na temat pamięci: Maurice’a Halbwachsa, Waltera Benjamina, Marcela Prousta, a także współczesnego brytyjskiego filozofa Galena Strawsona.

 

 

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 30-12-2020 | Abstrakt | s. 259-265

Informacje dla Autorów i karta stylu "Er(r)go".

2020-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Marazm męskości: Wokół opowiadania Olgi Tokarczuk “Przetwory”

Iwona Gralewicz-Wolny

Data publikacji: 25-06-2026 | Abstrakt | s. 133-151

Opowiadanie Olgi Tokarczuk “Przetwory” z tomu Opowiadania bizarne (2018) to przykład literackiej narracji o męskości, która – z powodu braku odpowiedniego wzorca i niedostatecznej autorefleksji – pogrzebała swoją szansę na rozwój. Hermeneutyczna lektura utworu, jaką zaproponowano w artykule, odsłania problem przetrwałej więzi syna z matką, który pisarka przewrotnie ukryła pod groteskową fabułą. Tymczasem zabawna historia o mężczyźnie, któremu matka wymierzyła zza grobu karę za odmowę usamodzielnienia, objawia dzięki mikrologicznemu odczytaniu potencjał greckiej tragedii. Wykorzystane w artykule głosy badaczy problematyki męskości współbrzmią z opowiadaniem Tokarczuk, nadając mu charakter adekwatnego literackiego komentarza.

2026-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 07-01-2023 | Abstrakt | s. 281-283

Informacje dla przyszłych Autorów -- tematyka tekstów, formatowanie tekstu, karta stylu.

2023-01-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 07-01-2023 | Abstrakt | s. 253-255

Informacje dla przyszłych Autorów -- tematyka tekstów, formatowanie tekstu, karta stylu.

2023-01-07



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Humanizm i posthumanizm w epoce postprawdy – implikacje pedagogiczne

Małgorzata Obrycka

Data publikacji: 05-08-2024 | Abstrakt | s. 189-210

Postawiony w niniejszym tekście problem badawczy dotyczy poszukiwania odpowiedzi na pytanie o lepsze oraz skuteczniejsze sposoby pozyskiwania i przekazywania wiedzy w tak zwanej epoce postprawdy. Punktem odniesienia uczyniono kategorię postprawdy definiowanej jako zjawisko, w ramach którego obiektywne fakty odgrywają mniejszą rolę w procesie kształtowania się szeroko rozumianej opinii publicznej w stosunku do emocji, sądów wartościujących czy osobistych przekonań. W takich okolicznościach różnorodne zbiory idei, modele myślenia, jak również propozycje etyczne – reprezentowane w ramach koncepcji jakimi są humanizm oraz posthumanizm – stoją przed ogromnym wyzwaniem współczesności w postaci pozyskiwania społecznego uznania oraz prestiżu. Rozwijające się w ten sposób zjawiska wpływają bezpośrednio na sposób postrzegania i projektowania procesów pedagogicznych.

2024-08-05



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja Er(r)go

Data publikacji: 30-12-2021 | Abstrakt | s. 351-358

Informacje dla przyszłych Autorów -- tematyka tekstów, formatowanie tekstu, karta stylu.

2021-12-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Stacy Alaimo, Exposed. Environmental Politics & Pleasures in Posthuman Times

(Nota krytyczna)

Michał Kisiel

Data publikacji: 16-12-2019 | Abstrakt | s. 233-236

Niniejsza nota krytyczna poświęconą książce Stacy Alaimo pt. "Exposed. Environmental Politics & Pleasures in Posthuman Times" opublikowanej w 2016 roku przez University of Minnesota Press. Nota prezentuje streszczenia esejów składających się na pracę Alaimo, rekonstruuje ich kluczowe zagadnienia oraz opisuje problemy z jakimi się one mierzą. 

2019-12-16



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Vermont jako sielski azyl Joego Brainarda

Wojciech Drąg

Data publikacji: 13-11-2024 | Abstrakt | s. 137-153

Niniejszy artykuł omawia najważniejsze funkcje letniego odosobnienia Joego Brainarda w wiejskiej części stanu Vermont: jako miejsce wytchnienia od miejskiego życia, jako okazję do spędzenia czasu z wieloletnim partnerem Kenwardem Elmslie’m i ich wspólnymi przyjaciółmi oraz jako przestrzeń do pełnego poświęcenia się pracy. Sposób, w jaki Brainard pisze o swoich letnich pobytach w Calais, Vermont, analizowany jest w kontekście postulatu queerowego antyurbanizmu Scotta Herringa oraz koncepcji queerowego pastoralizmu, homoseksualnej Arkadii i wiejskiej idylli. Artykuł dowodzi, że Brainard ostatecznie celebruje zarówno miasto, jak i wieś, nie uprzywilejowywując żadnego z nich. Analiza opiera się głównie na autobiograficznych pismach Brainarda oraz książce biograficznej Rona Padgetta Joe: A Memoir of Joe Brainard.

2024-11-13



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Jakiej refleksji potrzebujemy w epoce antropocenu? „Gramatyka” wystudzania wzrostu ekonomii ekologicznej

Ewa Bińczyk

Data publikacji: 03-11-2023 | Abstrakt | s. 85-108

Artykuł rozpoczyna analiza niedogodnych punktów wyjścia refleksji w epoce antropocenu, inspirowana stanowiskiem Anny L. Tsing. Następnie przedstawiona zostanie interdyscyplinarna, normatywna i pluralistyczna dziedzina ekonomii ekologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji dewzrostu. Prześledzimy „gramatykę” tej dyscypliny, odsłaniając jej wybrane założenia filozoficzne, postulaty metodologiczne i pojęcia. Przyjrzymy się również bliżej koncepcji „zarządzania bez wzrostu” Petera A. Victora. Będziemy szukać odpowiedzi na pytania, czym jest dewzrost i dlaczego wystudzenie wzrostu jest nieuniknione.

2023-11-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Nieznośna kruchość bytu – literatura Młodej Polski wobec chorób ciała i ducha

Aleksandra Mikinka

Data publikacji: 29-06-2023 | Abstrakt | s. 97-112

Schyłek wieku XIX odznaczał się osobliwym, wręcz afirmującym stosunkiem do ułomności, chorób i deformacji cielesnych. Po romantykach artyści Młodej Polski odziedziczyli fascynację gruźlicą, swoistą mitologizację chorych. Tuberkuloza była jednym z ulubionych tematów modernistycznych studiów nad ludzką ułomnością i śmiertelnością. Naturaliści z kolei wyposażyli wielkich prozaików belle époque w medyczny aparat pojęciowy, rozwinęli wyrafinowany język „literatury klinicznej”. Przełom wieków to także czas intensywnych badań nad chorobami umysłowymi. W artykule pochylono nad reprezentacyjnymi utworami, starając się zbadać, jak chorobowe doświadczenia ludzi przełomu wieków wpływały na teksty kultury – i na odwrót

2023-06-29



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Ewolucja człowieczeństwa. Francesca Ferrando, Philosophical Posthumanism. (Theory in the New Humanities)

(Recenzja w języku angielskim/A Review in English)

Natalia Mikoś

Data publikacji: 03-09-2021 | Abstrakt | s. 283-292

Filozoficzny posthumanizm to wyjątkowa propozycja intelektualna – taka, w której Francesca Ferrando nie tylko prezentuje i rozwija, ale też celebruje myśl posthumanistyczną. Monografia jest otwartym zaproszeniem do odkrywania nowych horyzontów poprzez od-swajanie klasycznej myśli humanistycznej, osadzonej w cywilizacji zachodniej. Wyraźnie dekonstruując klasyczny humanizm, Ferrando oferuje swoim czytelnikom wszechstronny wgląd w złożoność polifonii nowych głosów, w tym m.in. posthumanizmu, transhumanizmu i antyhumanizmu – współtworząc dyskurs, który - jak twierdzi autorka - jest tożsamy z “filozofią naszych czasów”.

2021-09-03



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Małgorzata Fabiszak, Anna Weronika Brzezińska, Cmentarz, park, podwórko. Poznańskie przestrzenie pamięci (Nota o książce)

(A Critical Note in Polish/Nota krytyczna w języku polskim)

Paweł Jędrzejko

Data publikacji: 28-07-2020 | Abstrakt | s. 209-212

Nota krytyczna poświęcona książce autorstwa Małgorzaty Fabiszak i Anny Weroniki Brzezińskiej, Cmentarz, park, podwórko. Poznańskie przestrzenie pamięci, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2018.

2020-07-28



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Męskość w okresie początku polskiego faszyzmu. Rzecz o Faszyście Polskim

Andrzej Handzlik

Data publikacji: 30-06-2026 | Abstrakt | s. 213-231

W artykule opisano początki polskiego faszyzmu w kontekście jednego z pierwszych czasopism propagujących tę ideologię. Faszysta Polski ukazywał się w 1926 roku, a na jego łamach autorzy przybliżali polskim odbiorcom włoskie koncepcje. Autor analizuje czasopismo pod kątem nadreprezentacji męskich głosów oraz strategii perswazyjnych stosowanych przez twórców tygodnika. Celem artykułu jest wskazanie przyczyn zainteresowania faszyzmem, mechanizmów oddziaływania na odbiorców, a także podkreślenie, że doktryna ta zmierzała do wykreowania nowego rodzaju męskości, opartej na podporządkowaniu się wodzowi i samej ideologii.

2026-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Marvellous Cognition: Why Fictional Worlds Are Incoherent (And Why It’s Good)

Bartosz Stopel

Data publikacji: 30-06-2025 | Abstrakt | s. 71-87

It is well-established in cognitive narratology that all fictional worlds are necessarily incomplete and are only modelled in more detail by the story consumer’s mental operations. In addition, I argue that the mental models prompted by narratives are typically incoherent, too. Interestingly, neither poses a serious problem for cognition or appreciation of narratives, but contrary to popular belief, this does not happen due to conventional suspension of disbelief. Since our cognitive capacities for creating representations and drawing inferences involve the same processes for cognizing fiction and for mapping the real world, appealing to conventions is a hasty answer underneath which are hidden certain facts about human cognition: that in both cases the constructs tend to be similarly illusory and incoherent and that cognition itself tends to be messy and limited to the most important tasks at hand, guided by a narrowly understood practicality. I argue that in the end, we do not really have to imagine the fictional fantastic in detail, because the fantastic (or the marvellous) enters all cognition.

2025-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

“Czy przekroczyliśmy granicę?” Kilka uwag o ekologii postlacanowskiej

Anna Turczyn

Data publikacji: 18-12-2025 | Abstrakt | s. 69-86

This article attempts to analyze Jacques Lacan’s reflections on the ethics of desire and the subject’s relation to the object, with particular emphasis on the object of anxiety, juxtaposed with contemporary French post-Lacanian thought on ecology and climate crises. It demonstrates how ecological thinking intertwines with reflection on language and enables the creation of a new discourse, capable of addressing the effects of both capitalist and scientific models of knowledge, while fostering forms of social bonds that support the transformation of existing existential and ecological practices.

2025-12-18



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Humanistyka i kultura czytania w obliczu zagrożeń egzystencjalnych. Lektury w czasach zarazy a egzystencjalne doświadczenia graniczne: epidemia-erotyka-wojna

Barbara Zwolińska

Data publikacji: 17-06-2024 | Abstrakt | s. 27-44

W artykule, nawiązując do powszechnych doświadczeń związanych z pandemią, podejmuję refleksję nad znaczeniem lektur czytanych w „czasach zarazy”. Zadaję pytanie, na ile i jakie lektury pomagają zrozumieć przeżywane przez ludzi traumatyczne wydarzenia (wpływające na stan fizyczny i psychiczny), czego poszukują czytelnicy w powieściach, wspomnieniach, dziennikach dotyczących masowych chorób, np. dżumy i cholery. Oglądowi i analizie tych wątków w wybranych utworach towarzyszy pytanie o metaforyczny sens epidemii, symbolizującej choroby cywilizacji, takie jak: konsumpcjonizm, materializm, bezmyślna eksploatacja dóbr natury, niszczenie środowiska, czy najogólniej zło, kumulujące się w kolejnych wojnach. Ważnym wątkiem jest również ten odnoszący się do powiązania erotyki z zarazą – trop istotny w Śmierci w Wenecji T. Manna i w Miłości w czasach zarazy G. G. Márqueza. Zarówno utwory fikcjonalne, takie jak wymienione powieści, jak też zapisy świadków historii, przedstawiających wojnę jako zarazę, czy też nawiązujące, tak jak S. Márai, do dziennikarskiego stylu w opisie przebiegu cholery we Włoszech, mogą inspirować do próby odpowiedzi na pytanie, na ile lektury, opisujące czas próby człowieczeństwa w sytuacji zagrożonych wartości humanistycznych, mogą być drogowskazem dla kolejnych pokoleń niekoniecznie dobrze czujących się w kulturze bez książek.

2024-06-17



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Odhumanizowanie jednostki i demontaż wartości w Oleju Lukasa Bärfussa

(artykuł w języku polskim, abstrakt w języku angielskim)

Justyna Kłopotowska

Data publikacji: 25-06-2022 | Abstrakt | s. 109-122

"Odhumanizowanie jednostki i demontaż wartości w Oleju Lukasa Bärfussa"

Artykuł ma na celu ukazanie dehumanizacji jednostki i demontażu wartości na podstawie sztuki teatralnej Lukasa Bärfussa pt. Olej. Tytułowa ropa/olej łączy się nierozerwalnie z nieokiełznaną żądzą pieniądza, która ostatecznie prowadzi do tragedii. Zaczynając od antycznej energii, poprzez stosunki (post)kolonialne po system władzy-wiedzy według Michela Foucaulta ukazana zostaje jedna z możliwych interpretacji utworu.

2022-06-25



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

informacje dla autorów

Redakcja Errgo

Data publikacji: 15-12-2019 | Abstrakt | s. 247-253

Informacje i wskazówki dla Autorów.

2019-12-15



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Informacje dla Autorów

Redakcja w Er(r)go

Data publikacji: 30-06-2019 | Abstrakt

Informacje dla Autorów i karta stylu "Er(r)go".

2019-06-30



Czasopismo: Er(r)go. Teoria - Literatura - Kultura

Ku archeontologii martwego ciała. (Kontemplacyjne podejście do przeszłości)

Ewa Domańska

Data publikacji: 01-01-2009 | Abstrakt

Ewa Domańska

Towards an Archeontology of the Dead body (A Contemplative Approach to the Past)

Ewa Domaiiska distinguishes a distinct contemplative approach to the past which — unlike doc­umentary, commemorative or 'oral evidence' approaches — undertakes, among other things, reflec­tion on various aspects of the dead body's existence and functioning. She traces the facets of 'end-ism' in historical reflection, which is increasingly skeptical of the prospects of historiography characterised by anthropocentrism, ethnocentrism, eurocentrism and phallocentrism. Thus many scholars think that present-day historiography should first of all study historians — their motivations, sponsors and backgrounds. Those who want the Third Millennium to be a new beginning for histo­riography postulate that scholars should give more thought to death, the deceased and their corpses. Domaflska's claim is that in future-oriented human sciences questions concerning the past cannot be answered until we refer to ontology, to those thinkers who — like Martin Heidegger — study exist­ence, death and the issue of being.

2009-01-01