751943f62a0041c3fe803aae3eef233a
Author: Unknown
Date: 2023-10-09T08:26:57+00:00

P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O R U S Y C Y S T Y C Z N E
przegląd

rusycystyczny

2023, nr 3 (183)

Katowice 2023

KOMITET REDAKCYJNY

Tadeusz Klimowicz — przewodniczący

Franciszek Apanowicz, Petar Bunjak, Jens Herlth, Jewgienij Jabłokow, Władimir Klimonow, Joanna Madloch, Daria Nevskaya, Kadisha Nurgali, Antoaneta Olteanu, Grzegorz Przebinda, Barbara Stempczyńska, Walerij Tiupa, Halina Waszkielewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Piotr Fast (redaktor naczelny), Michał Głuszkowski (zastępca redaktora naczelnego), Justyna Pisarska, Joanna Darda-Gramatyka, Anna Paszkowska (sekretarz redakcji)

Adiustacja tekstów obcojęzycznych

Yevheniy Liashchevskyi

Piotr Plichta

Korekta

Justyna Pisarska

Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu

„Wsparcie dla czasopism naukowych”. Numer projektu RCN/SN/0680/2021/1

ADRES REDAKCJI

Przegląd Rusycystyczny, 41-500 Chorzów, ul. Zjednoczenia 1/11
tel. +48 604 965 737; +48 505 300 667
e-mail: prz.rus@op.pl
http://www.journals.us.edu.pl/index.php/PR

Index 371866

ISSN 0137-298X

WYDAWCY

Polskie Towarzystwo Rusycystyczne

Uniwersytet Śląski

41-200 Sosnowiec

Instytut Literaturoznawstwa
ul. Stefana Grota Roweckiego 5/318

Instytut Językoznawstwa
tel. 505 300 667, ptr.polska@gmail.com

41-200 Sosnowiec
www.peteer.pl
ul. Stefana Grota Roweckiego 5

SPIS TREŚCI

E S T E T Y K A W K O M U N I K O W A N I U P U B L I C Z N Y M

gościnnie pod redakcją

A L I C J I P S T Y G I

7

ALICJA PSTYGA Estetyka w komunikowaiu publicznym. Wstęp

9

ALEKSANDER KIKLEWICZ Sztuka a komunikacja:

o pragmatycznych aspektach komunikacji artystycznej

31

DOROTA SZUMSKA Ocalić od zapomnienia:

wnikliwość jako kategoria (nie tylko) estetyczna

45

ALICJA PSTYGA Wartości estetyczne w przekładzie tekstów medialnych

59

MARIA Światło jako obiekt przekładu intersemiotycznego

MOCARZ-KLEINDIENST (o audiodeskrypcji Solaris i Stalker Andrieja Tarkowskiego) 72

MARTA NOIŃSKA Zmiany w dyskursie prezydenckim w świetle estetyki mediów

(ostatnie orędzie noworoczne rosyjskiego przywódcy)

93

ŻANNA SŁADKIEWICZ Estetyczny aspekt audiowizualnych medytacji uważności
jako popularnego gatunku w przestrzeni medialnej

110 ANASTASIJA BELOVODSKAJA Dyskurs selfie i komunikacja w sieci w czasach sztucznej inteligencji 124

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ Uwagi o estetyce memów rage faces i rage comics w polskim i rosyjskim internecie

140

TATIANA KANANOWICZ Piękno języka pospolitego (prostorieczija)

(na materiale tekstów kultury masowej)

152

MARCIN TRENDOWICZ Wulgaryzmy w komunikowaniu i przestrzeni publicznej

(na przykładzie frazy „Русский военный корабль, иди…”)

* * *

166

BARTOSZ OSIEWICZ Ilja Erenburg — fajczarz

197

JOLANTA BRZYKCY Strategia twórcza Gizelli Lachman w kontekście
społeczno-literackich mechanizmów rosyjskiej emigracji

211

LARISA ALIMPIEVA Aksjolografia Luizy K. Bajramowej

231

MARZANNA KAROLCZUK Przysłowia i powiedzenia w edukacji językowej w szkole polskiej RECENZJE

250

LUDMIŁA ŁUCEWICZ Zinaïda Guippius et Dmitri Mérejkovski, deux intellectuels russes face àl’Europe, „Slavica Occitania” 2022, nr 54, red. O. Blinova,

V. Feuillebois, D. Sinichkina

258

ANDRZEJ NARLOCH Dorota Pazio-Wlazłowska, Церковь в кругу ценностей: семья, традиция, патриотизм (по материалам интернет-портала

„Российской газеты”), [Prace Slawistyczne. Slavica 153], Instytut

Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2021

264

NOTY O AUTORACH

СОДЕРЖАНИЕ

ЭС ТЕТИКА В ПУБЛИЧНОЙ КОММУНИКАЦИИ
под редакцией

АЛИЦИИ ПСТЫГИ

7

АЛИЦИЯ ПСТЫГА Предисловие

9

АЛЕКСАНДЕР КИКЛЕВИЧ Искусство и коммуникация:

о прагматических аспектах художественной коммуникации

31

ДОРОТА ШУМСКА Уберечь перед забвением:

глубина текста как (не только) эстетическая ценность

45

АЛИЦИЯ ПСТЫГА Эстетические ценности в переводе медийных текстов

59

МАРИЯ МОЦАЖ- Свет как объект интерсемиотического перевода

КЛЕЙДИНСТ (о аудио дескрипции к фильмам Солярис и Сталкер

Андрея Тарковского)

72

МАРТА НОИНЬСКА Изменения в президентском дискурсе в свете эстетики

(последнее новогоднее обращение российского лидера)

93

ЖАННА СЛАДКЕВИЧ Медиаэстетический аспект аудиовизуальных mindfulness-
медитаций как популярного жанра в сетевом гиперпространстве

110 АНАСТАИЯ БЕЛОВОДСКАЯ Селфи-дискурс и сетевая коммуникация
в эпоху искусственного интеллекта

124 АЛЕКСАНДРА КЛИМКЕВИЧ Несколько замечаний об эстетике мемов rage faces и rage comics в польском и российском интернете

140

ТАТЬЯНА КАНАНОВИЧ Красота просторечия (на материале текстов массовой культуры) 152

МАРЦИН ТРЕНДОВИЧ Бранная лексика в публичном пространстве и коммуникации

(на примере фразы русский военный корабль, иди…)

* * *

166

БАРТОШ ОСЕВИЧ Илья Эренбург — курильщик трубки

197

ЙОЛАНТА БЖИКЦЫ Творческая стратегия Гизеллы Лахман в контексте литературнo-
социологических механизмов русского зарубежья

211

ЛАРИСА АЛИМПЕВА Аксиолография Луизы К. Байрамовой

231

МАЖАННА КАРОЛЬЧУК Пословицы и поговорки
в языковом образовании в польской школе

РЕЦЕНЗИИ

250

ЛЮДМИЛА ЛУЦЕВИЧ Zinaïda Guippius et Dmitri Mérejkovski, deux intellectuels russes face à l’Europe, „Slavica Occitania” 2022, № 54, ред. O. Blinova,

V. Feuillebois, D. Sinichkina

258

АНДЖЕЙ НАРЛЁХ Dorota Pazio-Wlazłowska, Церковь в кругу ценностей: семья,
традиция, патриотизм (по материалам интернет-портала

„Российской газеты”), [Prace Slawistyczne. Slavica 153], Instytut

Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2021

255

ОБ АВТОРАХ

TABLE OF CONTENTS

AESTHETICS IN PUBLIC COMMUNICATION
guest editor

ALICJA PSTYGA

7

ALICJA PSTYGA Preface

9

ALEKSANDER KIKLEWICZ Art and communication:

on the pragmatic aspects of artistic communication

31

DOROTA SZUMSKA To save from oblivion: thoroughness
as the (not only) aesthetic value?

45

ALICJA PSTYGA Aesthetic values in the translation of press texts

59

MARIA Lighting as an object of intersemiotic translation

MOCARZ-KLEINDIENST (about the audio description of the films Solaris and Stalker by Andrey Tarkovsky)

72

MARTA NOIŃSKA Current changes in presidential discourse
in the light of media aesthetics:

a case study of Vladimir Putin’s new year’s Address for 2023

93

ŻANNA SŁADKIEWICZ Mediaesthetic aspect of audiovisual mindfulness-meditations as a popular genre in the network hyperspace

110

ANASTASIJA Selfie discourse and social network communication

BELOVODSKAJA in the Age of artificial intelligence

124 ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ On aesthetics of rage faces and rage comics memes
in Polish and Russian internet

140

TATIANA KANANOWICZ The beauty of substandard language

(on the basis of the mass culture texts)

152

MARCIN TRENDOWICZ Vulgarisms used for communicating and in public space

(based on the example of a Russian warship, go…)

* * *

166

BARTOSZ OSIEWICZ Ilya Ehrenburg — pipe smoker

197

JOLANTA BRZYKCY Gisella Lakhman’s creative strategy in the context
of literary and social mechanisms of Russian emigration

211

LARISA ALIMPIEVA Axiolography of Luiza K. Bayramova

231

MARZANNA KAROLCZUK Proverbs and sayings in language education at Polish school R E V I E W S

250

LUDMIŁA ŁUCEWICZ Zinaïda Guippius et Dmitri Mérejkovski, deux intellectuels russes face àl’Europe, „Slavica Occitania” 2022, no 54, ed. O. Blinova,

V. Feuillebois, D. Sinichkina

258

ANDRZEJ NARLOCH Dorota Pazio-Wlazłowska, Церковь в кругу ценностей: семья, традиция, патриотизм (по материалам интернет-портала „Российской газеты”), [Prace Slawistyczne. Slavica

153], Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa

2021

255

ABOUT THE AUTHORS

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15681

ALICJA PSTYGA

ORCID: http://orcid.org/0000-0001-6933-2132

Uniwersytet Gdański

ESTETYKA W KOMUNIKOWANIU PUBLICZNYM

WSTĘP

Język nie jest tworem jednolitym, nie jest też neutralny, a poszcze-
gólne media wpływają zarówno na niego, jak i na zasady porozumie-
wania się. Zmediatyzowane komunikowanie publiczne staje się więc
przestrzenią, w obrębie której nie tylko treści (informacje), lecz rów-
nież wartości, w tym wartości estetyczne, zyskują wymiar szczególny.

Rozważania wokół estetyki w szeroko rozumianej przestrzeni ko-
munikacji publicznej są motywem przewodnim artykułów zawartych
w niniejszym numerze „Przeglądu Rusycystycznego”. Poszczególne
opracowania dowodzą, że estetyka nie pozostaje wyłącznie domeną
filozofii zajmującej się pięknem i wszelkimi wartościami estetyczny-
mi, a tradycyjne badania tekstów z rozważaniami dotyczącymi treści,
formy, funkcji, wyborów leksykalnych może wzbogacać o kolejne kon-
teksty. Dlatego w tym tomie estetyka jest zarówno tematem refleksji
teoretycznej, jak i znaczącym aspektem praktycznych badań materia-
łowych. Punktem wyjścia jest w nich idea hiperestetyzacji (w ujęciu

Wolfganga Welscha) czy estetyzacji życia codziennego (przedstawia-
nych przez Bohdana Dziemidoka oraz Umberta Eco), która w ramach
wrażliwości estetyzowanego społeczeństwa może również przeradzać
się w antyestetykę i świadome rozkoszowanie się brzydotą bądź ne-
gatywnymi wartościami doznań estetycznych. W każdym przypadku
zabiegi estetyzujące — związane z estetyką, antyestetyką i walorami
estetycznymi — z perspektywy nadawcy służą osiąganiu określonych
celów komunikacyjnych, z perspektywy odbiorcy zaś — przyjemności
z doznań estetycznych.

7

ALICJA PSTYGA

Badania — na co wskazują zaproponowane przez Autorów z róż-
nych ośrodków badawczych teksty — ujawniają zmediatyzowane in-
terpretacje rzeczywistości, które wpływają na zachowania językowe
poszczególnych społeczności językowych. Pojęcie dyskursu publicz-
nego staje się w nich nadrzędne dla innych dyskursów i — zgodnie
z powszechną interpretacją — dyskurs publiczny należy uznać za zda-
rzenie komunikacyjne silnie osadzone w kontekście społecznym, kul-
turowym, politycznym. Badacze mówią przy tym o dyskursach wielo-
wymiarowych, krzyżujących się, dynamicznych, z bogatą aksjologią,
zróżnicowaniem językowym i otwartością, w których punkt widzenia
wpływa na specyficzny sposób obrazowania i ekspresji. Szerokie spek-
trum przedstawianych w perspektywie językoznawczej obserwacji —
od estetyki po antyestetykę — stanowi więc nie tylko o różnorodności
prezentowanych ujęć, ale przede wszystkim o różnych wymiarach
refleksji nad estetyką w komunikowaniu publicznym, uwzględniają-
cych również podejścia interdyscyplinarne i transkulturowe.

Podzielam niepewność badaczy co do istoty samej estetyki, nie
kwestionując uniwersalnych potrzeb estetycznych człowieka, ale
stawiając pytanie o aksjologiczną wartość estetyki. Odpowiedź na to
pytanie zachęca do dalszych refleksji nad problemem norm estetycz-
nych i ich wpływu zarówno na percepcję, jak również na proces two-
rzenia tekstu, wypowiedzi. Uważna lektura zawartych tu opracowań
skłania też do postawienia pytania o to, czy ostatecznie pozostajemy
na gruncie estetyki, czy też może wchodzimy już na grunt etyki, etyki
słowa? Próba znalezienia odpowiedzi na te pytania z pewnością bę-
dzie towarzyszyć Czytelnikom tego numeru „Przeglądu Rusycystycz-
nego”.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15023

ALEKSANDER KIKLEWICZ
https://orcid.org/0000-0002-6140-6368

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

SZTUKA A KOMUNIKACJA:

O PRAGMATYCZNYCH ASPEKTACH KOMUNIKACJI ARTYSTYCZNEJ

ART AND COMMUNICATION: ON THE PRAGMATIC ASPECTS OF ARTISTIC COMMUNICATION

The subject of the article concerns aesthetic and artistic communication. The author assumes that many theories of social communication, as well as pragmatic theories, do not take into account language activities and discourses, the purpose of which is to evoke an aesthetic experience in the recipients. The author refutes such a view, presenting an alternative concept that aesthetic and artistic discourses meet the basic conditions of social communication: they rely on influencing through information; they are intentional; they are realized in interactions at the macro-social level within representative communication. The functionalist theory of culture by Bronisław Malinowski and the concept of aesthetic values by Ivor A. Richards will justify this approach to artistic communication. The author examines artistic discourses due to their synchronic and asynchronous character and proposes a typology of this type of discourses, illustrating particular types with examples from fiction.

Keywords: aesthetics, pragmatics, aesthetic communication, artistic communication, art, interaction, intention WSTĘP

W wydanych w ostatnich dziesięcioleciach monografiach na temat
komunikacji społecznej, w tym komunikacji masowej (Filipiak 2003;

Goban-Klas 2006; Dobek-Ostrowska 2007; Baylon | Mignot 2008;

McQuail 2008 i in.) nie można znaleźć odniesień do sztuki, jak gdyby
ich autorzy milcząco zakładali, że sztuka znajduje się poza obszarem
komunikacji. Podobnie twórcy teorii pragmatyki pozostawili pro-
blematykę artystyczną na uboczu. John L. Austin (1962) traktował
jako akty illokucyjne tylko wypowiedzenia serio, występujące w ko-
operacyjnych interakcjach interpersonalnych. Tym samym nie brał
pod uwagę wypowiedzi literackich ani innych, zawierających element
estetyczny lub ludyczny, ponieważ — jego zdaniem — nie realizują się

9

ALEKSANDER KIKLEWICZ
one z uwzględnieniem konwencjonalnych reguł skutecznego racjo-
nalnego działania. Austin pisał, że użycie języka w takich dyskursach
ma charakter pasożytniczy.

Celem prezentowanego artykułu jest przedstawienie odmiennej
koncepcji, zgodnie z którą dyskursy estetyczne i artystyczne spełnia-
ją podstawowe warunki komunikacji społecznej: 1) polegają na od-
działywaniu poprzez informację; 2) mają charakter intencjonalny; 3)

realizu ją się w interakcjach na poziomie mikro- lub makrospołecz-
nym. Uzasadnieniu komunikacyjnego ujęcia sztuki (jako obszaru
komunikacji reprezentacyjnej) posłuży funkcjonalna teoria kultury

Bronisława Malinowskiego oraz koncepcja wartości estetycznych

Ivora A. Richardsa.

Ponieważ artykuł ma charakter teoretyczny, materiał językowy

(fragmenty tekstowe w języku polskim, rosyjskim i ukraińskim) zo-
stanie przywołany w celach ilustracyjnych.

1. KOMUNIKACJA JAKO INTERAKCJA + INTENCJA + INFORMACJA

Rozważania na temat komunikacji artystycznej wymagają wstępnego
określenia pojęcia „komunikacja”. Celowi niniejszego artykułu odpo-
wiada definicja George’a Gerbnera: „Com munication is social inter-
action through symbols and message systems” (1966: 103). Ponieważ
wspomniane w definicji Gerbnera symbole i komunikaty zawierają
informację, oznacza to, że istota komunikacji polega na interakcji
i informacji. Interpretacja taka jednak nie jest wystarczająca, i to za
sprawą faktu, że nie wszystkie interakcje informacyjne mają charak-
ter komunikacyjny. Jeśli, dla przykładu, przypadkowy przechodzień
usłyszy replikę rozmawiających ze sobą ludzi, nie można go uznać
za uczestnika konwersacji. Komunikacja nie zachodzi tu z uwagi na
brak interakcji społecznej między jedną osobą a drugą: w stosunku
do B A nie jest nadawcą, a w stosunku do A B nie jest adresatem, in-terlokutorem, współaktantem. Nawiązując do terminologii Michaela

Fleischera (2007: 164 i n.), można by stwierdzić, że mamy tu do czy-
nienia z sytuacją w rzeczywistości fizycznej („ A oddziałuje na B”) oraz biologicznej („ B postrzega A”), ale nie w systemie społecznym („ A i B
nie komunikują się ze sobą”).

W naukach o komunikacji rozpowszechniło się przekonanie, że ko-
munikacja jest równoważna z interakcją za pośrednictwem znaków.

W dużym stopniu przyczyniła się do tego amerykańska formacja Palo

Alto, zgodnie z którą wszystkie ludzkie zachowania mają charakter ko-

10

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

munikacyjny. O popularności tej koncepcji świadczy niemal aforystycz-
ny status zaproponowanej przez tych badaczy tezy „Nie można nie ko-
munikować”. Paul Watzlawick (2003: 25 i n.) pisze o paradoksalnych
sytuacjach, gdy nawet te zachowania, których celem jest unikanie ko-
munikacji, siłą rzeczy są traktowane jako zachowania komunikacyjne.

Pogląd ten podzielają polscy twórcy gramatyki komunikacyjnej Aleksy

Awdiejew i Grażyna Habrajska, a także zwolennicy nurtu konstruk-
tywizmu społecznego, np. wspomniany wyżej Fleischer, który m.in.

pisze: „Wszędzie tam, gdzie występują znaki, […] mamy do czynienia
z komunikacją. […] Wszystko jest komunikacją” (2007: 168 i n.).

Pogląd ten jednak nie pokrywa się z rzeczywistością. Zwolennicy sze-
rokiego ujęcia komunikacji nie uwzględniają faktu, że interakcje komu-
nikacyjne mają charakter intencjonalny, a komunikacja zachodzi tyl-
ko wówczas, gdy odbiorca jest świadom zamierzonego działania innej
osoby. Dlatego nie sposób mówić o komunikacji intencjonalnej (zob.

Mircică 2014: 493 i n.) jako o jednym z rodzajów komunikacji, gdyż
komunikacja nieintencjonalna po prostu nie istnieje. Rozważmy jako
przykład wygląd człowieka. Na podstawie wyglądu, w szczególności
ubrania, można wnioskować o osobowości człowieka lub o jego stanie
emocjonalnym. Ale zdecydowanie należy rozróżniać sytuacje, w któ-
rych człowiek ubiera się w taki lub inny sposób celowo, aby wywołać
u innych określoną reakcję, jak np. w sytuacji:

Ubierając się w jaskrawe kolory, chciała się stać bardziej przystępna dla ludzi i ograniczyć ich pochopną ocenę.

oraz sytuacje, gdy odbiorca nie jest adresatem — interpretuje wygląd
innego człowieka niezależnie od jego zamierzeń i woli. W internecie
można znaleźć wiele poświadczeń schematu frazowego „sądząc po
ubraniu jest | był…”, np.:

Sądząc po ubraniu, był to mężczyzna / student / jeden z mieszkańców przytułku

/ mieszkaniec miasta itd.

W tym drugim wypadku rozpoznanie w kimś — na podstawie wy-
glądu ubrania — studenta lub mieszkańca miasta dokonuje się poza
jakąkolwiek intencją drugiej strony, a także poza przeświadczeniem
obserwatora, że „tamten w ten sposób o czymś mi komunikuje”.

Tomasz Goban-Klas (2006: 43) w związku z tym słusznie zwra-
ca uwagę na konieczność rozróżnienia znaków i oznak. Oznaka jako

„naturalny symptom (korelat) pewnego zjawiska” jest spostrzegana
przez odbiorcę niezależnie od tego, czy nośnik oznaki jest świadom
jej oddziaływania na kogokolwiek, tym bardziej że nośnik oznaki

11

ALEKSANDER KIKLEWICZ
może być nieożywiony (np. zaczerwienione niebo). Gdy archeolodzy
odnajdują pod powierzchnią ziemi przedmioty dawnego bytu ludzi

(ubrania, naczynia, broń itd.), są one tak lub inaczej interpretowa-
ne: przedmioty te mają dla współczesnych znaczenie symboliczne

— jako oznaki dawnej kultury, dawnych obyczajów, dawnych warto-
ści. Są to jednak tzw. sensy naddane, gdyż pierwotnie przedmioty te
miały przeznaczenie czysto praktyczne. W żaden sposób nie można
doszukiwać się tu komunikacji między ludźmi sprzed wieków a ży-
jącymi obecnie ludźmi, podobnie jak nie istnieje komunikacja mię-
dzy obserwatorem a zachmurzonym niebem jako oznaką zbliżającej
się burzy.

O tym, jak ważne w ujęciu komunikacji jest kryterium intencjo-
nalne, pisał Umberto Eco. Badacz ten wychodzi z założenia, że uzna-
nie każdego aktu wnioskowania za akt semiotyczny jest niepopraw-
ne (2009: 18). Relacja między poprzednikiem a następnikiem relacji
znakowej ma charakter komunikacyjny jedynie pod warunkiem, że
jest ona zamierzona, przewidziana przez nadawcę. Eco wytłumaczył
to na przykładzie rozpoznawania tropów (tamże, 238 i n.). Jest oczy-
wiste, że w przypadku rozpoznawania tropów nie zachodzi odczyty-
wanie celowo zakodowanej informacji, raczej odwrotnie — w sytuacji
zbrodni przestępcy zależy na tym, aby policjanci nie znaleźli w miej-
scu przestępstwa żadnych oznak.

Wobec tego znaki symptomatyczne są zaliczane do środków ko-
munikacji pod warunkiem, że komunikację rozumie się „w szerokim
znaczeniu” (Glück 1993: 451) albo jeśli istnieje „ustalona wcześniej
konwencja odczytania znaku” (Żegleń 2000: 47).

2. CZY SZTUKA JEST POZA KOMUNIKACJĄ?

Publikacje na temat komunikacji masowej przeważnie dotyczą sfery
dziennikarstwa i promocji (reklamy), natomiast kwestia komunika-
cyjnej natury sztuki, jak już zaznaczyłem, zwykle nie jest brana pod
uwagę powszechnie uważa się, że sztuka nie spełnia żadnego z trzech
wymogów komunikacji: interakcyjnego, intencjonalnego oraz infor-
macyjnego.

Geoffrey Miller (2004: 317), nawiązując do Krytyki władzy sądze-
nia Immanuela Kanta (1996), pisze o rozpowszechnionym poglądzie
filozoficznym, zgodnie z którym sztukę traktuje się jako czystą formę,
pozbawioną jakiejkolwiek użyteczności i niemożliwą do zinterpreto-

12

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

wania w perspektywie pragmatycznej1. Ten pogląd szczególnie rozpo-
wszechnił się w XX wieku za sprawą formalizmu i strukturalizmu. Lew

Wygotski (Vygotskij 1986: 69 i n.), nawiązując do rosyjskiej szkoły for-
malnej, pisał, że oddziaływanie dzieła sztuki jest oparte na jego formie
i nie zależy od treści ani od jakichkolwiek czynników zewnętrznych.

Zgodnie z rozpowszechnionym poglądem przekazywanie informa-
cji estetycznej jest odrębnym, specyficznym aktem mowy, który nie
ma nic wspólnego z informowaniem, zarządzaniem, pobudzaniem
czy kontaktowaniem. Abraham Moles (1966), reprezentujący nurt
estetyki informacyjnej, zaznacza, że informacja semantyczna ma
zastosowanie praktyczne: służy uzupełnieniu wiedzy i koordynacji
działań zespołowych, a poza tym możliwa jest do zamanifestowania
w innych językach. Informacja estetyczna, zdaniem Molesa, nie za-
chęca do działania2, lecz wpływa na stany emocjonalne odbiorców3.

Nieprzekładalność dzieł sztuki wynika z faktu, że nie powstają one
przy zastosowaniu skonwencjonalizowanych (czy skodyfikowanych)

form przekazu, a język wypowiedzi artystycznej jest zawsze „inny”

i stanowi istotny czynnik interpretacji dzieła. Umberto Eco (2009:

278) w związku z tym pisze o nadkodowaniu, a Marina V. Zagidullina

(2016: 12) określa to zjawisko jako autonormatywność.

Komunikacyjna wartość wielu tekstów artystycznych, w myśl zwo-
lenników tej koncepcji, jest minimalna lub sekundarna (Sil’man 1977:

179). Władimir G. Admoni (1994: 120) pisze o egocentryzmie tekstów
literackich, które, według jego słów, „nie mają racjonalnego celu ko-
munikacyjnego”. Niekomunikacyjny charakter poezji lirycznej pod-
kreśla też Janusz Sławiński: „Osobliwość funkcji poetyckiej polega na
tym, że jest ona w istocie rzeczy sprzeczna z pojęciem funkcjonalno-

1 Jewgienij Basin (2012: 24) inaczej interpretuje stanowisko Kanta: jego zdaniem wewnętrzna skłonność człowieka do odczuwania przyjemności, w tym doznania piękna, wywodzi się z jego natury społecznej: uczucia stanowią wartość dlatego, że mogą być przedmiotem komunikacji: „Schöne Kunst dagegen ist eine Vorstel-lungsart, die für sich selbst zweckmäßig ist, und obgleich ohne Zweck, dennoch die Kultur der Gemütskräfte zur geselligen Mitteilung befördert” (Kant 1996: § 44).

2 Wygotski (Vygotskiy 1986: 304) pisał o tym w związku z oddziaływaniem muzyki wojskowej.

3 Władimir A. Zwiegincew (Zvegintsev 1967: 54) pisał, że informacja estetyczna zależy od kanału, przez który jest przekazywana — w tym sensie ma charakter materialny, co tłumaczy jej oddziaływanie na emocje odbiorców. Arkadij D. Ursul (2010: 67) zaznacza, że wartość estetyczna dzieł sztuki nie zależy od zawartej w nich treści semantycznej: znane utwory muzyczne wciąż dostarczają nam dużej
przyjemności estetycznej mimo faktu, że nie przekazują nowej informacji. Wobec tego, jak uważa Ursul, pytanie o to, co komunikuje utwór muzyczny, należy uznać za bezsensowne.

13

ALEKSANDER KIKLEWICZ
ści. Że nie wiąże się z żadnym celem” (1974: 104). Argumentem na
niekomunikacyjny charakter sztuki jest to, że z reguły nie realizuje
się ona w obrębie sytuacji komunikacyjnej: zarówno nadawca, jak
i odbiorca mają charakter wirtualny (Dobrzyńska 2001: 47)4. Fizycz-
na nieobecność odbiorcy czyni nieraz z tekstu poetyckiego rozmowę
podmiotu lirycznego ze sobą (Stępnik 1988: 119). „Rynek odbiorczy
jest wtórną ojczyzną sztuki” — czytamy w książce Marii A. Potockiej

(2007: 102), która tym samym sugeruje, że kryterium recepcyjne,
a także interakcyjne w wypadku sztuki jest nieistotne.

3. KOMUNIKACJA ARTYSTYCZNA W ŚWIETLE TEORII KULTURY

Mimo że dyskursy artystyczne istotnie różnią się od dyskursów in-
formacyjnych czy dyrektywnych, są poważne podstawy, aby uznać
istnienie zarówno komunikacji estetycznej, jak i artystycznej (czy
też literackiej). Pojęcia te należy rozróżniać ze względu na to, że
nie wszystkie czynności znakowe, których zamierzonym efektem
jest doznanie piękna przez odbiorcę, należą do obszaru sztuki. Es-
tetyczne akty mowy występują w różnych sferach ludzkiej działal-
ności i różnych dyskursach, zwłaszcza na poziomie komunikacji
interpersonalnej (zob. Schwitalla 1994). Na przykład z komunika-
cją estetyczną mamy do czynienia w sytuacji, gdy przesyłając nam
życzenia, nasz znajomy załącza piękny obrazek. Podobną intencją
kieruje się osoba, wygłaszająca w czasie uroczystości piękne prze-
mówienie, ozdabiając je figurami stylistycznymi. Są tu spełniane
wszystkie wymogi komunikacji: interakcja + intencja + informacja,
gdyż nadawca za pośrednictwem informacji celowo oddziałuje na
stan emocjonalny innej osoby lub innych osób. Dlatego opis tego
rodzaju estetycznych aktów mowy jest możliwy przy zastosowaniu
kategorii pragmalingwistyki.

Komunikacja artystyczna (m.in. literacka) stanowi odmianę komu-
nikacji estetycznej, realizowanej w zakresie sztuki — zjawisko to jest
badane w wielu publikacjach (Gross 1973; Lozica 1981; Lalewicz 1985;

Cupchik, Shereck, Spiegel 1994; Hansmann 2008; Konicka 2008;

Kunz 2009; Stępnik 2011; Thyssen 2010; Aiftincă 2013; Iseminger

2018; Worn 2018; Kong 2020 i in.). Na aspekt społeczny dzieł litera-

4 Wygotski (1986: 39) pisał, że reakcja estetyczna odbiorcy dzieła ma charakter bez-osobowy, tzn. jest zaprogramowana w dziele i powstaje niezależnie i bez uwzględ-nienia nastawień nadawcy.

14

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

tury pięknej zwrócono uwagę w pierwszej połowie XX wieku, zwłasz-
cza w ramach socjologii języka. Problematyka lingwoestetyczna była
aktywnie dyskutowana w kręgu Michaiła M. Bachtina (zob. analizę
tego nurtu: Feshchenko 2021). Walentyn N. Wołoszynow (Voloshinov

1926: 248) pisał, że komunikacja artystyczna (ros. художественное
общение) stanowi szczególny rodzaj komunikacji, realizowany we
właściwej tylko jemu formie. Wołoszynow uważał, że między autorem
a czytelnikiem dzieła artystycznego zachodzi specyficzna komunika-
cja, której cele istotnie różnią się od wszystkich innych typów komu-
nikacji. Jako przykład Wołoszynow rozważał rosyjskie wypowiedzenie:

Я хочу быть похожим на Ленина, на Владимира Ильича.

‘Chcę być podobny do Lenina, do Władimira Iljicza’.

Zasłyszane w mowie potocznej, takie wypowiedzenie będzie miało dla
odbiorcy wartość semantyczną — jako informacja o subiektywnym
upodobaniu czy nastawieniu nadawcy. W takich warunkach odbioru
forma językowa wypowiedzenia jest mało istotna. Zupełnie inaczej
funkcjonuje to samo wypowiedzenie, gdy mamy do czynienia z wier-
szem Władimira Majakowskiego:

Наша жизнь океаном вспенена,

Наша жизнь, как вулкан, горяча!

Я хочу быть похожим на Ленина,

На Владимира Ильича.

[tłumaczenie]

Nasze życie jest spienione przez ocean,

Nasze życie jest gorące jak wulkan!

Chcę być podobny do Lenina,

Do Władimira Iljicza.

W tym drugim przypadku odbiorca powinien zdawać sobie sprawę
z tego, że poeta zastosował charakterystyczną dla poezji zasadę kon-
strukcyjną — metrum i rym, a celem tego zabiegu jest wywołanie u (po-
tencjalnych) czytelników odpowiedniego wrażenia.

Jeśli rozumieć interakcję jako działanie interlokutorów, znajdują-
cych się w bezpośredniej fizycznej współobecności (Baylon, Mignot

2008: 206)5, należy przyznać, że w dyskursach artystycznych nie
zachodzi interlokucja między nadawcą a odbiorcą — każda strona
raczej uczestniczy w bezpośredniej komunikacji kooperacyjnej z po-

5 W podobny sposób określa się takie pojęcia, jak sytuacja komunikacyjna (Schütz 1962: 315) czy dyskurs (Duszak 1998: 198).

15

ALEKSANDER KIKLEWICZ
średnikami: autor — z wydawcą, tłumaczem, innymi autorami, ewen-
tualnie ze sprzedawcą, krytykami i dziennikarzami, odbiorca — ze
sprzedawcą, bibliotekarzem, innymi czytelnikami. Jednak interakcje
społeczne niekoniecznie mają charakter bezpośredniego kontaktu fi-
zycznego i charakter interlokucji. Przykładowo między producentem
jabłek a kupującym jabłka w sklepie zachodzi interakcja na poziomie
makro jako relacja między elementami dwóch powiązanych ze sobą
sektorów systemu gospodarczego: produkcyjnego i konsumpcyjnego.

Interakcja na poziomie makro polega na działaniu jednego podmiotu

(instytucji) zgodnie z oczekiwaniem drugiego podmiotu (publiczno-
ści lub innej instytucji): producent spełnia oczekiwania konsumen-
tów, a konsumenci spełniają oczekiwania producenta. W ten sposób
między twórcą dzieła artystycznego a jego konsumentem zachodzi
komunikacja reprezentacyjna, ufundowana na działalności instytu-
cji6. Mechanizm tej komunikacji pokażę poprzez odniesienie do funk-
cjonalnej teorii kultury autorstwa Bronisława Malinowskiego.

Teoria kultury, zdaniem Malinowskiego, powinna zmierzać do
wyjaśnienia faktów antropologicznych poprzez ich funkcje. Jak pisze

Barbara Olszewska-Dyoniziak (1998: 45), taka metoda pozwala na
ustalenie tego, „co aktualnie w niej [kulturze] zachodzi w określonym
miejscu i czasie”, odkrycie wewnętrznego mechanizmu trwających
w kulturze procesów.

Kultura według Malinowskiego ma charakter dynamiczny — jest
to nic innego jak zorganizowane ludzkie działania:

Proces kulturowy, oglądany w każdym jego konkretnym przejawie, zawsze doty-
czy istot ludzkich, które pozostają w określonych związkach, czyli są zorganizowane, posługują się artefaktami i komunikują ze sobą za pomocą mowy lub innego
rodzaju symboli. Artefakty, zorganizowane grupy i symbolizm są trzema wymia-
rami procesu kulturowego, ściśle ze sobą związanymi (Malinowski 2000, 14).

Elementy kultury mają swoją formę i funkcję. Forma „to konkretny
rodzaj zachowania, charakteryzujący wszelkie społeczne więzi” (tam-
że, 15), tzn. zespół aktantów, typ ich zachowania, wykorzystywane
przedmioty, znaki itd. Funkcje kulturowe polegają na tym, że
we wszystkich działaniach […] zastosowanie przedmiotu jako części technicznie, prawnie lub rytualnie określonego zachowania prowadzi istotę ludzką do zaspo-6 Takie jest rozumienie komunikacji w świetle konstruktywizmu społecznego: „Komunikacja nie jest niczym innym, jak stosującym znaki i sterowanym przez znaki mechanizmem orientacyjnym i negocjacyjnym, służącym do wytworzenia i zabez-pieczenia systemu społecznego” (Fleischer 2007: 162).

16

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

kojenia pewnych potrzeb. […] Funkcja oznacza zatem zawsze zaspokojenie potrze-
by, od najprostszej czynności jedzenia do aktu sakramentalnego (tamże, 16 i n.).

Na przykład funkcja rodziny polega na dostarczaniu społeczności
obywateli i edukacji, funkcja samorządów — na organizacji usług
publicznych oraz wspólnego wykorzystania bogactw terytorialnych,
funkcja instytucji politycznych — na zapewnieniu samorozwoju sys-
temu społecznego poprzez rozwiązywanie konfliktów, wytwarzanie
decyzji regulujących rozdział dóbr, agregację i selekcję interesów itd.

Malinowski podkreślał, że prawdziwą wartość pojęcia funkcji kul-
turowych można ujawnić jedynie przy uwzględnieniu kategorii po-
trzeby. Kulturę definiował jako „rozległy aparat służący do zaspoka-
jania potrzeb” (tamże, 265).

Różnym typom potrzeb odpowiadają funkcje kulturowe i ufundo-
wane na nich systemy funkcyjne (tamże, 240 i n.; zob. także: Fleischer

2007: 177 i n.). Każdy znormalizowany sposób zachowania, twierdził

Malinowski, można przyporządkować określonemu zorganizowane-
mu systemowi reakcji kulturowych, czyli określonej instytucji. Po-
dobnie jak potrzebie produkcji, użytkowania i reprodukcji aparatu
materialnego jest przyporządkowany system ekonomiczny, potrzebie
transmisji wiedzy — system edukacyjny, potrzebie regulacji i kontroli
zachowań ludzkich — system kontroli społecznej, możliwe jest funk-
cjonalne (i jednocześnie interakcyjne) wyjaśnienie sztuki jako syste-
mu funkcyjnego, służącego do zaspokajania ludzkich potrzeb hedoni-
stycznych7. Przypomnę, że spośród trzech „władz duszy” Immanuel

Kant (2004: 21) wymienił „uczucie rozkoszy i przykrości”.

Ujmując sztukę w tej perspektywie, musimy uznać, że między pisa-
rzem a czytelnikiem zachodzi interakcja statusowa: każdej stronie przy-
sługują stałe, powiązane ze sobą funkcje: wykazywanie vs. zaspokaja-
nie potrzeb. Czytelnik niekoniecznie musi zdawać sobie sprawę z tego,
że książka jest napisana „dla mnie” — wystarczy, że jest świadom, że
napisana „dla mnie i innych” lub „dla kogokolwiek”. Podobnie twórca
niekoniecznie musi mieć na uwadze konkretnego adresata — wystar-
czy, że zakłada obecność czytającej publiczności, choć wyprofilowanie
istotnych adresatów może być bardziej lub mniej określone: istnieje np.

literatura dla dzieci i młodzieży, a działalność muzyków czy artystów

7 Michael Fleischer (2007: 195) nie wyodrębnia systemu funkcyjnego „sztuka”, ale pisze o rozrywce, która polega na modusie gry i modusie fikcjonalności: „Rozryw-ka tworzy program komunikacji, który przez modus zabawowości gry umożliwia
komunikację, realizujące się na zewnątrz jako sterowane przez […] modus fikcjonalności”.

17

ALEKSANDER KIKLEWICZ
grafików często ogranicza się do węższych formacji subkulturowych.

W teorii komunikacji rozróżnia się m.in. dwie alternatywne wobec
siebie koncepcje: model transmisji i model negocjacji (inaczej: model
użytkowania i korzyści, zob. Blumer, Katz 1974). W rzeczywistości —
w świetle funkcjonalnej teorii kultury Malinowskiego — obydwa te
modele są zintegrowane. Komunikacja reprezentacyjna jest oparta na
podwójnej wymianie, jeśli wymianę rozumieć jako proces, gdy zacho-
wania społeczne są wymieniane na nagrody. Z jednej strony, zacho-
wania publiczności wykazują dążenie ludzi do zaspokojenia określonej
potrzeby (w przypadku sztuki — doznawania przyjemności estetycz-
nej) — są one nagradzane poprzez wytwarzane przez artystów dzieła.

W tej relacji działalność instytucji twórców stanowi reakcję kulturową,
na której jest ufundowana sztuka jako system funkcyjny, przyporząd-
kowany zaspokojeniu określonego rodzaju potrzeb. Odbiór tekstów
artystycznych jest dokonywany selekcyjnie — zgodnie z koniecznością
zaspokojenia potrzeb estetycznych.

Z drugiej strony, zachowania twórców i artystów są nagradzane
poprzez konsumowanie dzieł artystycznych — tym samym system pi-
śmiennictwa i system czytelnictwa artystycznego są wzajemnie sko-
relowane.

Recepcja dzieł sztuki nie tylko zaspokaja obiektywnie istniejące po-
trzeby, lecz poniekąd generuje także nowe potrzeby, zmieniając gusta
i usposobienia odbiorców. Wobec tego system kulturowy przez cały
czas się rozwija — nie tylko pod względem coraz to nowych form za-
spokajania potrzeb, lecz także pod względem ich treści.

Model negocjacji w obszarze kulturowym „sztuka” schematycznie
można pokazać w następujący sposób.

Rys. 1. Negocjacja w systemie funkcyjnym „sztuka”

18

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

Model komunikacji reprezentacyjnej warunkuje dwuwartościowy cha-
rakter każdej funkcji społecznej — zarówno w aspekcie determinacji,
jak i w aspekcie negocjacji. Z jednej strony — twórca (np. pisarz) wy-
twarza dzieło w konwencji transmisji, determinując sytuacje czytania/
oglądania/słuchania; z drugiej strony — działa zgodnie z przeświad-
czeniem, że czytelnicy tego potrzebują. Podobnie i czytelnik — z jednej
strony — nabywając i czytając utwór artystyczny, działa intencjonalnie

— w ten sposób zaspokaja własne potrzeby estetyczne; z drugiej strony

— działa reaktywnie, spełniając oczekiwania twórcy i w szczególności
podporządkowując się koniunkturze na rynku dzieł sztuki.

Determinujące twórczość artystyczną potrzeby częściowo znajdu-
ją się też poza wszelką interakcją i mają charakter autoteliczny. We-
wnętrznym motywem twórczości w tym przypadku jest coś, co Elodie

Lesourd (2013: 30) określa jako creative appetence 8 . Lew Tołstoj pisał w jednym z listów: „Świat zginie, jeśli się zatrzymam”9, w czym
można upatrywać deklarację misyjności i odpowiedzialności społecz-
nej literatury i sztuki. Z drugiej strony, był on przekonany o czymś, co
określał jako „energię złudzenia” (ros. энергия заблуждения) — we-
wnętrzne impulsy twórcze, których nie da się sprowadzić do jakich-
kolwiek racjonalnych względów kooperacyjnych (więcej o tym zob.

Ejchenbaum 1986: 74).

Za teoretyczne uzasadnienie komunikacyjnego ujęcia sztuki może
posłużyć teoria wartości estetycznej Ivora A. Richardsa. W monogra-
fii napisanej w 1925 roku Richards wychodzi z założenia, że kategoria
piękna dotyczy wrażeń emocjonalnych, które zasadniczo różnią się
od materialnych reprezentacji dzieł sztuki, takich jak np. poszczegól-
ne warstwy farby na obrazie malarskim — fenomeny sztuki nie istnie-
ją poza umysłem:

Whether we are discussing music, poetry, painting, sculpture or architecture, we are forced to speak as though certain physical objects – vibrations of strings and of columns of air, marks printed on paper, canvasses and pigments, masses of
marble, fabrics of free stone, are what we are talking about. And yet the remarks we make as critics do not apply to such objects but to states of mind, to experiences (Richards 2004: 16–17).

Zdaniem Richardsa, doświadczenia emocjonalne (w tym estetyczne)

mogą wiązać się z gotowością do działania — na wzór innych doświad-

8 Zjawisko to występuje m.in. w przypadku tzw. twórczości w godzinach nadliczbo-wych (zob. Kalinowski 2004).

9 http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/pisma/1873–1879/letter–120.htm (30.11.2022).

19

ALEKSANDER KIKLEWICZ
czeń towarzyszących komunikacji kooperacyjnej, jednak okoliczno-
ści, w których ta gotowość pozostaje, a także zakres działań są bardzo
ograniczone. Badacz przekonuje, że refleksje estetyczne (w szczegól-
ności dawanie ocen estetycznych w rodzaju „To jest ładne”) są uwa-
runkowane określonym usposobieniem człowieka i stanowią natural-
ną formę życia psychicznego na pewnym etapie rozwoju umysłowego.

Richards posługuje się kategorią impulsu jako swego rodzaju po-
trzeby, determinującej zarówno zachowania twórców, jak i zachowa-
nia odbiorców:

In any case it is certain that no mere careful study of communicative possibilities, together with any desire to communicate, however intense, is ever sufficient without close natural correspondence between the poet’s impulses and possible
impulses in his reader. All supremely successful communication involves this correspondence, and no planning can take its place (tamże, 24).

Impulsy mają naturę fizjologiczną lub psychologiczną — w drugim
przypadku są one równoznaczne z takimi stanami, jak życzenie, pra-
gnienie czy popęd (ang. appetence). Z kategorią impulsu jest skorelo-
wana kategoria wartości: jest to — w ujęciu Richardsa — zaspokojenie
impulsu. Richards (wręcz w duchu Malinowskiego) tłumaczył komu-
nikację artystyczną przy zastosowaniu opozycji „bodziec–reakcja”.

W jego przekonaniu stany i nastawienia mentalne wynikają z tych lub
innych układów determinacyjnych:

The view, belief or opinion is not a purely intellectual product, is not due to thin-king in the narrower sense, of response that is governed by stimuli, present or past, but is an attitude adopted to satisfy some desire, temporary or lasting (tamże, 79).

Różnym typom impulsów odpowiadają różne formy ich zaspokoje-
nia, zarówno naturalne, jak i mające charakter artefaktyczny — wy-
magają, w określeniu Richardsa, skomplikowanych cyklów pracy
instrumentalnej (ang. complicated cycles of instrumental labour).

Richards (tamże, 12 i n.) zdecydowanie obalał mit specyficznych, wy-
jątkowych wrażeń estetycznych10, preferując pogląd, że ze względu na
funkcjonowanie kategorii wartości sztuka zasadniczo nie różni się od

10 „This view of the arts as providing a private heaven for aesthetes is […] a great impediment to the investigation of their value. Art envisaged as a mystic, ineffable virtue is a close relative of the ‘aesthetic mood’, and may easily be pernicious in its effects, through the habits of mind which, as an idea, it fosters, and to which, as a mystery, it appeals” (Richards 2004: 13).

20

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

innych obszarów kultury.

Opis komunikacji reprezentacyjnej wymaga zasadniczego rozróż-
nienia między autorem a nadawcą, a także między odbiorcą a adresa-
tem. W literaturze naukowej pojęcia te często są traktowane bez na-
leżytej precyzji. Na przykład w wielu publikacjach monograficznych
figuruje tylko odbiorca, choć w artykule (Clark, Carlson 1982) wyraź-
nie pokazano, że nie każdy odbiorca jest adresatem i niekoniecznie
jest uczestnikiem wymiany informacyjnej.

Komunikacja reprezentacyjna zachodzi pod warunkiem, że — z jed-
nej strony — autor zakłada oczekiwania publiczności i za sprawą takiego
nastawienia jest nadawcą; z drugiej strony — odbiorca zakłada inten-
cjonalne nastawienie autora-nadawcy i za sprawą tego założenia jest
adresatem. Komunikacja tym samym sprowadza się do relacji „nadaw-
ca–adresat” i w zasadzie nie jest tożsama z relacją „autor–odbiorca”.

Na przykład wiadomo, że Henry James miał zwyczaj tworzenia swoich
tekstów poprzez dyktowanie ich maszynistce. W trakcie tej interakcji
maszynistka nie tylko zapisywała tekst, lecz także była pierwszym jego
odbiorcą — tym samym nie można wykluczyć, że zapisując tekst na
maszynie, jakoś reagowała na te lub inne wyrażenia i mogła przy tej
okazji doznawać przyjemności estetycznej. Maszynistka w tej sytuacji
nie jest jednak adresatem intencji estetycznej pisarza, dlatego nie moż-
na tu upatrywać komunikacji estetycznej między nią a pisarzem.

Utożsamienie autora z nadawcą nie jest zasadne także dlatego, że
w rzeczywistości system funkcyjny „sztuka” polega na zintegrowanej
działalności kilku instytucji — takich jak wydawnictwa, biblioteki,
dystrybutory, firmy i sieci handlowe, targi, krytycy literaccy, dzien-
nikarze itd. (zob. Lalewicz 1985; Rejtblat 2009). System ten jest tak
rozgałęziony, że daje człowiekowi możliwość zaspokojenia potrzeb
estetycznych nawet poza percepcją tekstów artystycznych. W taki
sposób domowe zbiory książek czasem służą upiększeniu wnętrz.

W amerykańskim filmie Wszystko jest iluminacją (oryginalny tytuł:

Everything is illuminated) figuruje niejaki Boruch, który wypożycza
z miejskiej biblioteki stosy książek, choć okazuje się, że… nawet nie
umie czytać.

Malinowski uważał, że każda instytucja, mimo swego przyporząd-
kowania funkcji statusowej, zwykle zaspokaja cały zespół potrzeb.

Podobnie jest w wypadku potrzeby hedonistycznej: do jej zaspoko-
jenia służy nie tylko sztuka, w tym literatura piękna, lecz także inne
systemy funkcyjne kultury. Dzięki rozwiniętym technologiom kompu-
terowym w zakresie projektowania graficznego środowisko wizualne

21

ALEKSANDER KIKLEWICZ
wielu dyskursów dziennikarskich lub promocyjnych wykazuje duże
walory artystyczne — tym samym reklama i graphics design w internecie w dużym stopniu zastępują literaturę piękną, czym się tłumaczy spadek czytelnictwa, zwłaszcza wśród ludzi młodych (Filas 2001; Laskowska 2013).

Mimo że dzieła sztuki z reguły nie są zaadresowane, a więc re-
alizują się poza bezpośrednią interakcją społeczną, świadomość ta-
kiej interakcji, jak już zaznaczyłem na początku tego rozdziału, jest
istotnym czynnikiem funkcjonowania dyskursów artystycznych.

Nadawca zdaje sobie sprawę z potencjalnego, wirtualnego odbior-
cy, a odbiorca jest świadom intencji autora, polegającej na tym, aby
sprawić, że potencjalny czytelnik, słuchacz lub widz dozna przyjem-
ności estetycznej.

Ole Thyssen (2006: 3) pisze, że komunikacja estetyczna wyróżnia
się przede wszystkim ze względu na swój cel, którym jest przyciąga-
nie uwagi odbiorcy i jego oczarowanie. Uważa się, że stosowane przez
autora zabiegi retoryczne, np. gry językowe lub semantyczne niezde-
terminowanie tekstu (tzw. dyseminacja), mają charakter zamierzony

(zob. Brock 2003: 353), a ten fakt istotnie wpływa na interpretację
tekstu — wywołuje rezonans emocjonalny na skutek uświadamiania
przez odbiorcę, że jego doznanie przyjemności bezpośrednio wiąże
się z intencją autora dzieła (zob. Yang 2016).

Poza tym komunikacji estetycznej nie można utożsamiać z dzie-
łami sztuki. W sytuacji, gdy uczeń odczytuje na lekcji wiersz, między
nim a nauczycielem nie zachodzi komunikacja estetyczna: uczeń nie
ma intencji wywołania uczucia estetycznego — jego zadanie polega na
czymś zupełnie innym (nauczyciel z kolei także nie wykazuje żadnego
zapotrzebowania na doznanie przyjemności estetycznej).

Intencjonalność dzieła jest głównym czynnikiem uzasadnienia czy
też usprawiedliwienia niezgodności opisywanych w nim wydarzeń
z rzeczywistością. Dlatego fikcja artystyczna nie jest równoważna
z kontrfaktycznością — nie każda odbiegająca od rzeczywistości nar-
racja oddziałuje stymulująco. Wiadomo, że w utworach literackich nie-
raz występują błędy faktyczne lub nieścisłości, które mogą wywoływać
u odbiorcy niesmak, jak np. w wypadku przytoczonej niżej recenzji:

Czytając jakiś miesiąc temu opowiadanie, którego akcja dzieje się we współcze-
snym Poznaniu, dziwiłem się. […] Nie będę pisał jakie błędy dokładnie popełnił
autor, ale wspomnę tylko, że rynek był umiejscowiony zaraz obok dworca PKP.

Wystarczyło zerknąć na plan miasta, żeby nie popełnić tej wpadki11.

11 https://zycierednacza.wordpress.com/category/bledy-w-pisaniu/ (10.12.2022).

22

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

Zupełnie inaczej odbieramy różnego rodzaju fantomy, jeśli zakłada-
my, że mają one charakter celowy i zgodnie z zamiarem autora mają
wywołać u nas wrażenia estetyczne, jak w wypadku obrazu Marka

Chagalla Zakochani nad miastem.

4. DYSKURSY KOMUNIKACJI ARTYSTYCZNEJ

Najczęściej komunikacja artystyczna realizuje się w formie zapośred-
niczonej, poza sytuacją interakcyjną, wspólną dla nadawcy i odbiorcy,
jednak takie interakcje, w zasadzie, nie są wykluczone. W zależności
od charakteru interakcji można wyodrębnić kilka typów dyskursów ko-
munikacji artystycznej. Można je podzielić na dwie kategorie: dyskursy
synchroniczne (które realizują się w czasie rzeczywistym) i asynchro-
niczne (gdy zachodzi opóźnienie sytuacji odbioru w stosunku do sytu-
acji wytworzenia tekstu).

Dyskursy asynchroniczne

LEKTURA 1

[tekst + odbiorca]

Odbiorca jest w trakcie lektury | słuchania | oglądania utworu jako
artefaktu, wytworzonego przez autora w celu wywołania doznania es-
tetycznego.

LEKTURA 2

[(autor) + tekst + odbiorca]

W tej sytuacji odbiorca zdaje sobie sprawę z autorstwa tekstu
i bardziej lub mniej uwzględnia to przy jego interpretacji. Tego ro-
dzaju inferencja może być oparta na wiedzy o autorze — jego bio-
grafii, poprzednich utworach, a okazjonalnie także na bezpośredniej
znajomości.

LEKTURA 3

[tekst1 + tekst2 + odbiorca]

Jest to sytuacja lektury po lekturze, gdy odbiorca najpierw czyta
tekst zapowiedzi lub recenzji dzieła, a dopiero później oddaje się lek-
turze. Pewną odmianą tego dyskursu jest sytuacja, gdy po oglądaniu
filmowej ekranizacji utworu literackiego odbiorca sięga po tekst ory-
ginalny — wówczas lektura znajduje się pod wpływem wersji filmo-
wej. Z drugiej strony, w trakcie oglądania takiej ekranizacji odbiorca,
który dobrze zna oryginał, porównuje pierwsze z drugim. Podobnie
jak w dyskursach typu LEKTURA 2, wstępna wiedza o tekście ukie-

23

ALEKSANDER KIKLEWICZ
runkowuje jego interpretację, m.in. wpływa na stopień angażowania
się odbiorcy, refleksje i głębokość jego doznań emocjonalnych.

NAGRANIE 1

[(autor jako wirtualny wykonawca) + tekst + odbiorca]

Odbiorca odtwarza wykonanie tekstu przez autora, nagrane na
odpowiednim nośniku. W erze internetu takie możliwości oferu-
je np. portal YouTube12. Wystarczy wpisać polecenie „czyta autor”,
żeby móc odsłuchać — w wykonaniu autorskim — teksty Mirona Bia-
łoszewskiego, Zbigniewa Herberta, Aleksandra Wata i in. Na efekt
końcowy w tej sytuacji wpływa nie tylko utwór literacki, lecz także
charakter autorskiej performancji. W przypadku sztuk wizualnych,
zwłaszcza performansu, granica między odtwarzaniem a tworzeniem
jest rozmyta. W serwisie You Tube13 można np. obejrzeć słynny spek-
takl Transfiguracja francuskiego performera Oliviera de Sagazana:

w trakcie przedstawienia artysta stopniowo zmienia swoją tożsamość
na zwierzę, a potem na rozmaite (przeważnie potworne) hybrydy. Jest
oczywiste, że za każdym takim wykonaniem stoi wcześniej napisany
scenariusz, jednak nie jest to to samo, co odczytanie fragmentu po-
wieści przez literata: spektakl powstaje dzięki ruchom artysty „tu i te-
raz”, a więc nie istnieje w innej, semiotycznie alternatywnej formie.

NAGRANIE 2

[(wirtualny wykonawca) + tekst + odbiorca]

Utwory literackie, zwłaszcza poetyckie, są też odczytywane przez
aktorki i aktorów. Niegdyś takie wykonania nagrywano na płytach
winylowych lub kasetach taśmowych, a dziś dyskursy tego rodzaju
występują w formie audiobooków — książek mówionych (szeroką
ofertę można znaleźć np. na portalu https://www.empik.com). Frag-
menty dzieł literackich są odczytywane także w radiu, np. w polskim
programie drugim.

Wykonanie przez zawodowego aktora lub zawodową aktorkę może
istotnie wpływać na wrażenie estetyczne odbiorcy: walory artystycz-
ne tekstu są wzmacniane przez kunszt wykonawcy. Czasem jednak
zachodzi rozdźwięk między intencją autora (o której można sądzić
na podstawie tekstu, czyli „funkcją nadaną” w ujęciu Ireny Tetelow-
skiej) a intencją wykonawcy. Taki charakter ma wiele współczesnych,
zwłaszcza popularnych interpretacji piosenek ludowych. Na przykład
wserwisie You Tube można obejrzeć wideo z wykonaniem ukraińskiej
piosenki ludowej Oj ty, Halu (śpiewanej przez rosyjski Akademic-12 https://www.youtube.com/watch?v=Z2v_Hwyv9Dw (14.11.2022).

13 https://www.youtube.com/watch?v=6gYBXRwsDjY (19.11.2022).

24

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

ki Chór Kozacki)14. Piosenka opisuje tragiczny los prostej wiejskiej dziewczyny imieniem Hala, uprowadzonej przez Kozaków. Przywie-ziona do lasu, dziewczyna została przywiązana za włosy do sosny,
a sosnę podpalono. Morał pieśni jest taki, że matki nie powinny po-
zwalać młodym dziewczynom na to, aby randkowały z młodymi, nie-
bezpiecznymi Kozakami. Zaskakujące jest to, że mimo wręcz drastycz-
nej treści piosenki jest ona na nagraniu wykonywana z dużym zapałem
i bardzo radośnie. Odśpiewując zwrotkę:

Горить сосна, горить, горить та й палає.

Кричить Галя криком, кричить, розмовляє.

[tłumaczenie]

Płonie sosna, płonie, pali się płomieniem.

Hala krzyczy, jęczy, lamentuje, woła,
chór wykazuje się szczególną ekscytacją, a zarumienione chórzystki
entuzjastycznie podtańcują.

Z podobnym zjawiskiem mamy do czynienia na nagraniu (1965)

rosyjskiej piosenki ludowej Walonki w wykonaniu znanej śpiewaczki

Lidii Rusłanowej15. W istocie, jest to piosenka smutna: młody chłopak
klepie biedę i nie może pójść na spotkanie z ukochaną dziewczyną
z banalnego braku obuwia.

Валенки, валенки!

Ой, да не подшиты, стареньки.

Нельзя валенки носить,

Не в чем к миленькой ходить…

[tłumaczenie]

Walonki, walonki!

Oj, nie podszyte, stareńkie.

Nie mam jak nosić walonek,

Nie mam w czym iść do ukochanej…

Rusłanowa jak gdyby nie rozumie tekstu piosenki — wykonuje ją
w konwencji pogodnej rozrywki: śpiewaczka jest wyraźnie uszczę-
śliwiona i emanuje radością. Na nagraniu widzimy, że wesołości nie
kryje też rozbawiona publiczność.

Ten fenomen (przynajmniej częściowo) można tłumaczyć tym, że
w dyskursach muzycznych (gdy tekst werbalny jest połączony z me-
lodią) punktem uwagi często staje się performancja, a także elemen-

14 https://www.youtube.com/watch?v=PeGsuW6pK7c (19.11.2022).

15 https://www.youtube.com/watch?v=S1klwC9JEOU (19.11.2022).

25

ALEKSANDER KIKLEWICZ
ty scenografii. W 2. części była już mowa o tym, że w sztuce aspekt
semantyczny (przedstawieniowy) nie odgrywa tak ważnej roli, jak
w innych systemach komunikacji. Nieprzypadkowo istnieją kierun-
ki artystyczne, specjalizujące się w eksponowaniu brzydoty: estetyka
w dyskursach turpistycznych bazuje właśnie na aspekcie performa-
cyjnym.

Dyskursy synchroniczne

FREESTYLE

[autor + tekst + odbiorca]

Nieczęsto występują sytuacje, gdy autor tworzy tekst na żywo,
w obecności, a czasem też na żądanie publiczności. Za jedno z takich
zjawisk należy uznać bouts-rimés — zabawę literacką, w trakcie któ-
rej poeta na żywo tworzy wiersz zgodnie ze skierowaną do niego listą
rymów. Do tej kategorii można zaliczyć także inne formy improwiza-
cji literackiej, o których pisze Iwona Puchalska:

Improwizacje powstawały w różnych sytuacjach; najczęstszym pretekstem do ich tworzenia były sytuacje biesiadne — wierszowane wypowiedzi wpisywały się
wówczas w ramy konwersacji. […] Improwizacje wygłaszano również, składając
sobie życzenia, dziękując za otrzymane prezenty bądź też w reakcji na jakąś nie-spodziewaną sytuację: wyjątkowo piękny widok, zaskakujące spotkanie (2013: 64).

Opis „improwizacji wierszem” znajdujemy np. w książce Kazimierza

Wierzyńskiego Życie Chopina:

W Paryżu uważano go [Mickiewicza] za niezwykłego człowieka. Na jednym zebra-
niu wygłosił improwizację wierszem, którą zahipnotyzował i wprowadził w trans
wszystkich słuchaczów. […] Odpowiadał innemu poecie, młodszemu od siebie,
który na tym samym wieczorze improwizował pierwszy i domagał się uznania dla
siebie i swojej poezji.

Freestyle występuje także w kulturze hip-hop: obserwowany przez
publiczność raper tworzy tekst na żywo. Spotykane są też pojedynki
freestyle’owe, gdy raperzy walczą ze sobą, spontanicznie tworząc tek-
sty na zadany temat.

PREZENTACJA 1

[autor jako wykonawca + tekst + odbiorca]

Autor przed publicznością na żywo odtwarza (np. odczytuje) swój

(wcześniej napisany) utwór, zwykle w czasie tzw. spotkań z czytel-
nikami.

26

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

PREZENTACJA 2

[wykonawca + tekst + odbiorca]

Utwór jest wykonywany na żywo przez osobę, niebędącą autorem
tekstu — może to być artysta, występujący na koncercie lub w trakcie
jakiejś uroczystości. Podobnie jak w wypadku NAGRANIA 2, wyko-
nawca może wnieść swoje własne intonacje i po swojemu postawić
akcenty, więc w istocie rzeczy mamy do czynienia z utworem symbio-
tycznym.

W trakcie prezentacji (zarówno 1, jak i 2) odbiorca może być indy-
widualny (matka odczytuje dziecku bajkę) lub grupowy (uczeń recy-
tuje wiersz w czasie uroczystości szkolnej). W drugim wypadku liczy
się obecność innych osób, a zwłaszcza ich reakcje, które mogą wpły-
wać na doznania emocjonalne pojedynczego widza lub słuchacza.

ZAKOŃCZENIE

Komunikacja estetyczna realizuje się zarówno w formach bezpośred-
nich (interpersonalnych), jak i pośrednich (masowych). W pierw-
szym przypadku chodzi o estetyczne akty mowy, których celem jest
wywołanie u interlokutora doznania piękna, choć mogą być z tym po-
wiązane też inne cele. W drugim przypadku, gdy mamy do czynienia
z komunikacją artystyczną, bezpośrednia fizyczna interakcja między
nadawcą a adresatem nie zachodzi — ma ona charakter instytucjo-
nalnej wymiany wartości w obrębie sztuki jako systemu funkcyjnego
kultury. Podobnie jak komunikacja masowa w obszarze dziennikar-
stwa, komunikacja artystyczna ma charakter zorganizowany i zespo-
łowy, tzn. zakłada współpracę kilku instytucji: pisarzy, czytelników,
wydawnictw, muzeów, bibliotek, krytyków itd.

W naturze komunikacji artystycznej tkwi pewna kontrowersyj-
ność: z jednej strony — odbiorcy zdają sobie sprawę z intencjonalno-
ści dzieł sztuki i konieczności ich odczytania symbolicznego, z dru-
giej strony — nie zachodzi tu sytuacja komunikacyjna, która miałaby
charakter toczącej się w określonym czasie i określonej przestrzeni
interlokucji. Na tę osobliwość sztuki zwracał uwagę Immanuel Kant:

„Celowość w wytworze sztuki pięknej jakkolwiek jest umyślną, musi
jednak wydawać się nieumyślną; znaczy to, że na sztukę piękną mu-
simy patrzeć jak na przyrodę, chociaż świadomi jesteśmy tego, że jest
sztuką” (2004: 230). W procesie recepcji dzieło jest odseparowane od
jego twórcy, z czym wiąże się jego bezosobowość, podobnie jak w wy-

27

ALEKSANDER KIKLEWICZ
padku postrzegania naturalnych obiektów, które uważamy za ładne.

Jednocześnie dzieło sztuki jest napiętnowane celowością, co w sumie
skutkuje tym, że sztuka — z punktu widzenia semiotyki komunikacji

— łączy w sobie elementy kultury i natury.

BIBLIOGRAFIA

Admoni, Vladimir G. Sistema form rechevogo vyskazyvaniya. Sankt-Peterburg: Nauka, 1994 [Адмони, Владимир Г. Система форм речевого высказывания.

Санкт-Петербург: Наука, 1994].

Aiftincă, Marin. “Communication and artistic expression.” Balkan Journal of Philosophy, 2013, no. 5 (2): 147–150.

Austin, John L. How to do things with words. Cambridge: Cambridge University Press, 1962.

Basin, Yevgeniy Ya. Semanticheskaya filosofiya iskusstva. Moskva: Gumanitariy, 2012 [Басин, Евгений Я. Семантическая философия искусства. Москва: Гуманитарий, 2012].

Baylon, Christian, and Mignot, Xavier. Komunikacja. Kraków: Flair, 2008.

Blumer, Jay G., and Katz, Elihu (eds.). The Uses of Mass Communications. Current Perspectives on Gratifications Research. Beverly Hills etc.: Sage, 1974.

Brock, Alexander “Spielerische Kommunikation. Zur Bestimmung einer Textsorte.”

Deutsche Sprache, 2003, no. 4: 351–363.

Clark, Herbert H., and Carlson, Thomas B. “Hearers and speech acts.” Language, 1982, no. 58 (2): 332–371.

Cupchik, Gerald C., and Shereck, Lanny, and Spiegel, Stacey. “The Effects of Textual Information on Artistic Communication.” Visual Arts Research, 1994, no. 20 (1): 62–78.

Dobek-Ostrowska, Barbara. Komunikowanie polityczne i publiczne. Warszawa: PWN, 2007.

Dobrzyńska, Teresa. “Od niespójności do (super)koherencji. Rola metatekstu w utworze literackim.” Semantyka tekstu artystycznego. Pajdzińska, Anna, and Tokarski, Ryszard (eds.). Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2001: 47–57.

Duszak, Anna. Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa. Warszawa: PWN, 1998.

Eco, Umberto. Teoria semiotyki. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2009.

Feshchenko, Vladimir V. “Khudozhestvennaya kommunikatsiya: ot semioticheskikh modeley k lingvoesteticheskoy teorii.” Slovo.ru. Baltiyskiy aktsent, 2021, no. 12 (1): 7–31 [Фещенко, Владимир В. Художественная коммуникация:

от семиотических моделей к лингвоэстетической теории. Слово . ру .

Балтийский акцент 2021, no. 12 (1): 7–31].

Filas, Ryszard. “Aktywność czytelnicza Polaków przełomu wieków.” Zeszyty Praso-znawcze, 2021, no. XLIV (3–4): 7–36.

Filipiak, Marian. Homo communicans. Wprowadzenie do teorii masowego komu-
nikowania. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2003.

Fleischer, Michael. Ogólna teoria komunikacji. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007.

28

SZTUKA A KOMUNIKACJA…

Gerbner, George. “On defining communication: Still another view.” Journal of Communication, 1966, no. 16 (2): 99–103.

Glück, Helmut (ed.). Metzler Lexikon Sprache. Stuttgart, Weimar: Metzer-Verlag, 1993.

Goban-Klas, Tomasz. Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i internetu. Warszawa: PWN, 2006.

Gross, Larry. “Art as the communication of competence.” Social Science Information, 1973, no. 12(5): 115–141.

Hansmann, Otto. “Ästhetische Kommunikation.” Handbuch der Erziehungswissenschaft. Band I: Grundlagen – Allgemeine Erziehungswissenschaft. Koch, Lutz, and Ladenthin, Volker, and Mertens, Gerhard et al. (eds.). Paderborn: Verlag Ferdinand Schöningh, 2008: 765–772 <https://www.schoeningh.de/view/title/52613>.

Iseminger, Gary. The Aesthetic Function of Art. Ithaca — New York: Cornell University Press, 2018.

Kant, Immanuel. Werke. 3: Schriften zur Ästhetik und Naturphilosophie. Kritik des Urteilskraft. Frankfurt am Main: Dt. Klassiker-Verlag, 1996 <https://www.projekt-gutenberg.org/kant/kuk/kukp391.html>.

Kant, Immanuel. Krytyka władzy sądzenia. Gałecki, Jerzy and Landman, Adam (transl.). Warszawa: PWN, 2004.

Kong, Byung N. “Ästhetische Kommunikation im Zusammenhang mit der Ethik der

Fürsorge.” Natur und Freiheit, no. 4 (293). Waibel, Violetta, and Ruffing, Margit, and Wagner, David (eds.). Berlin – Boston: De Gruyter, 2020: 3039–3046.

Konicka, Hanna. “Przeżycie literackie w dobie kultury medialnej. Kognitywistyczne przesłanki komunikacji.” Teksty Drugie, 2008, no. 3: 166–173.

Kunz, Tomasz. Więcej niż słowa. Literatura jako forma istnienia. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2019.

Lalewicz, Janusz. Socjologia komunikacji literackiej. Problemy rozpowszechniania i odbioru literatury. Wrocław etc.: Ossolineum, 1985.

Laskowska, Jolanta. “Czytelnictwo młodzieży w dobie informacji cyfrowej.” Bibliotekarze i czytelnicy w dobie nowych technologii i koncepcji organizacyjnych bibliotek. Wojciechowska, Maja (ed.). Gdańsk: Ateneum, 2013: 9–20.

Lozica, Ivan. “Theatrical Conventions and Oral Communication.” Narodna umjet-nost: hrvatski časopis za etnologiju i folkloristiku, 1981, no. 1: 83–92.

Malinowski Bronisław. Dzieła. T. 9. Kultura i jej przemiany. Warszawa: PWN, 2000.

McQuail, Denis. Teoria komunikowania masowego. Warszawa: PWN, 2008.

Miller, Geoffrey. Umysł w zalotach. Jak wybory seksualne kształtowały naturę człowieka. Poznań: Rebis Stan, 2004.

Mircică, Nela. “The intentional communication.” Transdisciplinarity and Communication Action. Proceedings of the. 5th International Conference Lumen, 2014.

Frunza, Ana et al. (eds.). Pianoro: Medimond, 2014: 493–497.

Moles Abraham. Information theory and esthetic perception. Urbana: University of Illinois Press, 1966.

Olszewska-Dyoniziak, Barbara. Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji. Kraków: Wydawnictwo UJ, 1998.

Potocka, Maria A. Estetyka kontra sztuka. Kompromitacja założeń estetycznych w konfrontacji ze sztuką nowoczesną. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2007.

Puchalska, Iwona. Improwizacja poetycka w kulturze polskiej XIX wieku na tle europejskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.

29

ALEKSANDER KIKLEWICZ

Reytblat, Abram I. Ot Bovy k Bal’montu i drugiye raboty po istoricheskoy sotsiologii russkoy literatury. Moskva: Novoye literaturnoye obozreniye, 2009 [Рейтблат, Абрам И. От Бовы к Бальмонту и другие работы по исторической
социологии русской литературы. Москва: Новое литературное обозрение,

2009].

Richards, Ivor A. Principles of Literary Criticism. London & New York: Rotledge, 2004 (1925).

Schütz, Alfred. Collected papers. 1: The problem of social reality. The Hague – Boston – Massachusetts etc.: Springer, 1962.

Schwitalla, Johannes. “Poetisches in der Alltagskommunikation.” Sprache, Onoma-topöie, Rhetorik, Namen, Idiomatik, Grammatik. Festschrift für Prof. Dr. Karl Sornig. Halwachs, Dieter, and Sornig, Karl (eds.). Graz: Institut. für Sprachwis-senschaft, 1994: 227–243.

Sil’man, Tamara. Zametki o lirike. Leningrad: Sovet·skiy pisatel’, 1977 [Сильман, Тамара. Заметки о лирике. Ленинград: Советский писатель, 1977].

Sławiński, Janusz. Dzie ł o. J ę zyk. Tradycja. Warszawa: PWN, 1974.

Stępnik, Małgorzata (ed.). Komunikowanie artystyczne. Lublin: Wyspa, 2011.

Thyssen, Ole. Aesthetic Communication. Basingstoke etc.: Palgrave Macmillan, 2006.

Ursul, Arkadiy D. Priroda informatsii. Filosofskiy ocherk. Chelyabinsk: Infor-matsionnoye obshchestvo, 2010 [Урсул, Аркадий Д. Природа информации.

Философский очерк. Челябинск: Информационное общество, 2010].

Voloshinov Valentin N. “Slovo v zhizni i slovo v poezii. K voprosam sotsiologich-eskoy poetiki.” Zvezda, 1926, no. 6: 244–267 [Волошинов Валентин Н. “Слово
в жизни и слово в поэзии. К вопросам социологической поэтики.” Звезда, 1926, no. 6: 244–267].

Vygotskiy, Lev S. Psikhologiya iskusstva. Moskva: Iskusstvo, 1986 [Выготский, Лев

С. Психология искусства. Москва: Искусство, 1986].

Watzlawick, Paul. Wie wirklich ist die Wirklichkeit? Wahn, Täuschung, Verstehen.

Münster – Zürich: Piper, 2003.

Wierzyński, Kazimierz. Życie Chopina. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1978.

Worn, Antonia. Das Modell der textil-ästhetischen Kommunikation. München: GRIN Verlag, 2018.

Yang, Gao. “Fiction as reality: Chinese youths watching American television.” Journal of Empirical Research on Culture, the Media and the Arts, 2016, no. 54: 1–13.

Zagidullitna, Marina V. “Ekologicheskaya kontseptsiya mediaprostranstva.” Me-diasreda, 2016, no. 11: 8–13 [Загидуллитна, Марина В. “Экологическая
концепция медиапространства.” Медиасреда, 2016, no. 11: 8–13].

Zvegintsev, Vladimir A. Teoreticheskaya i prikladnaya lingvistika. Moskva: Prosveshcheniye, 1967 [Звегинцев, Владимир A. Теоретическая и прикладная
лингвистика. Москва: Просвещение, 1967].

Żegleń, Urszula. Wprowadzenie do semiotyki teoretycznej i semiotyki kultury. Toruń: Wydawnictwo UMK, 2000.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15355

DOROTA SZUMSKA
https://orcid.org/0000-0003-2976-3426

Uniwersytet Jagielloński

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA:

WNIKLIWOŚĆ JAKO KATEGORIA (NIE TYLKO) ESTETYCZNA

TO SAVE FROM OBLIVION: THOROUGHNESS AS THE (NOT ONLY) AESTHETIC VALUE

The aim of the paper is to stress that in the crisis of verbality observed specially in mass communication there is an urgent need for changing the direction of the discussion about the aesthetic value of verbal texts which is in progress in philolog-ical community. The change proposed is that the priority should be given to intellectual value manifested by the gradual category which could be named for the purposes of presented considerations as the thoroughness of the text. The novelty lies in the fact that the thoroughness of the verbal content is viewed in the context of a possible application to detect AI-generated text which is the real challenge posed to the 21st century communication researchers.

Keywords: aesthetic value; anaesthetic; verbality crisis; internet discourse; mass communication; tabloidization; ChatGPT.

Współcześnie wszyscy mówią o estetyce. Wróble ćwierkają o niej z da-
chów, a naukowcy opiewają ją w felietonach i księgach pamiątkowych:

że przeżywamy boom estetyki, że żyjemy w dobie estetyzacji — od zachowań konsumenckich przez indywidualną stylizację po wystrój
wielkich miast. Uważam mianowicie, że estetyzacja — czego nie do-
strzegają inni jej chwalcy — przeradza się w gigantyczną anestetyzację.

Wolfgang Welsch Estetyka i anestetyka 1

ChatGPT potrafi ładnie pisać, ale nie odróżnia prawdy od fałszu. Nie
będzie w stanie czytać między wierszami na równi z człowiekiem. Nie
wyczuwa niuansów, które ogarnia swoim umysłem jedynie gatunek
ludzki.

Sebastian Górski

Ta technologia ma pozbawić dziennikarzy zawodu 2

1 W. Welsch, Estetyka i anestetyka, przekł. M. Łukasiewicz, w: R. Nycz (red.), Post-modernizm. Antologia przekładów, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1996, s. 524.

2 S. Górski, Ta technologia ma pozbawić dziennikarzy zawodu. Wszystko, co musisz wiedzieć o ChatGPT, https://www.chip.pl/2022/12/co-musisz-wiedziec-
o-chatgpt (6.12.2022).

31

DOROTA SZUMSKA

WPROWADZENIE

Przytoczona jako motto refleksja Wolfganga Welscha skłania do tego,
by poprzedzić poniższe rozważania usprawiedliwieniem uprzedzają-
cym ewentualny (dość oczywisty) zarzut mnożenia bytów ponad po-
trzebę. Rodzi ona bowiem w sposób naturalny pytanie o przyczyny
powołania do życia kolejnego tekstu z estetyką w tytule. Otóż z per-
spektywy lingwisty świadomego nowego wymiaru zadań społecznych
językoznawstwa3 taka potrzeba jest dość oczywista. Jest nią, najkrócej
rzecz ujmując, zwrócenie uwagi na konieczność „wypłynięcia na głę-
bię” w rozważaniach traktujących o estetyce komunikacji werbalnej.

Owo metaforyczne i intertekstualne zarazem sformułowanie odwołu-
jące się do pojęcia głębi jest motywowane podwójnym nawiązaniem.

Z jednej strony buduje odniesienie do jednego z kryteriów Arystote-
lesowskiego „pięknego tekstu”, przywołanych przez Monikę Kaczor

(por: „[...], ‘piękno’ wskazuje także na harmonijność, ład, umiar,
zrównoważenie, bogactwo, prostotę, głębię, spokój, dostojność”4),
z drugiej — odsyła do lingwistycznej kategorii głębokości tekstu5. Ce-
lem owego nawiązania i zarazem jednym z dwóch powodów, które
stały się przycyznkiem do zaprezentowania poniższych rozważań jest
zaakcentowanie potrzeby reorientacji toczącej się w środowisku języ-
koznawców dyskusji na temat estetyki komunikacji werbalnej6 w kie-
runku wytyczonym przez intelektualizm estetyczny, opierający się na
założeniu, że:

Estetyka winna nie tylko wyjaśniać naturę doznania estetycznego przedmiotów
pięknych, lecz także rekonstruować poznawcze aspiracje dzieł sztuki i oferować taką estetyczną dyskursywność, która wypowiadałaby przedmiot poznania, jaki
jest sugerowany poznawczym roszczeniem dzieła sztuki7.

3 M. Steciąg, Kim jest językoznawca normatywista dziś? Przyczynek do dyskusji o zadaniach współczesnej normatywistyki, „Poradnik Językowy” 2014, nr 5, s. 16–29, http://www.poradnikjezykowy.uw.edu.pl/wydania/poradnik_
jezykowy.714.2014.05.pdf (22.01.2023).

4 M. Kaczor, Estetyka słowa a kultura języka, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra 2009, s. 47.

5 О.Р. Валуйская, Лингвистическая категория глубина текста, „Вестник

Волгоградского государственного университета” 2003, nr 3, s. 153–155.

6 Obszerne omówienie tej kwestii można znaleźć m.in. w monografii M. Kaczor, Estetyka słowa…

7 J. Barański, Intelektualizm estetyczny jako estetyka rekonstrukcji poznawczych aspiracji dzieł sztuki, „Nowa Krytyka” 2000, nr 11, s. 112, http://www.nowakrytyka.

pl/pl/artykuly/Nk_on-line/?id=512/Intelektualizm_estetyczny_ (30.01.2023).

32

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA…

Potrzebę przyjęcia takiego stanowiska na gruncie językoznawstwa wy-
daje się dyktować wprost proporcjonalne do liczby otwierających się za
sprawą rozwoju cyfrowych technologii informacyjnych nowych prze-
strzeni dyskursywnych narastanie kryzysu werbalności w komunikacji
międzyludzkiej8. Wobec powyższego dyskusja o estetyce przekazu języ-
kowego powinna przyznać marginalizowanym w dotychczasowych roz-
ważaniach jakościom intelektualnym należne im miejsce oraz przekro-
czyć kręgi językoznawców normatywistów i badaczy kultury języka9, by
wejść w obszar semantyki i lingwistyki tekstu. W tym miejscu wyłania
się drugi, ściśle powiązany z pierwszym, cel artykułu, którym jest pro-
pozycja zainicjowania poszukiwań skategoryzowanych i ostrych meto-
dologicznie parametrów jakości intelektualnych przekazu werbalnego,
by umożliwić ich zastosowanie do odróżniania tekstów napisanych
przez człowieka od wygenerowanych przez sztuczną inteligencję typu

ChatGPT (Generative Pre-trained Transformer ). Jest to kolejne bez-
precedensowe wyzwanie postawione przez cyfryzację komunikacji

XXI wieku10 30 listopada 2022 roku za sprawą firmy OpenAI11, będące

8 М. М. Молчанова, П. А. Лекова, Кризис вербальности контента в интер-
нет-дискурсе, „Вестник Адыгейского государственного университета” 2021, nr 2 (277), s. 224–228.

9 Warto przypomnieć w tym miejscu krytyczne uwagi Jadwigi Puzyniny o ograniczaniu się w rozważaniach o estetyce słowa do zagadnień poprawnościowych i elementów grzeczności językowej, którym towarzyszyło podkreślanie ważności włączenia do kultury języka etyki słowa, zob. J. Puzynina, Dlaczego bronię kultury słowa, „Poradnik Językowy” 2014, nr 5, s. 7–15. http://www.poradnikjezykowy.

uw.edu.pl/wydania/poradnik_jezykowy.714.2014.05.pdf (22.01.2023).

10 Por.: „[…] jak bowiem odróżnić treści stworzone bezpośrednio przez autora od tekstów wygenerowanych przez Chat GPT? Open AI, firma stojąca za chatbotem,
zdaje sobie z tego sprawę, dlatego zapowiedziała zabezpieczenie artykułów i innych wpisów stworzonych przez ich narzędzie. Pomóc ma w tym… znak wodny. […].

Wystarczy przepuścić tekst stworzony przez Chat GPT przez innego chatbota, który przerobi całą treść w taki sposób, że kod zabezpieczający zniknie”, https://www.

komputerswiat.pl/aktualnosci/internet/jak-ograniczyc-wykorzystanie-chat-gpt-
jest-juz-pewien-pomysl/gd73zll (12.02.2023).

11 Por. informację zamieszczoną na blogu OpenIA 30 listopada 2022 r.: „We’ve trained a model called ChatGPT which interacts in a conversational way. The dialogue format makes it possible for ChatGPT to answer followup questions, admit its mistakes, challenge incorrect premises, and reject inappropriate requests. ChatGPT is a sibling model to InstructGPT, which is trained to follow an instruction in a prompt and provide a detailed response” https://openai.com/blog/
chatgpt/ (12.02.2023).Warto dodać, iż już w styczniu 2023 r. ChatGPT miał 100
mln aktywnych użytkowników, co czyni go najszybciej rosnącą aplikacją w historii, zob. https://www.wirtualnemedia.pl/artykul/jak-dziala-chatgpt-najszybciej-
rosnaca-aplikacja-w-historii-ma–100-mln-uzytkownikow (12.02.2023). Na rok 2024 jest zapowiadana premiera GPT4.

33

DOROTA SZUMSKA
równie bezprecedensowym metodologicznym wyzwaniem dla badaczy
języka, chcących konsekwentnie podążać ścieżką poznania wytyczoną
przed siedemdziesięciu laty słowami Romana Jakobsona „ Linguista sum, linguistici nihil a me alienum puto”12.

1.ESTETYKA W ŚWIETLE JĘZYKOZNAWSTWA

Motywacją do opatrzenia tego fragmentu rozważań tytułem nawią-
zującym do Poetyki w świetle językoznawstwa 13 jest podkreślenie nie tyle podobieństw14, ile analogii pomiędzy estetyką i poetyką jako
obiektami dociekań nauki o języku. Po pierwsze, w obu przypadkach
na uformowane poza lingwistyką podstawy konceptualne wciąż na-
kłada się wielowarstwowe na skutek kształtowania przez wiele dyscy-
plin nauk humanistycznych podłoże epistemologiczne. Konsekwen-
cją tego stanu rzeczy jest brak nie tylko jednoznacznego, ale choćby
stabilnego zaplecza pojęciowego dla obu terminów, co sprzyja roz-
mytości obiektu analizy, a w dalszej kolejności utrudnia wybór ade-
kwatnego do sformułowanego celu badania wyboru jej przedmiotu.

Dokonując narzuconego rozmiarami artykułu wyboru przykładów
dokumentujących ten stan rzeczy i ograniczając się jedynie do faktów
z najbliższej przeszłości, warto przypomnieć dyskusję wokół rozu-
mienia terminu „funkcja poetycka”:

Ujęcie funkcji poetyckiej jako zorientowanej na komunikat jako formę (ujęcie Jakobsona), ukrywa w sobie głęboką niejasność i sugestię nie w pełni trafną. Sugeruje, że celem (intencją) wypowiedzi poetyckiej jest ona sama, z czym można by się zgodzić, byleby nie rozumieć tego jako operacji na formie15, na języku, którym się operuje16, 12 R. Jakobson, Poetyka w świetle językoznawstwa, przeł. K. Pomorska, „Pamiętnik Literacki” 1960, nr 51/52, s. 473.

13 Tamże.

14 Świadczy o nich tendencja do zastępowania terminu „funkcja poetycka” terminem

„funkcja estetyczna”, przy czym, co warte zaakcentowania, niekoniecznie ze spełnieniem warunku takiej substytucji, czyli równozakresowości, zob. m.in.

A. Kiklewicz, Dwanaście funkcji języka, „LingVaria” 2008, nr 2 (6), s. 9–27.

15 Nie wchodząc głębiej w zasadność tej dyskusji, warto jednak choćby na marginesie zauważyć, iż w sporze tym gdzieś umknęło uwadze dyskutantów wyjaśnienie samego R. Jakobsona, który w tekście „ Poetyki…” zaznaczył, iż „poetyckość by-naj mniej nie jest doczepieniem orna mentu retorycznego do wypowiedzi, ale pełnym przewartościowaniem wypowiedzi i wszystkich jej komponentów”, zob.

R. Jakobson, Poetyka…, s. 472.

16 R. Grzegorczykowa, Problem funkcji języka i tekstu w świetle teorii aktów mowy, w: J. Bartmiński, R. Grzegorczykowa (red.), Język a kultura. Funkcje języka i wypowiedzi, t. 4. Wiedza o kulturze, Wrocław 1991, s. 25.

34

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA…

czy też, nasuwające skojarzenie z eksploracją trójkąta bermudzkiego,
próby ostrego zdefiniowania relacji pomiędzy estetyką, etyką a kul-
turą słowa17, które warto poprzeć odwołaniem się do wyczerpująco
omawiającej ten problem monografii Moniki Kaczor. Rozpoczyna ona
swoje rozważania od zacytowania słów Jadwigi Puzyniny: „estetyka
języka i tekstu jest problemem kłopotliwym dla kultury języka, która
ją usunęła w ostatnich dziesięcioleciach poza obręb rozważań”18.

Inną i bardziej istotną w kontekście tematu prezentowanego ar-
tykułu analogią jest poddawanie pod dyskusję ciężaru gatunkowego
wartości intelektualnych zarówno jako kryterium estetyzacji, o czym
była już mowa we Wprowadzeniu, jak też poetyzacji („Kolejny punkt
dyskusyjny w opisie funkcji poetyckiej to problem kontemplacji”19)

obarczone błędem symplifikacji w postaci daleko posuniętych uprosz-
czeń poznawczych, sprowadzających zarówno estetykę, jak i poetykę
do jakości formalnych20, takich jak piękno, harmonia, elegancja, sy-
metria, jednolitość21. Są one tylko pozornie wymiernymi kryteriami
analizy, bowiem kanony, na których się opierają, nie wytrzymują
zmiany paradygmatów kulturowych22. Rodzi to zagrożenie, że — jak
zauważa Bogusław Dziadzia — „każde dociekanie w dłuższej perspek-
tywie może być podważone lub unieważnione, głównie za sprawą
różnorodnie postrzeganych wartości, które posiadają różny status
ontyczny”23. Przykładem ilustrującym tę tezę w postmodernistycznej

17 Ważnego nie tylko dla językoznawstwa, ale także dla prawodawstwa, szczególnie dla systemu prawa normatywnego, zob. M. Andruszkiewicz, Problemy etyki słowa w państwie prawa, w: M. Andruszkiewicz, A. Breczko, S. Oliwniak (red.), Filozoficzne i teoretyczne zagadnienia demokratycznego państwa prawa, Wydawnictwo Temida 2, Białystok 2015, s. 15–27.

18 M. Kaczor, Estetyka słowa a kultura języka. Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra 2009, s.5. Zob. także A. Cegieła, Słowa i ludzie. Wprowadzenie do etyki słowa. Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2014, s. 25.

19 R. Grzegorczykowa, Problem funkcji…, s. 26.

20 Por.: „W historii estetyki dokonano zbyt wielu uproszczeń, pojawiło się zbyt wiele nieporozumień wynikających z przyjęcia jakiś apriorycznych założeń, co z kolei zrodziło powstanie pseudoproblemów” P. Jaroszyński, Spór o piękno, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2002, s. 12.

21 Warto tu przypomnieć, iż Alexander Baumgarten, autor terminu „estety ka”, zali-czał ją do nauki poznania zmysłowego ( scientia cognitionis sensiti vae), zob. P. Kozak, Od retoryki do estetyki.„Aesthetica” Alexandra Gottlie ba Baumgartena,

„Forum Artis Rhetoricae” 2011, nr 1, s.47–67 https://retoryka.edu.pl/wp-content/
uploads/2018/05/far_nr1_art3.pdf (22. 01.2023).

22 Por.: „[…] estetyczne rozumienie piękna jest za wąskie” P. Jaroszyński, Spór …, s. 11.

23 B. Dziadzia, Anestetyka a ocenianie i kategoryzowanie sztuki, „Kultura Współczesna” 2018, 4(103), s.41.

35

DOROTA SZUMSKA
współczesności, określonej przez Marię Gołaszewską jako „stadium
przemian Permanentnej Awangardy”24, jest pojawienie się antyeste-
tyki25, będące reakcją na rosnącą skalę wielowątkowości myślenia
o estetyce i postrzegania zjawiska estetyzacji:

Zjawisko estetyzacji nabiera nowych znaczeń, a jego interpretacja staje się coraz bardziej zróżnicowana, co widoczne jest w rozumieniu tego zjawiska przez poszczególnych badaczy. [...]. To, co dotychczas było pozaestetyczne, zaczyna nabierać cech estetycznych lub jest pojmowane jako estetyczne26.

Świadomość tego impasu poznawczego prowadzi do wniosku, że
kontrpropozycją dla rezygnacji z operowania zarówno pojęciem, jak
i terminem „estetyka” w dyskursie naukowym27, może być stawienie
mu czoła za sprawą mniej radykalnego zastosowania Ockhamow-
skiej zasady ekonomii myślenia28 poprzez zredukowanie na tyle, na
ile pozwala przynależny danej dyscyplinie obiekt badania, przedmio-
tu dociekań do jakości intelektualnych i podjęcie metodologicznego
wyzwania, jakim byłoby niewątpliwie wypracowanie mierzalnych
kryteriów ich analizy. Wydaje się, że w przypadku językoznawstwa
takie przemodelowanie koncepcji estetyki jest nie tylko możliwe, ale
wręcz pożądane, gdyż może zaowocować wytyczeniem ścieżki do pro-
wadzenia badań inter- i transdyscyplinarnych w tym zakresie, jeśli
wziąć pod uwagę cechującą semiotykę współczesności polikodowość
zarówno przekazów werbalnych, jak wszelkich wytworów znakowej
działalności człowieka29. Ponadto zredukowanie estetyki do jakości
intelektualnych na gruncie nauki o języku nie tylko pozwoli na od-
dzielenie jej przedmiotu badań od bezspornie równie ważnych, ale

24 M. Gołaszewska, Estetyka współczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2019, s. 121.

25 Warto w tym miejscu uzupełnić, iż tej nihilistycznej propozycji można przeciwstawić projekt zastąpienia estetyki „filozofią piękna”, por. P. Jaroszyński, Spór…, s. 183–

238.

26 M. Tużnik, Wstręt jako kategoria estetyczna, Uniwersytet im. Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2019, s. 52, http://bc.umcs.pl/Content/31930/PDF/Wstr%C4-

% 99t% 20jako%20kategoria%20estetyczna%20Marta%20Tu%C5%BCnik.pdf.

(26.01.2023).

27 Na marginesie warto podkreślić, iż podobne zarzuty rozmytości pojęciowej można postawić terminowi „antyestetyka”.

28 S. Kamińska, Brzytwa Ockhama czy brzytwa Austina — która ostrzejsza? „Nauki Humanistyczne” 2011, nr 2, s. 35–50.

29 Szerzej na ten temat zob. D. Szumska, Zmęczenie słowami? Polikodowość —
wyzwanie badawcze lingwistyki (tekstu) XXI. wieku? „Prace Językoznawcze”

2024, t. 26, nr 1 (w druku).

36

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA…

odrębnych zagadnień należących do obszarów badawczych kultury
języka i normatywistyki, ale także będzie wyraźnym i ważnym sy-
gnałem (wobec szerzenia się „bełkotu i mowy ludzkiej pozbawionej
sensu”30) tego, że tekst może być uznany za piękny tylko w przypad-
ku, gdy jest wytworem pięknego umysłu31 i nie należy tego piękna
utożsamiać z oznakami nawet najbardziej perfekcyjnej kompetencji
językowej. Przypominałoby to bowiem ocenianie obrazów ze względu
na ramy, w które są oprawione. Jak łatwo wpaść w pułapkę takie-
go absurdalnego i z pozoru obcego podejściu naukowemu sposobu
myślenia, może posłużyć tzw. afera Sokala z roku 199632, zainicjowa-
na publikacją w czasopiśmie naukowym artykułu Transgressing the

Boundaries: Towards a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity” ( Transgresja granic: ku transformatywnej hermeneutyce
kwantowej grawitacji)33, którego czytelnikom zabrakło wnikliwości,
by ujrzeć bezsens i konfabulację, jakie kryły się z zamierzenia autora,

Alana Sokala, za wysublimowaną warstwą terminologiczną.

2. WNIKLIWOŚĆ, CZYLI „TEMAT NIE NA PIERWSZĄ STRONĘ”

Tzw. afera Sokala budzi skojarzenia z wydaną w 2015 roku powie-
ścią Umberto Eco Temat na pierwszą stronę (we włoskim oryginale

Numero Zero)34. W obu pojawia się bowiem wątek deprecjonujące-

30 P. Lewiński (red.), Bełkot, czyli Mowa ludzka pozbawiona sensu: komunikacyjna funkcja wypowiedzi niejasnych, Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2015.

31 Można chyba zaryzykować twierdzenie, że od roku 1998, w którym ukazała się słynna książka Sylvii Nasar A beautiful mind, a przynajmniej od daty wydania polskiego tłumaczenia pod tytułem Piękny umysł w przekładzie Piotra Amsterdamskikiego, czyli od roku 2002 (Warszawa: Wydawnictwo Muza SA.) fraza „piękny umysł”

ugruntowała swoje podłoże konceptualne na tyle, by nie interpretować jej jako równoznacznej z frazami wielki, czy też genialny umysł.

32 Zob. W. Paźniewski, Afera Sokala, „Twórczość” 2021, nr 9 (910), https://twor-
czosc.com.pl/artykul/afera-sokala/ (21.01.2023).

33 Zdarzenie to posłużyło za kanwę wydanej rok później i głośnej w środowiskach akademickich książki autorstwa Alana Sokala i Jeana Bricmonta Impostures intellectuelles, Odile Jacob, Paris której polskie wydanie ukazało się w 2004 r.

Zob. A. Sokal, J. Bricmont, Modne bzdury. O nadużywaniu pojęć z zakresu nauk ścisłych przez postmodernistycznych intelektualistów, przeł. P. Amsterdamski, Prószyński i S-ka, Warszawa 2004.

34 U. Eco, Temat na pierwszą stronę, przeł. K. Żaboklicki, Noir sur Blanc, Warszawa 2015. Zob. także recenzję książki autorstwa Katarzyny Kowalik — „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2015, t. 58, z. 2, s. 146–148, https://bazhum.pl/bib/number/20073/ (23.01.2023).

37

DOROTA SZUMSKA
go znaczenie jakości intelektualnych przekazu werbalnego spłycania
jego refleksyjności35. Nadająca wręcz wizjonerski charakter osadzo-
nej w latach 90. książki Eco dynamika nasilania się tego zjawiska we
współczesnej komunikacji36 niezależna od przestrzeni poznawczej37
ma charakter efektu synergii kształtowania się w zmediatyzowanych
społeczeństwach kuriozalnej, bo opartej na indyferentyzmie38, czyli
zobojętnieniu na język39 i, jak zauważa Magdalena Szpunar, „odcho-
dzeniu od linearnej lektury na rzecz skanowania treści”40 postawy czy-
telniczej oraz dyktatu wizualności, „w którym jakość tego, co jest po-
kazywane staje się wtórne, wobec samej możliwości pokazywania”41.

Ponadto wynikające z poddawania się temu dyktatowi założenie, że
potencjalny odbiorca przekazu werbalnego należy do kategorii homo
videns 42, a więc zastępuje „abstrakcyjne myślenie pojęciowe czymś 35 Por. „Należy wyrażać się językiem czytelnika, nie językiem intelektualistów. […].

Wychodzimy z założenia, że nie są to czytelnicy pilni, a nawet że znaczna ich część nie ma w domu ani jednej książki” (U. Eco, Temat…, s. 26).

36 Por. „Własny wizerunek, zmediatyzowany obraz sie bie, zaczyna odgrywać coraz istotniejszą rolę w konstruktach naukow ca-eksperta, którego wiedza czy umiejętności stają się wtórne wobec talentu uwodzenia i przyciągania uwagi”

(M. Szpunar, (Nie)potrzebna wrażliwość, Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2018, s. 64).

Zob. także M. Szpunar, Rozmawianie bez rozmowy. O kryzysie komunikacji międzyludzkiej, „Ethos” 2020, nr 1 (129), s. 257–271.

37 Użycie określenia „poznawcza”, a nie „dyskursywna” wynika z faktu, że nie każda przestrzeń poznawcza jest zdeterminowana dyskursywnie.

38 A. Kiklewicz, Fenomeny komunikacji (normy i dewiacje w zachowaniach językowych), Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2020, s. 33.

39 Warto dodać, że jest to jeden z trzech aspektów anestetyki dokonującej się w kulturze medialnej, por. M. Gołębiewska, Estetyka i anestetyka w reklamie społecznej, „Sztuka i Filozofia” 2002, nr 21, s. 134. Zob. także o „nadmiarze implikującym bierność” (M. Szpunar, Nowe-stare medium. Internet między tworzeniem nowych modeli komunikacyjnych a reprodukowaniem schematów
komunikowania masowego, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 2012, s. 145–167).

40 M. Szpunar, Kultura cyfrowego narcyzmu, Wydawnictwa AGH, Kraków 2016, s. 66.

41 M. Szpunar, Kultura…, s. 65. Zob. także M. Łosiewicz, Rola obrazu w komunikacji społecznej, w: A. Obrębska (red.), Komunikacja wizualna w przestrzeni społecznej, Primum Verbum, Łódź 2009, s. 205.

42 G. Sartori, Homo videns. Telewizja i postmyślenie, przeł. J. Uszyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007. Z niepokojem podzielam tu
spostrzeżenie Mariana Bugajskiego, że nawet „Studentom obcującym na co dzień
z licznymi przekazami wizualnymi jest coraz trudniej wysłuchać półtoragodzinnego 38

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA…

w rodzaju myślenia obrazkowego”43, skłania do generowania tekstów
multimodalnych44, w których obecność warstwy wizualnej nie tworzy
z werbalną choćby semiotycznej homeostazy, lecz sprowadza język
do roli kodu towarzyszącego45 — w dodatku nie tyle przekazującego,
ile tabloidyzującego informację, czyli ograniczającego się „do ekspo-
nowania treści b e z g ł ę b s z e g o w n i k a n i a [podkreślenie — D.Sz.]

w istotę relacjonowanych faktów”46.

Zaakcentowany podkreśleniem fakt powtarzalności, nawet w tak
rygorystycznie ograniczonej rozmiarami artykułu liczbie cytowanej
literatury przedmiotu, odwoływania się różnych autorów do głębi
jako wskaźnika poziomu jakości intelektualnych przekazu werbal-
nego nie przekłada się na konstruktywną wiedzę, która pozwoliłaby
uznać ten wskaźnik za wymierne, a więc operacyjne kryterium ich
analizy. Stanowi jednak wskazówkę zogniskowania perspektywy tego
opisu na pojęciu wnikliwości, które chociaż nieostre i polimorficzne,
jako kategoria modulująca jakości intelektualne dysponuje najwięk-
szą mocą eksplikacyjną47.

3. WNIKLIWOŚĆ JAKO GRADUALNA KATEGORIA TEKSTOWA:

W POSZUKIWANIU OPERACYJNYCH KRYTERIÓW OPISU

Na wstępie należy zaznaczyć, że poniższe uwagi zostały sformu-
łowane z pełną świadomością niespełniania przez jednostkę lek-
sykalną „wnikliwość” za sprawą wspomnianej wyżej nieostrości
i polimorficzności wymogów stawianych terminom naukowym,
które w przypadku nauk humanistycznych, a tym samym i języko-
znawstwa, w większości przypadków okazują się zbyt rygorystycz-
wykładu nieilustrowanego dodatkowymi materiałami. Przekaz tylko językowy staje się po prostu mało interesujący albo zbyt trudny, abstrakcyjne myślenie niewspomagane materiałami wizualnymi często zawodzi”, zob. M. Bugajski, Kultura tabloidów a język, „Oblicza Komunikacji” 2010, nr 3, s. 67, https://doc player.

pl/34263848-Kultura-tabloidow-a-jezyk–1.html (22.02.2023).

43 M. Bugajski, Kultura…, s. 67.

44 Szerzej na ten temat, zob. D. Szumska, Zmęczenie słowami?…

45 M. Bugajski, Kultura …, s. 70.

46 Tamże, s. 66.

47 Jako podpowiedź słuszności takiego założenia może również wskazywać sprowa-
dzenie do „wnikliwości” jakości intelektualnych w artykule hasłowym „kategorie estetyczne” w Słowniku terminów literackich https://www.bryk.pl/slowniki/
slownik-terminow-literackich/69359-kategorie-estetyczne (23.01.2023).

39

DOROTA SZUMSKA
ne48. Wydaje się jednak, że obecność w strukturze semantycznej
tej jednostki znaczenia „głębi jako dotarcia do sedna”, kluczowe-
go w prezentowanej koncepcji ujęcia jakości intelektualnych, jak
również wstępny charakter prowadzonych rozważań, których ce-
lem jest zarys projektu badawczego, a nie rozstrzygające rozwią-
zanie postawionego problemu, jest wystarczającym uzasadnieniem
zmiany kwalifikacji tego stanu rzeczy z malum prohibitum na malum necessarium. Zdecydowanie ważniejszą od wyboru terminolo-
gii kwestią jest tu przypisanie kategorii wnikliwości takich kryte-
riów analizy, które, po pierwsze, byłyby adekwatne do założonego
onomazjologicznego kierunku badania, a więc mogły pracować
jako narzędzie eksploracji płaszczyzny semantycznej49, po drugie,
co ważne ze względu na stopniowalność kategorii, poddawałyby się
analizie ilościowej, co z kolei pozwoliłoby dzięki możliwości para-
metryzacji na przeprowadzenie badań porównawczych tekstów róż-
niących się przynależnością dyskursywną i specyfiką gatunkową50.

Przyjmując za najmniejszą jednostkę w przypadku tekstów wieloz-
daniowych akapit, a w przypadku tekstów wielozdaniowych bez for-
malnie wydzielonych akapitów obszar wyznaczony ciągłością tematu

(mikrotematu), za takie kryteria proponuję uznać stopień niedoko-
dowania lub nadkodowania płaszczyzny wyrażeniowej w stosunku do
płaszczyzny treści mierzony proporcją liczby organizujących tę płasz-
czyznę struktur propozycjonalnych51 w stosunku do liczby ich wy-
zerowanych lub reduplikowanych wykładników. Określenie stopnia
niedokodowania lub nadkodowania tekstu, wymagające precyzyjnej
identyfikacji wyzerowanych powierzchniowo52 lub wielokrotnie for-
malizowanych jednostek treści wraz z przypisaniem na dalszym eta-
pie badania tym jednostkom wartości tematycznej lub rematycznej,
może być pierwszym, ale istotnym krokiem w opisie kategorii wnikli-

48 D. Szumska, Czy językoznawstwo jest nauką przeterminowaną? w: D. Brzozowska, W. Chłopicki (red.), Termin w językoznawstwie. Język a komunikacja 31, Tertium, Kraków 2012, s. 59–64.

49 Szerzej na temat znaczenia podejścia onomazjologicznego w analizie tekstu zob.

D. Szumska, Struktura (nie)obecna. Głos w dyskusji o metodzie poszukiwania znaczeń niewyrażonych, „LingVaria” 2012, nr 13, s. 37–45.

50 Celowo nie został tu wymieniony termin „styl”, M. Wojtak, O relacjach dyskursu, stylu, gatunku i tekstu, „Tekst i dyskurs — Text und Diskurs” 2011, nr 4, s. 69–78.

51 Szerzej na temat zastosowania modelu składni propozycjonalnej (predykatowo-argumentowej) do analizy tekstu zob. D. Szumska, Struktura predykatowo-argumentowa jako narzędzie analizy tekstu: pro et contra, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 2017, nr 52, s. 264–277.

52 Szerzej na temat typów wyzerowania zob. D. Szumska, Struktura (nie)obecna….

40

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA…

wości jako próba udzielenia sparametryzowanej odpowiedzi na pyta-
nie o powiązaną z tą kategorią wartość informacyjną tekstu.

4. KONKLUZJE, A RACZEJ KONKLUZYWNE PYTANIA

Zarówno początek, jak i ostatnie partie prezentowanych rozważań
prowadzą do wielu poważnych pytań. Tym razem jednak Autorka
musi uchylić się od odpowiedzi z nadzieją, że uda się ją sformuło-
wać w rezultacie wspólnej językoznawczej dyskusji. Podstawowe
pytanie dotyczy bowiem prawidłowości kierunku programu badaw-
czego, które, jak to zwykle bywa w przypadku wyboru nowych ce-
lów poznawczych, na pierwszym etapie wydaje się prowadzić przez
nieprzyjazną dla dotychczas stosowanych narzędzi eksploracji prze-
strzeń poznawczą, a więc wiąże się z ryzykiem konceptualno-me-
todologicznego niepowodzenia. Nawet gdyby takie fiasko stało się
faktem, wartością dodaną tego przedsięwzięcia byłoby ocalenie od
komunikacyjnego wykluczenia pojęcia wnikliwości. Przypomniana
w książce Moniki Kaczor53 uwaga Walerego Pisarka o konieczności
rozpoczynania nauki języka od nauki milczenia54 inspiruje do się-
gnięcia myślą o wiele dalej wstecz, do roku 1609 i przywołania słów

Lope de Vegi: „Gdybym był królem, zakładałbym katedry, żeby na-
uczać milczenia”55. W tym kontekście warto postawić kolejne, ostat-
nie już pytanie: Czy gdybyśmy mogli, zakładalibyśmy katedry, żeby
nauczać wnikliwości?

REFERENCES

Andruszkiewicz, Marta. “Problemy etyki słowa w państwie prawa.” Filozoficzne i teoretyczne zagadnienia demokratycznego pań stwa prawa. Andruszkiewicz, Marta, and Breczko, Anetta, and Oliwniak, Sławomir (eds.). Białystok: Wydawnictwo Temida 2, 2015: 15–27.

Barański, Jarosław. “Intelektualizm estetyczny jako estetyka rekon strukcji poznawczych aspiracji dzieł sztuki . ” Nowa Krytyka, 2000, no 11: 95–112 <http://www.

53 M. Kaczor, Estetyka słowa…, s. 85.

54 W. Pisarek, Słowa między ludźmi. Wydawnictwa Radia i Telewizji, Warszawa 1985, s. 11 za M. Kaczor, Estetyka słowa…, s. 85.

55 L. de Vega, Nowa sztuka pisania komedii przedstawiona Akademii w Madrycie, przekł. U. Aszyk, Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s.131.

41

DOROTA SZUMSKA
nowakrytyka.pl/pl/artykuly/Nk_on-line/?id=512/Intelektualizm_estetyczny_>

(30.01.2023).

Bugajski, Marian. “Kultura tabloidów a język.” Oblicza komunikacji, 2010, no. 3: 64–73 <https://docplayer.pl/34263848-Kultura-tabloidow-a-jezyk–1.html>

(22.02.2023).

Cegieła, Anna. Słowa i ludzie. Wprowadzenie do etyki słowa. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2014.

de Vega, Lope. Nowa sztuka pisania komedii przedstawiona Aka demii w Madrycie. Transl. Aszyk, Urszula. Warszawa: Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu War szaw skiego, 2009.

Dziadzia, Bogusław. “Anestetyka a ocenianie i kategoryzowanie sztuki.” Kultura Współczesna, 2018, no. 4(103): 41–56.

Eco, Umberto. Temat na pierwszą stronę. Transl. Żaboklicki, Krzy sztof. Warszawa: Noir sur Blanc, 2015.

Gołaszewska, Maria. Estetyka współczesności. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019.

Gołębiewska, Maria. “Estetyka i anestetyka w reklamie społecznej.” Sztuka i Filozofia, 2002, no 21: 120–136.

Górski, Sebastian. Ta technologia ma pozbawić dziennikarzy zawodu. Wszystko, co musisz wiedzieć o ChatGPT < https://www.chip.pl/2022/12/co-musisz-wiedziec-o-chatgpt>.

Grzegorczykowa, Renata. “Problem funkcji języka i tekstu w świe tle teorii aktów mowy.” Język a kultura. Funkcje języka i wypo wiedzi. T. 4. Bartmiński, Jerzy, and Grzegorczykowa, Renata (eds.) Wrocław: Wiedza o kulturze, 1991: 11–28.

Jakobson, Roman. “Poetyka w świetle językoznawstwa.” Transl. Pomorska, Krysty-
na. Pamiętnik Literacki, 1960, no. 51/52: 431–473.

Jaroszyński, Piotr. Spór o piękno. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Im puls”, 2002.

Kaczor, Monika. Estetyka słowa a kultura języka. Zielona Góra: Uniwersytet Zielonogórski, 2009.

Kamińska, Sonia. “Brzytwa Ockhama czy brzytwa Austina — która ostrzejsza?” Nauki Humanistyczne, 2011, no. 2: 35–50.

Kiklewicz, Aleksander. “Dwanaście funkcji języka.” LingVaria, 2008, no. 2 (6): 9–27.

Kiklewicz, Aleksander. Fenomeny komunikacji (normy i dewiacje w zachowaniach językowych). Olsztyn: Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2020.

Kowalik, Katarzyna. “Umberto Eco, Temat na pierwszą stronę.” Zagadnienia Rodzajów Literackich, 2015, no. 58(2): 146–148 <https://bazhum.pl/bib/number/20073/> (23.01.2023).

Kozak, Piotr. “Od retoryki do estetyki. Aesthetica Alexandra Gottlieba Baumgartena.” Forum Artis Rhetoricae, 2011, no. 1: 47–67 <https://retoryka.edu.pl/
wp-content/uploads/2018/05/far_nr1_art3.pdf> (22.01.2023).

Lewiński, Piotr (ed.). Bełkot, czyli Mowa ludzka pozbawiona sensu: komunikacyjna funkcja wypowiedzi niejasnych. Olsztyn: Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2015.

Łosiewicz, Małgorzata. “Rola obrazu w komunikacji społecznej.” Komunikacja wizualna w przestrzeni społecznej. Obrębska, Anna (ed.). Łódź: Primum Verbum, 2009: 205–212.

Molchanova, Marina M., and Lekova, Patimat A. “Krizis verbal’nosti kontenta v internet-diskurse.” Vestnik Adygeyskogo gosudar stvennogo universiteta, 2021, 42

OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA…

no. 2 (277): 224–228 [Молчанова, Марина М., Лекова, Патимат А. “Кри-
зис вербальности кон тен та в интернет-дискурсе.” Вестник Адыгейского
государ ст венного университета, 2021, no. 2 (277): 224–228].

Nasar, Sylvi. Piękny umysł. Transl. Amsterdamski, Piotr. Warszawa: Muza SA., 2002.

Paźniewski, Włodzimierz. “Afera Sokala.” Twórczość, 2021, no. 9 (910) <https://
tworczosc.com.pl/artykul/afera-sokala/> (21.01.2023).

Pisarek, Walery. Słowa między ludźmi. Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji, 1985.

Puzynina, Jadwiga. “Dlaczego bronię kultury słowa.” Poradnik Językowy, 2014, no.

5: 7–15 <http://www.poradnikjezykowy.uw.edu.pl/wydania/poradnik_jezyko-
wy.714.2014.05.pdf>.

Sartori, Giovanni. Homo videns. Telewizja i postmyślenie. Transl. Uszyński, Jerzy.

Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu War szawskiego, 2007.

Steciąg, Magdalena. “Kim jest językoznawca normatywista dziś? Przyczynek do dyskusji o zadaniach współczesnej norma tywistyki.” Poradnik Językowy, 2014, no.

5: 16–29 <http://www.poradnikjezykowy.uw.edu.pl/wydania/poradnik_jezy-
kowy.714.2014.05.pdf> (22.01.2023).

Sokal, Alan, and Bricmont, Jean. Modne bzdury. O nadużywaniu pojęć z zakresu nauk ścisłych przez postmodernistycznych intelektualistów. Transl. Amsterdamski, Piotr. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2004.

Szpunar, Magdalena. Nowe-stare medium. Internet mię dzy two rzeniem nowych modeli komunikacyjnych a reprodukowa niem schematów komunikowania
masowego. Warszawa: Wydaw nic two Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2012.

Szpunar, Magdalena. Kultura cyfrowego narcyzmu. Kraków: Wy dawnictwa AGH, 2016.

Szpunar, Magdalena. (Nie)potrzebna wrażliwość. Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2018.

Szpunar, Magdalena. “Rozmawianie bez rozmowy. O kryzysie komunikacji między-
ludzkiej.” Ethos, 2020, no. 1 (129): 257–271.

Szumska, Dorota. “Czy językoznawstwo jest nauką przeterminowaną?” Termin w językoznawstwie. Język a komunikacja 31. Brzoz owska, Dorota, and Chłopicki, Władysław (eds.). Kraków: Ter tium, 2012: 59–64.

Szumska, Dorota. “Struktura (nie)obecna. Głos w dyskusji o metodzie poszukiwania znaczeń niewyrażonych.” LingVaria, 2012, no 13: 37–45.

Szumska, Dorota. “Struktura predykatowo-argumentowa jako narzędzie analizy tekstu: pro et contra.” Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 2017, no. 52: 264–277.

Szumska, Dorota. “Zmęczenie słowami? Polikodowość – wyzwanie badawcze ling-
wistyki (tekstu) XXI. wieku?” Prace Językoznawcze, 2024, t. 26, no. 1 (w druku).

Tużnik, Marta. Wstręt jako kategoria estetyczna. Lublin: Uniwersytet im. Ma rii Curie-Skłodowskiej, 2019 <http://bc.umcs.pl/Con tent/31930/PDF/Wstr%C4%-

99t%20jako%20kategoria%20estetyczna%20Marta%20Tu%C5%BCnik.pdf>

(26.01.2023).

Valuyskaya, Ol’ga R. “Lingvisticheskaya kategoriya glubina teksta.” Vestnik Volgogradskogo gosudarstvennogo universiteta, 2003, no. 3: 153–155 [Валуйская, Ольга Р. “Лингвистическая ка тегория глубина текста.” Вестник Волгоградского госу дар ственного университета, 2003, no. 3: 153–155].

DOROTA SZUMSKA

Welsch, Wolfgang. “Estetyka i anestetyka.” Transl. Łukasiewicz, Małgorzata. Post-modernizm. Antologia przekładów. Nycz, Ry szard (ed.). Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, 1996: 520–547.

Wojtak, Maria. “O relacjach dyskursu, stylu, gatunku i tekstu.” Tekst i dyskurs —

Text und Discurs, 2011, no. 4: 69–78.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15360

ALICJA PSTYGA
http://orcid.org/0000-0001-6933-2132

Uniwersytet Gdański

WARTOŚCI ESTETYCZNE W PRZEKŁADZIE TEKSTÓW MEDIALNYCH

AESTHETIC VALUES IN THE TRANSLATION OF MEDIA TEXTS

Various forms of the aestheticization of everyday life are found in the multimodal media discourse, which – being strongly embedded in the social, cultural and political context – provides mediatized interpretations of reality. The aesthetic com-ponents found in press texts (apart from the aesthetics of verbal communication, in the visual code with the dominant role of photographs and graphics) influence not only the process of creating a press text, bur also its perception. In the paper, these issues are presented from the translation perspective. In the new (Polish) communication space, Russian press texts receive both a new language version and a new graphic design. This appears to be significant when we consider the aesthetic values of the texts and suggestions concerning their interpretation.

Keywords: aesthetics, media communication, translation, composition of sense

Megazwrot językowy uświadomił, jak ważnym składnikiem rzeczy-
wistości ludzkiej jest język. Pełnione przez niego funkcje czynią go
wielką wartością człowieka i jego kultury. Zwrot dyskursywny ujawnił
mechanizmy jego mocy w formowaniu świata społecznego. Kategoria
dyskursu, przekraczając granice tekstu nakreślone przez struktura-
lizm, zyskała status inter- czy transdyscyplinarny i objawiła wielki
potencjał syntetyczno-integrujący (z lingwistycznego punktu widze-
nia ogarnia rodzinę różnych podejść: retorycznych, stylistycznych,
genologicznych, kognitywnych, socjolingwistycznych, mediolingwi-
stycznych itd.).

Stanisław Gajda, Zwrot dyskursywny a dyskurs publiczny 1

Mimo kulturowej i osobniczej różnorodności oraz historycznej
zmienności potrzeb estetycznych i sposobów ich zaspokajania, po-
trzeby te należą do najbardziej podstawowych i uniwersalnych po-
trzeb człowieka. Zróżnicowanie i zmienność wrażliwości estetycznej,
smaku estetycznego (poczucia piękna) i preferencji estetycznych są

1 S. Gajda, Zwrot dyskursywny a dyskurs publiczny, w: A. Pstyga, U. Patocka-Sigłowy (red.), Międzyjęzykowe i międzykulturowe konteksty współczesnego dyskursu publicznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2017, s. 19–20.

45

ALICJA PSTYGA
powszechnie znanym faktem antropologicznym, historycznym, so-
cjologicznym i psychologicznym.

Bohdan Dziemidok,

Deestetyzacja sztuki i estetyzacja życia codziennego 2

W ramach zaproponowanej przez Stanisława Gajdę refleksji metady-
skursologicznej należy wyróżnić ponaddyscyplinarny punkt widzenia
oraz pluralizm poznawczy w podejściu do interpretacji świata i wyboru
orientacji badawczej. To stanowisko jest kompatybilne z podejściem
mediolingwistycznym oraz perspektywą przekładową, co, zważywszy
na tytuł artykułu oraz wcześniej podejmowane badania3, uzasadnia
potrzebę przekroczenia granic tekstu oraz konieczność podejmowania
zintegrowanej analizy komunikatu medialnego kreującego określo-
ne obrazy rzeczywistości, (re)konstruowane następnie w medialnym
dyskursie przekładowym. Jak podkreśla bowiem Waldemar Czachur,
język […] nie tworzy czy nie modeluje samej rzeczywistości jako takiej, lecz wizję, obraz rzeczywistości, czyli konceptualizuje rzeczywistość, a proces ten możliwy jest głównie w dyskursach i za pomocą dyskursów. […] Przez wypowiedzi i liczne praktyki orzekania, każdorazowo uwarunkowane dyskursywnie, wytwarzamy
również przedmioty i fakty naszego myślenia i rozumienia, tworząc w ten sposób określone obrazy rzeczywistości4.

Myśl tę potwierdzają medioznawcy. Zdaniem Macieja Mrozowskiego
wytwory mediów masowych są produktem zbiorowej aktywności, w której środki
techniczne i ludzka wyobraźnia splatają się nierozłącznie, co umożliwia zarów-
no ukazywanie świata realnego, jak też tworzenie światów fikcyjnych. W efekcie świat przedstawiany w mediach jest w całości i każdym jego fragmencie splotem
reprezentacji i kreacji5
dokonującym się w złożonym układzie uwarunkowań technicznych,
instytucjonalnych, sytuacyjnych, w którym liczą się upodobania, po-
trzeby oraz kompetencje odbiorcy. Małgorzata Lisowska-Magdziarz
dodaje przy tym, że w tekstach medialnych

2 B. Dziemidok, Główne kontrowersje estetyki współczesnej (rozdział Deestetyzacj a sztuki i estetyzacja życia codziennego. Kwestia zaspokajania podstawowych potrzeb estetycznych w kulturze postmodernistycznej), PWN Warszawa 2002, s. 302.

3 Zob. np. A. Pstyga, Przekład w komunikowaniu medialnym — perspektywa aksjologiczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2021.

4 W. Czachur, Lingwistyka dyskursu jako integrujący program badawczy, ATUT, Wrocław 2020, s. 90.

5 M. Mrozowski, Przenikanie mediów. Ewolucja mediów a przemiany ładu społecznego, PWN, Warszawa 2020, s. 377.

46

WARTOŚCI ESTETYCZNE…

nic […] nie jest całkowicie bezinteresowne czy przypadkowe, [a] każdy tekst i całe ich strumienie można z sensem analizować jedynie wtedy, gdy zada się na wstępie pytanie o ich cel, idealnego odbiorcę, audytorium docelowe. Ważne jest też pytanie, przy pomocy jakich środków nadawca stara się zapewnić, że zostanie dobrze zrozumiany i osiągnie pożądaną przez siebie interpretację tekstu6.

W tym kontekście medialne komunikowanie werbalne domaga się
interpretacji poszerzonej o wartość komunikacyjną wszystkich kom-
ponentów składających się na globalny sens komunikatu, w tym war-
tość poznawczą (informacyjną) i estetyczną wynikającą z użycia kodu
wizualnego. Wielokodowość dobrze służy osiąganiu celów zamierzo-
nych przez nadawcę komunikatów medialnych. Za sprawą różnych
kodów, które przenikają się, dopasowują, niekiedy kontrastują, ko-
munikat multimodalny staje się bogatszy, wymaga przy tym uwzględ-
nienia szeroko rozumianego kontekstu społecznego i kulturowego,
prowadząc do negocjowania sensów w ramach złożonego i wielo-
aspektowego procesu semiozy.

Multimodalność przekazów medialnych z dominującym kodem
wizualnym7 w ramach medialnego dyskursu prasowego wpisuje się
w procesy estetyzacji życia codziennego, zaspokajając zarówno po-
trzeby konstruowania sensów, zwłaszcza presuponowanych, jak rów-
nież indywidualne poczucie piękna w estetyzowanym społeczeństwie.

Refleksja nad percepcją upodobań estetycznych odbiorcy mediów
prowadzi do pytania o potrzeby przeżyć estetycznych (piękna) reali-
zujących się w różnych jego odmianach. We współczesnej kulturze,
również popularnej i masowej, potrzeba dostarczania przyjemności

6 M. Lisowska-Magdziarz, Znaki na uwięzi. Od semiologii do semantyki mediów, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2019, s. 85.

7 Zob. m.in. B. Dziemidok, Główne kontrowersje estetyki…; U. Eco, Semiologia życia codziennego, przeł. P. Salwa, J. Ugniewska, Czytelnik, Warszawa 1999; M. Lisowska-Magdziarz, Znaki na uwięzi…; J. Maćkiewicz, Więcej niż tysiąc słów. Perswazyjne działanie zdjęć prasowych, „Media — Biznes — Kultura” 2018, nr 1, s. 25–34; A. Pstyga, Multimodalność przekazu me dialnego a przekład (na podstawie rosyjskich tekstów publicystycznych i ich tłumaczeń na język polski),

„Przegląd Rusycystyczny” 2021, nr 2, s. 39–55; T. Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków: Universitas 2006; S. Sontag, O fotografii, przeł.

S. Margala, Karakter, Kraków 2009; M. Ślawska, Perspektywa multimodalna w badaniu tekstów prasowych, w: I. Hofman, D. Kępa-Figura (red.), Seria: Współczesne Media, vol. 1: Zagadnienia ogólne i teoretyczne. Multimodalność mediów drukowanych, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2018, s. 107–118; K. Wolny-Zmorzyński, Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010 oraz zawarte w nich od niesienia do literatury.

47

ALICJA PSTYGA
i doznań estetycznych odbiorcom medialnego dyskursu publicznego
staje się czymś oczywistym8, łącząc się z atrakcyjnością, która służy
wzbudzeniu uwagi oraz pozyskaniu odbiorcy. W czasach globalnej
estetyzacji rzeczywistości, w której — jak mówią m.in. Welsch i Dzie-
midok — nie tylko sztuki piękne mają moc oddziaływania na homo
videns i homo ludens we współczesnej przestrzeni komunikacyjnej, w przekazie masowym — w prasie, w tygodnikach społeczno-politycznych, a przede wszystkim w wydaniach ilustrowanych, widoczne
jest estetyzujące wykorzystanie fotografii prasowej, rysunku czy gra-
fiki towarzyszącej poszczególnym artykułom prasowym. Moc słowa
w formowaniu świata społecznego w dyskursie medialnym oraz siłę
oddziaływania obrazu (środków wizualnych) media wykorzystują, za-
spokajając w ten sposób uniwersalne potrzeby estetyczne i ciekawość
czytelników. „Świat pokazywany przez rysowników i fotografów na-
kłania odbiorców do refleksji, do której nie zawsze nakłoni autor sło-
wa pisanego, narzucający swą interpretację rzeczywistości” — stwier-
dza Kazimierz Wolny-Zmorzyński9. Fotografia i rysunek jako rodzaje
sztuki z powodzeniem są wykorzystywane w prasie codziennej oraz
tygodnikach opiniotwórczych:

Fotografia pokazuje więc realia, ale pozostawia wolną rękę w ich ocenie, suge-
rując recepcję poprzez sprawienie iluzji bezpośredniej obserwacji zdarzenia i uczestniczenia w nim. Rysunek natomiast pozostał naśladowaniem, czasem nawet kreacją albo karykaturą rzeczywistości, służy za narzędzie satyry politycznej bądź społecznej10.

Percepcja i zrozumienie informacji zawartej w obrazie są przy tym,
jak zaznacza Wolny-Zmorzyński, zdeterminowane kontekstowo
i kulturowo. Teresa Tomaszkiewicz podkreśla, że „[…] sens zdjęcia
wynika nie tylko z pewnej konwencji przedstawiania […], ale również
z pewnej symboliki opartej na właściwej wiedzy kulturowej”. Ważne ze
względu na interpretację jest też miejsce zdjęcia w czasopiśmie, kolor,
proporcje względem tekstu, zaś „estetyka […] [obrazów] wywołuje

8 Z bogatej literatury por. m.in. B. Dziemidok, tamże; S. Sontag, tamże; W. Welsch, Powrót piękna? przeł. K. Guczalska, w: M. Bokiniec, P.J. Przybysz (red.), Estetyka i filozofia sztuki. Tradycje, przecięcia, perspektywy, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2009, s. 199–208; K. Wolny-Zmorzyński,

Jaka informacja?…

9 K. Wolny-Zmorzyński, Jaka informacja?…, s. 41. Na tę zależność zwracają uwagę m.in. Maćkiewicz, Piekot czy Sontag (zob. przypisy powyżej).

10 Tamże, s. 41–42.

48

WARTOŚCI ESTETYCZNE…

naturalnie pewne odczucia, które podświadomie przenosimy na treść
komunikatów zawartych w tekstach11.

Z kolei Susan Sontag, ujmując fotografię jako formę sztuki ma-
sowej (choć przyznaje, że z uwagi na przetwarzanie rzeczywistości
może być też formą sztuki wysokiej), uznaje ją za medialny środek
przekazu, a „dążenie do potwierdzenia rzeczywistości i wzmocnienia
doznań za pomocą fotografii […] [za] przejaw estetycznego konsump-
cjonizmu”12.

Ta prawidłowość dotyczy również przekazu medialnego funkcjo-
nującego za pośrednictwem przekładu, aczkolwiek są tu oczywiste
różnice. Przekład — jako podążanie od tekstu do tekstu z przysłu-
gującą tłumaczowi swobodą w konstruowaniu ekwiwalentnego
tekstu — przygotowywany jest bowiem z myślą o innym odbiorcy
i osadzony w nowych realiach językowo-kulturowych, komunikacyj-
nych, społeczno-politycznych, stanowi więc wraz z oprawą graficz-
ną całościowy komunikat, w którym przekaz słowny (podstawowy
z perspektywy tłumacza) dopełnia strona wizualna, doprecyzowując
lub uzupełniając sensy, wzmacniając walory estetyczne komunikacji,
ale też budząc zaciekawienie, przyciągając uwagę i ukierunkowując
procesy interpretacyjne odbiorcy. Winna być zatem uwzględniana
w pracy tłumacza.

Komunikaty medialne jako wielomodalne struktury w wersji
przełożonej można zatem oceniać z perspektywy zawartych w nich
wartości estetycznych. Przekonuje o tym stanowiący podstawę tych
rozważań korpus medialnych tekstów rosyjskojęzycznych (pochodzą-
cych z dzienników i tygodników wydawanych w formie drukowanej
lub cyfrowej oraz portali internetowych) i opublikowanych na łamach
dwutygodnika „Forum” ich tłumaczeń na język polski (w wersji dru-
kowanej i cyfrowej). Ich analiza dowodzi, że w nowej przestrzeni ko-
munikacyjnej zyskują one zarówno nową wersję językową, jak i opra-
wę graficzną, wpisując się w ramy estetyczne czasopisma lub portalu
internetowego. Warstwa logocentryczna łączy się w nich z warstwą
wizualną, współtworząc sens przekazu, przy czym, zgodnie ze spo-
strzeżeniem Sontag, warstwę wizualną „[…] wykorzystujemy […] tak,
by za jej pośrednictwem można było powiedzieć wszystko i osiągnąć
każdy cel”13, od subiektywizacji rzeczywistości po jej obiektywizację.

11 T. Tomaszkiewicz, Przekład audiowizualny…, s. 46–47. Autorka również dość zdawkowo wypowiada się w monografii na temat tłumaczenia na potrzeby prasy.

12 S. Sontag, O fotografii…, s. 32–33.

13 Tamże, s. 185–186.

49

ALICJA PSTYGA

Krytyczna lektura dwutekstów prowadzi do ustalenia stopnia od-
tworzenia rzeczywistości tekstowej oryginału i wykazuje dokonywa-
ne w tekście tłumaczenia zmiany czy modyfikacje przestrzeni teksto-
wej wynikające z doboru odpowiedników przekładowych. Zasadne
są również pytania o wartości estetyczne w przekazie przełożonym,
o ostateczną formę komunikatu i zapewnienie właściwego jego zrozu-
mienia oraz interpretacji14. Są to ważne pytania w sytuacji, gdy osta-
teczna postać przekazu, łącznie z warstwą wizualną, raczej nie zależy
już od tłumacza, lecz od redakcji i wydawcy czasopisma. Teksty te
w nowych uwarunkowaniach komunikacyjnych funkcjonują bowiem
już bez odniesienia do oryginału, a zatem zyskują pewną samodziel-
ność15, co może uzasadniać część decyzji tłumacza (bądź redakcji
i wydawcy) modyfikujących tekst wyjściowy w zakresie funkcji, formy
i treści, wpływając w zaprogramowany sposób na percepcję odbiorcy
komunikatu przełożonego.

W kontekście estetyki komunikatu medialnego proponuję bliżej
przyjrzeć się fragmentom wybranych dwutekstów, zwracając uwagę
na udział poszczególnych elementów w odtwarzaniu sensu w proce-
sie odbioru tekstów przełożonych.

Pierwszy z dwutekstów dotyczy zbrodni NKWD popełnionej na

Polakach, których pochowano w zbiorowych mogiłach w miejscowo-
ści Miednoje:

Синяя земля

Она стала такой от шинелей польских полицейских, расстрелянных весной

1940 года под Тверью. Об этом и не только готовящаяся к изданию книга
памяти

14:12, 24 апреля 2019

Олег Хлебников, ведущий рубрики «Настоящее прошлое»

Фото: из архива автора

14 Jako odbiorcy nie mamy pełnej wiedzy o tym, kto jest autorem przekazu/nadawcą, jaka jest rola wydawcy, redakcji; nadawca nie zawsze ujawnia też swoje cele komunikacyjne (M. Lisowska-Magdziarz, Znaki na uwięzi…, s. 82).

15 Zob. R. Lewicki, Zagadnienia lingwistyki przekładu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2017, s. 299–300. T. Tomaszkiewicz, Przekład audiowizualny…; A. Pstyga, Przekład w komunikowaniu…

50

WARTOŚCI ESTETYCZNE…

Эта книга должна, просто обязана выйти в свет. Вернее, даже не книга

— трехтомник. Потому что он (она) поставит все точки над «i» в вопросе
о Катынском преступлении. Притом что это книга о чудовищных массовых
расстрелах не в Катыни, а в Медном, под Калинином (ныне Тверью), более
шести тысяч польских военнопленных весной 1940 года. Больше, чем в са-
мой Катыни.

Почему Медное дает неопровержимые доказательства Катынского престу-
пления?

Во-первых, в отличие от Катыни Медное не было «под немцами», там толь-
ко шли бои, и, следовательно, обвинить гитлеровцев в расстреле военно-
пленных поляков невозможно.

Во-вторых, в Медном проводились две эксгумации — в 1991-м и 1995-м —
и в результате были обнаружены 23 могильные ямы. «А в этих ямах была
синяя земля, — говорит «мемориалец» Александр Гурьянов, много лет за-
нимающийся Катынским преступлением. — Синей она стала от шинелей
польских полицейских, точнее, от красителя этих шинелей. […]

Ну и наконец. В марте 1991 года удалось взять подробные показания у одно-
го из непосредственных участников страшных событий в Медном, бывшего
в то время начальником УНКВД по Калининской области Д.С. Токарева.

Снял их и запротоколировал следователь (на тот момент) Главной военной
прокуратуры (ГВП) Анатолий Яблоков.

Мемориальный комплекс «Медное». Фото: Кирилл Чаплинский / ТАСС […]

Źródło: https://novayagazeta.ru/articles/2019/04/24/80344-sinyaya-zemlya

(dostęp: 10.01.2020 r.)

Rubryka: Echa polskie

Pomordowani na Wschodzie

Granatowa ziemia

Przybrała taką barwę od mundurów polskich policjantów rozstrzelanych wiosną

1940 roku w Twerze i pochowanych w zbiorowych mogiłach w Miednoje.

Oleg Chlebnikow

Na podst. Nowaja Gazieta

51

ALICJA PSTYGA

Miednoje nie zostało zajęte przez Niemców.

Oskarżanie ich o udział w tej zbrodni nie ma podstaw.

O zbrodni dokonanej na polskich jeńcach z obozu w Ostaszkowie ma powstać
księga pamięci. A właściwie nie jedna księga, lecz trzy tomy. Zbiór dokumentów o zbrodni NKWD na Polakach postawi wszystkie kropki nad „i” w sprawie Katynia

— pisze na łamach „Nowej Gaziety” Oleg Chlebnikow. Najnowsze opracowania do-
tyczą masowych zabójstw w Twerze (kwestii katyńskiej poświęcona jest oddziel-
na księga pamięci wydana kilka lat temu staraniem stowarzyszenia Memoriał, do
publikacji doszło dzięki udanej akcji crowdfundingowej). Rozstrzelano tam ponad sześć tysięcy polskich jeńców. Więcej niż w Katyniu. Ofiary spoczęły w Miednoje.

Znowu Niemcy winni?

Dlaczego Miednoje jest szczególnie ważne? Dlatego że daje niepodważalne świa-
dectwa zbrodni, jednoznacznie wskazujące na udział NKWD. W ostatnich latach
w Rosji — podobnie jak w ZSRR — próbuje się wskazywać na niemieckie spraw-
stwo. Katyń leżał na terytorium okupowanym przez III Rzeszę, a Miednoje ni-
gdy nie zostało zajęte przez Niemców. Toczyły się tam jedynie walki. Dlatego też, jak podkreśla Chlebnikow, oskarżenie hitlerowców o zabicie polskich jeńców nie znajduje żadnych podstaw.

W Miednoje odbyły się dwa etapy ekshumacji — w 1991 i 1995 roku. Znalezio-
no 23 zbiorowe mogiły. Zbadano szczątki ofiar. — W tych dołach śmierci ziemia
była granatowa od mundurów polskich policjantów — mówi Aleksandr Gurjanow
z Memoriału […]. […]

W marcu 1991 roku zeznania w sprawie zbrodni w Twerze złożył jeden z uczest-
ników zbrodni, który wówczas był naczelnikiem miejscowej delegatury NKWD
w obwodzie kalinińskim (Twer nosił wtedy nazwę Kalinin) Dmitrij Stiepanowicz

Tokariew […]. Tokariew odpowiadał na pytania śledczego, Anatolija Jabłokowa,
który zbierał dokumentację dla śledztwa prowadzonego przez rosyjską prokura-
turę wojskową. […]

NA PODST. NOWAJA GAZIETA

Źródło: „Forum” 2019, nr 11, s. 20–21.

Jest to jeden z niewielu tekstów zgromadzonego korpusu, którego
tytuł został przetłumaczony, a lid zmodyfikowany przez dodanie za-
kończenia wskazującego na miejsce pochówku ofiar zbrodni — Mied-
noje, zamiast informacji o przygotowywanym wydaniu księgi pamię-
ci. Przekład tekstu rosyjskiego jest adekwatny — mimo kondensacji
treści i zmiany miejsca informacji w przywołanych fragmentach oraz
skrócenia tekstu przekładu (poza pominięciem szczegółów zawarto-

52

WARTOŚCI ESTETYCZNE…

ści księgi), na co wpłynęła przede wszystkim zmiana konwencji rela-
cji z pytań śledczego i odpowiedzi uczestnika zbrodni na jedno ogólne
pytanie śledczego i dłuższą wypowiedź Tokariewa w formie monolo-
gu. Ten zabieg oszczędza czytelnikowi dramaturgii relacjonowanych
zdarzeń i scen, których konsekwencje dokumentują zdjęcia. Rosyjski
oryginał zawiera cztery fotografie: trzy pochodzące z archiwum autora
tekstu, dokumentujące prace ekshumacyjne (pierwsza z nich w przy-
wołanym fragmencie) i jedną z agencji informacyjnej TASS, z symbo-
liczną koroną drzew i krzyżem z biało-czerwoną z szarfą. Przekład na-
tomiast dopełnia jedna kolorowa fotografia z podpisem ( Miednoje nie
zostało zajęte przez Niemców. Oskarżenie ich o udział w tej zbrodni
nie ma podstaw), która zajmuje blisko połowę komunikatu. Ten smut-
ny obraz — zdjęcie krzyży z tabliczkami i biało-czerwone chorągiewki
bądź szarfy pośród wysokich już drzew — budzi emocje, a gra świa-
tła (promienie słońca, mgła w oddali) podkreśla powagę sytuacji. Bez
wątpienia fotografia, której sens wynika z symboliki opartej na wiedzy
kulturowej16, jest elementem estetycznym tej wypowiedzi.

Inny charakter ma drugi z wybranych tekstów — wywiad z ro-
syjskim pisarzem i publicystą Wiktorem Jerofiejewem, w którym

Jerofiejew mówi o kondycji społeczeństwa rosyjskiego i państwa,
zapowiadany na stronie ze spisem treści jako Paradoks liberalnej in-
teligencji i zdjęciem (jest ono powtórzone na s. 36–37 czasopisma)

z wymownym podpisem Car jest nagi! Ale w dresie (zob. poniżej).

„Forum” 2021, nr 26, s. 3

16 T. Tomaszkiewicz, Przekład audiowizualny…, s. 46.

53

ALICJA PSTYGA

«Мы живем под солнцем гопника»

Писатель Виктор Ерофеев — о российской жизни, искусстве и гопничестве
как феномене нашего времени

Виктор Ерофеев — везде чужой: ни «правое крыло», ни либеральная ин-
теллигенция не считают его своим. Он же к обоим полюсам общественной
мысли относится с одинаковым скепсисом, говоря, что художник должен
искать в мире другое, не пытаясь ни вступить в строй, ни найти свою стаю.

Мы встретились и поговорили с Виктором Ерофеевым.

«Прорубил окно в Европу, а его заколотили»

— У вас есть ощущение, что страна зашла на второй круг? Роман с тоталита-
ризмом возрождает стилистику 100-летней давности и в политике, и в ис-
кусстве. Почему мы погружаемся туда, откуда с трудом выбрались?

— Мы живем в волшебной сказке. А волшебная сказка совершенно не обя-
зательно должна быть доброй, детской. Она может быть жестокой и крова-
вой. В этой сказке неизменны персонажи, меняются только актеры. Сказка

— это как раз движение по кругу. Иногда дает какие-то надежды герою, по-
том опять его захлопывает и так далее. Есть фигуры, которые демонстрируют
реальное зло, абсолютное, и это не только Баба Яга, может и царь быть беско-
нечно жестоким: вся эта рубка голов… Вдруг может возникнуть тема любви,

Ивана-дурака, но как только происходит свадьба, мы опять погружаемся во
мрак. Это не метафора, поверьте, так и есть, крутится и крутится, как волчок.

«Кто не согласен — русофоб»

— Недавнее поздравление российского МИДа с годовщиной со-
ветского вторжения в Польшу напомнило о феномене гопниче-
ства, прижившемся у нас на всех уровнях общества. Почему гоп-
ник стал в России супергероем?

— У нас миллионы гопников. Мы живем под солнцем гопника. Мы дол-
го искали свою идею и пришли к этому культу. Это культ силы. Гопники
никогда не извиняются, не стесняются, наглость приветствуется. Делают
вещи совершенно идиотские с точки зрения нормального сознания, а для
них — радость и счастье. […]

Źródło: https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/26/my-zhivem-pod-
solntsem-gopnika (dostęp: 3.01.2022)

54

WARTOŚCI ESTETYCZNE…

Rubryka Ludzie

Od Putina do… Putina

Pod rządami dresiarzy

Wszędzie obcy, nie pasuje ani do prawicy, ani do liberalnej inteligencji.

Nigdzie nie uważają go za swojego. Sam pisarz do obu odnosi się z jednakowym
sceptycyzmem.

Czy uważa pan, że w Rosji powtarza się to, co już było sto lat temu?

Władze znów romansują z totalitaryzmem. Dlaczego znowu zanurza-
my się tam, skąd z trudem się wydostaliśmy?

Wiktor Jerofiejew: Żyjemy w bajce. Z tym że wcale nie musi ona być dobra, to nie bajka dla dzieci. Może być okrutna i krwawa. Bohaterowie pozostają niezmienni, zmieniają się tylko aktorzy. A bajka to właśnie ciągła powtarzalność motywów.

Czasem daje bohaterowi jakieś nadzieje, otwiera przed nim możliwości, a potem
znowu zamyka go i więzi. Są w niej postacie jednoznacznie okrutne — i to nie
tylko Baba Jaga, lecz także krwawy władca, który ścina głowy. Może się też pojawić motyw miłości, ale jak tylko Iwanuszka Głupek zasypia na weselu, to znowu
pogrążamy się w mroku. To nie metafora — tak się po prostu dzieje. Zataczamy
koło.

Niedawny komunikat rosyjskiego MSZ z okazji inwazji ZSRR na Pol-
skę nawiązuje do fenomenu gopnika — dresiarza, który jest obecny
we wszystkich warstwach rosyjskiego społeczeństwa. Dlaczego w Ro-
sji stał się superbohaterem?

W Rosji są ich miliony. Żyjemy pod dyktando dresiarzy. Rosja długo poszukiwała swojej idei narodowej. I znalazła. To kult siły. Gopnicy nigdy nie przepraszają, nie znają barier. Robią idiotyczne z punktu widzenia normalnego człowieka rzeczy
i jest to dla nich źródłem radości i szczęścia. […]

Źródło: „Forum” 2021, nr 26, s. 36–39

Przekład wskazanego tekstu wymaga nie tylko oddania stylu pisa-
rza, ale również wniknięcia w sferę aspektów kulturowych i specyfiki
językowej wielu struktur tekstowych, zwłaszcza tych o charakterze
intertekstualnym. Ciekawy ze względu na swoistość estetyki słowa
jest już sam tytuł (warto uwzględnić tu również wcześniejsze anonse
w czasopiśmie), będący w oryginale powtórzeniem frazy pisarza za-
wartej w wywiadzie. Tytuł Pod rządami dresiarzy dobrze komponuje
się z przekazem, oddaje zmodyfikowany w tytule oryginału frazem
место под солнцем, odtwarzając przy tym nacechowanie warto-
ściujące. Należy podkreślić, że dobierając elementy bliskie spośród
polskich realiów, tłumacz doskonale pokonuje wszelkie potencjal-
ne trudności z perspektywy polskiego odbiorcy. Estetykę przekazu
wzmacnia strona wizualna — tym razem jest to w wersji przełożonej
zdjęcie Jerofiejewa z zatroskanym wyrazem twarzy i charakterystycz-
nym atrybutem dresiarza w rękach związanych szalikiem, z tytułem
artykułu wkomponowanym w tło fotografii. Zgodnie z typologią To-
maszkiewicz, należy ono do grupy zdjęć, „[…] które mogą wskazy-

55

ALICJA PSTYGA
wać, kto jest źródłem opinii, poglądów, stanowisk przedstawionych
w tekście. Poza tym mogą pełnić funkcje prezentacji, przedstawienia
fizjonomii kogoś, kogo czytelnik nie zna lub zna tylko z nazwiska”17.

U dołu strony jest dodatkowa notka z krótką informacją o pisarzu.

(„Nowaja Gazieta” swój przekaz opatrzyła dwoma zdjęciami Jerofie-
jewa, przedstawiającymi go w trakcie wypowiedzi.)

Są to jedynie wybrane przykłady. Osobnego omówienia wymagają
bowiem teksty innych gatunków, przede wszystkim reportaże, które
wyróżniają się pięknem ciekawych i powiązanych tematycznie zdjęć.

Na uwagę zasługuje również grafika i rysunek, które jakże często
w sposób karykaturalny dopełniają treść. Problemem jest także wyzy-
skanie oprawy wizualnej w celach perswazyjnych. Jednak omówienie
wskazanych zagadnień wykracza poza ograniczone ramy artykułu.

Podkreślić należy, że na polskim rynku prasowym dwutygodnik „Fo-
rum” wyróżnia się dbałością o stronę wizualną czasopisma i staran-
nym opracowaniem każdej publikacji, podporządkowanej wymogom
estetyki.

W przekazie przejętym z innej rzeczywistości i osadzonym w no-
wej przestrzeni komunikacyjnej medium przejmujące komunikat
dostosowuje go z reguły w całości do swoich potrzeb, celów i funkcji
komunikatu, zmieniając również jego oprawę graficzną. Zdjęcia, gra-
fiki, podobnie jak z reguły wyróżniane graficznie nadane tytuły oraz
lidy, dodawane tzw. wyimki lub śródtytuły, są powiązane z tematem
i treścią artykułów, stanowią ilustrację albo wzmocnienie, może uzu-
pełnienie omawianego problemu czy sytuacji, albo też wprowadzają
kontrast, niekiedy budząc większe zaciekawienie. Wpływ na ostatecz-
ne rozstrzygnięcia ma z pewnością wskazana wcześniej autonomia
tekstu przełożonego, która w sposób oczywisty łączy się z autono-
mią w kwestiach decydowania o oprawie graficznej i wykorzystania
potencjału innych kodów semiotycznych, a oceny nie ułatwia krótki
czas aktualności tematu i ulotny charakter tekstów. Wydaje się, że
w kontekście mediów chodzi o dostosowanie do standardów war-
tościowania kultury rodzimej oraz realizację celów perswazyjnych,
zaś poczucie piękna, kształtowanie wrażliwości estetycznej splata się
w komunikowaniu medialnym z atrakcyjnością, która służy wzbudza-
niu uwagi i pozyskaniu odbiorcy.

17 Tamże, s. 45. Podobną wartość ma zdjęcie Michaiła Chodorkowskiego w artykule Bajka o wielkiej Rosji przełożonym z języka niemieckiego (na podst. „Deutche Welle”) — zob. fragment strony ze spisem treści powyżej („Forum” 2021, nr 26,
s. 3; 32–33).

56

WARTOŚCI ESTETYCZNE…

Zasadne jest zatem pytanie, jakie stawia Dziemidok18: czy chodzi
tu o ideę piękna i przyjemność doznań estetycznych, czy o wytrącenie
odbiorcy ze stanu obojętnej kontemplacji? Dodałabym: kontempla-
cji w ramach komponowania sensów przekazu globalnego. Warto też
zastanowić się, dlaczego zmianie ulega przekaz nie tylko w warstwie
słownej — z powodu innej wrażliwości i upodobań estetycznych od-
biorcy (bo nie tylko z powodu ograniczeń wynikających z praw au-
torskich), zmiany norm opartych na wiedzy kulturowej? Czy można
narzucić normy rozumienia i percepcji doznań estetycznych (jeśli
istnieją, zwłaszcza wobec subiektywizmu ludzkich ocen)? Czy może
zabieg podporządkowanej estetyce czasopisma zmiany oprawy gra-
ficznej poszczególnych tekstów przeczy istocie transkulturowości
i estetyce transkulturowej19?

Odpowiedź na postawione pytania z pewnością domaga się bar-
dziej wnikliwych analiz, pewnie też wiedzy. Aktualnie problem es-
tetyki (może jednak estetyk?) dwutekstów medialnych wpisuje się
bowiem w tę sferę, której teoretycy przekładu i krytycy poświęcają
niewiele uwagi.

REFERENCES

Czachur, Waldemar. Lingwistyka dyskursu jako integrujący program badawczy.

Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2020.

Dziemidok, Bohdan. “Deestetyzacja sztuki i estetyzacja życia codziennego. Kwestia zaspokajania podstawowych potrzeb estetycznych w kulturze postmodernistycznej.” Dziemidok, Bohdan. Główne kontrowersje estetyki współczesnej.

Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.

Eco, Umberto. Semiologia życia codziennego. Transl. Salwa, Piotr, and Ugniewska, Joanna. Warszawa: Czytelnik, 1999.

Gajda, Stanisław. “Zwrot dyskursywny a dyskurs publiczny.” Pstyga, Alicja, and Patocka-Sigłowy, Urszula (Eds.). Międzyjęzykowe i międzykulturowe konteksty współczesnego dyskursu publicznego. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2017: 9–22.

Lewicki, Roman. Zagadnienia lingwistyki przekładu. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2017.

Lisowska-Magdziarz, Małgorzata. Znaki na uwięzi. Od semiologii do semantyki mediów. Kraków: Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2019.

Maćkiewicz, Jolanta. “Więcej niż tysiąc słów. Perswazyjne działanie zdjęć prasowych.” Media — Biznes — Kultura, 2018, no. 1: 25–34.

18 B. Dziemidok, Główne kontrowersje estetyki …, s. 304.

19 Zob. K. Wilkoszewska (red.), Estetyka transkulturowa, Universitas, Kraków 2004.

57

ALICJA PSTYGA

Mrozowski, Maciej. Przenikanie mediów. Ewolucja mediów a przemiany ładu społecznego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2020.

Piekot, Tomasz. Dyskurs polskich wiadomości prasowych. Kraków: Universitas, 2006.

Pstyga, Alicja. Przekład w komunikowaniu medialnym — perspektywa aksjolog-
iczna. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2021.

Pstyga, Alicja. “Multimodalność przekazu medialnego a przekład (na podstawie rosyjskich tekstów publicystycznych i ich tłumaczeń na język polski).” Przegląd Rusycystyczny, 2021, no. 2, 39–54.

Sontag, Susan. O fotografii. Transl. Magala, Sławomir. Wydawnictwo Karakter, Kraków 2009.

Ślawska, Małgorzata. “Perspektywa multimodalna w badaniu tekstów prasowych.”

Hofman, Iwona. Kępa-Figura, Danuta (Ed.). Współczesne Media. T. 1: Zagadnienia ogólne i teoretyczne. Multimodalność mediów drukowanych. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2018: 107–118.

Tomaszkiewicz, Teresa. Przekład audiowizualny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006.

Welsch, Wolfgang. “Powrót piękna?” Transl. Guczalska, Katarzyna. Estetyka i filozofia sztuki. Tradycje, przecięcia, perspektywy. Bokiniec, Monika, and Przybysz Piotr (Eds.). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2009: 199–208.

Wilkoszewska, Krystyna (Ed.). Estetyka transkulturowa. Kraków: Universitas, 2004.

Wolny-Zmorzyński, Kazimierz. Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15354

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST
http://orcid.org/0000-0002-2205-5470

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU INTERSEMIOTYCZNEGO

(O AUDIODESKRYPCJI SOLARIS I STALKER ANDRIEJA TARKOWSKIEGO) LIGHTING AS AN OBJECT OF INTERSEMIOTIC TRANSLATION

(ABOUT THE AUDIO DESCRIPTION OF SOLARIS AND STALKER BY ANDREY TARKOVSKY) This paper attempts to analyze the verbal exponents of lighting in audio description — a service for the blind and visually impaired — for two films by Andrei Tarkovsky: Solaris and Stalker. An analysis was carried out of the designators fixed in the frame and receiving their verbalized equivalents in the audio description. These include the source of artificial illumination visible in the frame, the source of fire as heat-emitting and light-emitting energy, natural lighting as the effect of solar radiation, and radiance as the reflection of light rays. The linguistic exponents and stylistic figures used in intersemiotic translation were then analyzed. The linguistic means are single lexemes with the semantics of light, qualitative adjectives, verbs, and collocations. Among the stylistic figures, the following were distinguished: synesthesia, contrastive expressions, metaphors, and comparisons. The research showed the cumulative nature of the description of light in short segments.

Keywords: audio description, translation, lighting, illumination, Andrei Tarkovsky 1. WSTĘP: ŚWIATŁO I ESTETYKA

Światło i estetyka, odsyłająca w swoim podstawowym źródłowym zna-
czeniu do poznania zmysłowego, to pojęcia zasadniczo nierozłączne.

Światło (oświetlenie) jest ważnym środkiem wyrazu artystycznego,
współtworzy wartość estetyczną wytworu kultury, w tym dzieła filmo-
wego (sztuki filmowej), wpływa na jego percepcję, rozumienie i inter-
pretację. Dostęp do wrażeń świetlnych emitowanych na ekranie jest
dostosowany do możliwości percepcyjnych widowni. Aby zapewnić
optymalny odbiór takich wrażeń, w kinie tworzy się warunki oparte na
kontraście przestrzeni: zacienione miejsce na widowni i koncentrację
efektów świetlnych na dużym ekranie. Jest to standardowa sytuacja

59

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST
nadawczo-odbiorcza w kinie wychodząca naprzeciw potrzebom wi-
downi „widzącej”. Sytuacja taka komplikuje się, gdy wśród odbior-
ców filmu pojawiają się osoby z dysfunkcją wzroku: niewidome lub
słabowidzące. Wtedy rodzi się pytanie: jakie możliwości odbioru
wrażeń świetlnych mają osoby z dysfunkcją wzroku, w szczególności
niewidome od urodzenia, niedysponujące w pamięci wzrokową mapą
efektów światła? Naprzeciw potrzebom osób z dysfunkcją wzroku wy-
chodzi audiodeskrypcja (dalej: AD).

2. AUDIODESKRYPCJA JAKO PRZEKŁAD INTERSEMIOTYCZNY

AD to dodatkowa ścieżka dźwiękowa, która pojawia się w pauzach
między dialogami bohaterów, nie nakładając się na ich brzmienie.

Jest opisem obrazów dostępnych na ekranie (w przypadku produkcji
audiowizualnej, w tym filmowej)1, bywa definiowana także jako tech-
nika narracyjna2. Zdaniem Barbary Szymańskiej

[…] audiodeskrypcja poprzez zwięzłe, obiektywne opisy scen umożliwia widzom
niewidomym samodzielną interpretację treści wizualnych, pozwala podążać za
rozwijającym się wątkiem historii oraz usłyszeć i zrozumieć, co dzieje się na scenie, ekranie3.

Jest uważana za rodzaj tłumaczenia intersemiotycznego (według
typologii Romana Jakobsona). AD, kierowana do coraz liczniej-
szej społeczności borykającej się z problemami wzroku4, doczekała

1 Por.: A. Chmiel, I. Mazur, Audiodeskrypcja, Wydział Anglistyki UAM, Poznań 2014, s. 19.

2 Por. W. Ziółkowski, „ Słowo wstępne” , w: W. Ziółkowski (red.), Białą laską po kinowym ekranie: wprowadzenie do sztuki filmowej i audiodeskrypcji dla osób słabowidzących i niewidomych, Wydawnictwo Polskiego Związku Niewidomych, Warszawa 2010, s. 5.

3 B. Szymańska, Audiodeskrypcja — „obraz słowem malowany” , http:/www.audio-
deskrypcja.pl/obrazSlowem Malowany.html (12.02.2023).

4 Dane liczbowe potwierdzające taki stan w skali globalnej, jak również w Rosji są podane m.in. w pracy: M. Mocarz-Kleindienst, О интерсемиотической передаче
комического в аудиодескрипции к советским кинокомедиям, „Studia Rossica Posnaniensia” 2022, nr 47(1), s. 174. Informacje na temat problemów ze wzrokiem wśród populacji europejskiej znajdujemy także w artykule: Z. Palak, K. Tukiendorf, Audiodeskrypcja w percepcji sztuki przez osoby z niepełnosprawnością wzroku, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska . Sectio J, Paedagogia-Psychologia” 2020, nr 33(2), s.153.

60

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU…

się opracowania narodowych standardów, zarówno w USA (gdzie
zresztą została zainicjowana), jak i w wielu krajach europejskich,
w tym w Polsce5 oraz w Rosji6. W polskich standardach zagadnienie
opisu światła praktycznie jest nieobecne. Sporadycznie temat ten
pojawia się w badaniach naukowych nad zjawiskiem AD w produk-
cjach audiowizualnych. Podejmuje go głównie Anna Maszerowska,
która przeprowadziła badania na korpusie sześciu filmów produkcji
brytyjskiej z AD w języku angielskim7. Do jej prac nawiązuje Louise

Fryer8, zaś na gruncie polskim: Agnieszka Chmiel oraz Iwona Ma-
zur. Obie badaczki, autorki pierwszej w Polsce kompleksowej mo-
nografii na temat AD, roli oświetlenia w filmie, form i funkcji jego
obecności w skryptach, AD poświęciły jeden rozdział. Zagadnienie in-
tersemiotycznego przekazu fenomenu światła nie zostało do tej pory
zasygnalizowane w rosyjskojęzycznych badaniach nad AD, również
w istniejących rosyjskich standardach autorstwa Siergieja N. Wańszy-
na i Olgi P. Wańszyn (2011) nie ma wzmianki na ten temat9. Podobnie
jak w powstałym później, w 2017 roku w ramach projektu Kino bez
barier Wszechrosyjskiego Stowarzyszenia Osób Niewidomych (na
zamówienie koncernu Mosfilm)10, przewodniku po zasadach opra-
cowania audiodeskrypcji. Warto odnotować, że AD do filmów, które
będą stanowić materiał ilustracyjny niniejszego opracowania, została
przygotowana przez uczestników właśnie tego projektu.

5 Autorami pierwszych polskich standardów przygotowania AD są: Barbara Szymańska i Tomasz Strzymiński — por. Standardy tworzenia audiodeskrypcji,
http://www.audiodeskrypcja.org.pl/standardy-tworzenia-audiodeskrypcji.html

(18.02.2023).

6 W Rosji prekursorem AD (a właściwie tyflokomentarza — w realiach rosyjskich częściej stosowany jest ten termin) jest Siergiej N. Wańszyn, współautor pod ręcz-nika Тифлокомментирование, или словесное описание для слепых. Инс-
труктивно-методическое пособие, Москва 2011, http://www.rehacomp.ru/
services/indevelop /tiflocomment (16.01.2023).

7 Por. A. Maszerowska, Language Without Words: Light and Contrast in Audio Description, „The Journal of Specialised Translation” 2013, nr 20, s. 165–180.

8 L. Fryer, An Introduction to Audio Description. A Practical Guide, Routledge, London–New York 2016, s. 68.

9 С. Н. Ваньшин, О.П. Ваньшина, Тифлокомментирование, или словесное
описание для слепых: Инструктивно-методическое пособие, Москва 2011,
http://www.rehacomp.ru/services/indevelop /tiflocomment (16.01.2023).

10 Por. П. Обиух, М. Корнеев. Пособие по тифлокомментированию. ФГБОУ

ВО „Российский государственный социальный университет”, Москва

2017, htps://specialviewportal.ru/uploads/po-tiflokommentirovaniyu.pdf

(20.02.2023).

61

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST

3. ŚWIATŁO W OPTYCE FILMOZNAWCZEJ

Obecność światła w filmie jako środka wyrazu to efekt pracy opera-
tora. Sztuka operatorska wymaga zastosowania odpowiedniej meto-
dy oświetleniowej, środków technicznych czy wreszcie talentu oraz
wrażliwości artystycznej samego oparatora11. Borys Eichenbaum
porównuje pracę oparatora do twórczości malarza: „Ta sama natura
sfilmowana z różnych punktów widzenia, w różnych planach, inaczej
oświetlona daje odmienne efekty stylistyczne”12. Oświetlenie jest jed-
nym z najbardziej wartościowych narzędzi komponowania obrazu.

Zdaniem Blaina Browna współorganizuje ono przestrzeń wizualną,
nadaje scenie filmowej kształt, głębię oraz wielowymiarowość, po-
maga wyeksponować detale, przedmioty, ich kształt oraz fakturę,
wyodrębnić główny obiekt z tła13. Światło modeluje percepcję wi-
dza, steruje jego wzrokiem tak, by widział on w kadrze przede ws-
zystkim szczególnie ważne komponenty. O wartości oświetlenia
stanowią jego funkcje i typy, wymienione przez amerykańskiego
badacza, a wśród nich: 1) światło kluczowe (rysujące), dominujące,
choć nie zawsze, nadające przedmiotom kształt, formę; 2) światło
wypełniające, tj. światło miękkie, równoważące światło kluczo-
we; 3) światło kontrowe, wyraziste, świecące zza obiektu lub po-
staci; 4) tzw. boczki i przestrzały ślizgające się po twarzy postaci lub tworzące jedynie jej zarys; 5) światło na oczy, stosowane w sytuacji, gdy kombinacja oświetlenia głównego i wypełniającego nie
jest wystarczająca; 6) oświetlenie ogólne, wskazujące na atmosferę
całej sceny14. Kombinacje tych rodzajów oświetlenia mają zasto-
sowanie w dwóch podstawowych metodach pracy operatorskiej:

wysokim i niskim kluczu oświetleniowym. Efektem pierwszego są
dominujące w obrazie ekranowym jasne tony z niewielkimi par-
tiami cienia, natomiast w drugim typie główną rolę odgrywa wysoki
kontrast oświetlenia oraz obniżenie jego natężenia15.

11 Por. K. Konrad, Światło w filmie, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1976, s. 26.

12 B. Eichenbaum, Problemy stylistyki filmowej, w: A. Helman (red.), Estetyka i film, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1972, s. 49.

13 Por. B. Brown, Światło w filmie, Wydawnictwo Wojciech Marzec, Warszawa 2011, s. 56 i in.

14 Por. tamże, s. 67–71.

15 Por. K. Konrad, Światło w filmie…, s. 25–26.

62

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU…

4. CHARAKTERYSTYKA MATERIAŁU I METODY BADAWCZEJ

Przedmiotem analizy będą AD do dwóch filmów Andrieja Tarkow-
skiego: Solaris ( Солярис, 1972) oraz Stalker ( Сталкер, 1979).

Pierwszy jest ekranizacją powieści Stanisława Lema pod tym samym
tytułem16, drugi zaś jest efektem przeniesienia na ekran powieści bra-
ci Strugackich Piknik na skraju drogi ( Пикник на обочине, 1972).

Oba filmy, powstałe na bazie literatury fantastycznonaukowej, na
portalach filmowych i w encyklopediach filmu17 są postrzegane jako
produkcje fanstastycznonaukowe, chociaż niemałe grono badaczy
i krytyków filmowych sytuuje oba dzieła Tarkowskiego w nurcie kina
autorskiego, poetyckiego, religijnego, traktując motyw fantastyki
naukowej jako formę przekazu treści etyczno-religijnych, egzysten-
cjalnych18. Ta szczególna mozaika kategoryzacyjna, będąca efektem
analizy filmów Tarkowskiego w różnych kluczach interpretacyjnych,
czyni zagadnienie obecności światła w tych obrazach jeszcze bardziej
intrygującym, wielopłaszczyznowym, fascynującym na poziomie
odbioru, deskrypcji, interpretacji, także w kontekście potrzeb osób
z dysfunkcją wzroku. Już sam tytuł Solaris (łac. ‘słoneczny’) wyraźnie presuponuje obecność światła: Solaris to nazwa planety, którą pokrywa cytoplazmatyczny inteligentny ocean, emanujący feerią barw, nad
planetą z dwoma słońcami jest umieszczona stacja badawcza, gdzie
rozgrywa się większość akcji filmu. Rolę światła w Stalkerze dostrze-
ga m.in. Sebastian Chosiński, pisząc:

Film olśniewa wizualnie. Tarkowskiemu udało się znaleźć idealne dla swej posta-pokaliptycznej opowieści plenery, swoje zrobiła też odpowiednia scenografia, gra świateł, przesłony, najazdy i odjazdy kamery19.

Motyw światła eksponuje również w swojej pracy Seweryn Kuśmier-
czyk. Badacz zwraca uwagę na motyw drogi ku światłu trójki boha-
terów: Pisarza, Profesora i Stalkera wiodącej m.in. przez długi tunel,

16 Ekranizacja wywołała liczne dyskusje. Sam Stanisław Lem zarzucał Tarkowskiemu, że w jego filmie jest zbyt dużo wątków prozy Dostojewskiego.

17 Por. R. Syska (red.), Słownik filmu, Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, Kraków 2012, s. 416.

18 Szerzej na ten temat w pracy: K. Jarosińska-Burak, Twórczość i transcendencja.

O kilku wątkach koncepcji estetycznej Andrieja Tarkowskiego, w: I. Ndiaye, M. So kołowski (red.), Strefa filmu. Kino Andrieja Tarkowskiego, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2013, s. 271 i in.

19 S. Chosiński, Wyprawa do jądra jasności [Andriej Tarkowski „Stalker” — re cenzja] https://esensja.pl/film/dvd/tekst.html?id=9336.

63

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST
na którego końcu znajdują się drzwi symbolizujące przejście mię-
dzy ciemnością i światłem. U kresu tej drogi następuje wizualizacja
olśnienia w scenie w Komnacie świecącej złotym światłem20.

W badaniach zastosowano metodę opisująco-jakościową z ele-
mentami analizy ilościowej. Materiał badawczy stanowią własno-
ręcznie przygotowane transkrypcje materiałów AD21, opracowanych
przez profesjonalnych audiodeskryptorów. Z powodu braku sto-
sownego tertium comparationis przeprowadzona analiza nie bę-
dzie mieć charakteru stricte porównawczego, mimo że jej obiektem
są dwa filmy. Są to jednak filmy z odmienną fabułą, z AD w języku
rosyjskim, przygotowaną przez dwóch różnych audiodeskryptorów.

W ramach przyjętej metody podjęta zostanie próba odpowiedzi na
dwa pytania szczegółowe: 1) jakie desygnaty (tj. obiekty rzeczywisto-
ści pozajęzykowej), podlegające ekspozycji światła, zarejestrowane
w kadrze i podlegające wzrokowej percepcji, są obecne w AD oraz 2)

jakie językowe eksponenty i figury stylistyczne zostały wykorzystane
w intersemiotycznym przekazie.

5. ANALIZA MATERIAŁOWA

Zgodnie z naturalnym porządkiem tworzenia AD — od obrazu do
znaku werbalnego — na początku skupię się na analizie desygnatów
utrwalonych w kadrze i otrzymujących swoje zwerbalizowane ekwi-
walenty w warstwie dźwiękowej. Ramy przestrzenne kadru określają
zakres jednostki tłumaczenia intersemiotycznego, czyli AD.

5A. ANALIZA INTERSEMIOTYCZNA

Leksem światło jest wieloznaczny. Na potrzeby analizy odwołano się
do jego podstawowych znaczeń skodyfikowanych w słownikach ję-
zyka rosyjskiego (wybór języka słownika jest motywowany językiem

AD). Na ich podstawie wyróżniono kilka najważniejszych desygna-
tów, reprezentujących fenomen światła i utrwalonych w kadrach. Za
punkt odniesienia przyjęto słownik objaśniający języka rosyjskiego

20 S. Kuśmierczyk, Księga filmów Andrieja Tarkowskiego, Wydawnictwo Skorpion, Warszawa 2012, s. 316–317.

21 W przykładach, które pojawią się w dalszej części pracy, zastosuję interpunkcję zgodną z regułami współczesnego języka rosyjskiego.

64

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU…

Толковый словарь русского языка pod redakcją Siergieja Kuznie-
cowa (dalej jako БТС). Słowniki tego typu rejestrują jednostki leksy-
kalne z ich zakresami znaczeń ogólnych funkcjonujących w powszech-
nym obiegu, a zatem dostępnych — poprzez percepcję słuchową — dla
osób z dysfunkcją wzroku. Na podstawie skodyfikowanych zakresów
znaczeniowych wyróżniono kilka najważniejszych grup desygnatów,
semantycznie powiązanych ze zjawiskiem światła. Są nimi:

I. Źródła oświetlenia sztucznego widoczne w kadrze ze wskaza-
niem na jego miejsce ulokowania (wewnątrz pomieszczenia lub na
zewnątrz, w plenerze), ilość i intensywność emitowanego światła:

Под потолком зажигаются две лампы дневного света. Одна горит не-
ровно, мигает [Stal, 00:44]22;

Машина заезжает вперед по дороге, освещенной парой тусклых фо-
нарей [Stal, 21:46];

Включаются яркие прожекторы [Stal, 28:19];

На железных воротах ярко вспыхивают два прожектора [Sоl, 44:45]23;

[Крис] попадает в белую часть коридора с множеством круглых ил-
люминаторов разных размеров [Sоl, 55:23];

Хари проходит мимо светлого иллюминатора [Sоl, 01:25:00];

За ее спиной слепящий свет иллюминатора [Sоl, 01:26:22];

Из-под руки Криса плавно вылетает и парит посреди библиотеки канде-
лябр с горячими свечами [Sol, 02:06:38];

В изголовьe кровати горит яркая лампа. Крис […] щурится от резкого
света лампы [Sol, 01:45:34].

II. Źródło ognia jako energii wytwarzającej i emitującej światło:

У качелей на снегу небольшой костер [Sol, 01:35:38];

На земле горит костер. [Sol, 01:45:20]; У дома догорaет костер [Sol, 02:35:28].

III. Oświetlenie naturalne jako efekt promieniowania słoneczne-
go lub działania innych ciał niebieskich, sygnalizujące porę dnia, czas
akcji:

На мгновение теплый солнечный свет пробивает тучи тумана. Гаснет

[Stal, 46:10];

На черном небе белые точки далеких звезд [Sоl, 41:25];

Небольшое зарешеточное окно дает мало света [Stal, 26:26];

22 Wszystkie cytaty z filmu Stalker, opatrzone kodami czasowymi, pochodzą z następu jącego źródła: https://www.youtube.com/watch?v=X4V8q7gLkJU.

23 Cytaty z filmu Solaris pochodzą zе źródła: https://www.youtube.com/watch?v=-

AEZlReSDRl4.

65

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST

Хлопает внешняя ставня окна: то загораживает свет, то пропускает
его [Stal, 01:47:33].

IV. Światło, blask jako odbicie promieni świetlnych, w kadrze wi-
doczny jest efekt perlokucyjny takiego oświetlenia (często jako rezul-
tat metody niskiego klucza):

В воде пруда отражается зеленая акварель листвы и пояснившего-
ся неба [Sol, 10:20];

Крис идет мимо подсветлевших иллюминаторов. В одном из них он наблю-
дает медленное движение синей субстанции океана Соляриса [Sol,

59:28];

В спокойной водяной поверхности отражается светлое небо [Stal,

01:24:18];

На его [Сталкера] лицо ложится блик света [Stal, 02:00:30];

Неожиданно комната подсвечивается изнутри теплым светом [Stal,

02:14:36].

5B. EKSPONENTY JĘZYKOWE I FIGURY STYLISTYCZNE

W toku analizy intersemiotycznej zaobserwowano skumulowanie
językowych eksponentów światła w krótkich odcinkach czasu. Taka
strategia nadawcza podyktowana jest dwoma względami: po pierw-
sze, wieloznacznością leksemu podstawowego i dążeniem do kon-
kretyzacji jego znaczenia w danym ujęciu, po drugie, ograniczeniami
technicznymi AD, tj. wymogami kondensacji tekstu tak, aby zmieścił
się on w przerwie między wypowiedziami bohaterów. W opisie obser-
wujemy więc wzmożoną aktywność światła, jego dynamikę, interak-
cję, różne profilowanie (w charakterze obiektu, subiektu, cech przed-
miotu). Stąd też podstawowy leksem z centrum pola tematycznego,
jakim jest rzeczownik „cвет” z liczbą jego wystąpień 7 w Solaris oraz

8 w Stalkerze często występuje w połączeniu z przymiotnikami jako-
ściowymi (także z czasownikami, o czym będzie mowa niżej), wskazu-
jącymi na intensywność oświetlenia naturalnego lub sztucznego oraz
zmianę tej intensywności: „тусклый свет” (1 wystąpienie) „теплый
свет” (3), „яркий свет” (3), „резкий свет” (2), „слепящий свет” (1) .

Nominacje wskazujące na słabsze oświetlenie są charakterystyczne
dla „ziemskiej” części akcji w filmie Solaris, bardziej jaskrawe światło

— dla części rozgrywającej się na stacji. W Stalkerze bardziej inten-
sywne natężenie strumienia światła sygnalizuje niebezpieczeństwo,
przekroczenie granicy Strefy, zbliżanie się do celu podróży, czyli Kom-

66

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU…

naty. Takie leksykalne sposoby pomagają odróżniać miejsce toczącej
się akcji filmu przez osoby z dysfunkcją wzroku. Z kolei jednostkowe
wystąpienia wyrażeń: „солнечный свет” oraz „электрический свет”

są wskazówką dla niewidomego lub niedowidzącego widza na temat
źródła pochodzenia światła.

Leksykalne eksponenty pojęcia światła, jak również sam lek-
sem „światło” współtworzą w badanym materiale kolokacje ‘czasow-
nik+rzeczownik’ lub/i ‘czasownik+przysłówek’ typu „гаснет свет”,

„включается свет”, „зажигаются лампы” oraz „ярко вспыхивают
два прожектора”, „[лампа] горит неровно, мигает”. Takie po-
łączenia odzwierciedlają właściwości fizyczne światła naturalnego
i sztucznego. Dzięki ich zastosowaniu podkreślona została zmienność
warunków oświetlenia, jego działanie lub zakłócenia w działaniu nie-
zależne od woli człowieka. Wypowiedzi typu „Загорается лампа
под потолком. Свет становится неистерпимо ярким. Лампа
перегорает. Все смотрят на нее” [Stal 01:55:12] budują nastrój
miejsca, tworzą atmosferę niepokoju, niepewności, tajemniczości.

Użyte czasowniki trafnie oddają dynamikę procesu przejścia ze sta-
nu ciemności, zacienienia do rozświetlenia wnętrza (lub w kierunku
odwrotnym), adekwatnie do efektu błysku na ekranie, dostrzeganego
przez osoby widzące, niewykluczone, że również przez osoby słabo-
widzące. Odnotowano także użycie czasowników ze znaczeniem prze-
mieszczania się światła, zgodnie w jego właściwościami fizycznymi:

„тусклый свет проходит через прямоугольное отверстие” [Sol,

01:25:01]. Analiza nie wykazuje wyraźnych cech powtarzalności kolo-
kacji czasownikowych. Owszem można odnotować przypadki użycia
tych samych czasowników, zmienia się natomiast rzeczownik i jego
desygnat, np. „горят фонари” [Sol, 35:58], „горит яркая лампа”

[Sol, 01:45:06], „включается свет” [Stal, 09:33] „включаются
яркие прожекторы” [Stal, 28:19].

Leksykalnym wykładnikiem zjawiska światła jest również pochod-
ny od leksemu podstawowego przymiotnik „светлый” (2 użycia),
wskazujący na jakościową cechę desygnatu w postaci obecności w nim
efektów świetlnych. W połączeniu „cветлая дубрава в тумане”

[Sol, 04:08] przymiotnik ten pozwala skontrastować obiekt na pierw-
szym planie z przytłumionym tłem. Z kolei w wyrażeniu „ученые
собрались в светлом зале” [Sol, 12:00] światło staje się znaczni-
kiem miejsca akcji. Inne leksykalne wykładniki motywowane podsta-
wowym pojęciem światła to „слабоосвещенный переулок” [Stal,

21:46]. To miejsce, przez które przechodzi Kris Kelvin w drodze na

67

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST
stację kosmiczną, jest efektem zastosowanego niskiego klucza oświe-
tleniowego.

Przechodząc do zabiegów stylistycznych, można zauważyć stoso-
wanie leksemów o znaczeniu kontrastywnym, wpływających na es-
tetykę odbioru filmu. Należą do nich: „свет” vs. „туман”, w sytuacji
gdy akcja rozgrywa się w plenerze, na otwartej przestrzeni, np. „На
мгновение теплый солнечный свет пробивает тучу тумана,
гаснет” [Stal, 46:16] oraz „cвет” vs. „мрак/полутьма” w pomiesz-czeniu „Комната довольно большая, погружена в полумраке.

Неожиданно комната подсвечивается изнутри теплым светом”

[Stal, 02:14:34].

W AD wykorzystano zabieg synestezji w celu zwiększenia doznań
zmysłowych, ale i bardziej sugestywnego przekazu, odwołującego
się do szczególnie dobrze rozwiniętych zmysłów osób niewidomych,
rekompensujących dysfunkcyjność wzroku, tj. dotyku („теплый
солнечный свет” [Stal, 46:10]), „резкий свет лампы” [Sol,

01:45:07]) oraz zmysłu przestrzennego („тесная полутьма” [Sol

01:09:56]). Zastosowanie metafor: „Небольшое зарешеточное
окно дает мало света” [Stal, 25:23] oraz „На его [Сталкера]

лицо ложится блик света” [Stal, 02:00:30] zapewnia plasty-kę przekazu, zapobiega monotonii opisu, która mogłaby być zbyt
nużąca dla widza w trakcie trwającej blisko dwie i pół godziny pro-
jekcji każdego z filmów. Wykorzystanie konstrukcji rozłącznych,
naprzemiennych wyliczeń oddaje zmienność nastroju, pewne na-
pięcie, niepewność, co do tego, co czeka troje bohaterów w poszu-
kiwaniach Komnaty: „Волнуясь, он идет к небольшому узкому
окну […]. Хлопает внешняя ставня: то загораживает свет, то
пропускает его” [Stal, 01:47:33], „Хлопает оконная ставня: то
погружает фигуры в мраке, то, наоборот, давая рассмотреть
их подробно” [Stal, 01:56:38]. Zastosowanie figury stylistycznej
porównania w połączeniu z omówionym wyżej kontrastem zja-
wisk „Комната погружена в полумраке. Неожиданно Комната
подсвечивается изнутри теплым светом, напоминающим лучи
заходящего солнца” [Stal, 02:14:36] sygnalizuje nie tylko intensywność źródła światła, lecz także wzmacnia symbolikę sceny: na-
stępujące po sobie naprzemiennie światło i ciemność symbolizuje
dwie strony ludzkiego życia24.

24 Por.: S. Kuśmierczyk, Księga ... , s. 316.

68

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU…

6. WNIOSKI

Przeprowadzona analiza wykazała obecność w obu filmach desy-
gnatów reprezentujących wszystkie podstawowe znaczenia leksemu

„światło”. Werbalne eksponenty źródeł oświetlenia, fizycznego pro-
mieniowania, blasku lub kierunku i sposobu jego przemieszczania
pełnią podobne funkcje do tych, które wskazała we wcześniejszych
badaniach Anna Maszerowska. Są to zatem: oznaczanie czasu akcji,
znacznik miejsca rozwoju fabuły, sygnalizowanie zachowań bohate-
rów oraz sterowanie wzrokiem widza25. Światło w obu filmach ma
walor poznawczy, emotywny, estetyczny. Pomaga śledzić zachowa-
nia bohaterów, ich nastroje i emocje. Jak wskazano, przeprowadzona
analiza ujawnia skondensowany opis światła w krótkich odcinkach
czasu. Uważne śledzenie strumienia światła w obu obrazach filmo-
wych pozwala dostrzec sytuacje, w których ujęcie rejestruje obecność
światła, ale nie znajduje ono odzwierciedlenia w AD. W filmie Stal-
ker odnotowano siedem takich „nieopisanych” ujęć, w Solaris nieco więcej, bo dwanaście. Zgodnie z zaleceniami autorów standardów AD
nie należy wypełniać każdej pauzy między dialogami, aby nie zmęczyć
niewidomego widza natłokiem informacji płynącej ze ścieżek dźwię-
kowych i pozwolić mu skupić się także na innych artystycznych kom-
ponentach filmu, np. muzyce.

W obu filmach Tarkowskiego światło pracuje intensywnie, zmie-
nia swoją fizyczną substancję, przemieszcza się, znika i ponownie się
objawia. Widz nie jest znużony monochromatyczną barwą światła,
w przypadku osób z dysfunkcją wzroku zostaje pobudzona wyobraź-
nia. Co istotne, językowe eksponenty światła w AD mają znaczenie
nie tylko indeksujące lub sygnalizujące obecność strumienia światła,
jego źródła i oddziaływania. Mają także znaczenie symboliczne, które
może być odczytywane przez każdego widza w sposób indywidual-
ny. Odbiorca z dysfunkcją wzroku może poddać krótkiej refleksji tę
symbolikę w czasie długich ujęć kamery, w przerwach, w których nie
wybrzmiewa dodatkowa ścieżka dźwiękowa.

Przeprowadzona analiza prezentująca zasoby wykładników ję-
zykowych oraz figur stylistycznych, wykorzystanych przez profesjo-
nalnych audiodeskryptorów, może być pomocna w podobnych ini-
cjatywach, podejmowanych w szczególności przez początkujących
tłumaczy na rzecz łatwiejszego dostępu do dzieł audiowizualnych

25 Por. A. Maszerowska, Language.... , s. 170 i in.

69

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST
wśród osób z dysfunkcją wzroku. Może okazać się pomocna w dwo-
jaki sposób. Po pierwsze, pokazuje różnorodność profilowania opisu
światła. Po drugie, mimo że audiodeskryptorzy rosyjscy w zdecydo-
wanej większości przypadków wykorzystują utrwalone w źródłach
leksykograficznych kolokacje (np. „гаснет свет”, „включается
свет”, „теплый свет”, „тусклый свет”), to spośród przebadanych
jednostek dają się wyróżnić takie, które są nietuzinkowe, obrazowe,
nierejestrowane w słownikach. Należą do nich: „на [co] ложится
блик света” — (pol.) „błysk światła pada na [coś]”, „солнечный
свет пробивает [тучи]” — (pol.) „światło słoneczne przebija się
przez [chmury]”, „cвет становится неистерпимо ярким” — (pol.)

„światło staje się nieznośnie jaskrawe”, „подмигивающая лампа”

— (pol.) „mrugająca lampa, migająca lampa”. „[растение] тянется
к свету” — (pol.) „[roślina] wyciąga się ku światłu”. Zaproponowane
polskie odpowiedniki mogą być wykorzystane — w miarę potrzeb —
także przez polskich audiodeskryptorów.

REFERENCES

Brown, Blain. Światło w filmie. Transl. Kosińska, Karolina. Warszawa: Wydawnictwo Woj ciech Marzec, 2011.

Chmiel, Agnieszka, and Mazur, Iwona. Audiodeskrypcja. Poznań: Wydział Anglistyki UAM, 2014.

Chosiński, Sebastian. “Wyprawa do jądra jasności [Andriej Tarkowski „Stalker” —
recenzja] <https://esensja.pl/film/dvd/tekst.html?id=9336> (05.02.2023).

Eichenbaum, Borys. “Problemy stylistyki filmowej.” Transl. Grabowska, Barbara. Estetyka i film. Helman Alicja (Ed.). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1972: 36–66.

Fryer, Louise. An Introduction to Audio Description. A Practical Guide. London and New York: Routledge, 2016.

Jarosińska-Burak, Katarzyna. “Twórczość i transcendencja. O kilku wątkach koncepcji estetycznej Andrieja Tarkowskiego.” Ndiaye, Iwona, and Sokołowski, Marek

(Eds.). Strefa filmu. Kino Andrieja Tarkowskiego. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2013: 271–292.

Konrad, Kazimierz. Światło w filmie. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1976.

Kuśmierczyk, Seweryn. Księga filmów Andrieja Tarkowskiego. Warszawa: Wydawnictwo Skorpion, 2012.

Maszerowska, Anna. “Language Without Words: Light and Contrast in Audio De-
scription.” The Journal of Specialised Translation, 2013, no 20: 165–180.

< https://www.jostrans.org/issue20/art_maszerowska.pdf>.

Bol’shoy tolkovyy slovar’ russkogo yazyka. Kuznetsov, Sergey A (Ed.). Sankt-Peterburg: Norint, 2014 (1998) [ Большой толковый словарь русского языка.

Кузнецов, Сергей А (Ed.). Санкт-Петербург: Норинт, 2014 (1998), (02.07.23)].

70

ŚWIATŁO JAKO OBIEKT PRZEKŁADU…

Mocarz-Kleindienst, Maria.“ O intersemioticheskoy peredache komicheskogo v audio-deskriptsii k sovetskim kinokomediyam” [“О интерсемиотической передаче
комического в аудиодескрипции к советским кинокомедиям”] Studia Rossica

Posnaniensia, 2022, 47(1): 173–185 <https://doi.org/10.14746/strp.2022.47.1.12>.

Obiukh, Pavel, and Korneyev, Mikhail. Posobiye po tiflokommentirovaniyu.

Moskva: FGBOU VO, 2017 [Обиух, Павел, Михаил Корнеев. Пособие по
тифлокомментированию. Москва: ФГБОУ ВО, 2017] <htps://specialviewportal.ru/uploads/po-tiflokommentirovaniyu.pdf>.

Palak, Zofia, and Tukiendorf, Karolina. “Audiodeskrypcja w percepcji sztuki przez osoby z niepełnosprawnością wzroku.” Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio J, Paedagogia-Psychologia, 2020, no. 33(2): 149–168

<http://dx.doi.org/10.17951/j.2020.33.2.149-168>.

Słownik filmu. Syska, Rafał (Ed.). Kraków: Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, 2012.

Szymańska, Barbara. Audiodeskrypcja — “obraz słowem malowany” < http:/www.

audiodeskrypcja.pl/obrazSlowem Malowany.html>.

Szymańska, Barbara, and Strzymiński, Tomasz. Standardy tworzenia audiodeskrypcji <http://www.audiodeskrypcja.org.pl/standardy-tworzenia-audiodeskrypcji.html>.

Tarkovskiy, Andrey. Stalker mirovogo kino. Yaropolov, Yaroslav (Ed.). Moskva: Algoritm, 2016. [Тарковский, Андрей. Сталкер мирового кино. Ярополов, Ярослав (Ed.). Москва: Алгоритм, 2016].

Van’shin Sergey N., and Van’shina Ol’ga P. Tiflokommentirovaniye, ili slovesnoye opisaniye dlya slepykh: Instruktivno-metodicheskoye posobiye. Moskva 2011

[Ваньшин Сергей Н., and Ваньшина Ольга П. Тифлокомментирование, или
словесное описание для слепых: Инструктивно-методическое пособие.

Москва 2011] <http://web.archive.org/web/20170429184250/rehacomp.ru/
services/ indevelop/tiflocomment>.

Ziółkowski, Wojciech. “Słowo wstępne.” Ziółkowski, Wojciech (Ed.). Białą laską po kinowym ekranie: wprowadzenie do sztuki filmowej i audiodeskrypcji dla osób słabowidzących i niewidomych. Warszawa: Wydawnictwo Polskiego Związku Niewidomych, 2010: 4–5.

SOURCES

Tarkowski, Andriej. Solaris <https://www.youtube.com/watch?v=AEZlReSDRl4>.

Tarkowski, Andriej, Stalker <https://www.youtube.com/watch?v=X4V8q7gLkJU>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15473

MARTA NOIŃSKA
https://orcid.org/0000-0002-1245-6633

Uniwersytet Gdański

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM W ŚWIETLE ESTETYKI MEDIÓW

(OSTATNIE ORĘDZIE NOWOROCZNE ROSYJSKIEGO PRZYWÓDCY)

CHANGES IN PRESIDENTIAL DISCOURSE IN THE LIGHT OF MEDIA AESTHETICS

(THE LAST RUSSIAN LEADER’S NEW YEAR’S ADDRESS)

The aim of the article is a media aesthetic analysis of Vladimir Putin’s New Year’s address for 2023. The changes observed in the speech are symptomatic of the transformations within the presidential discourse that occurred during the Russia-Ukraine war. In Vladimir Putin’s address for 2023, language, imagery, and music interact with the senses of the audience and complement each other to reinforce the message. The use of a new spatial arrangement and a change in linguistic aesthetics make the armed conflict central to the entire speech. The address exhibits characteristic features of the current official Russian public discourse: a clear depiction of the enemy, explicit use of Us vs Them and binary oppositions, division of Russian society into loyal citizens and traitors who do not support the offensive in Ukraine, hyperbolization of Western actions and euphemization of military actions of the Russian Federation, and the combination of religious, Soviet, and military symbols.

Keywords: presidential discourse, media aesthetics, New Year’s address, Russia-Ukraine war WSTĘP

Telewizyjne noworoczne orędzie głowy państwa stanowi stały ele-
ment dyskursu publicznego w Rosji. Ten rytualny gatunek komuni-
kacji medialnej jest wysoce skonwencjonalizowany i zazwyczaj wy-
stąpienia z poszczególnych lat są do siebie bardzo podobne zarówno
w warstwie werbalnej, jak i niewerbalnej1. Z tego powodu zmiany
w estetyce wypowiedzi czy też aranżacji przestrzeni są dostrzegalne

1 M. Noińska, Новогоднее обращение лидера государства как ритуальный
жанр медиадискурса на материале российских, немецких и польских
выступлений: медиалингвистический анализ, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk; Sopot 2020.

72

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

przez odbiorców, przykuwają uwagę dziennikarzy oraz internautów
komentujących wystąpienie głowy państwa.

Celem artykułu jest analiza medioestetyczna2 orędzia noworocz-
nego Władimira Putina, uwzględniająca użycie różnych systemów
semiotycznych, ze szczególnym uwzględnieniem modyfikacji za-
stosowanych w przemówieniu na rok 2023. Zmiany, które można
było zaobserwować w analizowanym orędziu, są symptomatyczne
dla transformacji dyskursu prezydenckiego, która zaszła podczas
wojny rosyjsko-ukraińskiej, co sprawia, że temat jest niezmiernie
aktualny.

ESTETYKA MEDIÓW

We współczesnych badaniach tekstów medialnych estetyka wychodzi
poza obszar filozofii sztuki. Związana jest z doświadczaniem rzeczy-
wistości za pomocą zmysłów i bliższa pierwotnemu znaczeniu grec-
kiego słowa aisthētikós oznaczającego ‘postrzegany zmysłami’3. Człowiek postrzegający jest uważany za zanurzonego w środowisku społeczno-

-kulturowym, z którym wchodzi w ciągły kontakt w sposób zaangażo-
wany i wielozmysłowy4. Ten ogólny model estetycznego zaangażowa-
nia obejmuje nie tylko dzieła sztuki, lecz także kulturę popularną czy
środowisko otaczające człowieka5.

Marina Zagidulina i Aleksander Kiklewicz, pisząc o współczesnych
praktykach badawczych, odnotowują, że estetyka mediów traktowa-
na jest jako narzędzie analizy zjawisk komunikacji, które koncentruje
się na interakcji człowieka z medium:

медиаэстетика рассматривается как инструмент аналитического подхода
к явлениям коммуникации, направленный на выявление смыслов и значе-

2 Używany w artykule termin „analiza medioestetyczna” jest analogiczny do ros.

„медиаэстетический анализ” występującego m.in. w publikacji: М. Загидуллина, А. Киклевич (red.), Медиаэстетический компонент современной коммуникации, Издательство Челябинского университета, Челябинск 2020.

3 https://wsjp.pl/haslo/do_druku/32544/estetyka (15.04.2023).

4 A. Berleant, Ideas for a Social Aesthetics, w: A. Light and J.Smith (red.), The Aesthetics of Everyday Life, Columbia University Press, New York 2005, s. 23–38.

Cyt. za: L. Hausken (red.), Thinking media aesthetics: media studies, film studies and the arts, Peter Lang International Academic Publishing Group, London 2013, s. 30.

5 L. Hausken (red.), Thinking media aesthetics: media studies…, s. 30.

73

MARTA NOIŃSKA
ний интеракций человека и медиума (под которым понимается чаще всего
цифровое пространство коммуникации в целом)6.

Współczesne media używają różnych środków wyrazu, takich jak
np. tekst, dźwięk, obrazy, ruchy, gesty, do przekazywania informacji
i tworzenia znaczeń. W ramach estetyki mediów analizuje się, w jaki
sposób wpływają one na percepcję i interpretację komunikatów me-
dialnych oraz na kształtowanie wartości kulturowych i społecznych.

Podejście to jest bliskie multimodalnej analizie dyskursu (ang . mul-
timodal discouse analysis)7, która skupia się na różnych systemach
semiotycznych i ich wzajemnych relacjach przy tworzeniu i przekazy-
waniu znaczeń. Gunther Kress i Theo van Leuven wymieniają cztery
cechy charakteryzujące podejście multimodalne:

1. Uwzględnia w analizie inne systemy semiotyczne niż język i kładzie nacisk na ich traktowanie z należytą uwagą;

2. Analizuje relacje między różnymi systemami semiotycznymi i ich „podział
pracy” w przekazywaniu treści w konkretnych reprezentacjach;

3. Dąży do poznania, zrozumienia i opisania „filogenezy” procesu zastępowania określonych systemów semiotycznych innymi (np. zastępowanie języka
obrazem);

4. Łączy potencjał danych systemów semiotycznych ze sposobem, w jaki wpły-
wają na (tj. rozwijają lub ograniczają) interakcję i kształtowanie subiektyw-
ności8.

Jolanta Maćkiewicz zauważa, że globalny sens oraz funkcje komuni-
katów multimodalnych współrealizowane są przez więcej niż jeden
system semiotyczny. Badaczka zwraca uwagę na fakt, że wykorzysty-

6 М. Загидуллина, А. Киклевич (red.), Медиаэстетический компонент…, s. 14.

7 G. Kress, T. van Leeuwen, Multimodal Discourse: The Modes and Media of Contemporary Communication, Arnold Publishers, London 2001; G. Kress, Multimodality. A social semiotic approach to contemporary communication, Routledge, London–New York 2010; M. Lisowska-Magdziarz, Badanie wielomodalnych przekazów w mediach masowych: od teorii do schematu analitycznego, w: A. Szymańska, M. Lisowska-Magdziarz, A. Hess (red.), Metody badań medioznawczych i ich zastosowanie, Instytut Dziennikarstwa, Me diów i Komunikacji Społecznej, Kraków 2018, s. 143–165; J. Maćkiewicz, Badanie mediów multimodalnych — multimodalne badanie mediów, „Studia Me dioznawcze” 2017, nr 2 (69), s. 33–42; Por. М. Загидуллина, А. Киклевич (red.),

Медиаэстетический компонент…, s. 15.

8 G. Kress G., T. van Leeuwen, Multimodal Discourse… Tłum. za: R. Iedema, Multimodalna analiza dyskursu: Resemiotyzacja na potrzeby dyskursów użytkowych, w: A. Duszak, G. Kowalski (red.), Systemowo-funkcjonalna analiza dyskursu, przeł. M. Żelewa, Universitas, Kraków 2013, s. 217.

74

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

wane w jednym komunikacie systemy nie funkcjonują niezależnie.

Maćkiewicz komunikat multimodalny przyrównuje do partytury or-
kiestrowej, „gdzie poszczególne partie instrumentalne współgrają ze
sobą, tworząc całość, która nie jest tylko i po prostu sumą części”9.

Żanna Sładkiewicz, analizując przestrzeń semiotyczną orędzia nowo-
rocznego, pisze, że wszystkie systemy semiotyczne są ze sobą wza-
jemnie związane i oddziałują na masowego odbiorcę:

Все составляющие семиосферы новогоднего выступления тесно взаимос-
вязаны и призваны вызвать у массового адресата чувство национального
единения, гордости за свою страну, праздничное настроение и одобрение
действий выступающего10.

Już w 2001 roku Jelena Szejgał konstatowała, że przestrzeń semio-
tyczna dyskursu politycznego kształtowana jest za pomocą różnego
rodzaju znaków — werbalnych, niewerbalnych i mieszanych, więc
w celu właściwej interpretacji tekstów politycznych, które w znaczą-
cej części docierają do współczesnych odbiorców za pośrednictwem
telewizji, należy uwzględnić różnorodne znaki11.

W erze komunikacji internetowej słowa te wydają się niezmier-
nie aktualne, gdyż np. przemówienia przywódców państw w formie
audiowizualnej docierają do odbiorców nie tylko za pośrednictwem
telewizji, ale również stron internetowych. Dobry przykład stanowią
tutaj orędzia noworoczne prezydenta Federacji Rosyjskiej, które za-
wierają znaki werbalne (słowa prezydenta), niewerbalne (flagi, bu-
dynki) i mieszane (hymn, czyli połączenie tekstu poetyckiego i muzy-
ki), a transmituje je telewizja państwowa oraz udostępniane są m.in.

na stronie kremlin.ru i w serwisie You Tube. Niektóre kanały tego
serwisu dają odbiorcom możliwość komentowania orędzia. Analiza
wpisów pozwala na obserwację reakcji internautów i może stano-
wić część analizy multimodalnej/medioestetycznej12. W przypadku
orędzia noworocznego adresatami są głównie telewidzowie, dlatego
też komentarze pozwalają przyjrzeć się reakcjom niewielkiej grupy
odbiorców. Nadmieńmy jednak, że zawierają one często istotne spo-

9 J. Maćkiewicz, Badanie mediów multimodalnych…, s. 35.

10 Ж.Р. Сладкевич, Организация семиотического пространства новогоднего
поздравления президента (на материале новогодних обращений прези-
дентов России, Беларуси и Польши за 2000–2015 гг.), „Политическая наука”

2016, nr 3: Политическая семиотика, s. 187.

11 Е. Шейгал, Невербальные знаки политического дискурса, http://philology.

ru/linguistics1/sheygal-01.htm (25.09.2021).

12 por. M. Lisowska-Magdziarz, Badanie wielomodalnych przekazów…

75

MARTA NOIŃSKA
strzeżenia. W niniejszym artykule zostaną przywołane wybrane wpi-
sy internautów, które odnoszą się do aranżacji przestrzeni w orędziu
noworocznym Władimira Putina na 2023 rok.

ORĘDZIE NOWOROCZNE GŁOWY PAŃSTWA JAKO TEKST MEDIALNY —

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA

Noworoczne orędzie głowy państwa jest mocno zakorzenione w kul-
turalnej tradycji13 i stanowi stały element krajobrazu medialnego
w Rosji. Warto zauważyć, że gatunek ten cieszy się ogromną popular-
nością wśród rosyjskich widzów14.

Przyjrzyjmy się noworocznym wystąpieniom głowy państwa,
uwzględniając zaproponowane przez Lilię Duskajewą aspekty two-
rzenia i funkcjonowania tekstów medialnych, które najczęściej brane
są pod uwagę przy ich klasyfikowaniu15.

1. Rodzaj profesjonalnej działalności językowej

Noworoczne orędzie głowy państwa można zaliczyć do sfery pro-
fesjonalnej działalności politycznej, ponieważ jest wygłaszane przez
prezydenta kraju. Choć przy tworzeniu przemówienia pracują spe-
echwriterzy i specjaliści ds. public relations, głowa państwa jest po-
strzegana jako autor tekstu16.

2. Status komunikacyjny autora tekstu i adresata

Orędzie noworoczne skierowane jest do szerokiej publiczności —
wszystkich obywateli Federacji Rosyjskiej. Przywódcy mają jednak
świadomość, że odbiorcami wystąpienia są również dziennikarze
z całego świata, którzy co roku komentują przemówienia noworoczne
prezydenta Federacji Rosyjskiej w artykułach prasowych i komenta-
rzach telewizyjnych.

Głowa państwa zawsze jest aktywnym uczestnikiem komunikacji,
zaś odbiorcy w zależności od wyboru kanału transmisji — pasywnymi
w przypadku telewidzów (jest to zdecydowana większość odbiorców)

13 Obchody Nowego Roku wiążą się z panowaniem Piotra I. Car nie tylko wprowadził nowy kalendarz, ale również zaczął przekazywać życzenia noworoczne
najważniejszym przedstawicielom szlachty.

14 Ж.Р. Сладкевич, Организация семиотического пространства…, s. 169.

15 Л. Дускаева (ред.), Медиалингвистика в терминах и понятиях, Флинта, Москва 2018, s. 74.

16 А. Чудинов, Дискурсивные характеристики политической коммуникации,

„Политическая лингвистика” 2012, nr 2 (40), s. 53.

76

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

i niekiedy aktywnymi w przypadku serwisów streamingowych, umoż-
liwiających komentowanie na żywo w czacie i pod nagraniem w sekcji
komentarzy, np. Комсомольская правда17.

3. Środek techniczny, kanał, czas, długość, miejsce w ramach pro-
gramu, sposoby transmisji

Noworoczne przemówienia Władimira Putina transmitowane są
zawsze 31 grudnia w telewizji państwowej na kilka minut przed pół-
nocą i nadejściem Nowego Roku w każdej z jedenastu stref czasowych
w Rosji. Po przemówieniu dokładnie o północy następuje obszerna
część audiowizualna, będąca nieodłączną częścią transmisji telewi-
zyjnej orędzia. Ponadto nagrania wideo, ale już bez części wizualnej,
publikuje się na oficjalnej stronie prezydenta. Teksty przemówień
można znaleźć zarówno na witrynie internetowej głowy państwa, jak
i w gazetach, więc możliwa jest lektura samego tekstu orędzia w ode-
rwaniu od części wizualnej.

Wybór sylwestrowego wieczoru jako momentu wygłaszania prze-
mówienia jest niezmiernie ważny i można go uznać za nośnik znacze-
nia. Nowy Rok kojarzy się z podsumowaniami minionych sukcesów
i porażek oraz pełnym nadziei spojrzeniem w przyszłość i oczeki-
waniem pozytywnych zmian. Przywódcy polityczni wykorzystują tę
szczególną chwilę, aby wywołać wśród obywateli poczucie jedności
i dumy z własnego państwa18.

Orędzia noworoczne sensu stricto, czyli bez części audiowizualnej
zwykle trwają około 3–5 minut. Analizowane przemówienie Putina
trwało dwukrotnie dłużej — 9 minut i 2 sekundy (z częścią audiowizu-
alną 14 minut i 2 sekundy). Jak widać, zmieniło to proporcje między
przemówieniem i pozostałą częścią nagrania — wyjątkowo przemowa
prezydenta zajęła więcej czasu. W historii tego gatunku dłuższe prze-
mówienia zawsze wiązały się z ważnymi przemianami (na zakończe-
nie 1999 roku — przekazanie władzy Władimirowi Putinowi przez Bo-
rysa Jelcyna) lub problemami w kraju (1992 — kryzys gospodarczy,

2013 — akty terrorystyczne w Wołgogradzie i powodzie).

4. Cel tekstu medialnego

Urszula Patocka-Sigłowy słusznie zauważa, że teksty polityczne
mają na celu zdobycie i utrzymanie władzy, a ich główną funkcją jest

17 https://www.youtube.com/watch?v=S3ymV12xybA (15.04.2023).

18 W. Czachur, Inscenizowanie bliskości w polskich i niemieckich orędziach noworocznych. Przyczynek do lingwistyki kulturowej i międzykulturowej, w: J. Górnikiewicz, B. Marczuk, I. Piechnik (red.), Études sur le texte dédiées à Halina Grzmil-Tylutki, Biblioteka Jagiellońska, Kraków 2016, s. 73–96.

77

MARTA NOIŃSKA
nie tylko informowanie, ale także oddziaływanie na audytorium19.

W przemówieniach noworocznych dominuje funkcja integracyjna

— są one konstruowane w taki sposób, aby przekonać jak najszer-
sze audytorium do dążenia do tych samych celów, odwołując się do
wspólnych wartości i dominującej obecnie ideologii:

Uroczysta atmosfera tego wydarzenia komunikacyjnego, tradycje retoryki prezydenckiej oraz ideologiczne ukierunkowanie wypowiedzi przyczyniają się do realizacji wiodącej intencji komunikacyjnej orędzia noworocznego — wywołania
poczucia jedności narodu i stworzenia świątecznego nastroju20.

Przemówienia są silnie skonwencjalizowane, skupiają się głównie na
ogólnikowych oświadczeniach, wyrażeniu wdzięczności obywatelom
i życzeniach na nadchodzący rok.

5. Normy profesjonalnej, etycznej i prawnej regulacji w wybranym
obszarze

Wysoki społeczny status prezydenta implikuje konieczność za-
chowania oficjalności i wysokiej kultury języka21. W związku z tym,
że przemówienie noworoczne głowy państwa ma charakter oficjalny
i jest wcześniej spisane, cechuje je określona struktura i styl literac-
ki, wolny od potocznych zwrotów, żargonizmów i inwektyw, a także
zwiększonej ekspresywności (które to cechy są charakterystyczne dla
współczesnego dyskursu publicznego).

ORĘDZIE WŁADIMIRA PUTINA NA 2023 ROK —

ANALIZA MEDIOESTETYCZNA

Nagranie wideo tradycyjnie22 rozpoczyna trwająca pół minuty część
audiowizualna, podczas której prezentowane są trzy ujęcia z fanfara-

19 U. Patocka-Sigłowy, Komunikowanie polityczne w Rosji. Specyfika dyskursu prezydenckiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2019, s. 93.

20 Ż. Sładkiewicz, M. Noińska, Intersemiotyczna analiza komunikatów medialnych (orędzia noworoczne Władimira Putina i Wołodymyra Zełenskiego na 2021 rok).

„Przegląd Rusycystyczny” 2021, nr 4 (176), s. 199.

21 М. Гаврилова, Когнитивные и риторические основы президентской речи:

на материале выступлений В.В. Путина и Б.Н. Ельцина, Филологический
факультет Санкт-Петербургского государственного университета, Санкт-

Петербург 2004, s. 15.

22 Wstępna część obecna była już w orędziach noworocznych Borysa Jelcyna, jednak w kolejnych latach podlegała pewnym modyfikacjom, np. cerkwie na Kremlu po
raz pierwszy zostały włączone do nagrania w 2013 roku podczas trzeciej kadencji Władimira Putina.

78

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

mi w tle. Pierwsze, siedmiosekundowe, przedstawia widok powiewa-
jącej na wietrze i tle nocnego nieba flagi Federacji Rosyjskiej, która
jest ważnym znakiem-symbolem państwowości i wywołuje w odbior-
cach uczucia patriotyczne. Po nim następuje kolejne ujęcie, trwające

12 sekund, pokazujące Wielki Pałac Kremlowski, zabytkowe cerkwie
na Kremlu i wieże z czerwonymi gwiazdami.

Taki dobór znaków-artefaktów i znaków-symboli odzwierciedla
tendencje widoczne w rosyjskiej telewizji państwowej i dyskursie pre-
zydenckim. Władimir Putin zawsze obecny jest na najważniejszych
uroczystościach w cerkwi, transmitowanych przez telewizję, i ukazy-
wany jest jako osoba głęboko religijna23.

W kolejnym ujęciu obserwujemy zbliżenie koncentrujące się na
zegarach Wieży Spasskiej symbolizujących nadejście kolejnego roku

(13 sekund). Po kilku sekundach na ekranie tradycyjnie pojawia się
napis informujący, że transmitowany program to noworoczne orę-
dzie prezydenta Władimira Władimirowicza Putina. Mamy tu do
czynienia z połączeniem różnych systemów semiotycznych — języka
i obrazu zawierającego symbol, które wprowadzają odbiorców w no-
woroczną atmosferę. Zarówno zegar na Wieży Spasskiej, jak i napis
są stałymi elementami wystąpień noworocznych prezydentów Rosji.

Po części wstępnej zawsze rozpoczyna się przemówienie głowy
państwa. Warto przypomnieć, że do 2001 roku orędzia noworoczne
nagrywane były w gabinecie, natomiast pod koniec 2001 roku Wła-
dimir Putin po raz pierwszy wystąpił z przemową poza pomieszcze-
niem, stojąc w godzinach wieczornych w czarnym płaszczu na Pla-
cu Iwanowskim, co symbolizowało gotowość wyjścia „do ludzi”. To
rozwiązanie okazało się bardzo udane, a tradycja wygłaszania orędzia

„na mrozie” z symbolami państwowości w tle przetrwała do 2021 roku

(por. Ilustracja 1). Wydaje się, że inscenizowanie bliskości prezyden-
ta i narodu odgrywało ważną rolę w pozytywnym postrzeganiu lidera

23 Co ciekawe, łączenie motywów religijnych z wydarzeniami z czasów Związku Radzieckiego i sakralizowanie konfliktu zbrojnego, zwłaszcza II wojny światowej, obecne jest nie tylko w dyskursie medialnym, ale i architekturze. Ciekawy przykład stanowi główna świątynia rosyjskich sił zbrojnych, w której znalazły się obrazy walk z II wojny światowej. Cerkiew pw. Zmartwychwstania Pańskiego w Kubince
pod Moskwą została zbudowana w związku z 75. rocznicą zakończenia II wojny
światowej. Świątynia ta, druga co do wielkości w Rosji, nawiązuje do wydarzeń wojennych, jej wysokość wynosi 75 metrów (analogicznie do 75. rocznicy), a jej elementy zostały wykonane z przetopionej broni zdobytej w czasie wojny. Por.

https://defence24.pl/sily-zbrojne/putin-wzial-udzial-w-otwarciu-glownej-
swiatyni-rosyjskich-sil-zbrojnych (16.04.2023).

79

MARTA NOIŃSKA
przez obywateli Rosji. Na przykład w 2013 roku Putin wygłosił prze-
mówienie noworoczne w dotkniętym powodzią Chabarowsku, gdzie
osobiście spotkał się z walczącymi z żywiołem i udzielił im wsparcia.

Jak widać, w latach poprzedzających wojnę rosyjsko-ukraińską Putin
budował wizerunek lidera, który w trudnych chwilach jednoczy się ze
swoim narodem i osobiście pomaga rozwiązywać problemy obywateli
kraju.

Ilustracja 1: Kadr z orędzia noworocznego Władimira Putina 31.12.2021, źródło:

zrzut ekranu http://kremlin.ru/events/president/news/67514 (17.06.2023) Ilustracja 2: Kadry z orędzia noworocznego Władimira Putina 31.12.2022, źródło: zrzuty ekranu https://www.youtube.com/watch?v=S3ymV12xybA (15.04.2023).

Tym bardziej zaskakująca była przyjęta na zakończenie 2022 roku
aranżacja przestrzeni. Przemówienie zostało wygłoszone w pomiesz-
czeniu, niemożliwe było zidentyfikowanie miejsca nagrania. Za pre-
zydentem stali żołnierze ubrani w mundury, wydający się pochodzić
z różnych regionów Rosji. W kadrze zabrakło symboli Nowego Roku
i symboli państwowości, które zawsze obecne były w latach poprzed-

80

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

nich. Przemówienie wygłoszone przed żołnierzami w mundurach bo-
jowych skupiło uwagę na toczącym się konflikcie zbrojnym i podkre-
śliło powagę sytuacji. W momencie transmisji orędzia wojna Rosji
z Ukrainą, która rozpoczęła się w lutym 2022 roku, trwała już ponad

10 miesięcy, a szanse na jej szybkie zakończenie były znikome.

Podczas trwania przemowy na pierwszym planie znajdował się
prezydent, zaś głowy żołnierzy w ostatnim rzędzie nie były widocz-
ne (zostały „obcięte” przy kadrowaniu lub montażu). Spotkało się to
z negatywnym odbiorem internautów. W komentarzach użytkowni-
ków YouTube pojawiały się sugestie, że przy nagrywaniu prezydenta
użyty został zielony ekran, a tło z żołnierzami przygotowane oddziel-
nie dodano przy montażu24.

Komentarze pod nagraniem orędzia, źródło: https://www.youtube.com/
watch?v=BRK6HwhwqzQ&t=90s (16.06.2023)

Warto odnotować, że większość wpisów pod przemówieniem na
kanałach https://www.youtube.com/@AKIpressnews i https://
www.youtube.com/@kpru była zdecydowanie negatywna, odbior-
cy odnosili się do złej sytuacji w kraju, braku szacunku dla obywa-
teli i strachu prezydenta przed wystąpieniami wśród prawdziwych
ludzi. Wpisy w dużej mierze miały również charakter antywojenny.

24 Komentarze pod nagraniem: https://www.youtube.com/watch?v=BRK6Hwhw-
qzQ&t=90s (16.06.2023). W serwisie YouTube publikowane są filmiki z Wła-dimirem Putinem na tle zielonego ekranu, sugerujące, że w taki sposób nagrywa
on swoje wystąpienia, jest to więc temat obecny wśród użytkowników serwisu.

W wypadku profesjonalnych materiałów widz nie jest jednak w stanie zweryfikować, czy tło zostało dodane.

81

MARTA NOIŃSKA

Wiele komentarzy wyrażało życzenie odejścia Władimira Putina od
władzy lub nawet śmierci prezydenta. Należy jednak dodać, że licz-
ba wyświetleń orędzia na ww. kanałach była stosunkowo niewielka

(odpowiednio 840 tys. i 297 tys.), a komentarze zapewne pochodzi-
ły od osób przebywających poza granicami Rosji i nieobawiających
się represji za otwartą krytykę wojny. Co więcej, nie wszystkie kana-
ły udostępniające orędzie Władimira Putina dały widzom możliwość
komentowania — taka tendencja utrzymuje się od 2020 roku, kiedy
na oficjalnych kanałach rosyjskiej telewizji zablokowano komentarze
po transmisji przemówienia noworocznego.

Podczas nagrania przez całe wystąpienie żołnierze stali nierucho-
mo, jedynie mrugali oczyma, co oczywiście nie umknęło uwadze in-
ternautów i stało się powodem do komentarzy i tworzenia memów.

Odbiorcy zauważyli również, że blondynka znajdująca się w pierw-
szym rzędzie pojawiała się na wcześniejszych fotografiach, na których
prezydent przebywa w towarzystwie zwykłych obywateli zaangażo-
wanych w różnorodne aktywności25. Internauci i dziennikarze zain-
teresowali się tym faktem i przeprowadzili analizę zdjęć Władimira

Putina z kobietą26. Sytuacja ta pokazuje, że bliskość głowy państwa ze
zwykłymi członkami społeczeństwa jest w dużej mierze inscenizowa-
na, co wynika zapewne z obawy o bezpieczeństwo.

W tekście przemówienia również wyraźnie odzwierciedliła się sy-
tuacja społeczno-polityczna. Został on prawie w całości poświęcony
konfliktowi zbrojnemu w Ukrainie i jego skutkom. Jest to bardzo nie-
typowy zabieg — orędzia noworoczne Władimira Putina zazwyczaj
ograniczały się do ogólnikowych oświadczeń, rozważań o magii No-
wego Roku i życzeń dla obywateli27. Przemówienie zostało podzielone
na trzy części, rozdzielone formułą adresatywną „Дорогие друзья!”.

Pierwsza, najobszerniejsza część (469 wyrazów) została poświęcona
specjalnej operacji wojskowej i podziękowaniom dla jej uczestników,
druga (240 wyrazów) — sytuacji i postawie Rosjan pozostających
w kraju, a trzecia, najkrótsza (174 wyrazy), — rozważaniom o Nowym

Roku i życzeniom dla wszystkich obywateli.

Po tradycyjnej formule adresatywnej „Уважаемые граждане

России! Дорогие друзья!” prezydent podkreślił wyjątkowość sytuacji
w minionym 2022 roku, co współgrało z nową aranżacją przestrzeni.

Uwagę zwraca wysoki i wysublimowany styl wypowiedzi, dwukrot-

25 Np. https://www.youtube.com/watch?v=fFoLXxmAuZI (1.04.2023).

26 https://www.kyivpost.com/post/6346 (1.04.2023).

27 M. Noińska, Новогоднее обращение лидера государства…

82

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

ne pojawienie się leksemów z korzeniem истин. oraz użycie epite-
tów wzmacniających siłę przekazu „поворотный”, „судьбоносный”.

Dla podkreślenia wyjątkowości sytuacji zastosowana została również
anafora „Это был год”:

Это был год поистине поворотных, судьбоносных событий. Они стали тем
рубежом, который закладывает основу нашего общего будущего, нашей ис-
тинной независимости.

Prezydent użył opozycji binarnych męstwo–zdrada, bohaterstwo–
tchórzostwo, co w połączeniu z obrazem żołnierzy w mundurach dało
do zrozumienia, że obywatele niepopierający konfliktu zbrojnego po-
winni być postrzegani w Rosji jako zdrajcy:

Это был год, который многое расставил по местам, чётко отделил мужество
и героизм от предательства и малодушия, показал, что нет выше силы, чем
любовь к своим родным и близким, верность друзьям и боевым товарищам,
преданность своему Отечеству.

Takie przedstawienie grupy obywateli Rosji jako obcych nie wystę-
powało nigdy w orędziach noworocznych Władimira Putina. W prze-
mówieniach z lat poprzednich obcy wskazywani explicite przez prezydenta to terroryści (na zakończenie lat 2001 i 2013). Opozycje
binarne oraz użycie opozycji swój–obcy (swój — bohater (герой),
obcy — zdrajca (предатель)) są typowe dla dyskursów antagonistycz-
nych i totalitarnych. W powyższym fragmencie Władimir Putin przy-
wołuje takie uniwersalne wartości jak miłość do bliskich, wierność
przyjaciołom i towarzyszom broni oraz oddanie ojczyźnie, co dodaje
przemówieniu wzniosłości i apeluje do poczucia patriotyzmu kształ-
towanego przez lata edukacji szkolnej oraz oficjalne media.

W orędziu na 2023 rok Putin mówił o specjalnej operacji wojsko-
wej i o ochronie suwerenności Rosji w kontekście historii i zmagań,
z jakim naród mierzył się w przeszłości:

Но наш многонациональный народ, как это было во все сложные эпохи
российской истории, проявил мужество и достоинство, словом и делом под-
держал защитников Отечества, наших солдат и офицеров, всех участников
специальной военной операции.

Мы всегда знали, а сегодня вновь убеждаемся, что суверенное, независимое,
безопасное будущее России зависит только от нас, от нашей силы и воли.

Określenie „наш многонациональный народ”, pokazujące, że

Rosja nie jest krajem jednorodnym etnicznie, nie występowało we
wcześniejszych orędziach noworocznych. Wydźwięk słów wzmoc-

83

MARTA NOIŃSKA
niony został przez wspomnianą wcześniej obecność żołnierzy z róż-
nych regionów Rosji. W powyższym fragmencie obserwujemy uży-
cie powtórzeń semantycznych („солдаты и офицеры”, „защитники

Отечества”; „суверенное”, „независимое”) oraz intensywne wyko-
rzystanie inkluzyjnego „my” (zaimki „мы” и „наш”). W wystąpie-
niach z lat poprzednich również obecne było inkluzyjne „my” oraz odwołania do trudnych momentów rosyjskiej historii, jednak odno-siły się one do nieokreślonej przeszłości lub II wojny światowej np.:

Но вспомним: через любые трудности и беды Россия всегда выходила еще
более сильной (Jelcyn 1997); В дни испытаний Россия всегда становилась
единой и сплоченной (Putin 2013); В уходящем 2015 году мы отмечали

70-летие Победы в Великой Отечественной войне. Наша история, опыт от-
цов и дедов, их единство в трудные времена и сила духа являются для нас
великим примером (Putin 2015)28.

Zabiegiem charakterystycznym dla dyskursu prezydenckiego od roz-
poczęcia konfliktu jest wykorzystanie opozycji prawda–kłamstwo.

Zachód, który w przemówieniach Putina w lutym określany był jako

„imperium kłamstwa”, w orędziu noworocznym przedstawiany jest
jako nieuczciwy manipulator:

Западные элиты годами лицемерно заверяли всех нас в своих мирных на-
мерениях, в том числе по разрешению тяжелейшего конфликта на Дон-
бассе. На деле же всемерно поощряли неонацистов, которые продолжали
вести военные, откровенно террористические действия против мирных
граждан народных республик Донбасса.

Запад врал о мире, а готовился к агрессии и сегодня признаётся в этом уже
не стесняясь, в открытую, а Украину и её народ они цинично используют
для ослабления и раскола России. Мы никогда и никому не позволяли
и не позволим этого сделать.

Powyższe fragmenty bliskie są estetyce retoryki zimnowojennej.

Można zaobserwować alternatywne dla zachodniego postrzeganie
świata, które obejmuje teorię spisku krajów zachodnich przeciw-
ko Rosji. Ukrainę przestawia się jako narzędzie wykorzystywane
przez kraje zachodnie do osłabienia suwerenności Rosji. Widocz-
na jest demonizacja wroga, np. nazywanie Ukraińców neonazi-
stami („неонацисты”) i hiperbolizacja wrogich działań, np. uzna-

28 Ten i następne teksty orędzi pochodzą z aneksu książki: M. Noińska, Новогоднее
обращение лидера государства…, s. 229, 240, 242.

84

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

nie działań Ukraińców za otwarcie terrorystyczne („откровенно
террористические действия”) czy opisywanie wsparcia Ukrainy
przez kraje zachodnie jako mającego na celu doprowadzenie do roz-
padu Rosji („раскол России”). Prezydent wykorzystuje przysłówki
wzmacniające negatywny obraz wroga np. „всемерно поощряли”;

„цинично используют”. Putin zapewnia, że zamiary osłabienia Ro-
sji będą daremne, używa przy tym inkluzyjnego „my”, zaimków oraz
partykuł przeczących. Aliteracja (Никогда и Никому Не) wzmacnia
dodatkowo ekspresyjność wypowiedzi. Wykorzystana zostaje rów-
nież metonimia — słowo „Запад” oznacza Stany Zjednoczone i ich
sojuszników.

Wyraźny obraz wroga w omawianym gatunku występuje tyl-
ko w wyjątkowych okolicznościach, w obliczu realnego zagroże-
nia lub nasilającego się konfliktu29. Na przykład w 2013 roku Pu-
tin określił akty terrorystyczne w Wołgogradzie jako nieludzkie

(„бесчеловечные”) и obiecał walkę z terrorystami do ich całkowi-
tego unicestwienia „до полного их уничтожения”. W późniejszych
orędziach (2014–2020) sfera obcych nie jest tak wyraźnie zaryso-
wana, zaś w przemówieniu na zakończenie 2021 roku spersonifiko-
wana epidemia przedstawiona została jako wróg, z którym wspólnie
walczyli obywatele:

Вместе продолжали бороться с опасной эпидемией, которая охватила все
континенты и пока не отступает. Коварная болезнь унесла десятки тысяч
жизней (Putin 2021)30.

W wystąpieniu rosyjskiego prezydenta na 2023 rok akt agresji wo-
bec sąsiedniego państwa został przedstawiony jako akt samoobrony.

Wydaje się, że celem takiego zabiegu była legitymizacja konfliktu
zbrojnego i zdobycie poparcia dla agresji na Ukrainę wśród obywa-
teli. Ponadto warto zauważyć, że Władimir Putin ukazał trwający
konflikt jako starcie między Zachodem a Rosją. Jako cel specjalnej
operacji wojskowej przestawił ochronę obywateli przed wspieranymi
przez Zachód neofaszystami. Ten sposób prezentacji wydarzeń jest
obserwowany od samego początku agresji Rosji na Ukrainę — już
w przemówieniach Putina w lutym Rosja została przedstawiona jako

29 M. Noińska, Opozycja swój–obcy w przemówieniach Władimira Putina z 21
i 24.02.2022, w: U. Patocka-Sigłowy, M. Noińska (red.), Język — polityka —
ideologia, t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2023, s. 134–147.

30 http://special.kremlin.ru/events/president/transcripts/67514 (10.06.2023).

85

MARTA NOIŃSKA
broniąca się przed zachodnimi krajami ofiara kłamstw i oszczerstw31.

Warto przypomnieć, że w 2001 roku po akcie terrorystycznym w No-
wym Jorku narracja prezydenta była zupełnie inna — Putin mówił
nawet o zbliżeniu z Zachodem (choć mowa jest o świecie, to kontekst
historyczny jasno wskazuje, że chodzi o państwa zachodnie) poprzez
wspólną walkę z terroryzmem:

К России стали относиться с большим доверием и уважением в мире. Нас
стали лучше понимать. […]. И на очередной вызов террористов мировое со-
общество ответило небывало интенсивным международным сотрудниче-
ством. Государства сплотились и вместе с Россией встали на защиту мира,
спокойствия и самой жизни (Putin 2021).

W przemówieniu na 2023 rok prezydent pokazuje, że nie uważa

Ukrainy za niezależne państwo, lecz za część Rosji, w której losy kraje
zachodnie nie mają prawa ingerować, na przykład:

За это сегодня мы и сражаемся, защищаем наших людей на наших же исто-
рических территориях в новых субъектах Российской Федерации. Вместе
строим и созидаем.

Главное — судьба России. Защита Родины — это наш священный долг перед
предками и потомками. Нравственная, историческая правота — на нашей
стороне.

Zaobserwować można sakralizację konfliktu zbrojnego — obrona

Rosji nazywana jest świętym obowiązkiem wobec przodków i potom-
ków. Co więcej, Putin podkreśla, że moralnie i historycznie Rosja znaj-
duje się po właściwej stronie. Ekspresyjność wypowiedzi zwiększają
powtórzenia zaimka nasz, aliteracja i asonans („ПЕрЕд ПрЕдкамИ

И ПотомкамИ”).

Druga część przemówienia odnosi się do sytuacji wewnątrz kra-
ju. Warto zauważyć, że prezydent używa słowa „wojna” w kontekście
sankcji („нам была объявлена настоящая санкционная война”).

Jednocześnie określa aneksję Krymu jako „wydarzenia krymskie”

(„крымские события”), a wojnę rosyjsko-ukraińską jako „specjalną
operację wojskową” („военная спецоперация”). Taka hiperbolizacja
opisu działań państw zachodnich i eufemizacja własnych działań wo-
jennych to kolejny retoryczny środek charakterystyczny dla rosyjskie-
go oficjalnego dyskursu na temat wojny w Ukrainie. Podobny zabieg
można było zauważyć we fragmencie przemówienia noworocznego
na zakończenie 2015 roku, kiedy aneksja Krymu została metaforycz-

31 M. Noińska, Opozycja swój — obcy w przemówieniach…

86

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

nie opisana jako braterskie wsparcie mieszkańców, którzy pragnęli
powrócić do domu rodzinnego:

Она (любовь к Родине) в полной мере проявилась в братской поддержке
жителей Крыма и Севастополя, когда они твёрдо решили вернуться в свой
родной дом (Putin 2015).

Warto nadmienić, że w latach (2016–2021) temat konfliktu z Ukra-
iną nie pojawiał się w ogóle w orędziach noworocznych.

W kolejnym fragmencie Putin wymienia cechy Rosjan, które były
szczególne ważne w minionym roku: милосердие, солидарность,
деятельная отзывчивость, чуткость, ответственность, добросер-
дечие.

Prezydent przekazał również wyrazy głębokiego współczucia dla
rodzin zmarłych żołnierzy i obiecał im wsparcie.

W ostatniej części orędzia na zakończenie 2022 roku obecne
były elementy typowe dla gatunku — podziękowania dla osób peł-
niących służbę, życzenia na 2023 rok i rozważania o magii Nowego

Roku (np. „настоящее новогоднее волшебство в том и состоит,
что открывает наши сердца чуткости и доверию, благородству
и милосердию”). Prezydent podkreślał, jak ważnym świętem dla Ro-
sjan jest Nowy Rok, tradycyjnie przywołał również wartości rodzinne,
szczodrość i zaufanie:

В любые времена, даже очень тяжёлые, в нашей стране отмечали насту-
пление Нового года. Он был и остаётся для всех любимым праздником
и обладает волшебным даром раскрывать в людях самые лучшие черты,
умножать значимость традиционных, семейных ценностей, энергию вели-
кодушия, щедрости и доверия.

Putin podkreślił, że w Nowy Rok wszyscy starają się uszczęśliwić swo-
ich bliskich i poczuć ich wdzięczność:

Встречая Новый год, все стремятся порадовать близких, согреть их внима-
нием и душевным теплом, подарить то, о чём они мечтали, увидеть вос-торг в глазах детей, почувствовать, как трогательно благодарны за наше
внимание родители, старшее поколение — они умеют ценить эти зарницы
счастья.

Użycie zaimka uogólniającego „все” i odwołanie się do wartości ro-
dzinnych pełni funkcję integracyjną i kontrastuje z pierwszą czę-
ścią przemówienia z wyrazistym obrazem wroga i negatywnymi
określeniami działań Zachodu. W powyższym fragmencie użyte

87

MARTA NOIŃSKA
zostały metafory — „ogrzać uwagą”, „przebłyski szczęścia”, doda-
jące wypowiedzi poetyckości. Wykorzystany został również aso-
nans (трогАтельнО блАгОдАрны зА нАше внимАние рОдители,
стАршее пОкОление).

Na zakończenie przemówienia po raz kolejny prezydent użył sil-
nych epitetów, aliteracji (głoska r) oraz powtórzenia (tu aż trzykrot-
nego „ради”) w celu zwiększenia ekspresyjności:

Будем идти только вперёд, побеждать ради своих семей и ради России, ради
будущего нашей единственной, любимой Родины!

Wybrzmiała również tradycyjna formuła, nieodłącznie kojarząca
się z orędziem noworocznym: „С Новым годом, дорогие друзья!

С Новым, 2023 годом!”.

W całym wystąpieniu noworocznym Władimir Putin jak zawsze
mówi w równym, wolnym tempie, klarownie, wyraźnie i ze stałą gło-
śnością. Używa pauz i akcentów logicznych. Tekst przemówienia Pu-
tina na 2023 rok — wyrazisty i o uroczystym charakterze — wpisuje
się w kanon gatunku32. Znikoma mimika i prawie całkowity brak ge-
stykulacji prezydenta widoczne na nagraniu są charakterystyczne dla
tego polityka.

Tak jak od lat po przemówieniu pokazany i słyszalny był wybija-
jący północ zegar na Wieży Spasskiej, po czym rozpoczął się hymn

Federacji Rosyjskiej, podczas którego na ekranie zaprezentowano hi-
storyczne budynki w Moskwie.

Bicie zegara na Wieży Spasskiej dokładnie o północy po zakończe-
niu przemówienia prezydenta można interpretować jako znak-sym-
bol ze względu na jego rozpoznawalność w rosyjskim społeczeństwie
oraz związane z nim odniesienia do upływu czasu i przejścia od sta-
rego do nowego33.

Należy zwrócić uwagę, że obecny hymn z melodią hymnu ZSRR po
orędziu noworocznym zaczął być używany w 2001 roku podczas ka-
dencji prezydenckiej Władimira Putina. Co ciekawe, gdy rozbrzmie-
wają słowa: „братских народов союз вековой”, na ekranie na wieży
kremlowskiej pojawia się czerwona gwiazda, będąca zarazem symbo-
lem władzy i jednym z symboli Związku Radzieckiego. Jest to kolejny
interesujący przykład świadomego połączenia akustyki z obrazem,

32 Ż. Sładkiewicz, M. Noińska, Intersemiotyczna analiza komunikatów medialnych…, s. 204.

33 Zob. M. Noińska, Новогоднее обращение лидера государства…, s. 104.

88

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

który wydaje się odzwierciedlać nostalgię za ZSRR i jego znaczącą
pozycją w światowej polityce.

Na zakończenie na ekranie pojawia się wstęga przyozdobiona
bombkami z napisem „С Новым годом” i rokiem 2023. Połączenie
napisu z obrazem oświetlonej wieczornej Moskwy wprowadza widza
w świąteczny nastrój poprzez kombinację znaków-symboli. Warto
zwrócić uwagę na ciekawą kombinację różnych systemów semiotycz-
nych przy wykorzystaniu kształtu cyfry „0” i zaprezentowaniu jej jako
bombki. Napis na końcu orędzia obecny był już w przemówieniach

Borysa Jelcyna. Co roku dla widzów przygotowywany jest inny pro-
jekt graficzny.

Kadr z orędzia noworocznego Władimira Putina na 2023 rok, źródło: zrzut ekranu https://www.youtube.com/watch?v=S3ymV12xybA (15.04.2023)

Wydaje się, że przemówienia noworoczne prezydenta Federacji

Rosyjskiej są przygotowane tak, aby wzbudzić w odbiorcach uczu-
cia patriotyczne i jednocześnie podkreślić świąteczną atmosferę.

Wykorzystanie elementów audiowizualnych niewątpliwie wzmacnia
potencjał perswazyjny tekstu orędzia. W wystąpieniach Władimira

Putina język, obraz i muzyka oddziałują na różne zmysły odbiorców
i dopełniają się nawzajem w celu wzmocnienia przekazu. W orędziu
na zakończenie 2023 roku zastosowanie nowej aranżacji przestrzeni,
intensywne wykorzystanie opozycji swój–obcy i demonizacja wroga
powodują, że konflikt zbrojny staje się centralnym dla całego prze-
mówienia. Zwrócili uwagę na to zarówno dziennikarze komentujący
orędzie w mediach rosyjskich i zachodnich, jak i internauci34. Wy-

34 Np.: https://www.rbc.ru/politics/31/12/2022/63b023749a7947597468b648?

from =article_body (17.06.2023); https://www.bbc.com/news/world-europe-6413-

8 731 (17.06.2023); https://edition.cnn.com/videos/world/2023/01/01/putin-new-
years-address-russia-ukraine-sebastian-leighton-sot-vpx-nr.cnn (17.06.2023).

89

MARTA NOIŃSKA
stąpienie spotkało się z krytyką odbiorców na wybranych kanałach

YouTube, co zapewne ma silny związek z ich antywojennym nasta-
wieniem i pragnieniem wyrażenia sprzeciwu wobec „specjalnej ope-
racji wojskowej”.

PODSUMOWANIE

Noworoczne przemówienie jest rytualnym gatunkiem komunika-
cji, w którym zazwyczaj występuje niewielka wariantywność, jednak
przemówienie Władimira Putina na rok 2023 różni się znacznie od
większości poprzednich wystąpień zarówno w warstwie werbalnej,
jak i niewerbalnej, co dobrze ilustruje zmiany, jakie zaszły w dyskur-
sie prezydenckim podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej. W orędziu
obecne są cechy charakterystyczne dla aktualnego oficjalnego rosyj-
skiego dyskursu publicznego:

— wyraźny obraz wroga

— eksplicytne stosowanie opozycji swój–obcy

— opozycje binarne prawda–kłamstwo, męstwo–zdrada

— podział społeczeństwa rosyjskiego na dobrych obywateli i zdraj-
ców niepopierających ofensywy w Ukrainie

— otwarta krytyka działań państw zachodnich

— hiperbolizacja w stosunku do działań Zachodu i eufemizacja
w przypadku działań ofensywnych Federacji Rosyjskiej.

— sakralizacja konfliktu zbrojnego

— łączenie symboli religijnych, sowieckich i wojskowych.

W orędziu noworocznym na 2023 rok konflikt zbrojny zajmuje
centralne miejsce, co wydaje się znamienne w świetle obecnej sytu-
acji politycznej.

REFERENCES

Berleant, Arnold. “Ideas for a Social Aesthetics.” The Aesthetics of Everyday Life.

Light, Andrew and Smith, Jonathan (eds.). New York: Columbia University Press, 2005: 23–38.

Chudinov, Anatoliy. “Diskursivnyye kharakteristiki politicheskoy kommunikatsii.” Politicheskaya lingvistika, 2010, no. 2 (40): 53–59 [Чудинов, Ана толий.

“Дискурсивные характеристики политической коммуникации .” Политическая лингвистика, 2010, no. 2 (40): 53–59].

Czachur, Waldemar. “Inscenizowanie bliskości w polskich i niemieckich orędziach noworocznych. Przyczynek do lingwistyki kulturowej i międzykulturowej.”

Études sur le texte dédiées à Halina Grzmil-Tylutki. Górnikiewicz, Joanna, 90

ZMIANY W DYSKURSIE PREZYDENCKIM…

Marczuk, Barbara, and Piechnik, Iwona (eds.).Kraków: Biblioteka Jagiellońska,

2016: 73–96.

Duskayeva, Liliya (Ed.). Medialingvistika v terminakh i ponyatiyakh. Moskva: Flinta, 2018 [Дускаева, Лилия (Ed.). Медиалингвистика в терминах
и понятиях. Москва: Флинта, 2018].

Gavrilova, Marina. Kognitivnyye i ritoricheskiye osnovy prezidentskoy rechi: na materiale vystupleniy V. V. Putina i B. N. Yel’tsina. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul’tet Sankt-Peterburgskogo gosudarstvennogo universiteta, 2004

[Гаврилова, Марина. Когнитивные и риторические основы президентской
речи: на материале выступлений В. В. Путина и Б. Н. Ельцина. СанктПетербург: Филологический факультет Санкт-Петербургского госу дарст-
венного университета, 2004].

Hausken, Liv (Ed.). Thinking media aesthetics: media studies, film studies and the arts. London: Peter Lang International Academic Publishing Group, 2013.

Iedema, Rick. “Multimodalna analiza dyskursu: Resemiotyzacja na potrzeby dyskursów użytkowych.” Transl. Żelewa, Monika. Systemowo-funkcjonalna analiza dyskursu. Duszak, Anna, Kowalski, Grzegorz (Eds.). Kraków: Universitas, 2013.

Kress, Gunther, Theo, van Leeuwen. Multimodal Discourse: The Modes and Media of Contemporary Communication. London: Arnold Publishers, 2001.

Kress, Gunther. Multimodality. A social semiotic approach to contemporary communication. London–New York: Routledge, 2010.

Lisowska-Magdziarz, Małgorzata. “Badanie wielomodalnych przekazów w mediach
masowych: od teorii do schematu analitycznego.” Metody badań medioznawczych i ich zastosowanie. Szymańska, Agnieszka, Lisowska-Magdziarz, Małgorzata, Hess, Agnieszka (Eds.). Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komu-
nikacji Społecznej, 2018: 143–165.

Maćkiewicz, Jolanta. “Badanie mediów multimodalnych — multimodalne badanie
mediów.” Studia Medioznawcze, 2017, no. 2 (69)7: 33–42.

Noińska, Marta. Novogodneye obrashcheniye lidera gosudarstva kak ritual’nyy zhanr mediadiskursa materiale rossiyskikh,nemetskikh i pol’skikh vystupleniy: medialingvisticheskiy analiz. Gdańsk–Sopot: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2020 [Noińska, Marta. Новогоднее обращение лидера
государства как ритуальный жанр медиадискурса на материале
российских, немецких и польских выступлений: медиалингвистический
анализ. Gdańsk–Sopot: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2020].

Noińska, Marta. “Opozycja swój–obcy w przemówieniach Władimira Putina z 21
i 24.02.2022.” Język — polityka — ideologia. Patocka-Sigłowy, and Urszula, Noińska, Marta (Eds.). T. 2. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego,

2023: 134–147.

Patocka-Sigłowy, Urszula. Komunikowanie polityczne w Rosji. Specyfika dyskursu prezydenckiego. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2019.

Sladkevich, Zhanna. “Organizatsiya semioticheskogo prostranstva novogodnego pozdravleniya prezidenta (na materiale novogodnikh obrashcheniy preziden-tov Rossii, Belarusi i Pol’shi za 2000–2015 gg.).” Politicheskaya nauka, 2016, no. 3: Politicheskaya semiotika: 168–194 [Сладкевич, Жанна. “Организация
семиотического пространства новогоднего поздравления президента (на
материале новогодних обращений президентов России, Беларуси и Польши
за 2000–2015 гг.).” Политическая наука, 2016, no. 3: Политическая семиотика: 168–194].

91

MARTA NOIŃSKA

Sładkiewicz, Żanna, and Noińska, Marta. “Intersemiotyczna analiza komunikatów medialnych (orędzia noworoczne Władimira Putina i Wołodymyra Zełenskiego
na 2021 rok).” Przegląd Rusycystyczny, 2021, no. 4 (176): 190–221.

Sheygal, Yelena. “Neverbal’nyye znaki politicheskogo diskursa.” [Шейгал, Елена.

“Невербальные знаки политического дискурса”] <http://philology.ru/lingu-
istics1/sheygal-01.htm>.

Zagidullina, Marina, and Kiklevich, Aleksandr (Eds.). Mediaesteticheskiy compo-nent sovremennoy kommunikatsii. Chelyabinsk: Izdatel’stvo Chelyabinsko-go universiteta, 2020 [Загидуллина, Марина, Киклевич, Александр (Eds.).

Медиаэстетический компонент современной коммуникации. Челябинск:

Издательство Челябинского университета, 2020].

ONLINE RESOURCES

Orędzie noworoczne Władimira Putina na rok 2023 < https://www.youtube.com/
watch?v=S3ymV12xybA> (1.04.2023).

WSJP 2023 „estetyka” <https://wsjp.pl/haslo/do_druku/32544/estetyka>

(15.04.2023).

<https://defence24.pl/sily-zbrojne/putin-wzial-udzial-w-otwarciu-glownej-swiatyni-rosyjskich-sil-zbrojnych > (15.04.23).

<https://www.kyivpost.com/post/6346> (1.04.2023).

<https://www.youtube.com/watch?v=fFoLXxmAuZI> (16.06.2023).

<https://www.rbc.ru/politics/31/12/2022/63b023749a7947597468b648?-
from=article_body> (17.06.2023).

<https://www.bbc.com/news/world-europe-64138731> (17.06.2023).

<https://edition.cnn.com/videos/world/2023/01/01/putin-new-years-address-
russia-ukraine-sebastian-leighton-sot-vpx-nr.cnn> (17.06.2023).

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15362

ŻANNA SŁADKIEWICZ
https://orcid.org/0000-0001-7237-5328

Uniwersytet Gdański

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ АУДИОВИЗУАЛЬНЫХ

MINDFULNESS -МЕДИТАЦИЙ КАК ПОПУЛЯРНОГО ЖАНРА

В СЕТЕВОМ ГИПЕРПРОСТРАНСТВЕ

MEDIAESTHETIC ASPECT OF AUDIOVISUAL MINDFULNESS-MEDITATIONS

AS A POPULAR GENRE IN THE NETWORK HYPERSPACE

Today, meditation is seen not only as an element of the religious and spiritual life of the broadly understood East but also as a popular health practice available to any European media consumer and one of the most sought-after applica-tions of digital devices. The author describes the multilevel rhetorical structure and aesthetic organization of the mindfulness-meditation videos in Russian and Polish, emphasizing the harmonizing potential of the analyzed media texts.

Keywords: inter-semiotic analysis, multimodality, meditation, rhetor, haptic, visual, acoustic code Новая духовность, трансформация сознания, рождается
и происходит преимущественно вне структур существу-
ющих регламентированных религий.

Экхарт Толле

АУДИОМЕДИТАЦИЯ В СОВРЕМЕННОМ МЕДИАПРОСТРАНСТВЕ:

СОЦИОЛОГИЧЕСКИЙ АСПЕКТ

В настоящее время по нескольким причинам наблюдается не-
изменное нарастание интереса представителей разных научных
дисциплин к медитативным практикам.

Во-первых, культурное сознание эпохи постмодернизма
в целом «отмечено ослаблением традиционных рационали-
стических структур мышления и усилением иррационалисти-

93

ŻANNA SŁADKIEWICZ
ческих мотивов и настроений»1. Интенсификация иррацио-
нального начала в мыслительной и культурной жизни людей
выражается не только в обращении к традиционным религи-
озным системам, но и к эзотерике, магии и паранаучным прак-
тикам.

Во-вторых, исследователи отмечают, что крушение коммуни-
стической идеологии на постсоветском пространстве вызывало
деидеологизацию общественной жизни и некий духовный ва-
куум, который постепенно стал «заполняться конгломератом не
всегда осознанных социумом религиозных, философских, эзоте-
рических и разного типа мистических представлений»2.

И наконец, ускорение темпа жизни, переизбыток внеш-
них импульсов, непрекращающийся информационный шум
сформировали потребность в релаксации, замедлении, поиске
иных методов физического и духовного оздоровления. Меди-
тативные практики связаны с устойчивым трендом здорового
образа (ЗОЖ), опорными столпами которого являются кон-
цепты минимализма, велнес (wellness) и «медленной жизни»

(slow life)3. В социологических исследованиях, фокусирующих-
ся на социокультурной динамике, отмечается, что институци-
онализация практик «социальной осознанности» становится
процессом, противостоящим «социальному ускорению»4, т.е.

интенсификации общественной жизни под влиянием новых
технологий, смены форм коммерциализации и моделей мас-
сового потребления. Социальное ускорение — помимо ряда
положительных аспектов, сопряженное с такими негативны-
ми явлениями, как информационная перегрузка, интенсив-
ная мультизадачность, постправда и клиповое сознание, —
имплицировало появление диалектически противостоящего,
альтернативного тренда «замедления», осознанности и сле-

1 К. З. Акопян и др., Массовая культура, Альфа-М, Москва 2004, с. 106.

2 З. Л. Новоженова, Жанры эзотерического дискурса в массмедийном пространстве, «Медиалингвистика» 2016, № 4 (14), с. 91; Р. Н. Лункин, Новые
религиозные движения в России: христианство и постхристианство
в зер кале новых богов и пророко в // А. В. Малашенко, С. Б. Филатова (ред.), Двадцать лет религиозной свободы в России, Российская политическая
энциклопедия, Москва 2009, с. 335.

3 A. Melnikov, „Rewolucja uważności” i instytucjonalizacja refleksyjności w prakty kach społeczno-kulturowych, „Kultura Współczesna” 2020, № 3 (110), c. 28.

4 H. Rosa, Social Acceleration: A New Theory of Modernity, Columbia University Press, New York 2013.

94

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

дующую за этим институционализацию и монетизацию реф-
лексивности5.

Представление о пользе медитации получило широкое рас-
пространение, в связи с чем многие корпорации считают ее не-
обходимой частью рабочего процесса, помогающей работникам
избавляться от накопившегося стресса6. Компании организуют
специальные тренинги и планируют перерывы для медитатив-
ной практики сотрудников как составляющей корпоративной
культуры. Исследование Fidelity Investments (2016) показало,
что 22% работодателей предлагают тренинги осознанности,
а позитивное воздействие медитаций пропагандируют такие
корпорации, как Apple, Facebook, Google, Nike, Starbucks7. От-
метим при этом, что в росте популярности медитаций большую
роль сыграла пандемия: значительно вырос спрос на психологи-
ческую помощь, переход в дистанционный режим увеличил ве-
роятность выгорания, стерев границу между работой и личной
жизнью.

Изучение тренда осознанности в социокультурной перспек-
тиве имплицирует появление многочисленных определений те-
кущих процессов, как: «тихая революция» (Рональд Инглхарт8),

«релаксационная революция» (Герберт Бенсон, Уильям Про-
ктор9), «революция осознанности» (Андрей Мельников10), «реф-
лексивная модернизация» (Ульрих Бек, Энтони Гидденс, Скотт

5 Некоторые исследователи сравнивают распространение «предложения»

сферы майндфулнес с ростом франчайзинговых сетей быстрого питания,
где осознанность становится товаром на мировом рынке, колонизирующим
восточные техники заботы о себе. См: R. Purser, McMindfulness: How Mindfulness Became the New Capitalist Spirituality, Repeater, New York–London, 2019.

6 А. М. Булыгина, О. Ю. Ткаченко, Риторическая структура современного
медитативного текста, «Филологический аспект» 2021, № 08 (76),
https://scipress.ru/philology/articles/ritoricheskaya-struktura-sovremennogo-
meditativnogo-teksta.html (27.02.2023).

7 A. Melnikov, „Rewolucja uważności”…, c. 30–31; Т. Смирнова, Майндфулнес
и прак тика внимательности, или Как используют медитацию в компа-
ниях, 2019, https://www.forbes.ru/forbeslife/375843-mayndfulnes-i-praktika-
vni matelnosti-ili-kak-ispolzuyut-meditaciyu-v-kompaniyah (27.02.2023).

8 R. Inglehart, The Silent Revolution: Changing Values and Political Styles Among Western Publics, Princeton University Press, Princeton 1977.

9 H. Benson, W. Proctor, Relaxation Revolution: The Science and Genetics of Mind Body Healing, Simon and Schuster, New York 2010.

10 A. Melnikov, „Rewolucja uważności”…

95

ŻANNA SŁADKIEWICZ

Лаш11), «политика сострадания» (Иэн Уилкинсон12). В 2014 году
журнал Time объявил о «mindful-революции»13, охватившей за-
падные страны и имеющей многообразные проявления. В на-
стоящее время интенсивно развиваются специализированные
журналы (Mindful, https://themindfulmagazine.com/) и студии

(MNDFL, Нью-Йорк); издаются книги влиятельных в этой обла-
сти авторов (Джона Кабат-Зинна14, Экхарта Толле15); практики
осознанности популяризируют такие медийные личности, как

Стив Джобс или Опра Уинфри; концепт «майндфулнесс» инсти-
туционализируется в сфере политики и бизнеса16; выходят знако-
вые документальные фильмы ( The Mindful Revolution, 2015; Walk
with Me, 2017) и появляются безграничные цифровые ресурсы.

Благодаря современным мультимедиа медитативные well-
ness-приложения и сайты стали популярным способом рассла-
бления, особенно в период нестабильности17. По данным Global Wellness Institute, общая оценка рынка ЗОЖ превышает 4 трил-лиона долларов, а медитации оформились в полноценную ин-
дустрию mental health. В США медитацию пробовало более 14%

11 U. Beck, A. Giddens, S. Lash, Reflexive Modernization: Politics, Tradition and Aesthetics in the Modern Social Order, Stanford University Press, Stanford 1994.

12 I. Wilkinson, Suffering: A Sociological Introduction, Polity Press, Cambridge 2005.

13 K. Pickert, The mindful revolution, „Time”, 23.01.2014, https://time.com/1556/
the-mindful-revolution/ (27.02.2023).

14 J. Kabat-Zinn, Mindfulness Meditation for Everyday Life, Piatkus, London 1994.

15 E. Tolle, The Power of Now: A Guide to Spiritual Enlightenment, New World Library, Novato 1999; E. Tolle, A New Earth: Awakening to Your Life’s Purpose, Dutton–Penguin Group, New York 2005.

16 В 2012 г. член Конгресса США Тим Райан опубликовал книгу Mindful Nation и создал одноименный фонд, а также долгосрочный проект по развитию
осознанности на национальном и глобальном уровне. Проект Mindful

Initiative (с 2013 г.) поддерживает британских политиков в создании Всепар-тийной парламентской группы по внимательности (MAPPG). В 2017 г.

в Па лате общин прошел первый Международный конгресс осознанности,
инициированный Тимом Райаном и Джоном Кабат-Зинном. В нем приняли
участие политики из 14 стран. Среди инициатив экономических гигантов
следует отметить курс Google под названием Search inside yourself («Ищи
внутри себя», с 2007 г.), которым воспользовались тысячи сотрудников
компании. В 2012 году курс превратился в институт The Search Inside Yourself

Leadership Institute. Его закончили более 50 000 человек из 50 стран.

(A. Melnikov, „Rewolucja uważności” …, с. 29–31).

17 Приложения для медитаций стали в 1,5 раза популярнее, 2022, https://
www. cnews.ru/news/line/2022-03–14_prilozheniya_dlya_meditatsij

(27.02.2023).

96

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

взрослого населения18. В сфере приложений для онлайн-медита-
ций, ставших востребованным форматом, были созданы универ-
сальные платформы с подпиской по модели Netflix. Лидерами
в этой отрасли являются англоязычные бренды Calm и Head-
space, у каждого из которых количество платных подписчиков
превысило миллион. Помимо них, выделяются также Aura, Fab-
ulous, Rootd, Stop, Breathe & Think, в России — сервисы «Практи-
ка», «Понимаю» и «Мо», а также русифицированные Meditopia
и Insight Timer. Сайты же с аудиовизуальными медитациями на-
бирают от нескольких сотен до миллионов подписчиков.

Итак, сегодня медитация рассматривается не только в каче-
стве элемента религиозно-духовной жизни широко понимаемо-
го Востока19 или социокультурной парадигмы «замедления», но
и как популярная оздоровительная практика, доступная любому
европейскому медиапотребителю, а также один из наиболее вос-
требованных ресурсов цифровых устройств.

ЖАНРОВАЯ СПЕЦИФИКА АУДИОВИЗУАЛЬНЫХ

MINDFULNESS-МЕДИТАЦИЙ

Мудрость приходит со способностью сохранять спокой-
ствие. Просто смотри и слушай. Большего не нужно.

Экхарт Толле

Медитативные практики находятся в фокусе внимания фило-
софов, культурологов, религиоведов, социологов, психологов.

Данное исследование сосредоточено на медиаэстетическом
аспекте медитаций, размещенных в свободном доступе в цифро-
вом гиперпространстве.

С точки зрения лингвистики, медитацию определяют как ма-
лый речевой жанр, маркированный «центральным положени-
ем концептов, имеющих высшую общечеловеческую ценность,

— Творец, Свет, Энергии, Род, Отец, Мать, Родственники, Дети,

Любовь, Покой, Здоровье (в том числе его составляющие: Ча-
кры, Каналы, Меридианы), Успех, разрешение проблемы, из-

18 Е. Нестерова, Спокойствие по подписке…

19 Ср.: «Medytacja mindfulness jest przede wszystkim — popartą badaniami — rekon-strukcją podejścia buddyzmu, z wyeksponowaniem szkoły zen związanej z tradycją mahajany, a także elementów szkoły therawady» (A. Melnikov, „Rewolucja uważności”…, s. 27).

97

ŻANNA SŁADKIEWICZ
бавление от негативного опыта, поиск пары, прощение, прия-
тие себя, очищение родового Дерева, очищение Кармы, Сердце,

Душа, Дух, СоЗнание, внутренний ребенок, Высшее Я, БлагоДар-
ность, Женственность, Любовь, Супружество, Богатство, Жизнь,

Доброта, Взаимопонимание, Достаток, Изобилие, деньги»20. Из
определения следует, что смысловое пространство медитатив-
ного текста широко и концентрируется вокруг существенных по-
требностей — в здоровье, любви, спокойствии, успехе, деньгах.

Исследователи разграничивают классическую и mindfulness21-
медитацию22. Первая из них связана с религией, духовным ростом
и внутренним преодолением, она не может быть инструментом
разового расслабления. Понятие mindfulness же обозначает такие
виды деятельности, вследствие которых человек концентрирует-
ся на чем-либо приятном (рисование, прогулка, повторение аф-
фирмаций, осознанное чаепитие). Соответственно, mindfulness-
медитации — это тексты, ориентированные на холистический
подход к восстановлению единства физического здоровья и гармо-
нии внутреннего мира адресата. Прагматически они нацелены на
духовное преобразование человека и оформляются в виде письмен-
ного, звукового либо кинотекста. Если классическая медитация
предполагает многократное повторение текста, то медитация осоз-
нанности использует как проговаривание, так и слушание аудио-
или видеозаписи, приобретших популярность в последнее время.

Медитации можно отнести к группе эзотерических текстов
суггестивной направленности, пропагандирующих пути вну-
треннего перерождения. Конститутивными признаками жанра
являются с у г г е с т и в н о с т ь (внушение)23, а также г а р м о -
н и з и р у ю щ е е воздействие, направленное на расслабление

20 Е. В. Ермолаева, Медитация как речевой жанр, «Universum: Филология
и искусствоведение» 2015, № 6 (19), http://7universum.com/ru/philology/
archive/item/2218 (27.02.2023).

21 В русскоязычных текстах синонимически используются термины в ори-
гинальной ( mindfulness) и кирилличной записи ( майндфулнес и майндфулнесс), а также в переводной версии ( осознанность, внимательность).

В данной статье мы будем использовать их вариативно, с предпочтением
латиничной записи, которая преобладает в трудах лингвистов.

22 Д. Кабат-Зинн, Практика медитации, Эксмо, Москва 2012; А. М. Булыгина, О. Ю. Ткаченко, Риторическая структура.. .

23 О. А. Дмитриева, Е. В. Ермолаева, Суггестивные характеристики медита-
тивного дискурса // Л. И. Фидаева, А. Г. Евдокимова, Е. Г. Кузнецова и др.

(ред.), Язык в контексте межкультурных и национальных взаимосвязей,

КГМУ, Казань 2016, с. 66.

98

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

и получение позитивных эмоций24. Даже те реципиенты, кото-
рым не удается достичь цели медитативного внушения, призна-
ют процесс медитации приятным, в связи с чем общая установка
на гармонизацию внутреннего мира человека представляется
нам первичной по отношению к внушающему воздействию. До-
стижению заданного психоэмоционального состояния адресата
служит особая эстетическая подача текста.

МЕТОДОЛОГИЯ ИССЛЕДОВАНИЯ: МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ

По словам Абраама Моля, эстетическая информация не при-
нуждает к действиям, а влияет на психологическое состо яние
человека25. Это напрямую коррелирует с глобальной за да чей
медитативного текста, следовательно, категория эсте тического
становится в нем текстообразующей. Наша цель — описать
риторическую структуру и многоуровневую эсте тическую ор га-
низацию текста аудиовизуальной веб-медитации, уделяя осо-
бое внимание гармонизирующему потенциалу дан ного типа
медиатекста. Эмпирический корпус составили тексты на рус-
ском и польском языках (Источники), в общем количестве 43
еди ниц26. Данные тексты находятся в свободном доступе на
сайтах образовательных социальных сетей nsportal.ru, club_
yoga, Инфоурок, польских сетей Women Onward и CoJaNaTo,
популярных медиаканалов, как Исцеляющие Медитации27,
число подписчиков которого превысило 1,4 миллиона.

Интернет-коммуникация отличается синкретичной приро-
дой, сочетающей в себе вербальный, аудиальный, визуальный

24 А. М. Булыгина, О. Ю. Ткаченко, Риторическая структура…

25 А. Моль, Теория информации и эстетическое восприятие, Мир, Москва

1966, с. 200.

26 Данное исследование не предполагает сопоставительного аспекта, поскольку
задачей является анализ универсальных текстовых механизмов создания
гармонизирующего текста медитации.

27 Представление таких групп коррелирует с концепцией «социального замед-
ления» и возвращения человеку натуральной связи с природой, ср.: «Мы
всегда ощущали, что современная система социальных законов является
пагубной, деструктивной и противоречащей природе человека. Повышенная
чувствительность к пространству и осознание своего пути привели нас
к созданию музыки и медитаций, направленных на возвращение человеку
его природного состояния, слияние с Источником Света» (https://www.

youtube.com/@livandameditation/about).

99

ŻANNA SŁADKIEWICZ
и иные коды. В последние десятилетия интерес лингвистов
к проблемам модульной репрезентации сообщений вызван не
только функционально-прагматическим поворотом в гумани-
тарных науках, но и качественными изменениями в сфере пу-
бличной и интерперсональной коммуникации. На первый план
выдвинулась опосредованная — медийная, т.е. по сути многока-
нальная — коммуникация, базирующаяся на конвергенции име-
ющихся в распоряжении медийных субъектов семиотических
ресурсов. Вследствие технологизации каналов общения, диктую-
щей скорость, объем и формы подачи информации, увеличился
объем гетерогенных сообщений. Партитурное строение медиа-
дискурса касается его плана содержания (семантическая и праг-
матическая информация) и поликодовости плана выражения28.

Категория «эстетического» как особого домена восприятия

«прекрасного» в сочетании с технезисом цифрового гипермедиа
имплицирует особую зону перетекания смыслов «в условиях
мультисенсорной коммуникации, обусловливающей задейство-
вание разных органов чувств и создающей условия для развития
поликодовых моделей коммуникации»29.

Медиаэстетическая сущность текста аудиовизуальной
mindfulness-медитации многогранна и раскрывается на уров-
не всех включенных в процесс текстуализации семиотических
систем, а также всех сенсоров, актуализированных в ходе его
рецепции. Эстетическая структура медитативного текста будет
описана нами в четырех проекциях: вербальной, тактильной,
визуальной и акустической.

РИТОРИЧЕСКИЙ КОД

Риторический код, реализующий воздействующий потенциал
словесности30, отмечается исследователями в ряду других. Так,

28 Подробнее: A. Kiklewicz, Ż. Sładkiewicz, Мультимодальность — мульти ме-
дий ность — мультиканальность и др. Альтернативные формы передачи
информации как проблема лингвистической теории и терминологии,

«Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego» 2021, № LXXVII, с. 153–173.

29 М. В. Загидуллина, А. К. Киклевич, Введение // М. В. Загидуллина, А. К. Киклевич (ред.), Медиаэстетический компонент современной коммуникации,

РАНХиГС, Челябинск 2020, с. 14–15.

30 См.: Е. Ю. Панова, Медиаэстетика словесности: риторический подход //

М. В. За гидуллина, А. К. Киклевич (ред.), Медиаэстетический компонент
совре менной коммуникации, РАНХиГС, Челябинск 2020, с. 33–41.

100

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

Валентин Степанов в опоре на модель Умберто Эко31 выделил
семь типов кодов: коммуникативный, визуальный, музыкаль-
ный, культурный, идеологический, текстовый и риторический32.

Последний включает в себя субкоды эмоционально-экспрес-
сивных средств и речевых жанров. Трактуя риторику как

«мас терство эффективной (целесообразной, воздействующей
и гармонизирующей) речи»33, мы полагаем, что эстетиза-
ция и гар монизация в медитативном тексте имеют ключевое
значение.

В связи с тем, что обязательным условием успешной медита-
ции является доверие реципиента к ее автору, словесная струк-
тура текста реализует две ведущие коммуникативные стратегии

— ф а т и ч е с к у ю (контактную) и ф а с ц и н а т и в н у ю (увле-
чение адресата контентом сообщения). Композиционно меди-
тация представляет собой трехчастное образование, включаю-
щее завязку, основную часть (сюжетное развитие) и развязку.

Начальный блок текста направлен на установление контакта
и релаксацию реципиента; основная часть обычно фабулярна,
связана с неким мыслимым путешествием или приключени-
ем. Этот сюжет соотносится не с физическим расслаблением,
а с образами, конструируемыми в воображении адресата. В за-
вершительном блоке медитации подводятся итоги «сеанса»

и вербализуется возвращение из воображаемого мира в реаль-
ный. Итак, композиционно-содержательную структуру меди-
тативного текста можно описать триадой «телесное — мысли-
мое — телесное»34. Именно такая риторическая рамка, помимо
решения прагматических задач, обеспечивает устойчивый кон-
такт с реципиентом.

Т е л е с н ы й словесный ряд медитации соотносится с так-
тильными ощущениями, в то время как о б р а з н ы й представ-
ляет собой смысловую последовательность языковых единиц,
с помощью которых в тексте конструируется внешняя по от-
ношению к реципиенту, воображаемая под руководством про-

31 У. Эко, Отсутствующая структура. Введение в семиологию, Петрополис, Москва 1998 (гл. 5).

32 В. Н. Степанов, Семиотические коды в рекламном тексте, «Лингвистика
культурологии» 2012, № 24, https://cyberleninka.ru/article/n/semioticheskie-
kody-v-reklamnom-tekste (27.02.2023).

33 А. К . Михальская , Основы риторики: Мысль и слово, Просвещение, Москва

1996, с. 36.

34 А. М. Булыгина, О.Ю. Ткаченко, Риторическая структура…

101

ŻANNA SŁADKIEWICZ
дуцента обстановка. Чаще всего это художественные описания
природы, времен года, морского путешествия, прогулки, сна или
таинственной встречи. Начиная с заглавия, текст медитации со-
ткан из а т т р а к т а н т о в — позитивных лексем, обладающих
фасцинативным, завораживающим воздействием на реципи-
ента: Хрустальная пещера, Внутренний магнит, Река жизни,

Мудрец из храма, Волшебный лес, Я самый счастливый человек
на планете. Медитативный текст пользуется исключительно
п о л о ж и т е л ь н о й ф а с ц и н а ц и е й и по густоте использова-
ния аттрактантов не имеет себе равных. Они встречаются во всех
трех композиционных блоках медитации и называют человече-
ские ценности ( любовь, мир, гармония, благоденствие), пре-
красные образы ( горный ручей, солнечная поляна, бескрайнее
море, голубое небо, зеленые просторы), желаемые телесные со-
стояния ( вы заряжены энергией; вы глубоко отдохнули; теп-
лые лучи солнца нежно ласкают ваше лицо). Суггестивность
и фасцинативность медитации является инструментом актива-
ции сознания и подсознания в виде наглядно-чувственных об-
разов, эмоций и сенсорных ощущений:

Wyobraź sobie ciepłe słoneczne popołudnie. Pomarańczowe słońce jest już nisko
na horyzoncie, a ty znajdujesz się w przepięknym ogrodzie. Jest to niesamowite miejsce — tony zieleni, egzotycznych kwiatów i krzewów. Zobacz te świeże soczyste kolory. Poczuj unoszący się w powietrzu zapach świeżych kwiatów i owoców.

Zobacz kolorowe motyle wkoło. Usłysz śpiew ptaków. Przechadzasz się po tym
rajskim miejscu, stąpając boso po nagrzanej od słońca ziemi. Witasz się z drzewa-mi, pnącymi różami i innymi kwitnącymi kolorowymi roślinami. Jest to prawdzi-
wie magiczne miejsce, do którego uwielbiasz przychodzić, kiedy chcesz głęboko
się zrelaksować i odpocząć (Ист. 4).

В приведенном фрагменте доминируют слова, в семантическую
структуру которых входит высокая п о з и т и в н а я о ц е н к а

( przepiękny, niesamowity, rajski, kwitnący, magiczny; uwielbiasz),
нет лексем с отрицательной коннотацией. Задействованные
языковые единицы не только создают картину идеального места
для релаксации, но и апеллируют к нескольким органам чувств
реципиента — зрению, обонянию, слуху. При этом заметна вы-
разительная р и т м и з а ц и я текста — посредством двойных
эпитетов ( ciepłe, słoneczne popołudnie; świeże soczyste kolory;
kwitnącymi kolorowymi roślinami), повторов, сходства и едино-
начатия синтаксических конструкций ( Zobacz te świeże soczyste
kolory. Poczuj unoszący się w powietrzu zapach świeżych kwiatów
i owoców. Zobacz kolorowe motyle wkoło. Usłysz śpiew ptaków).

102

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

Ритмизация выполняет несколько важных функций: 1) она под-
держивает ключевую связь осей «физическое — духовное», «че-
ловек — природа»; 2) облегчает рецепцию текста (что усиливают
паралингвистические ресурсы — ритм произнесения, интониро-
вание и паузация); 3) благодаря мерному чередованию сходных
словесных рядов текст обретает строгую соразмерность, строй-
ность и внутреннюю гармонию — определяющие, с точки зре-
ния риторической поэтики, свойства прекрасного и запоминаю-
щегося текста35.

Отметим, что в тексте медитации исключается множествен-
ность интерпретаций, все слова употребляются в прямом значе-
нии, практически отсутствуют стилистические тропы и фигуры
речи. Б е з ó б р а з н а я образность сама по себе является рито-
рическим приемом, обеспечивающим «конкретность, точность,
ощутимость изображения»36:

Вообразите, что вы стоите у подножия огромной горы. Со всех сторон вас
окружают каменные исполины. Может быть, это Памир, Тибет или Гима-
лаи. Где-то в вышине, теряясь в облаках, плывут ледяные вершины гор. Как
прекрасно должно быть там, наверху! Вам хотелось бы оказаться там. И вам
не нужно добираться до вершин, карабкаясь по труднодоступной и опасной
крутизне, потому что вы... можете летать. Посмотрите вверх: на фоне неба
четко виден темный движущийся крестик. Это орел, парящий над скала-
ми... Мгновение — и вы сами становитесь этим орлом. Расправив свои могу-
чие крылья, вы легко ловите упругие потоки воздуха и свободно скользите
в них... ( Горная вершина, Ист. 2).

ГАПТИЧЕСКИЙ КОД

В медитативном нарративе тактильные ощущения относятся
к сфере «воображаемого» в процессе рецепции текста.

Гаптическая коммуникация — это информационный обмен,
содержанием которого является донесение до адресата эмоций
и ощущений, связанных с тактильными и кинестетическими
действиями37. В условиях медийно-опосредованной коммуни-

35 Там же.

36 А. И. Горшков, Русская стилистика и стилистический анализ произведе-
ний словесности, Литературный институт им. А.М. Горького, Москва 2008, с. 300.

37 М. В. Загидуллина, Вербализация гаптической коммуникации: медиаэс те-
тические черты // М. В. Загидуллина, А. К. Киклевич (ред.), Медиаэстетический компонент современной коммуникации…, с. 56.

103

ŻANNA SŁADKIEWICZ
кации автор стоит перед вопросом определенной кодировки
сообщения об осязании, где выбор семиотических ресурсов об-
ра зует эстетический «вес» целого.

Отсылка к тактильным ощущениям в медитации реализуется
в окольцовывающем нарративную структуру вступительно-за-
ключительном блоке, реже — в основной части текста. «Теле-
сный» словесный ряд включает сочетания слов, называющие
части тела медитирующего, описывающие его физические ощу-
щения и физическое состояние:

Обратите свой внутренний взор к пальцам правой руки. Кончики пальцев
правой руки как будто касаются поверхности теплой воды. Вы чувствуете
пульсацию в кончиках пальцев. Возникает ощущение, что рука постепен-
но погружается в теплую воду. Эта волшебная вода омывает вашу правую
кисть, расслабляет ее и подымается вверх по руке […]. По венам и артериям
правой руки бежит свежая обновленная кровь, даруя ей отдых и питая но-
выми силами… (Ист. 2).

Вербализация тактильности здесь подчинена некоему канону —
обозначение действий, ощущений и, наконец, удовольствия,
испытываемого в процессе. Введение адресата медитации
в определенное физическое состояние и выведение из него может
быть сопряжено со счетом как стимулом цепи психофизических
ощущений:

Я называю цифру 1 и сначала просыпаются ваши руки; цифру 2 — и возвра-
щается прежний ритм дыхания, уходит дремота и расслабленность, насту-
пает бодрость и энергичность; 3 — и просыпаться можно в том темпе и с той
скоростью, как вам будет удобно, чтобы испытывать приятные чувства от
процесса пробуждения; 3 и 4 — и веки становятся лёгкими, и, наконец, 5 —
можно открыть глаза, потянуться и проснуться окончательно (Ист. 7).

ВИЗУАЛЬНЫЙ КОД

Динамическое изображение медитативного ролика участвует
вместе с другими ресурсами в процессе интерсемиозиса, соз-
давая общее смысловое поле сообщения. Вербальный, звуко-
вой и визуальный компоненты медиатекста образуют инте-
гративное целое. Медитирующий может воспринимать текст,
заняв любую удобную позицию, с закрытыми или открытыми
глазами. В случае последнего движущееся изображение будет
играть вспомогательную роль, не столько стимулируя вооб-
ражение адресата, сколько гармонизируя и обогащая сообще-

104

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

ние. В аудиовизуальной медитации мы имеем дело с мульти-
плицированным кодированием, когда изображение дублирует
или дополняет содержание, выраженное языковыми знаками.

Изобразительный компонент представляет возможную реали-
зацию звучащего текста, передающего вербальные стимулы
для создания некоего мыслительного образа. Языковой текст
создает линейный, последовательно раскрывающийся образ
конструируемой реальности, а визуальный — представляет ее
пространственный, объемный вариант. Так, в ролике Лучшая
медитация для глубокого расслабления и снятия стресса

(Ист. 7) зритель видит прекрасные образы природы, меняющи-
еся времена года, леса и горы, что коррелирует с содержанием
текста.

В других случаях изображение может выполнять роль визу-
ального фона, как в большинстве медитаций перед сном, пред-
ставляющих ночное небо в разных вариациях. В них изображе-
ние, как правило, статично либо «зациклено» и раскрывается по
кругу.

Третий вариант — это ролики, в которых иконический ком-
понент соотносится с текстом медитации не дословно, а ассоци-
ативно. Так, Medytacja na stres i wyciszenie umysłu. Krótki relaks
po pracy (Ист. 4) визуально представляет образ молодой девуш-
ки, медленно и плавно занимающейся йогой на скалистом бе-
регу моря. Изображение динамично меняется на протяжении
всего ролика.

АКУСТИЧЕСКИЙ КОД

Доверие к автору текста и желание следовать за ним определяют
успех аудиомедитации. Ключевую роль при этом играет тембр
голоса продуцента, тон, темп речи и интонация, благодаря им
создается атмосфера медитации. Адресат слышит мягкий, рит-
мичный, неспешный женский голос (Ист. 1, 3, 8) или бархати-
стый, размеренный мужской баритон (Ист. 7, 9), который фик-
сирует и направляет внимание слушателя в течение всего сеанса.

Нарративные паралингвистические ресурсы (интонация, го-
лосовая модуляция, паузация) усиливают гаптические ощуще-
ния реципиента. Интервальный ритм может обозначаться на
письме многоточием:

105

ŻANNA SŁADKIEWICZ

Poczuj przyjemne rozluźnienie Twojej głowy, szyi i ramion…

Poczuj, jak rozluźniają się Twoje ręce i dłonie, Twoja klatka piersiowa i kręgo-słup, wszystkie narządy, brzuch, miednica, uda, kolana, łydki i stopy…

Każda część Twojego ciała staje się coraz lżejsza i lżejsza…

Wraz z wdechem rozluźnij się jeszcze bardziej i pozwól swojemu ciału mocno spoczywać na powierzchni, na której siedzisz lub leżysz w tej chwili…

Twoje ciało zasługuje na komfort i swobodę (Ист. 4).

Помимо голосовых характеристик продуцента, следует отме-
тить, что аудиовизуальные медитации всегда записываются на
фоне релаксационной мелодии либо звуков природы (капель
дождя, шума ветра или морского прибоя, щебета лесных птиц).

Нередко в записи используются бинауральные ритмы, имеющие
терапевтическое воздействие и побуждающие мозг реципиента
к «додумыванию» мелодии38. Такая акустическая реализация
формирует положительный эмотивно-коннотативный настрой
реципиента, являющийся обязательным условием эффективно-
сти медитативного текста.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Сегодня в гуманитарных науках фокус исследовательского вни-
мания сосредотачивается на «взаимосвязи между социально
обусловленными, практически функционирующими и мен-
тальными явлениями»39. В этой связи медитативные тексты
рассматриваются и как часть корпоративной культуры, и как
составляющая коммуникации в современном мультимедийном
пространстве, и как продукт идеологии, пропагандирующий

ЗОЖ и ментально-духовные социальные практики.

В рамках дискурсивного подхода мы рассмотрели совокуп-
ность практик с пристальным вниманием к семиотическим
ресурсам их реализации. Генеральной стратегией mindfulness-
медитации является гармонизация внутреннего состояния
человека, и этой задаче подчинены все знаковые системы, за-

38 Подробнее: Ю. Токарева, Аудионаркотики или пустышка: как рабо та-
ют бинауральные ритмы, 2022, https://trends.rbc.ru/trends/social/626-

92d129a79477fd8d34ec8 (27.02.2023); M. Hutchison, Megabrain: New Tools and Techniques for Brain Growth and Mind Expansion, W. Morrow, New York 1986.

39 Х. Куссе, В. Е. Чернявская, Культура: объяснительные возможности понятия в дискурсивной лингвистике, «Вестник Санкт-Петербургского универ ситета» 2019, № 16 (3), с. 452.

106

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

действованные в процессе дискурсивной концептуализации
и текстообразования. Эстетика медитативных текстов марки-
рована философией внутреннего роста и культурой ЗОЖ. Стра-
тегии фатичности, позитивной фасцинации и эстетизации про-
являются во всех ракурсах гетерогенной по своей организации
mindfulness-медитации — словесном, гаптическом, визуальном
и слуховом.

REFERENCES

Akopyan, Karen et al. Massovaya kul’tura. Moskva: Al’fa-M, 2004 [Акопян, Карен
и др. Массовая культура. Москва: Альфа-М, 2004].

Beck, Ulrich, Giddens, Anthony, Lash, Scott. Reflexive Modernization: Politics, Tradition and Aesthetics in the Modern Social Order. Stanford: Stanford University Press, 1994.

Benson, Herbert, Proctor, William. Relaxation Revolution: The Science and Genetics of Mind Body Healing. New York: Simon and Schuster, 2010.

Bulygina, Anastasiya, and Tkachenko, Ol’ga. “Ritoricheskaya struktura meditativnogo teksta.” Filologicheskiy aspekt, no. 08(76), < https://scipress.ru/philology/
articles/ritoricheskaya-struktura-sovremennogo-meditativnogo-teksta.html>

[Булыгина, Анастасия, and Ткаченко, Ольга. “Риторическая структура
современного медитативного текста.” Филологический аспект, 2021, no.

08(76)].

Dmitriyeva, Ol’ga, and Yermolayeva, Yelena. “Suggestivnyye kharakteristiki meditativnogo diskursa.” Yazyk v kontekste mezhkul’turnykh i natsional’nykh vzaimosvyazey. Fidayeva, Liliya et al. (eds.). Kazan’: KGMU, 2016: 65–71

[Дмитриева, Ольга, and Ермолаева, Елена. “Суггестивные характеристики
медитативного дискурса.” Язык в контексте межкультурных и нацио-
нальных взаимосвязей. Ред. Фидаева, Лилия и др. Казань: КГМУ, 2016: 65–71].

Eko, Umberto. Otsutstvuyushchaya struktura. Vvedeniye v semiologiyu. Moskva: Petropolis, 1998 [Эко, Умберто. Отсутствующая структура. Введение
в семиологию. Москва: Петрополис, 1998].

Gorshkov, Aleksandr. Russkaya stilistika i stilisticheskiy analiz proizvedeniy slovesnosti. Moskva: Literaturnyy institut im. A.M. Gor’kogo, 2008 [Горшков, Александр. Русская стилистика и стилистический анализ произведений
словесности. Москва: Литературный институт им. А.М. Горького, 2008].

Hutchison, Michael. Megabrain: new tools and techniques for brain growth and mind expansion. New York: W. Morrow, 1986.

Inglehart, Ronald. The Silent Revolution: Changing Values and Political Styles Among Western Publics. Princeton: Princeton University Press, 1977.

Kabat-Zinn, Jon. Mindfulness Meditation for Everyday Life. London: Piatkus, 1994.

Kabat-Zinn, Jon. Praktika meditatsii. Moskva: Eksmo, 2012 [Кабат-Зинн, Джон.

Практика медитации. Москва: Эксмо, 2012].

Kiklewicz, Aleksander, and Sładkiewicz, Żanna. “Mul’timodal’nost’– mul’timedi-ynost’ — mul’tikanal’nost’ i dr. Al’ternativnyye formy peredachi informatsii kak 107

ŻANNA SŁADKIEWICZ
problema lingvisticheskoy teorii i terminologii.” Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 2021, no. LXXVII: 153–173 [“Мультимодальность

— мультимедийность — мультиканальность и др. Альтернативные фор-
мы передачи информации как проблема лингвистической теории и тер-
минологии.” Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 2021, no.

LXXVII: 153–173].

Kusse, Holger, and Chernyavskaya, Valeriya. “Kul’tura: ob’’yasnitel’nyye vozmozh-nosti ponyatiya v diskursivnoy lingvistike.” Vestnik Sankt-Peterburgskogo universiteta, 2019, no. 16 (3): 444–462. [Куссе, Хольгер, Чернявская, Валерия.

“Культура: объяснительные возможности понятия в дискурсивной линг-
вистике.” Вестник Санкт-Петербургского университета, 2019, no. 16 (3): 444–462]. <https://doi.org/10.21638/spbu09.2019.307>.

Lunkin, Roman. “Novyye religioznyye dvizheniya v Rossii: khristianstvo i post-khristianstvo v zerkale novykh bogov i prorokov.” Dvadtsat’ let religioznoy svobody v Rossii. Malashenko, Alekseyi & Filatov, Sergey. (Eds.) Moskva: Rossiyskaya politicheskaya entsiklopediya, 2009: 329–394 [Лункин, Роман.

“Новые религиозные движения в России: христианство и постхристианство
в зеркале новых богов и пророков.” Двадцать лет религиозной свободы
в России. Ред. Малашенко, Алексей и Филатов, Сергей. Москва: Российская
политическая энциклопедия, 2009: 329–394].

Melnikov, Andrii. “‘Rewolucja uważności’ i instytucjonalizacja refleksyjności w praktykach społeczno-kulturowych.” Kultura Współczesna, 2020, no. 3(110): 24–34.

Mikhal’skaya, Anna. Osnovy ritoriki: Mysl’ islovo. Moskva: Prosveshcheniye, 1996 [Михальская, Анна. Основы риторики: Мысль и слово. Москва: Просвещение, 1996].

Mol’, Abraam. Teoriya informatsii i esteticheskoye vospriyatiye. Moskva: Mir 1966

[Моль, Абраам. Теория информации и эстетическое восприятие. Москва:

Мир 1966].

Novozhenova, Zoya. “Zhanry ezotericheskogo diskursa v massmediynom pro-
stranstve.” Medialingvistika, 2016, no. 4(14): 90–100 [Новоженова, Зоя.

“Жанры эзотерического дискурса в массмедийном пространстве.” Медиа-
лингвистика, 2016, no. 4(14): 90–100].

Panova, Yelena. “Mediaestetika slovesnosti: ritoricheskiy podkhod.” Mediaesteticheskiy komponent sovremennoy kommunikatsii. Zagidullina, Marina, and Kiklewicz, Aleksander. (Eds.). Chelyabinsk: RANKHIGS, 2020: 29–49

[Панова, Елена. „Медиаэстетика словесности: риторический подход.”

Медиаэстетический компонент современной коммуникации. Ред.

Загидуллина, Марина и Киклевич, Александр. Челябинск: РАНХиГС, 2020:

29–49].

Pickert, Kate. “The mindful revolution.” Time, 23.01.2014 <https://time.com/1556/
the-mindful-revolution/>.

Purser, Ronald. McMindfulness: How Mindfulness Became the New Capitalist Spirituality. New York–London: Repeater, 2019.

Rosa, Hartmut. Social Acceleration: A New Theory of Modernity. New York: Columbia University Press, 2013.

Smirnova, Tat’yana. Mayndfulnes i praktika vnimatel’nosti, ili Kak ispol’zuyut me-ditatsiyu v kompaniyakh, 2019 [Смирнова, Татьяна. Майндфулнес и практика внимательности, или Как используют медитацию в компаниях,

108

МЕДИАЭСТЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ…

2019]. <https://www.forbes.ru/forbeslife/375843-mayndfulnes-i-praktika-vni-matelnosti-ili-kak-ispolzuyut-meditaciyu-v-kompaniyah>.

Stepanov, Valentin. “Semioticheskiye kody v reklamnom tekste.” Lingvistika kul’turologii, 2012, no. 24 [Степанов, Валентин. “Семиотические коды в рекламном
тексте.” Лингвистика культурологии 2012, no. 24] <https://cyberleninka.

ru/article/n/semioticheskie-kody-v-reklamnom-tekste>.

Tokareva, Yuliya. Audionarkotiki ili pustyshka: kak rabotayut binaural’ny-ye ritmy 2022 [Токарева, Юлия. Аудионаркотики или пустышка: как
работают бинауральные ритмы, 2022] <https://trends.rbc.ru/trends/social/62692d129a79477fd8d34ec8>.

Tolle, Eckhart. A New Earth: Awakening to Your Life’s Purpose. New York: Dutton/

Penguin Group, 2005.

Tolle, Eckhart. The Power of Now: A Guide to Spiritual Enlightenment. Novato: New World Library, 1999.

Wilkinson, Iain. Suffering: A Sociological Introduction. Cambridge: Polity Press, 2005.

Yermolayeva, Yelena. “Meditatsiya kak rechevoy zhanr.” Universum: Filologiya i iskusstvovedeniye, 2015, no. 6(19) [Ермолаева, Елена. “Медитация как
речевой жанр.” Universum: Филология и искусствоведение, 2015, no. 6(19)]

<http://7universum.com/ru/philology/archive/item/2218>.

Zagidullina, Marina, and Kiklewicz, Aleksander. “Vvedeniye.” Mediaesteticheskiy komponent sovremennoy kommunikatsii. Zagidullina, Marina, and Kiklewicz, Aleksander. (Eds.). Chelyabinsk: RANKHIGS, 2020: 9–16 [Загидуллина,

Марина, и Киклевич, Александр. “Введение.” Медиаэстетический
компонент современной коммуникации. Ред. Загидуллина, Марина
и Киклевич, Александр. Челябинск: РАНХиГС, 2020: 9–16].

Zagidullina, Marina. “Verbalizatsiya gapticheskoy kommunikatsii: mediaestetiche-skiye cherty.” Mediaesteticheskiy komponent sovremennoy kommunikatsii.

Zagidullina, Marina, and Kiklewicz, Aleksander. (Eds.). Chelyabinsk: RANKHIGS, 2020: 54–69. [Загидуллина, Марина. “Вербализация гаптической
коммуникации:

медиаэстетические
черты.”

Медиаэстетический
компонент современной коммуникации. Ред. Загидуллина, Марина
и Киклевич, Александр. Челябинск: РАНХиГС, 2020:54–69].

ИСТОЧНИКИ
https://nsportal.ru/user/848922/page/meditatsiya-relaksatsiya
https://vk.com/@club_yoga_instructor-glubokoe-rasslablenie-i-iscelenie-te-
la-s-pomoschu-meditacii
https://www.youtube.com/playlist?list=PLZ5b40smtWoSvW3g0PJfATtu0ch-

Vse0C6
https://www.youtube.com/watch?v=oRtvRMamtic
https://www.youtube.com/watch?v=URCOk_jzCtg
https://infourok.ru/tekstsoprovozhdenie-dlya-relaksacii-dom-moey-du-
shi–2566793.html
https://www.youtube.com/watch?v=_Jg5Ju45g1A
https://www.youtube.com/watch?v=p7RM7D7T50Q&t=41s
https://www.youtube.com/watch?v=K2419fpoC-M

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15357

ANASTASIJA BELOVODSKAJA
http://orcid.org/0000-0002-2452-3303

Uniwersytet Wileński, Litwa

СЕЛФИ-ДИСКУРС И СЕТЕВАЯ КОММУНИКАЦИЯ

В ЭПОХУ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА

SELFIE DISCOURSE AND SOCIAL NETWORK COMMUNICATION

IN THE AGE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE

The article is dedicated to exploring the perspectives of researching selfie discourse in the context of the emergence of a new actor — artificial intelligence — in the field of digital communication. Selfie discourse, which is currently at-tributed the status of one of the main catalysts of mass communication in social media and is considered one of the most specific characteristics of human communication, is examined in the article from the following aspects: 1) the specificity of selfie discourse as a category of so-called user-generated content, existing at the intersection of models of interpersonal (ru: Я — ОН) and autocommunication (ru: Я — Я); 2) the specificity of selfie discourse as a kind or diary-type narrative, based on the technique of auto-referential representation and, at the same time, focused on the view and assessment of the Other; 3) the specificity of selfie discourse as a multi-semiotic phenomenon.

Keywords: selfie discourse, autoreference, autocommunication, artificial intelligence, multi-semiotic, multimodality, visual narrative

К сожалению, я не могу предоставить вам селфи или селфи-
текст, поскольку я — компьютерная программа, я не имею фи-
зического тела, я не обладаю индивидуальностью и эмоцио-
нальной составляющей, поэтому я не могу делать фотографии
или описывать свои мысли и чувства, как это делают люди.

Ответ AI (ChatGPT, version 13) на просьбу создать селфи

Эпиграфом к этой статье не случайно стала цитата из диалога
с разработанным компанией OpenAI искусственным интеллек-
том, способным генерировать тексты, практически неотличимые
от написанных человеком. Последствия внедрения искусствен-
ного интеллекта в нашу жизнь нам еще предстоит оценить, но
в рамках данной публикации мы бы хотели остановиться на тех

110

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

аспектах этого вопроса, которые касаются функционирования

ИИ в поле так называемого user-generated контента — «одно-
го из конституирующих признаков социальных медиа»1. Особое
внимание в рамках этого поля современной массовой коммуни-
кации привлекает селфи-дискурс, который, как отмечают Татья-
на Е. Землинская и Наталия Г. Ферсман, стал одним из «самых
распространенных сегодня способов общения, конструирования
собственной идентичности и социальных отношений»2. Каким
образом ИИ как новый актор цифровой коммуникации вписы-
вается в это поле? И можно ли считать селфи-дискурс специфи-
ческой чертой человеческой коммуникации? Это те вопросы, ко-
торые стали основными катализаторами заложенных в основу
статьи размышлений3.

СЕЛФИ-ДИСКУРС В КОНТЕКСТЕ СЕТЕВОЙ КОММУНИКАЦИИ

В широком понимании к селфи-дискурсу можно отнести любые

Я-тексты, имеющие автореферентный характер. Иначе говоря,
понятие селфи-дискурс охватывает не только знакомые любо-
му пользователю соцсетей фотоснимки самого себя, сделанные
с помощью камеры смартфона, но и другие формы Я-текстов.

Главная особенность этих текстов заключается в том, что они,
как метко подмечает AI (ChatGPT, version 13),
фокусируются на личной перспективе автора, а не на фактах, событиях
или общих концепциях… В современном мире Я-тексты часто публикуются
в социальных сетях, блогах, на форумах и других онлайн-платформах. Они
могут быть не только средством самовыражения, но и формой социальной
коммуникации и общения с другими людьми4.

1 Е. В. Медведева, Instagram: пространство продвигающей коммуникации,

«Медиа лингвистика» 2019, №6 (3), с. 369–380.

2 Т .Е. Землинская, Н.Г. Ферсман, Коммуникативная среда и селфи как
культурный код современности, «Межкультурная и межъязыковая
коммуникация» 2015, № 4 (18), с. 231–238.

3 Автор статьи хотел бы выразить искреннюю благодарность студентам
магистерской программы Вильнюсского университета «Русистика:

Медиалингвистика» за наце лив шие на создание данной статьи размышления
о природе ИИ и последствиях его внедрения в самые разные сферы нашей
жизни.

4 Ответ AI (ChatGPT Feb 13 Version) на вопрос «Что ты знаешь про Я-тексты?»,
https://chat.openai.com/auth/login (05.01.2023).

111

ANASTASIJA BELOVODSKAJA

Автореферентный характер Я-текстов позволяет считать сел-
фи-дискурс социальных сетей разновидностью нарративов
дневникового типа, строящихся на технике автореферентного
отображения и позволяющих «собрать воедино события своей
жизни, впечатления, соединить прошлое и настоящее. Иными
словами — увидеть свою «самость», создать себя, обнаружить
в мире такой объект, как self»5. Важной особенностью авторе-
ферентного отображения в соцсетях является то, что здесь этот
процесс всегда ориентируется на взгляд и оценку Другого: Esse
est percipi 6 — это положение философии Джорджа Беркли,
сформулированное еще в 18 веке, прекрасно вписывается в ха-
рактеристику современного селфи-дискурса, существующего
в пространстве социальных сетей, где, как отмечает Элеонора

Р. Лассан7, за желанием производить контент и делиться им
стоит не что иное, как необходимость быть увиденным и/или
услышанным. Отличительной особенностью подобной само-
презентации оказывается возможность контролировать процесс
создания образа себя: « Я в качестве Self-presenting mаn определяю себя, свою личную жизнь, […] и это обязательно происходит
перед взглядами других и себя-Другого»8.

Выделенное определение себя-Другого, отстранённо наблюда-
ющего за собой как Self-presenting man, требует особого рассмо-
трения в связи с вопросом о специфическом характере сетевой
коммуникации, совмещающей две модели: Я — ОН и Я — Я. По
определению Юрия М. Лотмана9, модель Я — ОН представляет
собой наиболее типовой случай передачи информации, в кото-

5 Е. Е. Бразговская, Когнитивный потенциал автореференции: самоописания
в прозе Станислава Лема, «Вестник Пермского университета: Российская
и зарубежная фи лология» 2013, №2, с. 96.

6 «Cуществовать — значит быть воспринимаемым» (перевод с латинского
языка).

7 Э. Р. Лассан, О виртуальной коммуникации как возможном объек те медиалингвистики («Фейсбук»: возвращение в прошлое), «Коммуника тивные
исследования» 2016, № 4 (10), с. 7–20, https://cyberleninka.ru/article/n/o-
virtualnoy-kommunikatsii-kak-vozmozhnom-obekte-medialingvistiki-feysbuk-
vozvraschenie-v-proshloe (25.01.2023). Выде лено нами — А. Б.

8 А. В. Дроздова, Визуализация повседневности в современной медиакультуре.

Диссер тация на соискание ученой степени доктора культурологии, РГГУ,

Москва 2017, с. 258.

9 Ю .М. Лотман, Автокоммуникация: «Я» и «Другой» как адресаты (о двух
моделях коммуникации в системе культуры // его же, Внутри мыслящих
миров, Азбука-Атти кус, Спб 2015, с. 30–53

112

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

ром Я — обладатель информации, ОН — адресат, и предполага-
ется, что передаваемое сообщение известно мне, но не известно
ему. В свою очередь, модель Я — Я предполагает, что субъект пе-
редает информацию себе же, то есть тому, кто ее и так знает. Как
отмечает Лотман, примеры автокоммуникации, несмотря на их
внешнюю парадоксальность, играют достаточно значимую роль
в системе культуры: к ним он относит не только примеры мне-
монической коммуникации, когда текст пишется как «узелок на
память» для самого себя10, но и

[...] все случаи, когда человек обращается к самому себе, в частности, те
дневниковые записи, которые делаются не с целью запоминаний опреде-
ленных сведений, а имеют целью, например, уяснение внутреннего состоя-
ния пишущего, уяснение, которое без записи не происходит11.

Результатом подобного типа автокоммуникации оказывается
приращение смыслов и «переформатирование» Я, происходящее
за счет взгляда себя-Другого на себя как объект (автореферентность) и обращения к себе как адресату (автокоммуникация).

В случае создания селфи-изображения это отстранение себя
от себя-Другого преобразуется в то, что Алла В. Дроздова опре-
деляет как «новую форму отчуждения»:

Я отчуждаю себя от себя посредством камеры гаджета, ставшей моим гла-
зом, который смотрит на меня как на Другого [...] Новая форма отчуждения,
с одной стороны, позволяет мне выйти за собственные пределы, а с другой

— ее следствием становится «соскальзывание с идентичности», попадение
в плен общепринятых «фотографических» рамок, которые задают правила
видения и восприятия своего жизненного мира12.

Отмеченное Дроздовой «попадение в плен общепринятых ра-
мок» связано, прежде всего, с публичностью селфи-дискурса,
представленного в социальных сетях: каждый — с разной сте-
пенью осознанности — строит свой сетевой образ и формирует

«техники самовидения», ориентируясь на те социальные связи
и группы, в которые он включен.

10 Использование мнемонической функции характерно и для современных
социальных сетей: в качестве примера можно привести пользовательские
публикации в Facebook с пометкой «на потомсотру». Кроме того, в самой
социальной сети Facebook предусмотрена функция «Воспоминания»,
позволяющая получить напоминания о публикациях, которые ранее были
размещены пользователем или в которых он был отмечен.

11 Ю. Лотман, Автокоммуникация: «Я» и «Другой»…, с. 32.

12 А. Дроздова, Визуализация повседневности…, с. 258.

113

ANASTASIJA BELOVODSKAJA

Стоит отметить, что и типовая модель коммуникации Я — ОН
в условиях социальных сетей также приобретает специфические
характеристики. Если, вслед за Лотманом, считать, что в рам-
ках этой модели субъект Я является обладателем информации
и передает ее адресату ОН, то в качестве вербального эквивален-
та данной схемы можно представить конструкцию « сообщаю,
что…». Однако, как отмечает Елена В. Медведева13, трудно пред-
ставить реальную коммуникативную ситуацию, когда кто-то
вдруг начинает сообщение без какого-либо стимула — и так же
трудно представить себе адекватную реакцию на такое сообще-
ние со стороны слушателей. Иначе говоря, информативный акт
предполагает некий запрос слушателей на получение сообще-
ния. Своеобразной имитацией этого запроса в Фейсбуке служит
обязательный раздел ленты новостей в профиле каждого поль-
зователя, содержащий вопрос с личным обращением: «Что у вас
нового…?». За счет этого приема задается коммуникативная
ситуация обмена новостями: размещая любую публикацию, мы
как бы отвечаем на заданный нам вопрос. Однако по своей сути
подобные публикации относятся скорее к области фатической
коммуникации, основными целеустановками которой являются

«сближение внутренних миров людей»14, солидаризация (де-
монстрация принадлежности к кругу «своих»), достижение эмо-
ционального комфорта — и немалую роль в достижении этих
целей играет реакция аудитории (лайки, комментарии и т.д.).

Подобная ориентация модели Я — ОН на фатику и совмеще-
ние ее с моделью Я — Я в контексте социальных сетей позволяет
выйти за определение селфи-текста как самопрезентации через

«сообщение миру о себе и том, что я знаю» (что в некоторых ис-
следованиях расценивается как акт аутохвальбы 15 либо даже
как директивный акт: знай то, что знаю я; делай, как я и даже
завидуй мне!16). Более точным представляется определение
селфи-текста как акта самоидентификации через: а) обраще-
ние к собственным переживаниям, воспоминаниям и чувствам

13 Е. Медведева, Instagram: пространство продвигающей коммуникации…

14 Н. Д. Арутюнова, Фактор адресата, «Известия Академии наук СССР. Серия: Лите ратура и язык» 1981, т. 40, № 4, с. 364.

15 А. А. Романов, Л.А. Романова, Дискурс-селфи как перформативный комму-
никативный феномен социальных сетей // Межкультурная коммуникация: теория и практика: сб. науч. тр. , Изд-во Томского политехнич. ун-та, Томск 2017, с. 72–78.

16 Э. Лассан, О виртуальной коммуникации…

114

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

(авто/биографическая стратегия); б) ощущение принадлежно-
сти группе (партиципативная стратегия). Вербальный эквива-
лент подобного акта самоидентификации может быть сформули-
рован следующим образом : «сообщаю, что я такой же, как…».

Наиболее очевидна реализация подобной интенции самоиден-
тификации в селфи-текстах обычных пользователей соцсетей,
целью которых не является продвижение аккаунта с какими бы
то ни было целями. Однако и так называемые «инфлюэнсеры»17
социальных сетей, демонстрирующие и, в определённой степе-
ни, диктующие многочисленным подписчикам определенный
стиль жизни или мышления, конструируют свой образ, перено-
сясь в ситуацию взгляда на себя со стороны и постоянно коррек-
тируя «свой социальный и культурный габитус»18.

Примечательно, что появление ИИ как нового актора в поле
цифровой коммуникации практически не вносит изменений
в зону селфи-дискурса: создавая селфи, мы ориентируемся на
взгляд/мнение/оценку тех, кому приписываем наличие созна-
ния и системы ценностных координат. При этом сам ИИ, обу-
ченный на огромном количестве текстов, созданных самыми
разными людьми и представляющих самые разные сферы зна-
ний и человеческого опыта, в каком-то роде является нашим
коллективным отражением. Возможно, этот «портрет» даже
можно было бы назвать нашим «коллективным селфи» (вспом-
ним, в частности, способность ИИ дообучаться и перенимать,

«отзеркаливая», стиль и образ того, с кем ведется коммуни-
кация). На этом фоне сама интеракция с участием ИИ может
быть определена как вариант автокоммуникации: подключение
к коллективному разуму, стоящему за ИИ и опирающемуся на
доступный ИИ коллективный опыт человечества, в какой-то
степени представляет собой разговор человека с тем, частью
чего он сам и является.

Размышления относительно изменений поля сетевой инте-
ракции в связи с приходом ИИ как нового актора, безусловно,
требуют дополнительных дискуссий и рефлексии — но на дан-
ный момент представляется необходимым как минимум обозна-
чить векторы возможных размышлений. В этой связи обратимся
к еще одному крайне важному аспекту, напрямую связанному со

17 Термин не является устоявшимся и встречается в разных вариантах написания: ин
флюенсеры,инфлюэнсеры (от англ. influence — «влияние»).

18 А. Дроздова, Визуализацияповседневности… , с. 262.

115

ANASTASIJA BELOVODSKAJA
спецификой селфи-дискурса — мультисемиотичности сетевой
коммуникации.

СЕЛФИ-ДИСКУРС

В КОНТЕКСТЕ МУЛЬТИСЕМИОТИЧНОСТИ КОММУНИКАЦИИ

Прежде всего, следует отметить, что мультисемиотичность
представляет собой общее свойство человеческой коммуника-
ции, основанное на так называемом «принципе дополнительно-
сти знаковых систем», каждая из которых по умолчанию имеет
ограниченный репрезентирующий потенциал. Так, по утверж-
дению Елены Е. Бразговской19, интерпретация и осмысление
вербальных текстов всегда сопровождается созданием их обра-
зов на ментальном плане; и наоборот — восприятие визуальных
и прочих образов сопровождается их вербализацией (вспомним
экфрасис как «сложный процесс включения изобразительного
текста в вербальный и наоборот»20). При этом, исходя из прин-
ципа дополнительности знаковых систем, в процессе подобного
взаимодействия семиотических компонентов происходит не ду-
блирование, а достраивание информации.

В свете указанной выше мультисемиотичности коммуни-
кации, проявляющейся в обязательности семиотической ком-
бинации несловесного и словесного (даже если какой-то из
компонентов не проявлен физически), крайне интересным
представляется тот факт, что селфи-изображения практиче-
ски всегда сопровождаются дополнительным вербальным «об-
рамлением», задающим «рамки» интерпретации визуального
компонента: это может быть как развернутый текст, так и вер-
бализованная геометка или метка с именами связанных с изо-
бражением людей, с указанием чувств, событий из жизни и т.д.

Например:

У природы нет плохой погоды... есть только неподходящая одежда... Всем
хороших выходных, друзья! Будьте здоровы! #природа #снег #мороз

#закаливание #себяшка #frozen #winter #snow #ice #selfie #naturelover #na-
turearoundus

#ПитерСтупени — счастлив с @Obi Chri в #Санкт-Петербург

19 Е. Е. Бразговская, Семиотика. Языки и коды культуры, Юрайт, Москва 2019.

20 А. В. Кудякова, Экфрасис: границы термина, «Молодой ученый» 2021, № 32

(374), с. 90–93, https://moluch.ru/archive/374/83502/ (03.01.2023).

116

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

У Екатерининского дворца, Пушкин (Царское Село)

#Пушкин #ЦарскоеСело #Петербург #СанктПетербург #Лето  #селфи #лю-
дигорода

И селфи в зеркале на память! #mirrorlook  #giselle в @bolshoi_theatre Приведенные примеры показывают, что одной из наиболее ча-стых вербальных меток селфи (вне зависимости от социальной
сети, в которой делается публикация) является хештег #selfie

(либо его варианты #selfi, #selfies, #селфи, #автопортрет, #се-
бяшка и т.п.), что можно считать одним из маркеров данного
типа медиатекста. Нередко эта метка входит в устойчивый ком-
плекс хештегов, повторяющийся в публикациях разных авторов
и представляющих собой набор «трендовых» меток, направлен-
ных на продвижение публикации. Например:

#selfie #instagood #instalike

#happy #beautiful #selfie #picoftheday #like4like

#яживу #foto #selfie #взаимныелайки

Использование хештега #selfie для обозначения селфи-изобра-
жения на первый взгляд может показаться излишним, однако
этот прием включает публикацию в поток селфи, отмеченных
тем же хештегом — и перед нами предстает калейдоскоп фото-
графий, сделанных в разное время, разными людьми, с разных
ракурсов, с разным паратекстуальным «обрамлением», но объ-
единенных в единый супертекст.

Нередко хештеги сопровождаются дополнительными графи-
ческими или визуальными компонентами, также выполняющи-
ми функции смыслообразования, т.е. достраивающими визуаль-
ную часть сообщения. Например:

#Selfi

---------------------------------------------

#just #one #selfi

----------------------------------------------

По мнению американского арт-критика Джерри Зальца21, селфи
обладают целым набором закрепившихся кодов, управляющих

21 J. Saltz, Art at Arm’s Length: A History of the Selfie, Vulture, 2014, http://www.

vulture.com/2014/01/history-of-the-selfie.html (22.01.2023).

117

ANASTASIJA BELOVODSKAJA
его восприятием. Взаимодействие этих кодов базируется на спо-
собности человеческого разума овладеть многомерностью взаи-
модействия смыслообразующих кодов при интерпретации муль-
тисемиотичного текста (см. определение Бразговской: «человек
как семиотический полиглот»). Здесь вновь возникает вопрос
о степени полноты генерации и восприятия мультисемиотично-
го текста искусственным интеллектом: человеческие алгоритмы
создания и интерпретации любого мультисемиотичного фено-
мена тесно связаны с мультимодальностью человеческой ком-
муникации, базирующейся на слаженной работе сенсорных си-
стем, т.е. на опыте, отсутствующем у ИИ.

СЕЛФИ-ДИСКУРС В КОНТЕКСТЕ ВИЗУАЛЬНОЙ НАРРАТИВНОСТИ

Отмеченный в предыдущем разделе статьи семиотический по-
лиглотизм человека позволяет говорить о том, что, несмотря на
значительный рост визуального компонента в современной се-
тевой коммуникации, смена «власти текста» на «власть картин-
ки» не означает какого-либо возврата к архаико-мифологиче-
скому «дословному». По мнению Владимира И. Мартынова, это
все-таки движение вперед — «движение к некоему неведомому

‘послесловному’ состоянию цивилизации»22, т.е. состоянию, ког-
да семиотический полиглотизм человека выйдет на новый уро-
вень развития.

В то же время, следует отметить, что наблюдающийся сегод-
ня в цифровом пространстве количественный рост визуальных
форм коммуникации значительно изменяет скорость и произ-
водства, и восприятия контента. На этом фоне создание визу-
ального автореферентного нарратива оказывается более до-
ступным, чем создание нарратива вербального. Доступность
визуального нарратива обусловлена и тем, что далеко не все
владеют словом в той степени, чтобы достаточно точно выра-
зить себя. В свое время Маршалл Маклюэн указал на то, что
фотография произвела настоящую революцию в традиционном
изобразительном искусстве, которому пришлось перейти «от

22 А. С. Нилогов, Выскальзывание из-под власти слова. Владимир Мартынов
о проти во стоянии иконоцентричности и литературоцентричности,

«Независимая газета» 2009, http://www.ng.ru/ng_exlibris/2009-05–14/2_
martynov.html (цит. по А. Дроздовой, Визуализация повседневности…).

118

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

внешнего копирования к внутреннему изготовлению»23. Пере-
фразируя Маклюэна, можно сказать, что селфи-изображения
тоже оказались революционным продуктом в сфере массовой
коммуникации: не в смысле новизны идеи24, а в смысле изме-
нения способов «внутреннего изготовления», лежащих в основе
самоидентификации.

Говоря о техниках визуальной нарративности применитель-
но к селфи-дискурсу, хотелось бы обратить внимание на то, что
формат селфи-изображений может быть крайне разнообраз-
ным, причем об устоявшемся характере этого разнообразия сви-
детельствует ряд вполне установившихся номинаций:

Mirror Selfie — селфи, сделанное при помощи зеркала (и его наиболее ча-
стая разновидность Lift Selfie);

WakeUpSelfie или «постельное селфи», изображающее только проснувше-
гося человека;

Welfie (Workout Selfie) — селфи в спортзале;

Relfie (Relationship Selfie) — селфи с близким/-и;

Groufie (Group Selfie) — селфи, сделанное вместе с группой от трех человек
и т.д.

Более того, лицо далеко не обязательно является «силовым цен-
тром» селфи-изображения: в центр кадра могут попадать губы

(вспомним Duck Face selfie), ногти (Selfie Nails), ноги (Shoes

Selfie) и любые другие части тела. При этом визуальный код сел-
фи постоянно расширяется за счет совершенствования техно-
логий: так, сегодня никого не удивляют селфи, сделанные при
помощи дронов, управляемых фотографируемым. Статический
характер изображений также более не является характерной
чертой селфи — рядом с селфи-фотографиями активно сосуще-
ствуют селфи-видео. Значительные изменения в культуру селфи
привносят и все более совершенствующиеся фильтры, позволя-
ющие значительно изменить внешность и подстроить ее под су-
ществующие стандарты25.

23 М. Маклюэн, Понимание медиа. Внешние расширения человека, Центр гуманитар ных техно логий, Москва 2003. https://gtmarket.ru/library/basis/3528

(20.01.2023).

24 Напомним, что историю селфи принято возводить к знаменитому
автопортрету итальянского мастера 16 века Франческо Пармиджанино, на
котором он отобразил свое отражение в выпуклом зеркале.

25 В качестве примера можно привести фильтр Bold Glamour, который произвел настоящую революцию в социальной сети TikTok в конце февраля 2023
года из-за своей способности полностью подстраиваться под черты лица
и мимику человека.

119

ANASTASIJA BELOVODSKAJA

Одновременно со стратификацией форматов селфи мы на-
блюдаем стратификацию в их использовании. Так, исследова-
тельский проект Why We Post 26 ( Зачем мы постим), направленный на изучение практик использования социальных сетей
в разных частях света, показал, что доминирующие в том или
ином социуме приемы создания визуального нарратива селфи
отражают сложившиеся в соответствующей группе представ-
ления о норме. К примеру, отличительной чертой селфи в сре-
де жителей некоторых рабочих поселений Бразилии оказался
акцент на «классическом» формате селфи, когда автор селфи
находится на первом плане. При этом жители указанных посе-
лений, делая селфи, крайне внимательно относились не только
к своему внешнему виду (прическе, макияжу, одежде и т.п.), но
и к фону изображения. Основной стратегией выбора фона для
селфи здесь было стремление избегать любых «нестатусных»

изображений (в пользу спортзалов или бассейнов, позволявших
демонстрировать спортивное тело, что полностью вписывалось
в характерный для описываемой группы культ внешнего вида).

В отличие от Бразилии, отличительной особенностью чилий-
ской селфи-культуры в исследуемый период времени и в иссле-
дуемом срезе аудитории оказалось не индивидуалистическое
самопредставление, а визуальная демонстрация своей связи
с другими членами группы: селфи на работе, селфи с друзьями,
селфи с семьей и т.п. При этом фону селфи в местной селфи-
культуре не придавалось никакого особого значения. Еще од-
ной специфической чертой селфи этого региона оказалось так
называемое фути-селфи (от Foot Selfie), на котором изображе-
ны ноги человека, расслабленно сидящего перед телевизором

(сравним с культом спортивного тела в бразильских селфи).

Приведенные примеры, свидетельствующие о размежева-
нии селфи-культуры, демонстрируют различия ценностных си-
стем, стоящих за визуальным селфи-нарративом социальных
групп, с которыми себя идентифицирует «постящий». Это еще
раз подтверждает мысль о том, что отображение себя всегда на-
строено на Другого: в основе селфи-сюжетов, представляющих
разные селфи-культуры, оказываются повторяющиеся сцена-
рии, репрезентирующие некие закрепившиеся в том или ином

26 D. Miller, E. Costa, L. Haapio-Kirk, N. Haynes, J. Sinanan, Т. McDonald, R. Nico-lescu, J. Spyer, S. Venkatraman and X. Wang, Why We Post, «Anthropology News» 2016, № 57(9). DOI: 10.1111/an.122 (02.01.2023).

120

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

социуме нормы одобряемого поведения, внешнего вида и сти-
ля жизни.

Возвращаясь к мысли об ИИ, следует отметить, что автомати-
чески генерируемые тексты также репрезентируют нормы, от-
ражающиеся в том корпусе текстов, на которых обучен алгоритм

— именно за счет этого мы получаем отраженный в сгенериро-
ванном тексте «коллективный» автопортрет социума (вспомним
изложенные выше размышления об интеракции с участием ИИ
как форме автокоммуникации). Тем не менее, в случае человече-
ской коммуникации не стоит забывать о феномене множествен-
ной идентичности: порой люди склонны вступать в группы, ре-
ализующие совершенно разные коммуникативные интенции.

В этом отношении способы конструирования идентичности,
которая, в соответствии с социально-конструкционистским под-
ходом, «не является фиксированным или изначальным феноме-
ном, как утверждают эссенциалисты, но […] формируется ‘от мо-
мента к моменту’ в процессе интеракции»27, оказываются тесно
связанными с конструированием самопрезентации как инстру-
мента успешного коммуникативного взаимодействия в разных
социальных группах.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

В заключение актуализируем основные идеи относительно пер-
спектив исследования селфи-дискурса.

Во-первых, селфи-дискурс представляется одной из наибо-
лее специфических особенностей человеческой коммуникации.

Селфи-образ, неизбежно конструирующийся через Другого, не
кажется актуальным для «дегуманизированной» коммуника-
ции, генерируемой нейросетями. Возможно, именно селфи ока-
жется тем типом дискурса, который не позволит роботам вытес-
нить человека из пространства языкового бытия.

Во-вторых, исследование векторов развития языка селфи
и особенностей визуальной нарративности тесно связано с из-

27 D. Chau, C. Lee, Discursive construction of identities in a social network-educational space: Insights from an undergraduate Facebook group for a linguistics course, «Discourse, Context and Media» 2017, №18, с. 31–39,
https://doi.org/10.1016/j.dcm.2017.04.003 (2022.12.21); оригинал цитаты:

«[...] is not fixed or primordial, as what essentialists argue, but […] shaped ‘from moment to moment in the course of interaction» (перевод наш — А.Б.).

121

ANASTASIJA BELOVODSKAJA
учением перспектив развития так называемого дигитального
языка. Как отмечает Наталья И. Клушина, «именно дигиталь-
ный язык становится новым способом выражения наших мыс-
лей […] и тем самым «переформатирует» традиционный лите-
ратурный язык»28.

В-третьих, изучение специфики различных селфи-культур
может способствовать реконструированию ценностной системы
тех или иных социальных групп, а также изучению феномена
множественной идентичности как инструмента эффективной
коммуникации.

REFERENCES

Arutyunova, Nadezhda. “Faktor adresata.” Izvestiya Akademii nauk SSSR. Seriya: Literatura i yazyk, 1981, t. 40, no. 4 :356–367 [Арутюнова, Надежда. “Фактор
адресата.” Известия Академии наук СССР. Серия: Литература и язык,

1981, t. 40, no. 4: 356–367].

Brazgovskaya, Yelena. “Kognitivnyy potentsial avtoreferentsii:samoopisaniya v proze Stanislava Lema.” Vestnik Permskogouniversiteta: Rossiyskaya i zarubezhnaya filologiya, 2013, no. 2: 94–102 [Бразговская, Елена. “Когнитивный потенциал
автореференции: самоописания в прозе Станислава Лема.” Вестник

Пермского университета: Российская и зарубежная филология, 2013, no.

2: 94–102].

Brazgovskaya, Yelena. Semiotika. Yazyki i kody kul‘tury. Moskva: Yurayt, 2019

[Бразговская, Елена. Семиотика. Языки и коды культуры. Москва: Юрайт,

2019].

ChatGPT, version 13 <https://chat.openai.com/auth/login>.

Chau, Dennid, and Lee, Carmen. “Discursive construction of identities in a social network-educational space: Insights from an undergraduate Facebook group for a linguistics course.” Discourse, Context and Media, 2017, no. 18: 31–39

< https://doi.org/10.1016/j.dcm.2017.04.003>.

Drozdova, Alla. Vizualizatsiya povsednevnosti v sovremennoy mediakul’ture. Dis-sertatsiya na soiskaniye uchenoy stepeni doktora kul’turologii. Moskva: RGGU,

2017 [Дроздова, Алла. Визуализация повседневности в современной
медиа культуре. Диссертация на соискание ученой степени доктора
культурологии. Москва: РГГУ, 2017].

Klushina, Natal‘ya. “Mediastilistika i emotivnaya lingvistika.” Izvestiya VGPU. Filologicheskiye nauki, 2019: 158–161 [Клушина, Наталья. “Медиастилистика
и эмотивная лингвистика.” Известия ВГПУ. Филологические науки,

2019: 158–161] < https://cyberleninka.ru/article/n/mediastilistika-i-emo-
tivnaya-lingvistika>.

28 Н. И. Клушина, Медиастилистика и эмотивная лингвистика, «Известия

ВГПУ. Филологические науки» 2019, с. 158–161, https://cyberleninka.ru/ar-
ticle/n/mediastilistika-i-emotivnaya-lingvistika (2023 01 23).

122

СЕЛЬФИ ДИСКУРС…

Kudyakova, Anastasiya. “Ekfrasis: granitsy termina.” Molodoy uchenyy, 2021, no. 32

(374): 90–93 [Кудякова, Анастасия. “Экфрасис: границы термина.” Молодой
ученый, 2021, no. 32 (374): 90–93] < https://moluch.ru/archive/374/83502/>.

Lassan, Eleonora. “O virtual’noy kommunikatsii kak vozmozhnom ob’’yekte medialingvistiki («Feysbuk»: vozvrashcheniye v proshloye).” Kommunikativnyye issledovaniya, 2016, no. 4 (10): 7–20 [Лассан, Элеонора. “О виртуальной
коммуникации как возможном объекте медиалингвистики («Фейсбук»:

возвращение в прошлое).” Коммуникативные исследования, 2016, no.

4 (10): 7–20] < https://cyberleninka.ru/article/n/o-virtualnoy-kommunikat-
sii-kak-vozmozhnom-obekte-medialingvistiki-feysbuk-vozvraschenie-v-prosh-
loe>.

Lotman, Yuriy. Vnutri myslyashchikh mirov. Spb: Azbuka-Attikus, 2015 [Лотман, Юрий. Внутри мыслящих миров. Спб: Азбука-Аттикус, 2015].

Maklyuen, Marshall. Ponimaniye media. Vneshniye rasshireniya cheloveka.

Moskva: Tsentr gumanitarnykh tekhnologiy, 2003 [Маклюэн, Маршалл.

Понимание медиа. Внешние расширения человека. Москва: Центр гум.

анитарных технологий, 2003] <https://gtmarket.ru/library/basis/3528> Medvedeva, Yelena. “Instagram: prostranstvo prodvigayushchey kommunikatsii.”

Medialingvistika, 2019, no. 6 (3): 369–380 [Медведева, Елена. “Instagram: пространство продвигающей коммуникации” . Медиалингвистика, 2019,
no. 6 (3): 369–380] <DOI: 10.21638/spbu22.2019.307>.

Miller, Daniel at al. “Why We Post.” Anthropology News, 2016, no. 9 (57) .

Nilogov, Aleksey. “Vyskal‘zyvaniye iz-pod vlasti slova. Vladimir Martynov o pro-tivostoyanii ikonotsentrichnosti i literaturotsentrichnosti.” Nezavisimaya gazeta, 2009 [Нилогов, Алексей. “Выскальзывание из-под власти слова.

Вла димир Мартынов о противостоянии иконоцентричности и ли те ра-
туроцентричности.” Независимая газета, 2009] <http://www.ng.ru/ng_ex-
libris/2009-05–14/2_martynov.html>.

Romanov, Aleksey, and Romanova, Larisa. “Diskurs-selfi kak performativnyy kommunikativnyy fenomen sotsial‘nykh setey.” Mezhkul‘turnaya kommunikatsiya: teoriya i praktika: sb. nauch. tr., Tomsk: Izd-vo Tomskogo politekhnich.

un-ta, 2017: 72–78 [Романов, Алексей, и Романова, Лариса. “Дискурс-селфи
как перформативный коммуникативный феномен социальных сетей,”

Межкультурная коммуникация: теория и практика: сб. науч. тр. ,

Томск: Изд-во Томского политехнич. ун-та, 2017: 72–78].

Saltz, Jerry. “Art at Arm’s Length: A History of the Selfie.” Vulture, 2014, < http://
www.vulture.com/2014/01/history-of-the-selfie.html>.

Zemlinskaya, Tat’yana, and Fersman, Nataliya. “Kommunikativnaya sreda i selfi kak kul’turnyy kod sovremennosti.” Mezhkul’turnayai mezh’’yazykovaya kommunikatsiya, 2015, no. 4 (18): 231–238 [Землинская, Татьяна, и Ферсман, Наталия.

“Коммуникативная среда и селфи как культурный код современности.”

Межкультурная и межъязыковая коммуникация, 2015, no. 4 (18): 231–

238].

123

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15353

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
https://orcid.org/0000-0001-8606-4475

Uniwersytet Gdański

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW RAGE FACES I RAGE COMICS

W POLSKIM I ROSYJSKIM INTERNECIE

ON AESTHETICS OF RAGE FACES AND RAGE COMICS MEMES IN POLISH AND RUSSIAN INTERNET

In the article, the author discusses the aesthetics of image and comix memes, which are regarded as one of the most indicative trends of organizing the utterance on the net and the most popular mean of expressing oneself in certain communities of cyberculture. Observations of these objects in the communicative environment allowed us to identify a wide range of issues connected to aesthetics of everyday life such as the genesis of the objects, nominations of the units, identification of the sign, motives, social behavior, and cultural and communicative practices, forms of self-expression and pragmatical functionality of the units in global space and in Polish and Russian segments of the Internet.

Keywords: internet folklore, comix memes, aesthetics of everyday life, image, text Estetyka jako pojęcie filozoficzne w XXI wieku stała się przedmiotem badań interdyscyplinarnych, w których nastąpiło przesunięcie
uwagi z kontemplacji dzieła na analizę doświadczania twórcy i od-
biorcy. Doświadczanie estetyczne według Richarda Shustermana

„nie jest czymś, co rozgrywa się w galeriach i na salonach literackich.

Potencjalnie towarzyszy naszemu życiu w każdej chwili…”1. Pojęcie
estetyki związane z codziennością nie powinno być rozpatrywane
zgodnie z modelowym pojmowaniem dzieła sztuki i jego instytucjo-
nalną formą prezentacji. Estetyka codzienności skupia się na feno-
menach otaczającej rzeczywistości. Yuriko Saito2 za istotę rozważań
estetyczno-filozoficznych przyjmuje wszystkie detale codziennej
egzystencji, twierdząc, że powszechne czynności i przedmioty mają

1 M. Napiórkowski, Estetyka pragmatyczna Richarda Shustermana w kontekście współczesnych teorii sztuki, NCK,Warszawa 2008, s. 260.

2 Zob. Y. Saito, Everyday Aesthetics, Oxford University Press, Oxford 2007.

124

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

charakter estetyczny. „Na zjawiska analizowane przez Saito składają
się przede wszystkim (I) codzienne własności estetyczne (np. bycie
ładnym, brud, chaos) oraz (II) nasze doświadczenia tych własności
czy też reakcje na nie (np. satysfakcja, dezaprobata)”3. Według Wol-
fganga Welscha współczesna estetyka i jej doświadczanie wymagają
głębszej refleksji i badań transkulturowych, ponieważ charakteryzują
ją zjawiska hybrydyzacji i wzajemnego przenikania się. Autor stoi na
stanowisku, że w zasadzie wcześniejsze formy odrębności kulturowej
czy jednorodności wybranej kultury są dzisiaj niezgodne z faktami4.

Na skutek procesów globalizacyjnych i powstania wspólnej angloję-
zycznej przestrzeni kulturowo-komunikacyjnej zarówno w interne-
cie, jak i poza nim, tożsamość jednostek i narodów stała się zależna
od elementów zapożyczonych z obcych kultur. Częścią każdej współ-
czesnej kultury według Welscha jest wymiana wartości, przekonań
i stylów życia, które tworzą maksymalnie powiązane ze sobą formy
o rozmytych granicach. Taka hybrydyzacja spowodowała, że kultury
wchodząc w interakcje w ramach innych kultur stają się w nich we-
wnętrznymi treściami, swego rodzaju satelitami.

MEM JAKO TRANSKULTUROWY PRODUKT FOLKLORU INTERNETOWEGO

Jednym z wielu przykładów globalnych obiektów transkulturowych
dotyczących naszej codzienności są memy internetowe. Pomimo bra-
ku kanonicznej definicji5 we współczesnych naukach humanistycz-
nych uznano je za obiekty kultury masowej i jednostki komunika-
cji6. Iwona Burkacka skupia się na odbiorze memów internetowych

3 A. Andrzejewski, Struktura estetycznego doświadczenia codzienności, „Filozofia Nauki” 2014, тк 3(22), s. 126.

4 Zob. W. Welsch, Transkulturowość. Nowa koncepcja kultury, przeł. B. Sus ła, J. Wie tecki, w: R. Kubicki (red.), Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu trans-wersalnego. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Cz. 2. Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 1998, s. 203.

5 Zob. A. Śliz, Demotywator — emblemat kultury uczestnictwa? (wokół problemów definicyjnych memów oraz memów internetowych), „Zagadnienia Rodza-
jów Literackich” 2014, nr LVII, z. 1, s. 152–165.

6 Por.: M. Juza, Memy internetowe — tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 4; K. Gajewski, Mem internetowy jako gatunek wypowiedzi, w: K. Konarska, A. Lewicki, P. Urbaniak (red.), Z teorii i praktyki komunikacji społecznej. Stan i rozwój badań w Polsce, Libron, Kraków 2018; M. Wołoszyn, Czy memy są tekstami kultury? „Toruńskie Studia Bibliolo-giczne” 2019, nr 1 (22).

125

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
i zauważa, że: „niektóre można rozpatrywać jako dzieła sztuki (arty-
styczne memy), inne jako przejaw kultury kontrmówienia, komen-
tarz dotyczący rzeczywistości czy formę nieskomplikowanej rozryw-
ki”7. Mając charakter przekazu ludycznego, memy określane są przez
uczonych jako hieroglify współczesności, porównywane z malowidła-
mi ściennymi, prymitywnymi formami pisma obrazkowego, street
artem czy post-graffiti8.

Jako produkty będące wytworami ludzkiego namysłu, osadzone
w konkretnych czasach, spełniające kryterium funkcjonalne i prag-
matyczne memy stały się nieodłącznym elementem folkloru interne-
towego. Zważywszy, że są one efektem współdziałania globalnej spo-
łeczności, ten typ folkloru należy uznać za formę specyficzną i trudną.

W przestrzeni globalnej użytkownicy tworzą obiekty obrazowo-

-słowne reprezentujące zachowania i zjawiska określane jako piękne
i szokujące, patetyczne i podłe, tragiczne i komiczne. Poszczególne
serie memetyczne reprezentują jednak ogólny, wspólnotowy ideał es-
tetyczny, akceptowalny przez grupę, najczęściej konceptualizowany
w granicach konkretnej mikrospołeczności lub subkultury sieciowej.

Pozwala to traktować folklor internetowy jako źródło wiedzy o wspól-
notowej estetyce wybranych obiektów oraz guście i oczekiwaniach
odbiorców. Prowadząc rozważania o estetyce codzienności w folklo-
rze internetowym warto wskazać pragmatyczną funkcję jego wytwo-
rów: obiekty tworzone są przez człowieka, dotyczą ludzkiego życia,
relacjonują je. Z punktu widzenia funkcjonalności jednostki te pełnią
przede wszystkim rolę produktu szczególnego rodzaju publicystyki
społecznej 2.09, są źródłem bieżącej wiedzy, materiałem o charakte-
rze satyrycznym oraz narzędziem perswazyjnym, bowiem służą do
wyrażania i wzbudzania emocji oraz dzielenia się nimi.

Kryteria związane z wartościami estetycznymi memów zawsze
pozostaną subiektywne. W sposób szczególny należy jednak uwy-
puklić znaczenie zbiorowego wartościowania i oceniania obiektów
przez użytkowników, którzy w ten sposób ustalają trendy i upo-

7 I. Burkacka, Intertekstualność współczesnej komunikacji. Memy a teksty kultury,

„Poznańskie Spotkania Językoznawcze” 2016, nr 32, s. 75–91.

8 K. Piskorz, Internetowe memy — hieroglify XXI wieku, w: I. Hofman, D. Kępa-

-Figura (red.), Współczesne Media. Język mediów, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2013, s. 227–237.

9 L. Gąsowska, Mem internetowy — między narzędziem a produktem publicystyki 2.0, w: K. Tucholska, M. Wysocka-Pleczyk (red.), Człowiek zalogowany. Różnorodność sieciowej rzeczywistości, t. 3, Biblioteka Jagiellońska, Kraków 2014, s. 111–123.

126

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

wszechniają memetyczną formę przekazu. Jako jeden z elemen-
tów komunikacji młodego pokolenia w konkretnych przypadkach
jednostki memetyczne rozpatrywane są jako forma wyrazu arty-
stycznego, która jest odpowiedzią na współczesne zapotrzebowanie
rynku medialnej sztuki masowej, przeznaczonej dla codziennego
odbiorcy10.

Masowość występowania memów przyczyniła się do powstania
stwierdzenia, że tworzone są one przez anonimowego zbiorowego
kreatora. W wielomilionowym korpusie internetowym odnalezie-
nie punktu zerowego memu jest prawie niemożliwe, tym bardziej
że większość twórców korzysta z przywileju anonimowości. Istnieje
jednak pierwotny kreator, który tworzy szablon graficzny i komuni-
kacyjny11, ustanawiając wzorzec jednostki memetycznej, przekazuje
estetykę kompozycji, która staje się matrycą dla naśladowców. Ma-
sowi kreatorzy utrzymują replikowane jednostki w ramach przyjętej
przez wspólnotę konwencji. W zakresie edycji tekstu duplikują krój
czcionek (biały Impact z czarną obwódką, Arial i in.), przestrzegają
ich kanonu kolorystycznego (czcionki biała, czarna, czerwona i in.),
realizują wzorzec rozmieszczania tekstu w polu ikonicznym (paski
góra-dół, podpis pod elementem, dymek w memach komiksowych
i in.), stosują znaki interpunkcyjne zgodnie z przyjętymi normami ko-
munikacji sieciowej. Naśladowcy, wykorzystując szablony graficzne
i wzorce komunikacyjne, podążają drogą odtwarzania, aby wiruso-
wać umysły odbiorców.

Dla każdego odbiorcy takich konstruktów najważniejsze są umie-
jętności posługiwania się tymi jednostkami w komunikacji, ponieważ
ich prawidłowy odbiór i sprawna redystrybucja gwarantują udział we
wspólnocie. Umiejętność dekodowania memów zależna jest od wielu
kompetencji (komunikacyjnej, kognitywnej, językowej, społecznej,
kulturowej, historycznej i in.), a w przypadku memów obrazkowych
i filmowych, ze względu na dominantę ikoniczną w obiekcie — od
kompetencji wizualnej. Bogna Kietlińska sytuuje kompetencję wizu-
alną wśród kompetencji kulturowych i określa jako

[…] umiejętności interpretowania tego co wizualne, a co ogólnie można określić jako przekazy ikoniczne (przekazy te mogą być tożsame z dziełem sztuki, ale nie 10 Por.: J. Kalina, Co to jest memetyka, https://tsiss.wordpress.com/tag/facepalm/

(03.12.2022).

11 Przykładowy katalog szablonów Rage Faces, https://www.pngegg.com/pl/png-

-kmnxs (03.12.2022).

127

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
muszą, ich zasięg znacznie wykracza poza pole działalności artystycznej). Podobnie jak kompetencje kulturowe, kompetencje wizualne mają charakter twórczy…

Dzięki nim patrzenie staje się widzeniem12.

Podstawowym elementem ikonicznym memów obrazkowych jest naj-
częściej zdygitalizowany utwór samoistny (fotografia, rysunek, kadr
filmowy). W przypadku memów Rage Faces i Rage Comics mamy do
czynienia z obrazami, które powstały z wykorzystaniem technologii
komputerowej. Elementy ikoniczne zostały zaimportowane do in-
ternetów narodowych, w tym segmentu polskiego i rosyjskiego jako
globalne dobro wspólne, ulegają one procesom akulturacji i konwer-
gencji medialnej.

BADANIA MEMÓW RAGE FACES I RAGE COMICS

Dostępne w literaturze polskiej opracowania naukowe o Rage Faces
i Rage Comics13 dotyczą omówienia jednostek jako fenomenu cyber-
kultury, związane są z umieszczaniem ich w ramach gatunkowych14
i charakterystyką emocjonalną wybranych postaci15. W rosyjskoję-
zycznych źródłach memy te analizowano, m.in. pod względem ich cech
strukturalno-semantycznych16, jako instrument soft power w techno-
logii modelowania świata współczesnej młodzieży17, a także badając

12 B. Kietlińska, Kompetencje wizualne, Słownik Teorii Żywej Kultury. Obser-watorium Żywej Kultury — Sieć Badawcza, http://ozkultura.pl/wpis/963/5

(12.11.2022).

13 Rage Faces i Rage Comics są nazwami kanonicznymi, używanymi przez globalne
subkultury w niezmienionej formie. Tłumaczenia na języki docelowe pojawiły się w związku z potrzebą objaśniania ich znaczeń.

14 O. Makarowska, Лексические инновации в мемосфере: названия мемных
жан ров, „Studia Rossica Posnaniensia” 2020, vol. XLV/2, s. 205–219.

15 E. Godlewska, Emocje w sieci. Ekspresywność wybranych memów internetowych, w: U. Sokólska (red.), Odkrywanie słowa — historia i współczesność, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2015, s. 409–430.

16 Ю.В. Ерофеев, Дискурсивные особенности комических креолизованных
текстов серии Differenze Linguistiche («Языковые различия»), „Известия

Волгоградского государственного педагогического университета. Серия:

Педагогические науки. Филологические науки” 2019, nr 8 (141), s. 224–231.

17 М. Р. Бабикова, Интернет-мемы как инструмент soft-power — технологии
миромоделирования современной молодежи, „Политическая лингвистика”

2021, nr 5 (89), s. 116–121.

128

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

stosunek werbalnych i niewerbalnych komponentów memu18. W lite-
raturze anglojęzycznej skupiono się na ich wartości dla kultury cyfro-
wej, poszukiwaniu źródeł i katalogowaniu obiektów19.

WŚCIEKŁA ESTETYKA: TWARZE, CHARAKTERY, KOMIKSY

Charakterystyka estetyki Rage Faces i Rage Comics wymaga zastoso-
wania metody obserwacji obiektów w środowisku naturalnym. Takie
podejście pozwoli wyłonić codzienne zjawiska estetyczne, motywy,
zachowania społeczne i praktyki kulturowo-komunikacyjne w szero-
kim spektrum obejmującym genezę obiektów, identyfikację znaku,
formy wyrazu ekspresji i znaczenia, nominacje jednostek oraz ich
funkcjonowanie w ramach internetów narodowych. Instrumentem
naukowym w badaniu jest przeglądarka internetowa. Otrzymane wy-
niki traktowane są jako nieoznaczony korpus jednostek, pozwalają-
cy na wskazanie lokalizacji obiektów, określenie danych ilościowych
i cech jakościowych. W nawiasach kwadratowych umieszczono dane
ilościowe za okres 2008–2023 uzyskane w wyszukiwaniu zaawanso-
wanym grafiki z użyciem instrumentu google.com/advanced_ima-
ge_search. Wyniki uwzględniają zapytania sformułowane dokładnie
w podanym brzmieniu (w tekście zaznaczone kursywą).

Obserwowane jednostki w wyszukiwaniu frazy „Rage Comics”

zostały umieszczone przez użytkowników na 43,5 milionach stron
internetowych (dane z 30.01.23). Tworzą one korpus obiektów gra-
ficznych, w którym materiał można sklasyfikować jako twarze, cha-
raktery, komiksy.

Memy Rage Faces i Rage Comics jako jednostki transkulturowe zdominowały sieciową przestrzeń komunikacyjną w roku 2008.

Rage Faces ( Wściekłe twarze, Фейсы-эмоции) to obrazki przedsta-wiające codzienne reakcje emocjonalne, funkcjonujące jako samo-dzielne obrazy20 i jednostki komunikacyjne oraz elementy składowe

18 М. С. Тихомирова, Соотношение вербальных и невербальных компонентов
интернет-мема с кодовыми переключениями, „Вестник Череповецкого
государственного университета” 2019, nr 4, s. 113–121.

19 Memes: Memes in Media, Culture, and Society. L. Lawson, A. Jones, C. Franklin i in., 2016, https://scalar.usc.edu/works/memes–1/index (dostęp 12.11.2022).

20 W tradycyjnym komiksie mamy do czynienia z obrazem niesamodzielnym, poje-
dynczy kadr nie pozwala odbiorcy na odczytanie historii. Obrazy sekwencyjne dopiero po zestawieniu ich obok siebie tworzą narrację i pozwalają odbiorcy odczytać sens. W przypadku Rage Faces każdy obiekt posiada przypisane znaczenie, cechy

129

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
historii sekwencyjnych. W zastosowaniu podobne są do puzzli, któ-
re użytkownicy wykorzystują na potrzeby konstruowania własnych
historii komiksowych Rage Comics (Wściekłe komiksy, Яростные
комиксы). Stały się one globalnym zjawiskiem komunikacyjnym
łączącym wspólnotę memetyczną, elementem popkulturowym stale
obecnym w polskim i rosyjskim segmencie internetu. Rozprzestrzeniły
się głównie dzięki takim imageboardom21, jak 4chan.org i reddit.com,
skupiającym w subredditach użytkowników z całego świata. Młodzie-
żowe grupy kulturowo uwarunkowane, w tym Polacy i Rosjanie, przy-
jęły komiksy jako historie z własnego życia, identyfikując się z przed-
stawianymi w nich bohaterami i sytuacjami, replikując wspólnotową
estetykę i wprowadzając ją do narodowych kultur młodzieżowych.

Nazwa serii Rage Comics wywodzi się od określonego typu twa-
rzy, który pojawił się w komiksie na forum obrazkowym 4chan.org.

Był to Rage Guy ( Рейджгай, f7u12,

Rys. 1.). Jest to postać z otwarty-
mi ustami, z których wyłaniają się
krzywe zęby i język. Zezowatej twa-
rzy z charakterystycznymi przekrzy-
wionymi brwiami towarzyszy okrzyk

FFFFFFFUUUUUUUU, będący nie-
dokończonym anglojęzycznym zglo-
balizowanym przekleństwem. Zabieg
oznaczenia wulgaryzmu kolorem
czer wonym podkreśla emocjonalność

Rys. 1. Rage Gay. https://memes.

wypowiedzi i intencję (złość, wściek-
fandom.com/pl/wiki/Rage_Guy
łość). Dzięki prostocie i niedbałości formy obiekt stał się estetycznym
wzorcem emocjonalnego bohatera. To na jego podstawie użytkowni-
cy zaczęli tworzyć kolejnych bohaterów. Dotychczas wyłoniono bli-
sko pięćdziesiąt klasycznych jednostek Rage Faces22, wśród których
największą popularność osiągnął wizerunek Troll Face [10,1 mln], identyfikowany również w nominacjach Problem? [51,7 mln], Trolo-lolo [586 tys.], Coolface [71 tys.]. Obraz służy jako komentarz w sytuacjach komunikacyjnych związanych z wywoływaniem dezinformacji,
charakterologiczne, szablony komunikacyjne.

21 Imageboard — forum obrazkowe, nazywane również chan (ang. channel), nasta-wione na komunikację za pomocą obrazów i krótkich form tekstowych, na przy-
kład: reditt.com, 2chan, 4chan, 8chan i in.

22 Katalog fandomu, stan na styczeń 2023: https://meme.fandom.com/wiki/Rage_

Comics (02.01.2023).

130

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

ośmieszaniem, obrażaniem i działaniem na szkodę współrozmów-
ców. Wyrażona w obrazie ekspresja oznacza satysfakcję ze szkodli-
wego działania. Cechą charakterologiczną przypisaną znakowi jest
złośliwość. Element ikoniczny zawiera takie cechy wyróżniające, jak
zmarszczki, szeroki uśmiech, garbaty nos, przymrużone oczy. Postać
występuje wyizolowana lub z dwoma komunikatami: 1) pytaniem:

Problem? lub 2) okrzykiem: „Trololo” 23.

Rys 2. Эдуард Хиль смотрит на тебя…

http://rusdemotivator.ru

Z rosyjskiej kultury popularnej do komunikacji globalnej zaczerpnię-
to dźwiękonaśladowczy rzeczownik trololo, powstały na skutek skoja-
rzeń z wokalizą utworu „ Я очень рад, ведь я наконец возвращаюсь
домой”24 , którą w latach 70. wykonał radziecki śpiewak operowy Eduard Hil25. Piosenka z powtarzającymi się sylabami otrzymała
w subkulturze internetowej tytuł „Trololo”. Rzeczownik wszedł do
polskiego i rosyjskiego slangu młodzieżowego26, stając się wariantem
zapożyczenia trolling: Proszę o usunięcie tego trololo tematu bo już
szkoda pisać — pięknie się niektórzy pospinali 27, Przecież to trolo-23 Por.: Trollface, https://encyklopediainternetica.fandom.com/pl/wiki/Troll (03.12.2022).

24 Э. Хиль, Я очень рад, ведь я, наконец, возвращаюсь домой (1976). Od roku 2010 utwór funkcjonuje w sieci jako Trololo Song: https://www.youtube.com/
watch?v=sTSA_sWGM44, YouTube: (03.12.2022).

25 Globalna społeczność sieciowa nadała Eduardowi Hilowi przydomki Мистер

Трололо i Трололомэн. W ostatnich latach twórczości artysta przyjął je jako pseu-donimy sceniczne.

26 Zob. Словарь молодежного слэнга, https://www.math-solution.ru/slang/10291

(03.12.2022).

27 PcLab, https://forum.pclab.pl/topic/1307006-proszę-o-usunięcie-tego-tro-
lolo-tematu-bo-już-szkoda-pisać-pięknie-się-niektórzy-pospinali/page/10/

(03.12.2022).

131

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
lo a nie żaden doktor 28, В.В. устроил трололо 29, Скажу еще раз
и тебе, ватное трололо 30.

Każda z opublikowanych w sieci wściekłych twarzy została seman-
tycznie oznaczona, reprezentuje określony typ zachowań z reakcjami
optyczno-kinetycznymi, postawami ciała oraz określonym zespołem
cech charakterologicznych (np. naiwność, dobroć, głupota, złośli-
wość, nieporadność i in.). Wśród popularnych wizerunków, jakimi
posługuje się wspólnota internetowa, znajdują się twarze-reakcje,
które są wizualnymi odpowiednikami określonych wypowiedzi i sza-
blonów komunikacyjnych o statusie internacjonalizmów. Należą do
nich anglojęzyczne idiomy: LOL [8,3 mln] wskazujący na histeryczny
śmiech w reakcji na coś, co jest ocenione jako głupie, bezmyślne; Fo-
reverAlone[6,5 mln], czyli postać epatująca samotnością; Okay Guy

[4,5 mln] identyfikowany jako bezsilny bohater, który na wszystko się zgadza ; Poker Face [4,2 mln] oznaczający brak jakiejkolwiek reakcji. Wśród codziennych reakcji emocjonalnych wyrażonych znakowo
znalazł się również utworzony przez polskiego użytkownika Wojak

(Feels Guy) [8,8 mln], czyli mem wyrażający żal i smutek, którego obraz powiązany jest z szablonem komunikacyjnym To uczucie,
gdy… 31. Z kolei Y U NO Guy [6,3 mln] to postać utrzymana w konwencji japońskiej mangi z przypisanymi szablonami komunikacyjny-
mi: Why you no, reprezentująca zakłopotanie oraz oburzenie, która
w komunikacji stosowana do zwrócenia uwagi odbiorcy na jakiś pro-
blem. Do tej grupy należy zaliczyć również pochodzącą z hiszpańskie-
go segmentu sieci postać Me Gusta [12 mln], która wyraża aprobatę
i zadowolenie.

W procesie przeżywania estetycznego analizowane obiekty można
uznać w planie komunikacyjnym za niezrozumiałe, infantylne, wul-
garne i pozbawione oczekiwanego od memów elementu komicznego.

28 Rynek aptek, https://www.rynekaptek.pl/farmakologia/polipragmazja-wiecej-nie-za wsze-znaczy-lepiej-nfz-rusza-z-kampania-i-publikuje-raport,36289.html

(03.12.2022).

29 SysAdmin.ru, https://sysadmins.ru/topic317959.html (03.12.2022).

30 Reservo Context, https://context.reverso.net/перевод/русский-английский/
трололо (03.12.2022).

31 To uczucie, gdy…, polski szablon komunikacyjny wprowadzony do globalnej wspólnoty komunikacyjnej, obecnie występujący w tłumaczeniu na języki docelowe. Ze względu na ekonomię języka w memach został zamieniony na szablon:

Kiedy… W języku rosyjskim funkcjonuje jako Это чувство когда…, Kогда. W języku angielskim I Know That Feel Bro. Ze względu na częstotliwość wykorzysty-wania w komunikacji globalnej obrazu Wojak otrzymał on również angielskoję-zyczną nominację Feels Guy (Facet z uczuciami, Мужик с чувствами).

132

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

W planie semiotycznym ze względu na atrybuty bohaterów (oślinione
twarze, wysunięty język, wypadające z ust jedzenie i in.), a także nie-
wysublimowaną estetykę formy i czarno-białą kolorystykę, memy te
mogą być odbierane jako nieatrakcyjne wizualnie, niedopracowane,
koślawe, a nawet odpychające.

Początkowo wściekłe twarze stanowiły elitarną formę przekazu dla
użytkowników identyfikujących się z estetyką konwencji, zestawem
informacji kulturowej i wartością komunikacyjną. Znaczenia memów
i sposób komunikowania się za ich pośrednictwem były znane nielicz-
nym odbiorcom. Nieznajomość konwencji powodowała wykluczenie
komunikacyjne części użytkowników z powodu braku kompetencji.

Obecnie Rage Faces, podobnie jak popularne w komunikacji sie-
ciowej emotikony, są systemem skonwencjonalizowanych elemen-
tów ikonicznych z przypisanymi wartościami semantyczno-prag-
matycznymi, wśród których można wyróżnić obiekty prezentujące
zróżnicowane stany emocjonalne (negatywne, neutralne, pozytyw-
ne). Dynamika desygnatów wskazuje, że twarze reprezentują eks-
presję statyczną, oznaczającą stany proste lub dynamiczną, ilustru-
jącą złożone formy ekspresyjne. Omawiane memy są w wymiarze
komunikacyjnym pełnowartościowymi komunikatami, co pozwala
rozpatrywać je jako konkretne realizacje znakowe, stanowiące jeden
z paradygamatów w obrębie komunikacji sieciowej. Dzięki swojej
uniwersalności likwidują one pewne deficyty w komunikacji pisem-
nej związane z reprezentacją ekspresywności, wyrażaniem stosunku
do podejmowanego tematu, identyfikowaniem się z relacjonowanymi
wydarzeniami, a także wzmacnianiem relacji w grupie i między ko-
munikującymi się osobami32. Wizerunki i nominacje postaci w pol-
skim i rosyjskim segmencie internetu zachowały oryginalną postać
i anglojęzyczną pisownię. Cyryliczny zapis anglojęzycznych nomina-
cji lub wersje tłumaczone na język rosyjski występują we wczesnych
realizacjach memetycznych (lata 2008–2010) oraz w rosyjskim dys-
kursie prasowym i medialnym.

Podstawową funkcją Rage Faces stało się konstruowanie komu-
nikatów, w których strukturze prymarną pozycję zajmuje obraz a nie
system językowy. Komiksy wściekłości (Rage Comics) konstrukcyjnie
wpisują się w format znanych w kulturze krótkich komisów, jednak
zawierają wiele aspektów odróżniających, które decydują o ich este-
tyce semiotyczno-komunikacyjnej. Główną cechą estetyki komiksów

32 Por. E. Godlewska, Emocje w sieci. Ekspresywność wybranych memów internetowych…, s. 409–430.

133

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
na poziomie formy jest niedbałość i łatwość wykonania. Na poziomie
znaku odnotowano ograniczoną paletę kolorystyczną, chociaż poja-
wiająca się sporadycznie plama barwna przypisana jest konkretnym
elementom kompozycyjnym, np. czerwona to język, krew, rany, pęk-
nięte oczy, a także kluczowe dla historii jednostki leksykalne; niebie-
ska — woda lub płyny fizjologiczne.

Wściekły komiks nie wymaga obecności elementu zwerbalizowa-
nego (Rys. 3), o prawidłowości odczytu jego znaczeń decydują kom-
petencje użytkownika. Konstrukcja może posiadać przypisany sza-
blon komunikacyjny, warstwę narracyjną lub dialogiczną. W polskich
i rosyjskich realizacjach werbalnych zauważalna jest anestyzacja ję-
zyka, porzucenie normy, potocyzacja, wulgaryzacja i infantylizacja,
co można odnieść do kondycji codziennej komunikacji inspirowanej
emocjami. Świat realny przedstawiany jest perspektywie krytycz-
nej, w sposób prześmiewczy, ujawniający syndrom głębokiego sensu
przez celowe deformacje zdarzeń i obiektów. Zabieg ten wpisuje się
w kategorię ideowo-artystyczną satyry związaną z konceptualizowa-
niem świata i bohaterów. W tym krzywym zwierciadle rzeczywisto-
ści przekazywane są niskie uczucia, stany psychiczne, porażki, ból,
mroczny, nihilistyczny i absurdalny humor.

Memy komiksowe opublikowane w polskiej (google.pl) i rosyjskiej

(ya.ru) sieci składają się od 2 do 8 paneli. Klasycznym dla tego gatun-
ku memu jest schemat czteropanelowy (Rys. 3, 4) z ustaloną sekwen-
cją występowania scen, w której każdą historyjkę kończy emocjonal-
na twarz będąca puentą.

Rys.3. Skateboard (https://besty.pl) Rys 4. Навеки один (https://vk.com/leetsrach) Szerokie spektrum przedstawianych w komiksach zdarzeń wpisuje
się w koncepcję estetycznego doświadczania codzienności: szkoły,
zwyczajów, pracy, świąt, prostych czynności, wzajemnych relacji, za-
uroczeń, miłości, seksu, ale również defekacji, krwawych wypadków,

134

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

śmierci przez powieszenie, okaleczania się, utraty bliskich osób lub
zwierząt, przeżywania błędnych decyzji i mrocznych stanów psy-
chicznych i in.

Omawiane obiekty transkulturowe w polskim i w rosyjskim seg-
mencie internetu początkowo funkcjonowały jako zapożyczenia,
następnie ulegały procesom oswojenia przez stosowanie zabiegów
translatorskich (rys. 4), przyjęcia wzorca, naśladownictwa, tworzenia
własnych historii. W przypadku polskich obiektów globalny wzorzec
estetyczny został przejęty bez modyfikacji, użytkownicy w polskich
realizacjach kultywują standardy konwencji. Ze strony nadawczej wi-
doczny jest aktywny udział we wspólnocie, tworzenie i wprowadzanie
do niej szablonów graficznych i komunikacyjnych.

ROSYJSKIE MEMCZIKI: KARYKATURA KARYKATURY

Rosyjska wspólnota internetowa przyjęła pierwowzór wraz z zapoży-
czeniami, czyniąc z niego formę dostosowaną do własnych potrzeb
komunikacyjnych. Po fali popularności Rage Comics w 2012 roku
rosyjskojęzyczni użytkownicy sieci powołali do życia serię Мемчики
и смешные квадраты. W sieci społecznościowej vkontakte33 popu-
larność zyskały obrazy i komunikaty w trollingowym stylu, których

Rys. 5. МеМчИкИ и Rys. 6. Затралил !!111

(

СмЕшНыЕ КвАдРаТы http://
http://risovach.ru)

vk.com/memchiki_kvadraty
podstawą stała się karykatura globalnego schematu (Rys. 5, 6, 7) i po-
wrót do estetyki komunikacyjnej, wyrosłej na żargonie młodzieżo-

33 LeetСрач X, https://vk.com/leetsrach (5.12.2023), МеМчИкИ и СмЕш НыЕ

КвАд РаТы [18+▼]: https://vk.com/memchiki_kvadraty (5.12.2023).

135

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ
wym upowszechnionym w rosyjskim segmencie sieci na początku lat

2000 (tzw. język olbański). Język olbański (także язык падонкофф)

odznacza się celowym naruszeniem norm ortograficznych języka ro-
syjskiego przy zachowaniu graficznych zasad czytania i norm fone-
tycznych, zawiera zapożyczenia i liczne żargonizmy, które z biegiem
czasu weszły do rosyjskiego języka potocznego: медвед, аффтар
жжош, выпей йаду, превед itp.34. Taka swoboda w komunikacji
miała i ma na celu wyśmiewanie tych użytkowników, którzy narzuca-
ją zasady pisowni i przyzwoitości w internecie i tworzenie wspólnoty
wyznającej te same zasady zachowania. Żargon dopełniają jednostki
współczesnego języka młodzieżowego (Rys.7. np.: xD, хДДДД i in.).

Jako przykłady estetyki podaję karykaturę globalnego wzorca Trollfa-
ce „ Затралил!!111” (Rys. 6) i komiks „ Сидишь такой на уроки…”

z karykaturalnymi wizerunkami Rege Faces (m.in. postaci Trollface,

Derpiny (ros. Ололоева) oraz Yao Ming a), (Rys. 7).

Rys. 7. Сидишь такой на уроки... (http://vk.com/memchiki_kvadraty)

Memcziki, tak jak ich pierwowzory, tematycznie dotykały doświad-
czania codzienności, kopiowały estetykę ustaloną w ramach global-
nej konwencji z zachowaniem konstrukcji panelowych, czcionek,

34 Н. Г. Шаповалова, ОРФО-арт как пример карнавального общения в вир -
туальной реальности, w: Филологические этюды: Сб. науч. ст. молодых
учё ных: в 3-х ч., вып. II, ч. II, Издательство Саратовского университета, Саратов

2008, s. 292–295; Т. А. Кудинова, Язык интернет и жаргон падонков,

„Актуальные проблемы филологии и педагогической лингвистикиnr” 2010,
nr 12, s. 336–340; А.Т. Ли патов, « Абшчение бис правел»: изъясняемся на

«олбанском» языке. Взгляд на современный сетевой новояз, „Вестник

Марийского государственного университета” 2013, nr 12, s. 68–71.

136

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

kolorystyki. Zabiegi komunikacyjne polegające na wprowadzeniu
do ich struktury werbalnej rosyjskojęzycznego żargonu zawęziły ich
funkcjonowanie do internetu narodowego. W rezultacie stały się
wewnątrzsieciowymi utworami eklektycznymi, ich odbiór wymagał
wiedzy dotyczącej zarówno dekodowania formy i treści komunikatu,
kulturowej wiedzy obszarowej, ale również kompetencji wizualnych
związanych z globalnymi wzorcami werbalno-semiotycznymi.

PODSUMOWANIE

Estetyka codzienności reprezentowana w Rage Faces, Rage Co-
mics i rosyjskich memczkiach to katalog zglobalizowanych emocji
i przeżyć odtwarzanych przez subkultury internetowe. Mając na
uwadze środowisko subkultur, młody wiek twórców i problematykę
obserwowanych memów, należy stwierdzić, że reprezentowana for-
ma wyrazu pozwala uczestnikom na porozumiewanie tym samym
językiem, nietolerowanie ustalonych norm i wzorców zachowań.

Tak reprezentowana estetyka codzienności jest pewnym rodzajem
buntu wobec ideowej pustki, bezradności, nieoczywistości zda-
rzeń, samotności w tłumie, kontestacji wobec współczesnego życia.

O atrakcyjności komunikacyjnej obiektów świadczy przede wszyst-
kim ich potencjał estetyczny znacznie odbiegający od mainstreamu,
ideałów piękna i pojmowania świata jako miejsca przyjemnego
i bezproblemowego. Przedstawione zjawiska komunikacyjne zacho-
dzące w tym konkretnym gatunku memów są ważnym kryterium
oceny konstrukcji dzisiejszej rzeczywistości, roli znaczeń, symboli
i wartości. Nadawca stara się w tej formie zainteresować odbiorcę
problemem, przykuwać jego uwagę kontrowersyjną formą komuni-
katu, używaniem kolokwializmów, wyrażeń slangowych, elementów
dźwiękonaśladowczych, modnej leksyki, zapożyczeń, globalizmów
i internacjonalizmów, środków humorystycznej interpretacji świa-
ta, ale również poprzez rezygnację z tabu językowego i stosowanie
wulgaryzmów.

Komiksy z Rage Faces pozostają jednym z bardziej wyrazistych
trendów organizacji wypowiedzi, jakie ukształtowały się w sieci i po-
wszechnym narzędziem ekspresji w określonych wspólnotach cyber-
kultury. Obecnie funkcjonują one w polskiej i rosyjskiej sieci w glo-
balnych konfiguracjach z elementami nowych konwencji (np.: Chad,

Trad girl, Pepe Frog, Kubuś Puchatek, postacie z anime i mangi i in.).

137

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ

REFERENCES

Andrzejewski, Adam. “Struktura estetycznego doświadczenia codzienności.” Filozofia Nauki, 2014, no. 3 (22): 125–135.

Babikova, Marina Rashitovna. “Internet-memy kak instrument soft-power — tekh-
nologii miromodelirovaniya sovremennoĭ molodezhi.” Politicheskaya lingvistika, 2021, no. 5 (89): 116–121. [Бабикова, Марина, Рашитовна. “Интернет-мемы как инструмент soft-power — технологии миромоделирования
современной молодежи.” Политическая лингвистика, 2021, no. 5 (89): 116–121].

Burkacka, Iwona. “Intertekstualność współczesnej komunikacji. Memy a teksty kultury.” Poznańskie Spotkania Językoznawcze, 2016, no. 32: 75–91.

Gajewski, Krzysztof. “Mem internetowy jako gatunek wypowiedzi.” Z teorii i praktyki komunikacji społecznej. Stan i rozwój badań w Polsce. Konarska, Katarzyna, and Lewicki, Arkadiusz, and Urbaniak, Paweł (Eds.). Kraków: Libron, 2018:

227–243.

Gąsowska, Lidia. “Mem internetowy — między narzędziem a produktem publicystyki 2.0.” Człowiek zalogowany. Różnorodność sieciowej rzeczywistości. T. 3.

Tucholska, Kinga, and Wysocka-Pleczyk, Małgorzata (Eds.). Kraków: BIblioteka

Jagiellońska, 2014: 111–123.

Godlewska, Ewa. “Emocje w sieci. Ekspresywność wybranych memów internetowych.” Odkrywanie słowa — historia i współczesność. Sokólska, Urszula (Ed.). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2015: 409–430.

Juza, Marta. “Memy internetowe — tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne.” Studia Medioznawcze, 2013, no. 4: 44–60.

Kalina, Jakub. „Co to jest memetyka?” 2011 <https://tsiss.wordpress.com/tag/facepalm/>.

Khil’, Eduard, Anatol’yevich. Ya ochen’ rad, ved’ ya, nakonets, vozvrashchayus’ do-moy. [Хиль Эдуард Анатольевич. Я очень рад, ведь я, наконец, возвращаюсь
домой] <https://www.youtube.com/watch?v=sTSA_sWGM44>.

Kietlińska, Bogna. “Kompetencje wizualne.” Słownik Teorii Żywej Kultury. Obser-watorium Żywej Kultury — Sieć Badawcza <http://ozkultura.pl/wpis/963/5>.

Krongauz, Maksim Anisimovich. Samouchitel’ Olbanskogo. Moskva: Corpus 2013.

[Кронгауз, Максим, Aнисимович. Самоучитель Олбанского. Москва: Cor-
pus 2013].

Kudinova, Taisiya Anatol’yevna. “Yazyk internet i zhargon padonkov.” Aktual’nyye problemy filologii i pedagogicheskoĭ lingvistiki, 2010, no. 12: 336–340

[Кудинова, Таисия, Анатольевна. “Язык интернет и жаргон падонков.” Ак-
ту альные проблемы филологии и педагогической лингвистики, 2010, no.

12: 336–340].

Lipatov, Aleksandr Tikhonovich. “‘Absh·cheniye bis pravel’: iz’’yasnyayemsya na ‘ol-banskom’ yazyke. Vzglyad na sovremennyy setevoy novoyaz.” Vestnik Mariysk-
ogo gosudarstvennogo universiteta, 2013, no.12: 68–71 [Липатов, Александр, Тихонович. “‘Абшчение бис правел’: изъясняемся на ‘олбанском’ языке. Взгляд на современный сетевой новояз.” Вестник Марийского госу-
дарственного университета, 2013, no. 12: 68–71.]

Makarowska, Olga. “Лексические инновации в мемосфере: названия мемных
жанров.” Studia Rossica Posnaniensia, 2020, vol. XLV/2: 205–219 [Makarowska, Olga. “Leksicheskiye innovatsii v memosfere: nazvaniya memnykh zhanrov.”

Studia Rossica Posnaniensia, 2020, vol. XLV/2: 205–219].

138

UWAGI O ESTETYCE MEMÓW…

Memes: Memes in Media, Culture, and Society. Liz Lawson, Adonis Jones, Colt Franklin, Greg Pace, Huiyun Wu, Jake Block, Jack Karlov, Paul Paskevicius 2016, <https://scalar.usc.edu/works/memes–1/index>.

Napiórkowski, Marcin. “‘Estetyka pragmatyczna’ Richarda Shustermana w kontekś-
cie współczesnych teorii sztuki.” Kultura Współczesna, 2008, no. 3(57): 259–

263.

Piskorz, Krzysztof. “Internetowe memy — hieroglify XXI wieku.” Współczesne media. Język mediów. Hofman, Iwona and Kępa-Figura, Danuta (Ed.). Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2013: 227–237.

Przykładowy katalog szablonów memów rage faces <https://www.pngegg.com/
pl/png-kmnxs>.

Saito, Yuriko. Everyday Aesthetics. Oxford: Oxford University Press, 2007.

Shapovalova, Nadezhda, Gennadiyevna. “ORFO-art kak primer karnaval’nogo ob-
shcheniya v virtual’noy real’nosti.” Filologicheskiye etyudy: Sb. nauch. st. molo-dykh uchënykh: V 3-kh ch. Vyp. II. Ch. II. Saratov: Izdatelstvo Saratovskogo universiteta, 2008: 292–295. [Шаповалова, Надежда, Геннадиевна. “ОРФО-арт как пример карнавального общения в виртуальной реальности.”

Филологические этюды: Сб. науч. ст. молодых учёных: В 3-х ч. Вып. II.

Ч. II. Саратов: Издательство Саратовского университета, 2008: 292—295].

Śliz, Agnieszka. “Demotywator — emblemat kultury uczestnictwa? (wokół problemów definicyjnych memów oraz memów internetowych).” Zagadnienia

Rodzajów Literackich, 2014, no. LVII, z. 1: 152–165.

Slovar’ molodezhnogo slenga [Словарь молодежного слэнга] <https://www.

math-solution.ru/slang/10291>.

Slovar’ yazyka interneta.ru. Krongauz, Maksim Anisimovich. (Ed.). Moskva: Slovari XXI veka [ Словарь языка интернета.ru. Кронгауз, Максим, Aнисимович. (ред.). Mосква: Словари XXI века] <https://www.calameo.com/
read/00646156441c44d2d1da0>.

Tikhomirova, Mariya Sergeyevna. “Sootnosheniye verbal’nykh i neverbal’nykh komponentov internet-mema s kodovymi pereklyucheniyami.” Vestnik Chere-povetskogo gosudarstvennogo universiteta, 2019, no. 4: 113–121 [Тихомирова, Мария Сергеевна. “Соотношение вербальных и невербальных компонентов
интернет-мема с кодовыми переключениями.” Вестник Череповецкого
государственного университета, 2019, no. 4: 113–121].

Welsch, Wolfgang. “Transkulturowość. Nowa koncepcja kultury.” Transl. Susła, Ber-enika, and Wietecki, Jacek. Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu transwersalnego. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Cz. II. Kubicki, Roman (Ed.).

Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 1998: 195–222.

Wołoszyn, Magdalena. “Czy memy są tekstami kultury?” Toruńskie Studia Bibli-ologiczne, 2019, no. 1 (22): 9–28.

Yerofeyev, Yuriy Viktorovich. “Diskursivnyye osobennosti komicheskikh kreolizo-vannykh tekstov serii Differenze Linguistiche (‘Yazykovyye razlichiya’).” Izvestiya Volgogradskogo gosudarstvennogo pedagogicheskogo universiteta. Seri-
ya: Pedagogicheskiye nauki. Filologicheskiye nauki, 2019, no. 8 (141): 224–231

[Ерофеев, Юрий, Викторович. “Дискурсивные особенности комических
креолизованных текстов серии Differenze Linguistiche (‘Языковые разли-
чия’).” Известия Волгоградского государственного педагогического уни-
вер ситета. Серия: Педагогические науки. Филологические науки, 2019, no. 8 (141): 224–231].

139

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15366

TATIANA KANANOWICZ
http://www.orcid.org/0000-0002-1156-5934

Uniwersytet Gdański

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ (НА МАТЕРИАЛЕ ТЕКСТОВ МАССОВОЙ КУЛЬТУРЫ)

THE BEAUTY OF SUBSTANDARD LANGUAGE (ON THE BASIS OF THE MASS CULTURE TEXTS)

In the article, the widespread occurrence of substandard language in the Russian public space is related to changes in cultural paradigms and the uprising of a new type of culture — a mass (popular) one. The formation of the new paradigm is accompanied by changes in the statuses of the sender and the receiver. The last one gains the right to speak his own language and this language is a substandard one. In the article, the extracts from the mass culture texts are discussed, in which substandard language becomes an element of aesthetics and poetics, which leads to changes in the reception of beauty and ugliness in language.

Keywords: substandard language, mass culture, aesthetics, a norm of literary language Как известно, одной из задач нормативной лингвистики и культуры речи является забота об эстетике речевой деятельности,
что находит отражение и при определении речевой нормы1.

Норма — это не только то, что правильно, но и то, что красиво.

С этой точки зрения просторечию как одной из функциональ-
ных разновидностей русского языка, которая в ряду литера-
турное — разговорное — просторечное маркирует ненорматив-
ную сниженность языковых единиц (в отличие от разговорной
нормативной сниженности), долгое время отказывали в праве
быть красивым. Далее в статье будут рассмотрены примеры ис-
пользования просторечия как стилистического средства в про-
изведениях современной массовой культуры, которые могут

1 A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, PWN, Warszawa 2006, с. 18–19, см. также В.И. Беликов, Л.П. Крысин, Социолингвистика, Российский государственный гуманитарный университет,

Моск ва 2001, с. 24–26.

140

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ…

свидетельствовать об изменении в восприятии этого явления
в русском речевом пространстве.

В качестве исследовательского материала были привлечены те
тексты массовой культуры, которые пользуются популярностью
среди русскоязычных зрителей/слушателей/ пользователей

Интернета. Во-первых, это музыкальные произведения поэта-
песенника Семена Слепакова, канал которого на YouTube собрал

1,42 миллиона подписчиков2; во-вторых, это первый сезон
сериала режиссера Антона Маслова Вампиры средней полосы

(2021), который в рейтинге IMDB получил 7,6 баллов из 10,
а в рейтинге Кинопоиска — 8,336 баллов из 103.

Наблюдая за процессами, происходящими в современном
русском языке с начала 1990-х гг., лингвисты стали говорить
о невиданной прежде и не характерной для русского языка кол-
локвиализации, жаргонизации и вульгаризации практически
всех сфер публичного дискурса, состоящих в проникновении

«в литературный речевой оборот таких средств, которые до не-
давнего времени считались принадлежностью некодифициро-
ванных подсистем русского национального языка»4. Одной из
таких подсистем является русское просторечие. Следует напом-
нить, что просторечие — сложная, многоуровневая и неодно-
родная категория. Прежде всего оно находится на пересечении
двух стратификаций — социальной и функциональной. С точки
зрения социальной стратификации просторечие представляет
собой определенный социолект и традиционно определяется
как «речь необразованного или полуобразованного городско-
го населения, не владеющего литературными нормами»5. Как
функциональная категория просторечие обслуживает сфе ру
обиходно-бытового общения и включает в себя находящиеся за
пределами литературного языка явления, часто характеризую-
щиеся сниженной экспрессией6. Такая постановка вопроса с не-
избежностью влекла за собой негативную оценку просторечия

2 https://www.youtube.com/@SemenSlepakov.

3 https://myshows.me/view/65736/.

4 Л. П. Крысин (отв. ред.), Современный русский язык. Активные процессы на
рубеже XX–XXI веков, Языки славянских культур, Москва 2008, с. 15.

5 В. И. Беликов, Л. П. Крысин, Социолингвистика, Российский государственный гуманитарный университет, Москва 2001, с. 34.

6 Е. А. Земская, Д. Н. Шмелев (ред.), Городское просторечие: проблемы изучения, Наука, Москва 1984, с. 3.

141

TATIANA KANANOWICZ
как явления ненормативного, непрестижного, неэстетичного7,
ср. высказывание Лидии А. Киселевой по этому вопросу:

[в рамках нормоцентрического подхода] просторечие рассматривается
с позиций литературного языка и обнаруживает отрицательные характе-
ристики, отчего складывается впечатление, что просторечие — язык, не до-
тягивающий до литературного языка с его нормированностью и стилисти-
ческой дифференцированностью8.

В контексте активных процессов проникновение просторечия
в публичное пространство также оценивается как засорение
языка.

Такой подход регистрируется и в некоторых текстах культу-
ры, в которых просторечие используется как стилистическое
средство для создания негативной характеристики персонажей.

Так, например, в детективных романах Дарьи Донцовой просто-
речные элементы включаются в речь малообразованных героев,
представленных чаще всего продавщицами, дворниками, убор-
щицами, рабочими, безработными бомжами и алкоголиками.

Автор включает в их речь просторечные лексические элемен-
ты диалектного или полудиалектного характера ( примотать-
ся в знач. ‘прицепиться’, девка в знач. ‘девушка’ , обсасывать
в знач. ‘излишне подробно, в деталях рассматривать что-л.’, за-
клинить в знач. ‘сосредоточить кого-л. на какой-л. навязчивой
мысли; заставить кого-л. постоянно думать о чем-л.’, дотум-
кать в знач. ‘додуматься’9 и мн.др.). Впечатление малограмот-
ности создается не только просторечной лексикой, но и други-
ми средствами: акцентологическими (неправильное ударение),
морфологическими (неправильные формы глаголов в повели-
тельном наклонении, неправильные падежные формы суще-
ствительных и проч.), ср.:

– Это что?! — продолжала вопить теща Костина.

Я проглотила смешок и ответила:

7 Л. П. Крысин, Социолингвистические аспекты изучения современного
русского языка, Наука, Москва 1989, с. 55.

8 Л. А. Киселева, Городское просторечие. 25 лет спустя, «Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. Supplement» 2009, № 2, с. 69.

9 Стилистическая характеристика слов и выражений, а также их значения
здесь и далее приводятся по словарям: Д. И. Квеселевич, Толковый словарь
ненормативной лексики русского языка, АСТ, Москва 2005; Р. И. Розина

(ред.), Слова, с которыми мы все встречались. Толковый словарь русского
общего жаргона, Азбуковник, Москва 1999.

142

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ…

– Мопсы.

– Мопсы? — переспросила милая родственница, делая ударение на бук-ву «ы». — Мопсы? Немедленно уберите, нам мопсов не надо, без мопсов
обойдемся. Это свадьба, а не хаханьки! ( Камасутра для Микки-Мауса).

— Погодь! — ревел супружник. — Дай пламя водой залью ( Камасутра для

Микки-Мауса).

— А ну, Кланька, вымай денежки ( Камасутра для Микки-Мауса).

— Ах, зараза липучая, — зашипела Лика, — сколько разов говорено: не при-ходь сюда! ( Ангел на метле).

— Что ты там увидела забавного?

— Поняла ейную хитрость ( Ангел на метле).

В языковом плане этим группам чаще всего противопоставлен
главный герой или героиня, образованные интеллектуалы, ко-
торые или бывают вынуждены переходить на язык собеседни-
ка, чтобы тот их понял, или исправляют их речь. С их помощью
автор реализует познавательно-дидактическую функцию: глав-
ный герой не только хорошо образован и начитан, он еще и яв-
ляется образцом правильной речи, на который может (и дол-
жен) ориентироваться читатель10.

Представляется, что такой подход по умолчанию предполага-
ет следующее: раньше люди говорили лучше, чище, образован-
ные люди не использовали (или по крайней мере старались не
использовать) просторечие.

Но так ли это на самом деле? Может быть, дело не в том, что
люди не использовали просторечия, а в том, что им не давали
права голоса, в том числе и при помощи так, а не иначе сформу-
лированной нормы, которая не отражала многообразия и слож-
ности реальной языковой ситуации? Косвенным подтверждени-
ем этому можно считать слова Хельмута Яхнова, который уже

10 Более подробно я пишу об этом в статье Т. Синявская-Суйковска, Речевое
поведение русских в романах Д. Донцовой: интержаргон и речевая
агрессия // Т. М. Григорьева (ред.), Язык и социальная действительность, Сибирский федеральный университет, Быдгощ–Красноярск 2009, c. 108–

117; Т. Синявская-Суйковска, Что можно узнать о России из женских
детек тивов: культура повседневности и особенности речевого поведения
россиян // J. Mampe, Ł. Owczinnikowa (ред.), Socjolingwistyczne badania w teorii i praktyce: ujęcie interdyscyplinarne, t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2015, с. 76–91.

143

TATIANA KANANOWICZ
в 1983 г. в отзыве на книгу Русская разговорная речь 11 писал:

«Наконец-то русские лингвисты обратили внимание на то, как
говорят русские люди»12.

Сторонники этого подхода связывают проникновение в пу-
бличное пространство ненормативных элементов со сменой
культурных парадигм и возникновением нового вида культуры

— массовой (популярной) культуры, которая пришла на смену
прежнему противопоставлению высокое — низкое (высокое — вы-
сокая, элитарная культура, низкое — народная культура)13. Воз-
никновение новой парадигмы объясняется изменением статусов
отправителя-получателя и перераспределением ролей в глобаль-
ной системе коммуникации: ассиметрия в отношениях отправи-
теля и получателя сменяется симметрией, установка на односто-
ронний контакт сменяется установкой на обмен, ср. высказывание
польского исследователя разговорного языка Яцека Вархали:

Kulturę elitarną rozumiem jako monolog nadawcy, czyli konceptualizację świata
nadawcy, kulturę masową zaś — jako mówienie ze względu na odbiorcę, a więc
jego językiem, konceptualizując świat odbiorcy14.

Как отмечает ученый, массовая культура генетически связана
с разговорным языком, в том числе и просторечием, она его про-
водник и его стихия15.

Имея в виду вышесказанное, обратимся к некоторым текстам
культуры, в которых стилистическая функция просторечия со-
стоит не в критике речевого поведения персонажей с точки зре-
ния высокой (высокомерной) культуры, а в подчеркивании его

(поведения) самобытности и оригинальности.

Такую функцию просторечие выполняет в текстах песен на-
родного любимца — поэта-песенника Семена Слепакова. Твор-

11 Е. А. Земская (отв. ред.), Русская разговорная речь. Фонетика. Морфология.

Лексика. Жест, Наука, Москва 1983.

12 Цит. по Е. В. Титова, О стилистическом статусе просторечия в русском
языке (лексикографический обзор), «Вестник Санкт-Петербургского
университета, сер. 9», 2009, вып. 3, с. 306–311.

13 См. Н. И. Толстой, Язык и народная культура. Очерки по славянской
мифологии и этнолингвистике, Индрик, Москва 1995; В. В. Химик, Поэтика
низкого, или просторечие как культурный феномен, Филологический
факультет СПбГУ, Санкт Петербург 2000; J. Warchala, Kategoria potoczności
w języku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2003.

14 J. Warchala, Kategoria potoczności w języku…, с. 201.

15 Там же.

144

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ…

чество Слепакова — это своего рода гимн обыденности, но при
этом — социокультурный и речевой портрет эпохи, причем оба
не бескритичны. Во многих случаях поэт иронизирует, насме-
хается, подшучивает, но делает это с огромной любовью. В его
на первый взгляд незатейливых и грубых текстах закодированы
национальные ценности: дружба, любовь, семья, родина. Лири-
ческие герои песен артиста — обычные люди, которые рассказы-
вают истории из жизни на своем собственном языке, основной
пласт которого составляют широко понимаемые просторечные
элементы, в частности:

— грубо-просторечные или вульгарные синонимы обще-
языковых номинаций: нех*р есть — нечего есть, народ живет
в г*вне ( по уши в г*вне), в ж*пе — народ плохо живет, баба —
женщина, трахаться — заниматься сексом, отмаз — отговор-
ка, п*здить — красть, херня — вещи (любые), охренеть — уди-виться, ужраться (в говно) — много выпить (ср. из текста: я буду
ужрат), табло — лицо, попец — задняя часть тела и мн.др., ср.: В пятницу утром я уже рад, что к вечеру буду зверски ужрат,

Что где-нибудь между шестью и семью, я превращусь в озорную свинью.

И буду в трусах танцевать Макарену, хватать за попец бухгалтершу Лену,

Кричать ей, что начальник — м*дло, и получу от охраны в табло.

( Гимн офисного работника)

— грубо-просторечные и ругательные обращения: козел, ду-
рак, м*дак, дебил, собачий хрен, полный ноль, не мужик, олень, дрянь, падла, мразь и мн.др., ср.:

А ты сама козёл, а ты сама дурак,

Сама зачем привёл в дом алкашей, м*дак!

Сама ты импотент и ты сама — дебил,

Сама — собачий хрен, сама мне жизнь сгубил!

А ты сама — свинья, а ты сама — подлец,

Сама ты — полный ноль, сама как твой отец,

Сама ты не мужик, и ты сама — олень,

И на диване ты сама пердишь весь день!

( Сама козел)

— разговорные и просторечные заполнители пауз: типа,
блин, бля, сука, хоба, нах*й и т.д., ср.:

И вот ты вышел такой, бля, хоба

145

TATIANA KANANOWICZ

Ща покажу вам, кто здесь папа

Всех вас заставлю меня бояться

Руки, б**ть, мыть, сидеть, сука, дома

( Вирусная)

Просторечные элементы становятся также базой для много-
численных стилистических приемов, в основе которых лежит,
в частности, многозначность просторечных слов: говно 1 — ‘пло-
хо’, говно 2 — ‘плохие люди’, ж*па 1 — ‘часть тела’, ж*па 2 —

‘плохо’, курица 1 — ‘пищевой продукт’, курица 2 — ‘глупая женщина’, ср. примеры из текстов:

Весь народ живет в г*вне, а г*вно живет вполне.

( Патриотическая)

Вали обратно ты в ж*пу крысы

А в нашу ж*пу больше не суйся

Пусть сидит каждый в своей, бл*ть, жопе

И не мешает сидеть другому

( Вирусная)

Свежая курица, лежит в холодильнике, вкусная курица.

Лежит и не жарится, лежит и не варится, пока во дворе, ее тезка паркуется!

( Курица)

Одной из выразительных стилистических черт творчества Сле-
пакова является эвфемистическое обыгрывание в его песнях гру-
бо-просторечной фразеологии и создание юмористического эф-
фекта на базе стилистической оппозиции высокое — низкое, ср.:

На склоне трудового дня на кухню с сумками войдя,

Ты опозорила меня в глазах Флакона и Гвоздя.

И прервала важнейший тост
за силу органов мужских,
и за финансовый прирост,
и в жизни совокупность их.

Я нёс добро и конструктив, стремясь к консенсусу,

Когда мой конструктив не оценив, ты мне ударила ТУДА.

Ты мне ударила туда, где я носил твоих детей,

Послав туда же навсегда двух уважаемых людей.

( Сама козел)

В вышеприведенном фрагменте зашифрованы известный все
россиянам тост ( чтоб х*й стоял и деньги были) и эмоциональ-
ная реакция на неприятную ситуацию ( иди/пошел на х*й). Фоном

146

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ…

для их введения является пафосное описание бытовой ситуации

(пьянки на кухне) с использованием книжных стилистических
средств — лексических ( на склоне трудового дня, прервать, со-
вокупность, стремиться к консенсусу) и грамматических (дее-
причастия — войдя, стремясь, не оценив).

Таким образом, просторечие в текстах песен Слепакова– это
и «объективная» регистрация положения дел в языке, и своео-
бразная запись как бы подслушанных текстов, а также — леги-
тимизация такого языка, вторичное закрепление права народа
на свой язык.

Следующим примером своеобразного гимна просторечию
является идиолект главного героя из сериала Вампиры средней
полосы (2021) — вампира-дедушки Станислава Вернидубовича

Кривича, созданный сценаристами Алексеем Акимовым, Ольгой

Симоновой, Константином Гарбузовым и др. В этой роли высту-
пил Юрий Стоянов. Герой Стоянова — бессмертный вампир, пом-
нящий, судя по имени, еще времена Киевской Руси, доживший до
наших времен и проживающий в Смоленске. Он не один, у него
есть семья, члены этой семьи (также вампиры) — полицейская

Анна, врач Жан, преподаватель Ольга и студент Женя.

Авторам сериала не только удалось создать оригинальных
героев, но и наделить каждого из них своим собственным язы-
ком, отражающим их происхождение, социальный статус, куль-
турный багаж и мн. др. Так, например, Жан — это французский
офицер, обращенный в вампира «дедом Славой» во время От-
ечественной войны 1812 года. Его речь изысканна, полна за-
имствований и вкраплений из французского языка. Женька —
обычный российский студент, обращенный недавно и случайно
во время аварии маршрутки. Он говорит на молодежном сленге.

Но наиболее красочный речевой портрет был создан имен-
но для Станислава Вернидубовича. Он представляет собой
смесь устаревших и современных языковых форм, причем по-
следние в большинстве — просторечные: фигня — прост., разг.,
сниж., груб. ‘чепуха, ерунда’, ссать — прост. вульг. ‘мочиться’,
здесь: ссать в интернет фигней — ‘засорять интернет ненуж-
ными сведениями’, растрезвонить — прост./разг., неодобр.

‘разгласить конфиденциальную информацию’, ентот ( энтот)

— диал., прост. ‘этот’, мысля — разг., имитация прост. ‘мысль’,
токмо — арх., церк. ‘только’ и мн. др., ср.:

147

TATIANA KANANOWICZ

Женька: Это просто запись влога.

Дед Слава: Хреналога! Я тебя для чего обратил, а? Чтобы ты всякой фигнёй
про вампиров в интернет не ссал. Мол, вампиры света солнечного боятся.

Ага. Вампиры в зеркале не отражаются. Так ты чё, теперь решил всем прав-
ду растрезвонить?

Жан: Хорошо, зачем ей нам помогать?

Дед Слава: Подозрения отводит. Гараж ентот и без неё бы нашли. А так
она вроде как участвует. Жанчик, что думаешь?

Жан: Дедуль, если я бы знал, что творится в голове у этой женщины, мы бы
не сошлись и не поженились бы.

Дед Слава: Есть у меня одна мысля, как её на чистую воду вывести. Токмо
без тебя тут никак. Чё смотришь? Поехали.

Кроме просторечной лексики в речи деда Славы выступают ре-
чевые шутки и прибаутки (чаще всего в ответ на предыдущую ре-
плику): ну че? — в ж*пе горячо! ; влога — хреналога, опаньки для
попаньки, народные эвфемизмы, призванные заместить нецен-
зурные словосочетания для выражения досады или удивления:

Евпатий Коловрат! , Ёкарный ты малахай! , пословицы и пого-
ворки: Бабам и гидромедцентру верить нельзя; Урожай между
посеять и собрать, — он еще вырасти должон; О, я же говорю:

главное памятник поставить, а голуби сами прилетять; Плуг
коню не помощник; образные сравнения и фразеологизмы: вы-
ёживаешься, как мэр на дне города; у него мозг, как у ракушки; это не кровь, а течка лосихи; ну не жить же теперь, как ско-тина во хлеву; с ней спорить — всё равно что мыло жрать; у
тебя ж обучаемость, как у улитки; а то нахохлился, как вошь
на гребне; похоже, амба мне приходит; вот дуба врежу здесь, ты ж не отпишешься потом и мн. др. Многие используемые
героем фразеологизмы и номинации — это творчески перера-
ботанные, как бы «переведенные» в просторечную стилистику
соответствия разговорных употреблений. Например, фразеоло-
гизм вилять (вертеть) хвостом в значении ‘хитрить, лукавить’

в речи Станислава Вернидубовича приобретает форму водить
хоботом и вертеть ж*пой, а также вертиж*пить, фразеологизм заткнуть хлебало в значении ‘заставить замолчать’ пре-
вращается в прополоскать хлебало в значении ‘очистить речь,
заставить говорить правильно’, ср.:

— Хватить хвостом-то вилять, из-за твоей личной жизни нам скоро бошки
поотрывают.

148

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ…

— Если она, сука, опять тут начнет хоботом водить, я её прямо отсюда к хра-
нителям и отведу.

— Вертиж*пишь, внученька.

Речь героя богата обидными прозвищами, некоторые из кото-
рых относятся к разряду устаревших ( мил человек, межеумок
лободырный, малохольный, сопля зеленая, расщеколда ты
дурная, скопыжник, охальник), а некоторые — образованы при
помощи сложения от разговорных или просторечных фразео-
логизмов: жевать сопли в значении ‘медлить, бездействовать,
тянуть время’ — соплежуй, руки из ж*пы растут (о неумелом
или неуклюжем человеке) — рукож*п и мн.др.

Интересно и то, что идиолект Станислава Вернидубовича
противопоставляется создателями современному интержарго-
ну, на котором говорит, в частности, Женька и другие молодые
россияне, ср.:

Иван: Всем доброе, а где у вас тут?…

Дед Слава: Вот трудно было ему добавить «доброе утро»? Всем доброе, спо-
ки, норм, будь, приятного. Скоро вообще по-русски разучитесь разговари-
вать, жертвы ЕГЭ.

Дед Слава: Вы общаться по-человечьи ж разучились. Только вот, вот это
вот…

Женька: Чёё? Свайпать?

Дед Слава: Я те хлебало керосином-то прополощу! Свайпать…

Таким образом, в образе и речевом портрете деда Славы про-
сматриваются народ и народность, живое народное начало, не
стыдное, не уродливое, а самобытное, поэтическое, красивое.

Создание яркой и образной речи достигается в основном за счет
креативного использования просторечия, которое становится
здесь основным стиле- и смыслогенерирующим элементом, не
только легитимизированным, но и поэтизированным.

Подводя итог вышесказанному, следует отметить, что рас-
смотренные примеры свидетельствуют об изменении в восприя-
тии просторечия в речевом пространстве русской культуры. Ста-
новясь средством положительной характеристики персонажей,
просторечие в них эстетизируется, приводя также к изменению
в восприятии красивого и некрасивого в языке.

149

TATIANA KANANOWICZ

REFERENCES

Belikov, Vladimir, Krysin, Leonid. Sotsiolingvistika. Moskva: Rossiyskiy gosudarstvennyy gumanitarnyy universitet, 2001 [Беликов, Владимир, Крысин, Леонид.

Социолингвистика. Москва: Российский государственный гуманитарный
университет, 2001].

Gorodskoye prostorechiye: problemy izucheniya. Zemskaya, Yelena, and Shmelev, Dmitriy (Eds.). Moskva: Nauka, 1984 [ Городское просторечие: проблемы
изучения. Земская, Елена, и Шмелев, Дмитрий (ред.). Москва: Наука, 1984]

Kiseleva, Lidiya. “Gorodskoye prostorechiye. 25 let spustya.” Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. Supplement, 2009, no. 2: 68–77 [Киселева, Лидия. “Городское просторечие. 25 лет спустя.” Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. Supplement, 2009, no. 2: 68–77].

Khimik, Vasiliy. Poetika nizkogo, ili prostorechiye kak kul’turnyy fenomen. Sankt Peterburg: Filologicheskiy fakul’tet SPBGU, 2000 [Химик, Василий. Поэтика
низкого, или просторечие как культурный феномен. Санкт Петербург: Фи ло логический факультет СПбГУ, 2000].

Krysin, Leonid. Sotsiolingvisticheskiye aspektyizucheniya sovremennogo russkogo yazyka. Moskva: Nauka, 1989 [Крысин, Леонид. Социолингвистические
аспекты изучения современного русского языка. Москва: Наука, 1989].

Krysin, Leonid (Ed.). Sovremennyy russkiy yazyk. Aktivnyye protsessy na rubezhe XX–XXI vekov. Moskva: Yazyki slavyanskikh kul’tur, 2008 [Крысин, Леонид

(ред.). Современный русский язык. Активные процессы на рубеже XX–XXI
веков, Москва: Языки славянских культур, 2008].

Kveselevich, Dmitriy I. Tolkovyy slovar’nenormativnoy leksiki russkogo yazy ka.

Moskva: AST, 2005 [Квеселевич, Дмитрий И. Толковый словарь ненорма-
тивной лексики русского языка. Москва: АСТ, 2005].

Markowski, Andrzej. Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne.

Warszawa: PWN, 2006.

Russkaya razgovornayarech’. Fonetika. Morfologiya. Leksika. Zhest. Zemskaya, Yelena (Ed..). Moskva: Nauka, 1983 [ Русская разговорная речь. Фонетика.

Морфология. Лексика. Жест. Земская, Елена (ред.). Москва: Наука, 1983].

Sinyavskaya-Suykovska, Tatiana. “Rechevoye povedeniye russkikhv romanakh D.

Dontsovoy: interzhargon i rechevaya agressiya.” Yazyk i sotsial’naya deyst-vitel’nost’. Grigor’yeva, Tatiana (Ed.). Bydgoshch–Krasnoyarsk: Сибирский
федеральный университет, 2009: 108–117 [Синявская-Суйковска, Татьяна.

“Речевое поведение русских в романах Д. Донцовой: интержаргон и речевая
агрессия.” Язык и социальная действительность. Григорьева, Татьяна

(ред.). Быдгощ–Красноярск: Сибирский федеральный университет, 2009:

108–117].

Sinyavskaya-Suykovska, Tatiana. “Chto mozhno uznat’ o Rossii iz zhenskikh detek-tivov: kul’turapovsednevnosti i osobennosti rechevogo povedeniya rossiyan.”

Socjolingwistyczne badania w teorii i praktyce: ujęcie interdyscyplinarne. T.

2. J. Mampe, and Ł. Owczinnikowa (Ed.). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu

Gdańskiego, 2015: 76–91 [Синявская-Суйковска, Татьяна. “Что можно узнать
о России из женских детективов: культура повседневности и особенности
речевого поведения россиян.” Socjolingwistyczne badania w teorii i prak-150

КРАСОТА ПРОСТОРЕЧИЯ…

tyce: ujęcie interdyscyplinarne. T. 2. J. Mampe, and Ł. Owczinnikowa (Ed.).

Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2015: 76–91].

Slova, s kotorymi my vsevstrechalis’. Tolkovyy slovar’ rus skogo obshchego zhar-gona. Rozina, Raisa I. (Ed.). Moskva: Azbukovnik, 1999 [ Слова, с которыми
мы все встречались. Толковый словарь русского общего жаргона. Розина,

Раиса И. (ред.). Москва: Азбуковник, 1999].

Titova, Yelena. “O stilisticheskom statuseprostorechiya v russkom yazyke (leksik-ograficheskiy obzor).” Vestnik Sankt-Peterburgskogo universiteta, ser. 9, 2009, vyp. 3: 306–311 [Титова, Елена. “О стилистическом статусе просторечия
в русском языке (лексикографический обзор).” Вестник Санкт-

Петербургского университета, сер. 9, .2009, вып. 3: 306–311].

Tolstoy, Nikita. Yazyk i narodnaya kul’tura. Ocherki po slavyanskoy mifologii i etnolingvistike. Moskva: Indrik, 1995 [Толстой, Никита. Язык и народная
культура. Очерки по славянской мифологии и этнолингвистике. Москва:

Индрик, 1995].

Warchala, Jacek. Kategoria potoczności w języku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2003.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15356

MARCIN TRENDOWICZ
http://orcid.org/0000-0002-1552-3512

Uniwersytet Gdański

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU I PRZESTRZENI PUBLICZNEJ

(NA PRZYKŁADZIE FRAZY РУССКИЙ ВОЕННЫЙ КОРАБЛЬ, ИДИ…)

VULGARISMS USED FOR COMMUNICATING AND IN PUBLIC SPACE

(BASED ON THE EXAMPLE OF RUSSIAN WARSHIP, GO…)

The article is devoted to the subject of using vulgarisms in contemporary communication and in public spaces. To illustrate the issue, the phrase Russian warship, go … (Russian Русский военный корабль, иди…) was used. The phrase has been often employed in a variety of contexts, and now it functions as a precedent statement. The aforementioned subject has been also addressed within the aesthetics of communication.

Keywords: vulgarism, non-standard lexis, Russian warship, precedent statement

UWAGI WSTĘPNE

Zachodzące we współczesnym świecie przemiany związane z dyna-
micznym postępem naukowo-technologicznym wpływają także na
sposoby, formy i techniki komunikowania. Jak zauważa Jolanta Mać-
kiewicz, obecnie mamy do czynienia z komunikacją publiczną zme-
diatyzowaną, a „[…] część naszej komunikacji publicznej i politycznej
odbywa się za pośrednictwem mediów masowych, przy czym nie jest
to pośrednictwo ‘przezroczyste’, lecz wpływające na to, co i jak się komunikuje”1. Warto podkreślić, że wśród mediów masowych obecnie kluczową rolę odgrywa nie telewizja, lecz Internet, w tym social
media.

1 J. Maćkiewicz, Co się zmieniło w komunikowaniu publicznym? , w: A. Pstyga, U. Patocka-Sigłowy (red.), Międzyjęzykowe i międzykulturowe konteksty współczesnego dyskursu publicznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2017, s. 23–24.

152

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

Celem niniejszego artykułu jest próba przyjrzenia się sposobom
funkcjonowania wulgaryzmów w komunikowaniu i przestrzeni pu-
blicznej na przykładzie frazy Русский военный корабль, иди… W tle
niniejszych rozważań pojawia się problem estetyki (antyestetyki) we
współczesnym komunikowaniu publicznym, co bezpośrednio wiąże
się z wulgaryzacją języka.

Wspomniany postęp techniczny oraz inne czynniki, jak zmiany

(geo)polityczne, kulturowe, społeczne i gospodarcze nie mogą po-
zostać obojętne dla języka, który pod ich wpływem ewoluuje. Wśród
tendencji rozwojowych współczesnej polszczyzny2 najczęściej wymie-
niane są: dynamiczny rozwój szczególnie w zakresie leksyki (inter-
nacjonalizmy i zapożyczenia, zmiany znaczeniowe i powstawanie hy-
bryd językowych), przenikanie cech języka mówionego do pisanego,
rozluźnienie norm obyczajowych i wulgaryzacja języka oraz dążenie
do oszczędności środków językowych, ich wyrazistości i precyzji oraz
unifikacji języka. Podobne tendencje można zaobserwować również
w innych językach, w tym w rosyjskim3. W kontekście niniejszych
rozważań szczególnie istotne wydają się dwie z nich, mianowicie:

brutalizacja i potocyzacja języka (przenikanie cech języka mówionego
do pisanego) oraz zacieranie się granic pomiędzy stylami funkcjonal-
nymi.

POJĘCIE WULGARYZMU

Wulgaryzm rozumiany jest jako „wyraz lub wyrażenie uznawane
przez użytkowników danego języka za nieprzyzwoite i ordynarne”4,
w podobny sposób definiuje go Ilona Biernacka-Ligięza („wyrazy,
wyrażenia i zwroty ordynarne, nie akceptowane przez ogół mówią-

2 Zagadnienie było przedmiotem zainteresowania wielu badaczy, zob. np. A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005; J. Kowalikowa, O wulgaryzacji i dewulgaryzacji we współczesnej polszczyźnie, „Język a Kultura” 2008, t. 20, s. 81–88; S. Gajda, Z. Adamiszyn (red.), Przemiany współczesnej polszczyzny, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole 1994.

3 Zob. np. Г. Я. Солганик, Современная языковая ситуация и тенденции
развития русского литературного языка, „Вестник Московского универ-
ситета. Серия 10: Журналистика” 2010, nr 5, s. 122–134; Н.В. Юдина, Русский
язык в XXI веке: кризис? эволюция? прогресс? , Гнозис, Москва 2010.

4 Wielki słownik języka polskiego, https://wsjp.pl/haslo/podglad/88325/wulgaryzm (10.12.2022).

153

MARCIN TRENDOWICZ
cych ze względu na ich nieprzyzwoitość”5). Z określeń tych wynika
negatywna ocena zjawiska, a kluczową rolę w sklasyfikowaniu słowa
lub wyrażenia jako wulgarne odgrywają użytkownicy danego języka.

Inne podejście proponuje Maciej Grochowski, który definiuje ter-
min następująco: „jednostka leksykalna, za pomocą której mówiący
ujawnia swoje emocje względem czegoś lub kogoś, łamiąc przy tym
tabu językowe”6. W tym ujęciu za wulgaryzm uznany może być wyraz
lub wyrażenie, które łamie przyjęte w danej społeczności konwencje
językowe i jednocześnie służy do przekazywania emocji mówiącego.

Grochowski podkreśla, że „wulgaryzmy mogą być zarówno ciągami
pustymi semantycznie, ujawniającymi wyłącznie emocje mówiącego,
jak i ciągami znaczącymi, które służą charakterystyce jakiegoś obiek-
tu lub stanu rzeczy”7.

W języku rosyjskim określenie вульгаризм ma nieco inne znacze-
nie: „грубое слово или выражение, находящиеся за пределами
литературной лексики”8 lub „вульгарное слово или выражение,
употребленное в литературном языке”9, natomiast znaczeniowo
polskiemu wulgaryzmowi odpowiada брань („оскорбительные,
грубые слова; ругань”10) lub potocznie мат („неприличная,
оскорбительная брань, сквернословие”11).

W przytoczonych definicjach pojawiają się takie określenia nega-
tywnie wartościujące jak nieprzyzwoity, ordynarny, obraźliwy, nie-
akceptowany, łamiący tabu językowe, co jednoznacznie wskazuje
na ocenę zjawiska przez użytkowników języka, także w kategoriach
estetyki komunikowania. Jak zauważa Andrzej Markowski, nie moż-
na jednoznacznie określić kryteriów estetyki tekstu, jednak „[…] po-
zytywnie pod względem estetycznym są oceniane teksty starannie
skomponowane, starannie wyartykułowane (jeśli chodzi o teksty mó-

5 I. Biernacka-Ligięza, Wulgaryzmy a łamanie normy kulturowej, w: J. Miodek (red.), Mowa rozświetlona myślą. Świadomość normatywno-stylistyczna współczesnych Polaków, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999, s. 166–167.

6 M. Grochowski, Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów, Wydawnictwo Na ukowe PWN, Warszawa 2003, s. 19.

7 Tamże, s. 22.

8 Д. Э. Розенталь, М. А. Теленкова, Словарь-справочник лингвистических терминов, Просвещение, Москва 1976, http://rus-yaz.niv.ru/doc/linguistic-terms/
index.htm (11.12.2022).

9 С. А. Кузнецов (red.), Новейший большой толковый словарь русского языка, Норинт, РИПОЛ классик, Санкт-Петербург–Москва 2008, s. 165.

10 Tamże, s. 94.

11 Tamże, s. 524.

154

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

wione), niezawierające nadmiaru wyrazów obcych i abstrakcyjnych,
niezawiłe składniowo, pozbawione określeń brutalnych czy wulgar-
nych”12. Zatem obecność wulgaryzmów dyskwalifikuje dany tekst
i nie pozwala na jego pozytywną ocenę pod kątem estetyki.

FUNKCJE WULGARYZMÓW

Przywołana definicja Grochowskiego akcentuje główną, choć nie je-
dyną, funkcję wulgaryzmów — ekspresywną, której celem jest ujaw-
nienie i wyrażenie emocji nadawcy wobec odbiorcy lub przedmiotu

(mogą być one zarówno pozytywne, jak i negatywne) oraz stosunku
do rzeczywistości i werbalne rozładowanie napięcia psychicznego.

Oprócz wspomnianej funkcji badacze13 wyróżniają także impresyw-
ną (wywarcie/wzmocnienie siły poleceń lub wpływu na zachowanie
odbiorcy oraz świadomy zamiar obrażenia go), fatyczną (podtrzy-
manie komunikacji i w roli przerywnika), ludyczną (wzmocnienie
więzi grupowej), perswazyjną (nawiązanie kontaktu i utożsamienie
się z odbiorcą) oraz socjalizującą14 (jednoczenie członków społecz-
ności).

Autorzy15 Słownika polszczyzny rzeczywistej 16 analizują cztery
najpopularniejsze wulgaryzmy wraz z ich derywatami pod względem
funkcji komunikacyjnych wydzielając ich łącznie 47. Na tej podstawie
dochodzą do wniosku, że najczęściej stosowane są one w celu wyra-
żenia dezaprobaty, stwierdzenia faktu lub wzmocnienia komunikatu.

12 A. Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s. 1669.

13 Zob. np. I. Biernacka-Ligięza, Wulgaryzmy a łamanie…, s. 169–172; D. Pankowska, Transakcyjne aspekty wulgaryzacji języka, „Edukacyjna Analiza Transakcyjna”

2018, nr 7, s. 101.

14 O możliwości pełnienia przez wulgaryzmy tej funkcji w odniesieniu do języka młodzieży lub subkultur wspominają Grzegorz Zarzeczny i Monika Mazurek.

Zob. G. Zarzeczny, M. Mazurek, Co komunikują polskie wulgaryzmy? (cz. 1), w: K. Zalejarz, K. Ruta (red.), Procesy współczesnej polszczyzny, cz. 1: Najnowsze zjawiska w polszczyźnie, Wydawnictwo Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 2009, s. 180–181.

15 Jako autor widnieje „janKomunikant” — nazwa zespołu badaczy z Wrocławia i Łodzi, w skład którego wchodzą: Anna Barańska, Monika Bednorz, Piotr Fąka,

Anita Filipczak-Białkowska, Michael Fleischer, Michał Grech, Kamila Jankowska, Annette Siemes oraz Mariusz Wszołek.

16 janKomunikant, Słownik polszczyzny rzeczywistej, Primum Verbum, Łódź 2011, www.researchgate.net/publication/264937380 (12.12.2022).

155

MARCIN TRENDOWICZ

Wulgaryzacja języka jako jedna z jego tendencji rozwojowych,
a zatem także skłonność do wulgaryzacji konkretnych wypowiedzi
wiązana jest najczęściej z postępującym procesem dewulgaryzacji
poszczególnych jednostek. Jak zauważa Małgorzata Kita, prowadzi
to do neutralizacji ich nacechowania stylistycznego, a „użytkowni-
cy stopniowo tracą świadomość wcześniejszej wulgarności wyrazu
i związanych z nią restrykcji uzualnych, nie rozumieją zastrzeżeń
osób o głębszej świadomości historyczno-językowej co do zachwia-
nia czy ignorowania zasady decorum w wypowiedziach zawierających
słowa i wyrażenia zdewulgaryzowane”17. Z drugiej strony badacze do-
strzegają proces zwiększania się poziomu społecznej akceptacji dla
wulgaryzmów18. Zaś Dorota Pankowska i Anna Bieganowska-Skóra19
upatrują przyczyn wulgaryzacji języka w mnogości pełnionych przez
nie funkcji.

Obecność wulgaryzmów w komunikowaniu i przestrzeni publicz-
nej prowadzi nie tylko do neutralizacji ich nacechowania, co sprawia,
że nie są odbierane przez użytkowników języka jako nieprzyzwoite
czy ordynarne, lecz również powoduje osłabienie lub zanikanie ich
funkcji. Przestają one służyć jako środek ekspresji, tj. wyrażania emo-
cji i stosunku nadawcy komunikatu, upodobniając się pod tym wzglę-
dem do innych środków językowych. Jadwiga Kowalikowa zauważa,
że osłabieniu ulega również ich funkcja impresywna20.

HISTORIA FRAZY

Przejdźmy do analizy funkcjonowania wybranej frazy w przestrze-
ni i komunikowaniu publicznym. Wypowiedź Русский военный
корабль, иди на хуй! (pol. Rosyjski okręcie wojenny, wypierdalaj! , ang. Russian warship, go fuck yourself! ) ma związek z konfliktem

17 M. Kita, Estetyzowanie wulgaryzmów, „Stylistyka” 2016, nr XXV, s. 352.

18 Problem ten opisuje m.in. Antonina Grybosiowa: Liberalizacja społecznej oceny wulgaryzmów, w: S. Gajda, H. J. Sobeczko (red.), Człowiek — dzieło — sacrum, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 1998, s. 361–369.

19 D. Pankowska, A. Bieganowska-Skóra, Wulgaryzacja języka jako kontekst socjalizacji dzieci i młodzieży, „Przegląd Badań Edukacyjnych” 2018, nr 2 (27), s. 183–

201.

20 J. Kowalikowa, Znaczenie i funkcja wyrazów tzw. brzydkich we współczesnej polszczyźnie mówionej, w: Z. Kurzowa, W. Śliwiński (red.), Współczesna polszczyzna mówiona w odmianie opracowanej (oficjalnej), Universitas, Kraków 1994, s. 105–113.

156

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

rosyjsko-ukraińskim. Według strony ukraińskiej została wypowie-
dziana dn. 24 lutego 2022 r. przez pogranicznika z Wyspy Wężowej
w odpowiedzi na wezwanie do poddania się przez rosyjski okręt ma-
rynarki wojennej (mowa o krążowniku „Moskwa”). Nagranie rozmo-
wy udostępnił w Internecie Anton Heraszczenko — urzędnik MSW21,
a jego transkrypcja przedstawia się następująco:

[…?] Русский военный корабль. Остров Змеиный, я — русский военный ко-
рабль. Предлагаю сложить оружие и сдаться во избежание кровопролития
и неоправданных жертв. В противном случае по вам будет нанесен бомбо-
во-штурмовой удар. Приняли, остров? Я — русский корабль. Повторяю.

Предлагаю сложить оружие, сдаться. Иначе по вам будет нанесен удар. Как
поняли меня? Прием! […]

Русский военный корабль, иди на хуй!22

Za autora wypowiedzi uważa się oficera służby granicznej Bogdana

Hockiego, wcześniej przypisywano ją Romanowi Hrybowowi23. We-
dług strony rosyjskiej ukraińscy pogranicznicy dobrowolnie złożyli
broń24, a w rosyjskich mediach pojawiła się informacja, że nagranie
zostało spreparowane.

Wyrażenie идти на хуй 25 (często w formie imperatywu: иди

[ты] на хуй! lub пошел [ты] на хуй! ) jest rejestrowane przez niektóre słowniki języka rosyjskiego i w danym kontekście występuje w następujących znaczeniach: „категорически отказать
в какой-либо просьбе”26, „указание говорящего на неуместность
просьб, требований, предложений или претензий кого-либо,

21 Zob. np. Герои мема „Русский военный корабль, иди на...” с острова Змеиный
живы, но взяты в плен, „Русская служба BBC News”, 25.02.2022, www.bbc.

com/russian/news–60523774 (13.12.2022).

22 Transkrypcja wykonana przez autora na podstawie nagrania dostępnego w serwisie YouTube, https://youtu.be/LDrFVdms8yk (13.12.2022).

23 Zob. np. М. Николаенко, У знаменитой фразы о русском военном корабле
оказался другой автор, „Сегодня”, 23.05.2022, https://ukraine.segodnya.ua/
ukraine/u-znamenitoy-frazy-o-russkom-voennom-korable-okazalsya-drugoy-
avtor–1622146.html (13.12.2022).

24 Zob. Брифинг официального представителя Минобороны России

(25.02.2022 г. 11:00), https://youtu.be/dMEsQxBJqHE (13.12.2022).

25 Wyrażenie „на хуй” zgodnie z zasadami pisowni rosyjskiej powinno być zapisywane rozłącznie (jako połączenie rzeczownika w bierniku z przyimkiem), natomiast w danym przypadku najczęściej występuje pisownia łączna (jako przysłówek).

Problem ten jednak nie będzie analizowany w niniejszym opracowaniu ze względu
na jego ograniczoną objętość.

26 А. Плуцер-Cарно, Большой словарь мата, Лимбус пресс, Санкт-Петербург–

Москва 2005, t. 1, s. 137.

157

MARCIN TRENDOWICZ
осуществляемое в унизительной для адресата форме пожелания
переместиться в место, находящееся за пределами личной сферы
говорящего”27 oraz „1. требование удалиться; 2. выражение
желания отделаться, избавиться от кого-либо”28. Można zatem
konstatować, że w analizowanej frazie zostało użyte w funkcji impre-
sywnej, tj. w celu wzmocnienia wpływu na zachowanie rozmówcy,
a także (być może) z zamiarem jego obrażenia lub zdenerwowania
oraz ekspresywnej, tj. w celu wyrażania emocji i stosunku nadawcy
komunikatu do rzeczywistości.

Jak zauważa Małgorzata Kita, „wulgaryzmy pojawiają się w wypo-
wiedziach w trybie automatycznym i spontanicznym, ale też w wy-
niku świadomej decyzji podmiotu tekstotwórczego”29. Jeśli przyjąć
wersję strony ukraińskiej w kwestii prawdziwości nagrania, należy
stwierdzić, że nadawca komunikatu nie miał świadomości, że wul-
garyzm zostanie upubliczniony, a nagranie przeniknie do przestrzeni
publicznej. Kita stwierdza ponadto, że

[…] obecność wulgaryzmów w przestrzeni publicznej ma dwojaką proweniencję.

Po pierwsze: stanowią one relokację zachowań komunikacyjnych pierwotnie do-
konujących się w kontekście prywatnym, a w każdym razie nieprzewidującym upublicznienia wypowiedzi, które jednak niezależnie od intencji nadawcy prze-dostały się do obiegu publicznego […] Po drugie: dokonuje się celowe, intencjonalne przenoszenie wulgaryzmów z przestrzeni prywatnej w przestrzeń publicz-
ną i kulturową […]30.

Drugą możliwość wiąże z działaniami taktycznymi i wizerunkowy-
mi. W przypadku analizowanej wypowiedzi mamy do czynienia jed-
nocześnie z obiema sytuacjami: z perspektywy nadawcy komunika-
tu (ukraińskiego pogranicznika) — z pierwszą, gdyż jego wypowiedź
przez radio w zamierzeniu nie miała zostać upubliczniona, zaś z dru-
gą z perspektywy urzędnika ukraińskiego MSW, który udostępnił ją
celowo.

Błyskawicznie stała się ona jednym z haseł konfliktu ukraińsko-ro-
syjskiego symbolizując niezłomność Ukraińców i stając się wypowie-
dzią precedensową (ros. прецедентное высказывание). Zgodnie

27 В. Буй, Русская заветная идиоматика (Веселый словарь крылатых выражений), Помовский и партнеры, Москва 1995, www.slovari.ru/default.aspx-

?p=3 46 (14.12.2022).

28 В. М. Мокиенко, Т. Г. Никитина, Большой словарь русских поговорок, ОЛМА

Медиа Групп, Москва 2007, s. 722.

29 M. Kita, Estetyzowanie…, s. 364.

30 Tamże, s. 356–357.

158

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

z kryteriami odnoszącymi się do fenomenów precedensowych zapro-
ponowanymi przez Marię Kowszową i Dmitrija Gudkowa do tej kate-
gorii można zaliczyć zjawiska (nazwy, teksty, wypowiedzi, sytuacje)

spełniające jednocześnie trzy warunki: 1. są powszechnie znane rodzi-
mym użytkownikom języka, 2. aktywnie używa się ich w danym języ-
ku oraz 3. charakteryzują się aktualnością w aspekcie emocjonalnym
i/lub poznawczym31. Natomiast wypowiedź precedensowa definio-
wana jest jako: „репродуцируемый продукт речемыслительной
деятельности, законченная и самостоятельная единица,
сложный знак, сумма значений компонентов которого не равна
его смыслу, оказывающемуся шире простой суммы значений”32.

Zawsze odnosi się ona do innego fenomenu — tekstu i/lub sytuacji,
które mają wpływ na formowanie jej znaczenia. W danym przypadku
będzie to wspomniana sytuacja ataku rosyjskiego krążownika na po-
sterunek ukraińskiej straży granicznej na Wyspie Wężowej.

WYKORZYSTANIE FRAZY W KOMUNIKOWANIU

I PRZESTRZENI PUBLICZNEJ — ANALIZA PRZYPADKU

W ostatniej części artykułu chcielibyśmy skupić się, skrótowo z racji
jego ograniczonej objętości, na przeglądzie wybranych przykładów
wykorzystania omawianej frazy. Skoncentrujemy się na następują-
cych aspektach: na sferach, w których jest używana, języku (w orygi-
nale — rosyjski) oraz sposobie zapisu wyrażenia wulgarnego. Warto
zaznaczyć, że — mimo iż zawiera ona wulgaryzm, a ich użycie w prze-
strzeni publicznej zarówno Polski, Rosji, jak i Ukrainy jest karalne

— wykorzystywana jest w wielu sferach w formie podstawowej oraz
zmodyfikowanej.

Pierwszą z nich, w której odnotowano aktywne funkcjonowanie
wypowiedzi, jest dyskurs związany bezpośrednio z toczącą się wojną
i protestami przeciwko działaniom Rosji. W internetowym repozyto-
rium Wikimedia Commons33 zgromadzono 95 fotografii ilustrujących
wykorzystanie hasła w przestrzeni publicznej (część z nich przedsta-
wia ten sam obiekt) — są wśród nich transparenty z protestów, billbo-

31 Zob. М. Л. Ковшова, Д. Б. Гудков, Словарь лингвокультурологических тер-ми нов, Гнозис, Москва 2018, s. 116–119.

32 Tamże, s. 112.

33 Russian warship, go fuck yourself, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Russian_warship,_go_fuck_yourself (15.12.2022).

159

MARCIN TRENDOWICZ
ardy, elektroniczne tablice informacyjne, a także spontaniczne napisy
na murach (graffiti). Przykładowo z 23 transparentów na 15 hasło za-
pisano w języku angielskim, 5 — w rosyjskim, 2 — częściowo w rosyj-
skim i ukraińskim, 1 — w niemieckim. Zdjęcia ilustrują protesty za-
równo z Ukrainy, jak i innych państw (w tym Polski, Czech, Niemiec
i in.). Niezależnie od języka, na 5 z 23 transparentów wulgaryzm zo-
stał „zamaskowany” np. poprzez użycie gwiazdki zamiast niektórych
liter, na pozostałych 18 — widnieje w pełnej formie. Odnotowano
również wykorzystanie hasła na billboardach i tablicach świetlnych

(egzemplifikacje pochodzą z Ukrainy) — na wszystkich 8 obiektach
hasło występuje w języku rosyjskim, a tylko na jednym wulgaryzm
został zamaskowany poprzez zamianę jednej z liter.

Rys. 1. Hasło na tablicy świetlnej umieszczonej przy Placu Bohaterów Majdanu
w Dnieprze (Ukraina)34

Z 47 obiektów, na których występuje wypowiedź (niezależnie od
typu i wersji językowej) w 35 przypadkach wykorzystano pełną i nie-
zmienioną wersję hasła, w 11 — skróconą ( русский корабль zamiast
русский военный корабль), zaś w jednym zamieniono początkową
część frazy na nazwisko prezydenta Rosji. W pojedynczych przy-
padkach odnotowano nieznaczne modyfikacje drugiej części hasła

( пошел oraz иди ты).

34 https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Russian_ship%2C_
go_f_yourself._Big_ad.jpg (15.02.2023).

160

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

Należy podkreślić, że powyższy zbiór z pewnością nie jest pełny,
ale w naszej opinii z jednej strony potwierdza aktywne wykorzystanie
hasła, z drugiej zaś — pozwala zarejestrować niektóre tendencje zwią-
zane z jego użyciem. Wypowiedź (najczęściej w wersji rosyjskiej lub
rosyjsko-ukraińskiej) wykorzystywana jest w formie spontanicznych
napisów m.in. w Polsce, o czym świadczą materiały zebrane przez au-
tora (np. napis przy wejściu do mariny w Gdyni).

Drugą sferą, w której odnotowano aktywne wykorzystanie wypo-
wiedzi jest produkcja pamiątek, choć w danym kontekście bardziej
odpowiednie wydaje się określenie „gadżety patriotyczne”. Są one
oferowane przede wszystkim przez ukraińskie sklepy internetowe,
a zaliczają się do nich koszulki, bluzy, czapki, kubki, breloki, flagi, na-
klejki, naszywki itp. Z 50 przeanalizowanych produktów35 na 34 wy-
korzystano hasło w języku rosyjskim, na 9 — połączenie rosyjskiego
i ukraińskiego, 6 — ukraińskim, a na 1 — angielskim. W 28 przypad-
kach wulgaryzm występował w pełnej postaci, zaś w 22 — w formie
zamaskowanej (w 19 poprzez zamianę jednej lub więcej liter innym
znakiem, np. * lub #, w 2 — skrócenie do pierwszej litery, a w 1 —
zamianę ostatniego słowa). Podobnie jak w poprzednim przypadku,
również odnotowano modyfikacje frazy (najczęściej skrócenie pierw-
szego elementu do русский корабль).

Rys. 2. Przykład produktu z kategorii „gadżetów patriotycznych” dostępnych
w ukraińskich sklepach internetowych36

35 Należy podkreślić, że zbiór ten nie pretenduje do miana pełnego, choć liczba zebranych przykładów pozwala na ich analizę ilościową i ujawnienie konkretnych tendencji.

36 https://epicentrk.ua/shop/mplc-podushka-dekorativna-z-printom-russkii-
voyennyi-korabl-idi-nakh-i-1ecd4714-4740-6dce-8d79-5db47d0c5a2b.html

(15.02.2023).

161

MARCIN TRENDOWICZ

Warto odnotować, że w większości analizowanych produktów do-
konano stylizacji, wykorzystując symbolikę i barwy narodowe Ukrainy

(najczęściej słowo иди stylizowane jest na tryzub). Ponadto aktywnie
wykorzystywany jest wizerunek tonącego krążownika Moskwa, który
został zniszczony przez wojska ukraińskie 14 kwietnia 2022 r.

ZAKOŃCZENIE

Na podstawie powyższych rozważań można postawić następujące,
choć z pewnością wstępne wnioski. Zmiany zachodzące w zakresie
komunikowania publicznego, a także tendencje rozwojowe języka
sprawiają, że wulgaryzmy, wcześniej niedopuszczalne w sferze pu-
blicznej, zaczynają do niej przenikać. Można zaobserwować, że lek-
syka nienormatywna, która z definicji nie jest akceptowana przez
użytkowników języka i służy przede wszystkim wyrażaniu emocji oraz
stosunku mówiącego do odbiorcy komunikatu lub rzeczywistości
obecnie w mniejszym stopniu realizuje funkcję ekspresywną. Zwięk-
szający się stopień społecznej akceptacji wulgaryzmów przy jedno-
czesnej dewulgaryzacji i neutralizacji stylistycznej poszczególnych
jednostek sprawia, że ich obecność w komunikowaniu i przestrzeni
publicznej staje się coraz częstsza. Powyższe tezy potwierdzają ob-
serwacje poczynione przez innych badaczy zarówno w odniesieniu do
języka jako całości (przywoływane wcześniej opracowania Kazimie-
rza Ożoga, Jadwigi Kowalikowej czy Doroty Pankowskiej), jak i po-
szczególnych sfer komunikowania (Paweł Malendowicz37, Magdalena

Hądzlik-Dudka i in.).

Zatem wnioski płynące z badania jednostkowego przykładu, tj.

analizy frazy Русский военный корабль, иди… zdają się ilustrować
ogólniejszą tendencję przenikania wulgaryzmów do przestrzeni i ko-
munikowania publicznego. Mimo jednoznacznie wulgarnego cha-
rakteru użytego w niej sformułowania wypowiedź jest powszechnie
wykorzystywana w przestrzeni publicznej jako jedno z haseł protestu
przeciwko wojnie i polityce prowadzonej przez Rosję, nie tylko spo-
sób spontaniczny (np. na transparentach podczas manifestacji czy
w formie graffiti), lecz również „zinstytucjonalizowany” (np. billbo-
ardy i tablice świetlne czy też jako nagłówek w „Gazecie Lubuskiej”).

Ponadto odnotowano jej aktywne wykorzystanie na gadżetach o cha-

37 P. Malendowicz, Wulgaryzmy w komunikowaniu politycznym, „Świat idei i polityki” 2020, t. 19, s. 277–298.

162

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

rakterze patriotycznym. W większości przypadków wulgaryzm wy-
stępuje w pełnej formie i nie jest w żaden sposób maskowany, choć
używanie ich w przestrzeni publicznej krajów, których dotyczy zgro-
madzony materiał jest karalne. Z jednej strony może świadczyć to
o wspomnianej wcześniej zwiększającej się tolerancji społecznej dla
wulgaryzmów w ogóle i ich obecności w przestrzeni publicznej (przy
jednoczesnej dewulgaryzacji poszczególnych jednostek), z drugiej zaś

— w przypadku analizowanego hasła — o tym, że wykorzystanie wul-
garyzmów w konkretnych sytuacjach w oczach społeczeństwa może
być uzasadnione. W polskiej przestrzeni publicznej wyrażenie często
umieszczane jest w wersji rosyjskiej, a więc w obcym kodzie (alfabecie
i języku), co może powodować, że nie jest odbierane jako wulgarne.

REFERENCES

Biernacka-Ligięza, Ilona. “Wulgaryzmy a łamanie normy kulturowej.” Mowa rozświet lona myślą. Świadomość normatywno-stylistyczna współczesnych Polaków. Miodek, Jan (Ed.). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999: 166–181.

Buy, Vasiliy. Russkaya zavetnaya idiomatika (Veselyy slovar’ krylatykh vyra-zheniy). Moskva: Pomovskiy i partnery, 1995 [Буй, Василий. Русская
заветная идиоматика (Веселый словарь крылатых выражений). Москва:

Помовский и партнеры, 1995] <www.slovari.ru/default.aspx?p=346>.

Gajda, Stanisław, and Adamiszyn, Zbigniew (Eds.). Przemiany współczesnej polszczyzny. Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, 1994.

Grochowski, Maciej. Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003.

Grybosiowa, Antonina. “Liberalizacja społecznej oceny wulgaryzmów.” Człowiek —
dzieło — sacrum. Gajda, Stanisław, and Sobeczko, Helmut J. (Eds.). Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 1998: 361–369.

janKomunikant. Słownik polszczyzny rzeczywistej. Łódź: Primum Verbum, 2011

<www.researchgate.net/publication/264937380>.

Kita, Małgorzata. “Estetyzowanie wulgaryzmów.” Stylistyka, 2016, no. XXV: 349–

369.

Kovshova, Mariya, and Gudkov, Dmitriy. Slovar’ lingvokul’turologicheskikh terminov. Moskva: Gnozis, 2018 [Ковшова, Мария, Гудков, Дмитрий. Словарь
лингвокультурологических терминов. Москва: Гнозис, 2018].

Kowalikowa, Jadwiga. “O wulgaryzacji i dewulgaryzacji we współczesnej polszczyźnie.” Język a kultura, 2008, no. 20: 81–88.

Kowalikowa, Jadwiga. “Znaczenie i funkcja wyrazów tzw. brzydkich we współczesnej polszczyźnie mówionej.” Współczesna polszczyzna mówiona w odmianie opracowanej (oficjalnej). Kurzowa, Zofia, and Śliwiński, Władysław (Eds.). Kraków: Universitas, 1994: 105–113.

Maćkiewicz, Jolanta. “Co się zmieniło w komunikowaniu publicznym?” Międzyjęzykowe i międzykulturowe konteksty współczesnego dyskursu publicznego. Psty-163

MARCIN TRENDOWICZ
ga, Alicja, and Patocka-Sigłowy, Urszula (Eds.). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwer-
sytetu Gdańskiego, 2017: 23–32.

Malendowicz, Paweł. “Wulgaryzmy w komunikowaniu politycznym.” Świat idei i po -
lityki, 2020, no. 19: 277–298.

Markowski, Andrzej (Ed.). Nowy słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999.

Markowski, Andrzej. Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne.

Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.

Mokiyenko, Valeriy, and Nikitina, Tat’yana. Bol’shoy slovar’ russkikh pogovorok.

Moskva: OLMA Media Grupp, 2007 [Мокиенко, Валерий, and Никитина,

Татьяна. Большой словарь русских поговорок. Москва: ОЛМА Медиа

Групп, 2007].

Noveyshiy bol’shoy tolkovyy slovar’ russkogo yazyka. Kuznetsov, Sergey (Ed.).

Sankt-Peterburg–Moskva: Norint, RIPOL klassik, 2008 [ Новейший большой
толковый словарь русского языка. Кузнецов, Сергей (Ed.). Санкт-Петербург–Москва: Норинт, РИПОЛ классик, 2008].

Pankowska, Dorota, and Bieganowska-Skóra, Anna. “Wulgaryzacja języka jako kon-
tekst socjalizacji dzieci i młodzieży.” Przegląd badań edukacyjnych, 2018, no. 2

(27): 183–201.

Pankowska, Dorota. “Transakcyjne aspekty wulgaryzacji języka.” Edukacyjna analiza transakcyjna, 2018, no. 7: 99–118.

Plutser-Sarno, Aleksey. Bol’shoy slovar’ mata. Sankt-Peterburg–Moskva: Lim-bus press, 2005 [Плуцер-Cарно, Алексей. Большой словарь мата. СанктПетербург–Москва: Лимбус пресс, 2005].

Rozental’, Ditmar, and Telenkova, Margarita. Slovar’-spravochnik lingvisticheskikh terminov. Moskva: Prosveshcheniye, 1976 [Розенталь, Дитмар, Теленкова, Маргарита. Словарь-справочник лингвистических терминов. Москва:

Просвещение, 1976] <http://rus-yaz.niv.ru/doc/linguistic-terms/index.htm>.

Solganik, Grigoriy. “Sovremennaya yazykovaya situatsiya i tendentsii razvitiya russkogo literaturnogo yazyka.” Vestnik Moskovskogo universiteta. Seriya 10: Zhur-nalistika, 2010, no. 5: 122–134 [Солганик, Григорий. “Современная языковая
ситуация и тенденции развития русского литературного языка.” Вестник

Московского университета. Серия 10: Журналистика, 2010, no. 5: 122–

134].

Wielki słownik języka polskiego <https://wsjp.pl>.

Yudina, Natal’ya. Russkiy yazyk v XXI veke: krizis? evolyutsiya? progress? . Moskva: Gnozis, 2010 [Юдина, Наталья. Русский язык в XXI веке: кризис? эво-
люция? прогресс? . Москва: Гнозис, 2010].

Zarzeczny, Grzegorz, and Mazurek, Monika. „Co komunikują polskie wulgaryzmy? (cz. 1).” Procesy współczesnej polszczyzny, cz. 1: Najnowsze zjawiska w polszczyźnie. Zalejarz, Kinga, and Ruta, Karolina (Eds.). Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2009: 174–183.

ŹRÓDŁA MATERIAŁU

“Russkyy voennyy korabl’, ydy nakh@y” — prykordonnyky Zmiyinoho rosiya-nam [ “Русский военный корабль, иди нах@й” — прикордонники Зміїного
росіянам] <https://youtu.be/LDrFVdms8yk>.

164

WULGARYZMY W KOMUNIKOWANIU…

Brifing ofitsial’nogo predstavitelya Minoborony Rossii (25.02.2022 g. 11:00)

[ Брифинг официального представителя Минобороны России (25.02.2022
г. 11:00)]. <https://youtu.be/dMEsQxBJqHE>.

“Geroi mema ‘Russkiy voyennyy korabl’, idi na...’ s ostrova Zmeinyy zhivy, no vzyaty v plen.” Russkaya sluzhba BBC News 25.02.2022 [“Герои мема ‘Русский
военный корабль, иди на...’ с острова Змеиный живы, но взяты в плен.”

Русская служба BBC News 25.02.2022] <www.bbc.com/russian/news-6052 3774>.

Nikolayenko, Mariya. U znamenitoy frazy o russkom voyennom korable okazalsya drugoy avtor. “Segodnya” 23.05.2022 [Николаенко, Мария. У знаменитой
фразы о русском военном корабле оказался другой автор. “Сегодня”

23.05.2022] <https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/u-znamenitoy-frazy-o-rus-
skom-voennom-korable-okazalsya-drugoy-avtor–1622146.html>.

Russian warship, go fuck yourself. Wikimedia Commons. <https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Russian_warship,_go_fuck_yourself>.

165

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15507

BARTOSZ OSIEWICZ
https://orcid.org/0000-0003-2208-5386

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ

ILYA EHRENBURG — PIPE SMOKER

The aim of the article is to look at the figure of Ilya Ehrenburg (1891–1967) through the prism of auto/biographical writing, which is a sketch for a literary portrait of the artist. This perspective will allow us to present the creative profile of Ehrenburg the pipe smoker, which emerges from the texts of his contemporaries and the writer’s correspondence with friends and acquaintances. Ehrenburg’s epistolary legacy was introduced into the scientific circulation and the letters he received will make it possible to reconstruct his creative personality and artistic strategy, built largely on the influence of broadly understood European culture. For Ehrenburg, a pipe was not only a utilitarian object but also an expression of passion. In Russia, the pipe had mostly a European origin; for the writer, it remained a visible sign of life philosophy.

Thanks to it, Ehrenburg successfully managed to attract the attention of the environment. What is more, the pipe taught him patience, favored self-reflection, and helped measure the rhythm of the passing time.

Keywords: Ilya Ehrenburg, pipe, tobacco, autobiography, memory, letter

Istotnym elementem osobowości twórczej rosyjskiego poety i proza-
ika Ilji Erenburga (1891–1967) pozostaje fajka, dzięki której stał się
on członkiem elitarnego grona pisarzy różnych języków oraz kultur
znających smak i aromat „fajkowego ziela”1 (wśród nich znaleźli się
m.in. tacy autorzy jak sir Arthur Conan Doyle [1859–1930], Virgi-
nia Woolf [1882–1941], John Ronald Reuel Tolkien [1892–1973],

Mark Twain [1835–1910], William Faulkner ([1897–1962], Ernest

Hemingway [1899–1961], Jaroslav Hašek [1883–1923], Konstantin

Simonow [1915–1979], Günter Grass [1927–2015] czy Julio Cortázar

1 W taki sposób bohaterowie kultowej powieści Johna Ronalda Reuela Tolkiena

Władca pierścieni ( The Lord of the Rings, 1954–1955) nazywali roślinę, której

„dym z palących się liści” zgodnie z prastarym zwyczajem „poprzez fajki gliniane lub drewniane wchłaniali i wdychali”. J.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni, przeł.

J. Łoziński, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2001, s. 18.

166

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ

[1914–1984]). Zgodnie ze słownikową definicją fajka to „przyrząd do
palenia tytoniu, składający się z cybucha i połączonej z nim główki,
którą napełnia się tytoniem”2. Słownik podpowiada również, że fajka
bywa „drewniana, porcelanowa, piankowa”, że można ją „napchać,
nabić, naładować”, a także „palić, kurzyć, ssać” oraz z niej „pykać”3.

Nie wszyscy wiedzą jednak, że mogą to czynić tylko nieliczni. Zda-
niem Erenburga, „człowiek, który bierze fajkę do ust, odznaczać się
musi zbiorem wyjątkowych cnót: beznamiętnym spokojem wodza,
małomównością dyplomaty i zimną krwią szulera”4. Dla uniknięcia
innych pomyłek natury terminologicznej przypomnę również, że faj-
czarz to „palacz fajki”5, zaś fajkarz — to ten, kto fajki „wyrabia lub
sprzedaje”6. Bohater niniejszego szkicu bez reszty oddawał się szla-
chetnej sztuce spopielania tytoniu fajkowego. Był również twórcą, jak
się zdaje, najbardziej odpornych na przepalenie fajek, które wykonał
z pomocą słowa artystycznego.

Celem artykułu jest spojrzenie na postać Erenburga przez pryzmat
pisarstwa biograficznego (jego rolą jest wielowymiarowe uchwyce-
nie indywidualności opisywanej osoby) i autobiograficznego (głów-
nym zadaniem tego gatunku, jak zauważa Aleksiej Cholikow, jest

„samopoznanie piszącego”7). Taka perspektywa pozwoli na zapre-
zentowanie sylwetki twórczej Erenburga-fajczarza, jaka wyłania się
zarówno z tekstów auto/biograficznych ludzi jemu współczesnych,
jak i z korespondencji prowadzonej przez pisarza z przyjaciółmi i ze
znajomymi. Wprowadzona do obiegu naukowego epistolarna spu-
ścizna Erenburga oraz otrzymywane przez niego listy8 umożliwią
zrekonstruowanie jego osobowości twórczej i strategii artystycznej,

2 M. Szymczak, (red.), Słownik języka polskiego, t. 1: A–K, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, s. 566.

3 Tamże.

4 I. Erenburg, Trzynaście fajek, przeł. J. Pański, Czytelnik, Warszawa 1966, s. 80.

5 W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, https://sjp.pwn.pl/doroszewski/
fajczarz;5426831.html (11.04.2023).

6 Tamże.

7 А. Холиков, Автобиографическая заметка Д.С. Мережковского как меха-
низм самозапечатления в культурной памяти, „AvtobiografiЯ” 2012, nr 1, s. 90. Wszystkie cytaty, oprócz omówionych szczegółowo przypadków, przytaczam
we własnym tłumaczeniu.

8 И. Г. Эренбург, Письма, т. 1: 1908–1930. „Дай оглянуться…” , изд. подгот.

Б. Я. Фрезинским, Аграф, Москва 2004; И. Г. Эренбург, Письма, т. 2: 1931–

1967. „На цоколе историй…” , изд. подгот. Б. Я. Фрезинским, Аграф, Москва

2004; Я слышу всё…: почта Ильи Эренбурга, 1916–1967, изд. подгот.

Б. Я. Фре зинский, Аграф, Москва 2006.

167

BARTOSZ OSIEWICZ
budowanej w dużej mierze w oparciu o wpływy szeroko rozumianej
kultury europejskiej.

Zwyczaj palenia fajki znany był w ojczyźnie Erenburga co naj-
mniej od czasów pierwszych Romanowów. Zażywanie tytoniu przy-
pominało wtedy „konsumpcję zakazanego owocu”. Antynikotynową
krucjatę prowadził car Michaił I (1596–1645), za którego panowania
posiadanie tytoniu oraz handel nim był zabroniony i zagrożony karą
śmierci (najczęściej jednak tytoniowe ekscesy kończyły się chłostą,
bądź publicznymi torturami, zaś w przypadkach recydywy — obcię-
ciem nosa, co było szczególnie bolesne dla konsumentów tabaki)9.

Tytoniową prohibicję wspierali hierarchowie rosyjskiej cerkwi pra-
wosławnej, którzy palenie tytoniu uważali za zwyczaj obrazoburczy10.

Dopiero w epoce Piotra I (1672–1725) rachunek ekonomiczny okazał
się ważniejszy od aksjologii. Pokłosiem przymusowej europeizacji

Rosji, zapoczątkowanej przez wnuka Michaiła I, było zalegalizowa-
nie tytoniu, powszechnie używanego wówczas na Zachodzie. Dzięki
rozmowom, jakie w 1697 roku rosyjski monarcha podjął z królem

Anglii Williamem III (1650–1702), niespełna rok później podpisa-
no w Utrechcie umowy handlowe, na mocy których Moskwa stała
się oficjalnym importerem tytoniu11. Zafascynowany Europą władca
sam sięgał po fajkę. Nieprzypadkowo była więc ona atrybutem cara
na kartach powieści Piotr I ( Петр I, t. 1–2 1934, 2. red. 1938; t. 3

1948) autorstwa znanego rosyjskiego prozaika i fajczarza — Aleksieja

Tołstoja (1883–1945)12. Fajką nie gardził także Paweł I (1754–1801),
chociaż w XVIII wieku najpowszechniejszą metodą używania tytoniu
w Rosji pozostawało — szczególnie doceniane przez kobiety — wącha-
nie tabaki. Znanymi „tabacznicami” były imperatorowe Jelizawieta

(1709–1762) i Jekatierina II (1729–1796)13. Tę ostatnią stać było na-

9 Por.: M. P. Romaniello, Muscovy’s Extraordinary Ban on Tobacco, w: M. P. Romaniello, T. Starks (red.), Tobacco in Russian History and Culture. From the Seventeenth Century to the Present, Routledge Taylor & Francis Group, New York–London 2009, s. 15.

10 Por.: K. Klioutchkine, “I Smoke, Therefore I Think”. Tobacco as Liberation in Russian Nineteenth-Century Literature and Culture, w: M. P. Romaniello, T. Starks (red.) Tobacco in Russian His tory…, s. 83.

11 Por.: M. P. Romaniello, Muscovy’s Extraordinary…, s. 9; 19.

12 Car Piotr palił fajkę głęboko zaciągając się dymem; używał jej jako wskaźnika; ssał
jej ustnik, studiując mapę wojskową. Zob.: A. Tołstoj, Piotr I, przeł. A. Stawar, t. I, Czytelnik, Warszawa 1967, s. 392; 394; 468. Powieść Tołstoja obfituje w liczne fajczarskie niuanse, które ze względu na sugestywność mogły powstać w wyobraźni twórczej osoby palącej fajkę.

13 Por.: K. Klioutchkine, “I Smoke, Therefore I Think” …, s. 85.

168

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
wet na wielki gest. Przekonał się o tym rosyjski poeta Gawriił Dzier-
żawin (1743–1816), który za podlaną wazeliną odę Felica ( Фелица, 1782), otrzymał od carycy gratyfikację w postaci złotej tabakiery in-krustowanej diamentami. Z czasem tabaka oraz strofy klasycystycz-
nych utworów lirycznych wyparte zostały przez nowe formy zażywa-
nia tytoniu i uprawiania literatury. Zanim to jednak nastąpiło tabaka
zdążyła jeszcze pojawić się m.in. w nozdrzach hrabiny Pelagii Niko-
łajewny Tołstoj z domu Gorczakowej (1762–1838) — babki Lwa Toł-
stoja (1828–1910). Gdy dla osłodzenia starości czytano jej powieści
angielskiej pisarki preromantycznej Ann Radcliffe (1764–1823), ona
sama siedziała w głębokim fotelu i — jak za młodu — wąchała mielo-
ny tytoń ze złotej tabakierki (dodam, że owa tabakierka towarzyszyła
babce pisarza nawet na łożu śmierci. Gdy umierająca nie miała już sił,
aby sięgnąć po jej zawartość, pomocną dłoń ze szczyptą tabaki wycią-
gała do niej zawsze niezawodna służąca Gasza)14.

Pierwsza połowa XIX stulecia była w Rosji okresem panowania
fajki. W spiralach błękitnego dymu oraz w oparach napojów wysko-
kowych przebiegał okres burzliwej młodości Aleksandra Puszkina

(1799–1837), którą uwiecznił w autobiograficznych wierszach 27 maja

1819 ( 27 мая 1819, 1819) i Do Wsiewołożskiego ( Всеволожскому, 1819)15, nie zapominając o fajczarskich niuansach. Inny rodowód
miała fajka Michaiła Lermontowa (1814–1841), kojarzona niezmien-
nie ze służbą pisarza w armii carskiej. Nie bez powodu w powieści
psychologicznej Bohater naszych czasów ( Герой нашего времени,

1838–1840) fajka pozostawała atrybutem osób noszących mundur.

U Lermontowa palący ją oficerowie — jak na prawdziwych koloniza-
torów przystało — w sakli, przy ognisku, wśród tubylców, rozprawiali
o niższości swoich kaukaskich gospodarzy, którzy są „[s]trasznie głu-
pi”, „nic nie umieją robić” i „nie są zdolni do żadnej nauki”16. W po-
łowie XIX wieku fajka ustąpiła miejsca bardziej dystyngowanym
cygarom, aby następnie stworzyć przestrzeń dla papierosów, które
po Wojnie Krymskiej 1853–1856 stały się nieodzownym atrybutem

14 В. Шкловский, Лев Толстой, Издательство ЦК ВЛКСМ „Молодая гвардия”, Москва 1963, s. 59–62.

15 А. С. Пушкин, Полное собрание сочинений. В 17 т. Том второй. Книга 1: Стихотворения 1817–1825. Лицейские стихотворения в позднейших
редакциях, Общий редактор тома М. А. Цявловский, , «Воскресенье», Москва

1994, s. 73; 93–94.

16 M. Lermontow, Bohater naszych czasów, przeł. W. Rogowicz, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 10.

169

BARTOSZ OSIEWICZ
młodego pokolenia cechującego się liberalnymi poglądami17. Począ-
tek tytoniowych przemian obyczajowych zilustrował w swojej twór-
czości m.in. Nikołaj Gogol (1809–1852). W opowiadaniu Newski

Prospekt ( Невский проспект, 1835) zgodnie z zasadą, że tam, gdzie są oficerowie, tam są również fajki, w gronie starych wiarusów palił fajkę porucznik Pirogow (jako ciekawostkę dodam, że do perfekcji
opanował on trudną sztukę puszczania kółeczek z dymu fajkowego.

Czynił to „tak misternie, że mógł ich od razu nanizać dziesięć jedno
na drugie”18, opowiadając przy tym „zajmująco dykteryjkę o tym, że
armata — to jedno, a jednorożec — drugie”19). Znany zaś z poematu

Martwe dusze ( Мертвые души, 1835, wyd. 1842) Maniłow również
sięgnął po fajkę, „gdy jeszcze służył w armii, gdzie był uważany za jednego z najskromniejszych, najdelikatniejszych i najbardziej wy-kształconych oficerów”20, co zdaje się potwierdzać fakt, że „[w] jego
gabinecie zawsze leżała jakaś książka z zakładką na 14 stronicy, któ-
rą stale czytał już od dwóch lat”21. Natomiast w komedii Rewizor ( Ревизор, 1835) doszło do „anihilacji fajki”22, a fałszywy urzędnik 17 Por.: K. Klioutchkine, “I Smoke, Therefore I Think”…, s. 84–85; L. Łuczak, W obłoczkach błękitnego dymku, Wydawca: Kwartet, Poznań 2001, s. 39.

18 M. Gogol, Newski Prospekt, przeł. J. Wyszomirski, w: tegoż, Opowieści, przeł.

J. Wyszomirski, J. Tuwim, J. Brzęczkowski, opracował B. Galster, Zakład Naro-
dowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław 1972, s. 35.

19 Tamże.

20 M. Gogol, Martwe dusze, przeł. W. Broniewski, Książka i Wiedza, Warszawa 1949, s. 27.

21 Tamże, s. 28.

22 „Fajczarski ślad” jest obecny w komedii Gogola. Pisarz planował uczynić Chlestakowa amatorem fajki, o czym świadczy pierwsza redakcja tekstu. Zob.: Н. В. Гоголь, Полное собрание сочинений и писем. В двадцати трех томах,
т. 4, зав. редакцией А. И. Кучинская, „Наука”, Москва 2003, s. 195. Rosyjskie
wydania wersji kanonicznej dzieła potwierdzają, że wycofał się z tego pomysłu.

Natomiast z didaskaliów do sceny pierwszej drugiego aktu polskojęzycznej wersji utworu z końca XIX wieku można się dowiedzieć, że w zajmowanym przez

Chlestakowa małym pokoiku w oberży, wśród pustych butelek i zmiętej pościeli
leżała fajka z cybuchem (była niema — zupełnie, jak ostatnia scena komedii). Zob.

Rewizor z Petersburga czyli Podróż bez pieniędzy. Komedya w pięciu aktach z rosyjskiego. N. Gogola, tł. anonimowy, Wydawca: Adam Kaczurba, Z drukarni Anny Wajdowiczowej (pt. M. Poremby), Rynek l. 9, pod zarządem Szczęsnego Bednarskiego, Lwów 1882, s. 27, https://pl.wikisource.org/wiki/Strona:PL_

Nikołaj_Gogol_-_Rewizor_z_Petersburga.djvu/31 (17.04.2023). Wiele wskazuje
jednak na to, że we lwowskiej publikacji fajka pojawiła się dzięki inwencji anonimowego tłumacza, który wyszczególnił ją z Gogolowskiego pojemnego
zbioru o nazwie „itd.” („и проч.”). Późniejsze wydania przekładów na język polski pomijają ten istotny dla mnie szczegół.

170

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
z Petersburga zanim został zdemaskowany, zdążył jeszcze wyznać, że
jego słabością są kobiety i cygara. Zadowalając się „przewybornym”

cygarem na prowincji z rozrzewnieniem wspominał petersburskie cy-
gara po dwadzieścia pięć rubli za setkę, po których wypaleniu można
całować własne dłonie23. Tytoniowy wind of change wyczuł również

Lew Tołstoj. W epopei Wojna i pokój ( Война и мир, 1865–1869), podobnie jak w Bohaterze naszych czasów czy Newskim Prospekcie, prym wiodła jeszcze fajka wojskowa, którą raczyli się Nikołaj Rostow
i Wasia Denisow24. Inaczej było już w powieści Anna Karenina ( Анна

Каренина, 1873–1877), w której pojawił się liberał pachnący winem
i cygarami25 — książę Stiepan Arkadjicz Obłoński, zwany Stiwą.

Nie ulega jednak wątpliwości, że fajka — stopniowo zastępowana
w XIX wiecznej Rosji przez cygaro i papierosa — na Starym Konty-
nencie zdawała się otrzymać wtedy kolejne życie. Stało się tak dzięki
odkryciu specyficznych właściwości korzenia wrzośca (neutralność
smakowa, odporność na wysoką temperaturę)26, który do dziś uzna-
wany jest za jeden z najlepszych materiałów fajkarskich. Powstające
w drugiej połowie XIX stulecia nowe manufaktury w Anglii, Francji,

Włoszech, Niemczech, Danii oferowały swoją wrzoścową produkcję
nie tylko europejskim amatorom dymu tytoniowego. Trwałe „brujer-
ki” były alternatywą dla delikatnych fajek z gliny, porcelany czy pianki
morskiej. Natomiast w zalesionej, chociaż ubogiej we wrzosiec Rosji,
drewno pozostawało naturalnym surowcem do wyrobu tytoniowych
utensyliów, z których korzystali zarówno weterani Wojny Krymskiej,
zaopatrzeni w rodzime imitacje fajek tureckich, jak również miesz-
kańcy Karelii Południowej, palący tytoń w lokalnych wersjach fajek
syberyjskich27.

23 M. Gogol, Rewizor. Komedia w pięciu aktach, przeł. J. Tuwim, wstępem i objaśnieniami opatrzył A. Walicki, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1953, s. 100.

24 Zob. np.: L. Tołstoj, Wojna i pokój, przeł. A. Stawar, t. 2, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 9.

25 L. Tołstoj, Anna Karenina, przeł. K. Iłłakowiczówna, tom 1, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 113.

26 The pipe. A serious yet diverting treatise on the history of the pipe and all its appurtenances, as well as a factual withal philosophical discussion of the pleasurable art of selecting pipes, smoking, and caring for them, by G. Herment, translated by A.L. Hayward, with a foreword by W. Frank, illustrated by G. Poole and P. Jensen, color cover photograph by B. Schwalberg, Simon and Schuster, New York 1957, s. 32–34.

27 Por.: The Pipe Book Alfred Dunhill, preface by R. Dunhill, The Lyons Press, Guilford 2002, s. 238–239.

171

BARTOSZ OSIEWICZ

Chociaż Rosja w XX wieku mogła poszczycić się takimi fajkarzami
jak Aleksiej Fiodorow28 czy niejaki Jankielewicz29, to mistrzowie ci,
zamieniając wyselekcjonowane drewniane klocki w przyrządy do pa-
lenia tytoniu, nie byli w stanie sprostać potrzebom rynku, rozciąga-
jącego się od Zatoki Fińskiej po Pacyfik, nie mówiąc o eksporcie poza

Kraj Rad. Czasami z odsieczą przychodzili europejscy rzemieślnicy,
nie wyłączając fajkarzy z „bratniej Polski”. Jeden z nich — mistrz Ry-
szard Kulpiński (1940–2019) — wspominał, że z niezrozumiałych dla
niego względów do fajek z przemyskich pracowni, przeznaczonych dla
odbiorców z Czechosłowacji czy Węgier, przyczepiano „metki z napi-
sem: Zdiełano w ZSRR”30. Rozpad Związku Radzieckiego przyczynił
się do wprowadzenie na szerszą skalę do Rosji fajkowej produkcji sy-
gnowanej logotypem takich zachodnich marek jak „Dunhill”, „Cha-
com”, „Peterson”, „Savinelli”, „Stanwell” czy „Vauen”, a tym samym

28 Kolekcjonerzy fajek nazywali go „mistrzem nad mistrze”. Fajkami Fiodorowa oczarowany był belgijski pisarz Georges Simenon (1903–1989), który określał je jako „ magnifique — wspaniałe”. Podobno kiedyś napisał nawet do rosyjskiego fajkarza: „Jeśli przyjadę do Petersburga […] to wpierw odwiedzę pana, a potem
dopiero Ermitaż”. Z. Turek, Fajka mniej szkodzi, Wydawnictwo „Pomorze”, Bydgoszcz 1993, s. 207. Fiodorow wykonywał głównie fajki free hands (kształt każdej był niepowtarzalny, a rozmiar — jedyny w swoim rodzaju). W jego pracowni panowała prawdziwie artystyczna atmosfera (tworzyły ją: „małpka”, dwie butelki piwa, kiszone ogórki, czarny chleb, rozmowy o polityce, literaturze, kobietach i fajkach). W jednym z wywiadów Fiodorow wspominał, że zamówiono
u niego trzy fajki na prezent z okazji siedemdziesiątych urodzin Josifa Stalina (1878–1953), który jego zdaniem nie był najlepszym fajczarzem („Он трубочник
был хреновый”). Profanował fajkę nabijając komin tytoniem papierosowym.

Jednocześnie traktował ją jako atrybut władzy. Ю. Рост, Трубочный мастер

Федоров, „Новая газета” от 5 декабря 2014, nr 137, https://novayagazeta.ru/
articles/2014/12/05/62222-trubochnyy-master-fedorov (14.04.2023).

29 W prozie wspomnieniowej Erenburga Jankielewicz nazywany jest „starym toka-
rzem” i „mistrzem sztuki fajkarskiej”. W czasach stalinowskich aresztowano go za nielegalny handel „wymyślnymi fajkami”, które sam wytwarzał. Nie pomogło
wstawiennictwo Aleksieja Tołstoja. Jednak pośrednio do odzyskania wolności przez Jankielewicza przyczynił się sam premier Wielkiej Brytanii, który przebywał
w Moskwie w październiku 1944 roku. „Komisariat spraw zagranicznych — pisze

Erenburg — postanowił zrobić Churchillowi prezent — staroświecką skrzynkę z sekretnymi skrytkami i skomplikowanymi zamknięciami. Okazało się, że szkatułka jest uszkodzona, nikt nie potrafił jej naprawić. Wtedy ktoś przypomniał
sobie o starym Jankielewiczu, który mógł być wdzięczny losowi albo Churchillowi”.

I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga piąta, przeł. W. Komarnicka, Czytelnik, Warszawa 1984, s. 158.

30 Historia fajki przemyskiej. Praca zbiorowa, opracowanie graficzne T. Nuckowski, Stowarzyszenie Fajkarzy Przemyskich przy Cechu Rzemiosł Różnych w Przemyślu,

Przemyśl 1999, s. 20.

172

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
do odciążenia taśm produkcyjnych moskiewskiej fabryki „Jawa”,
która niezmiennie od połowy XIX wieku produkowała lepszej lub
gorszej jakości wyroby tytoniowe31 oraz przybory do ich używania.

Dzisiaj w dobie internetu, pomimo sankcji obejmujących import
towarów luksusowych, nałożonych na Rosję w związku ze zbrojną
agresją na Ukrainę, rosyjski rynek fajczarski ma się nie najgorzej.

Rosyjskie fajkarstwo rozwijają natomiast następcy Fiodorowa —

Wiktor Jasztyłow, Władimir Grieczuchin, Roman Kowalow, An-
driej Grigoriew, Siergiej Czieriepanow, Jurij Diaczenko, Aleksandr

Chodanow, Nikołaj Kozyriew, Andriej Charitonow czy Andriej Sa-
wienko.

Nie da się ukryć, że fajka posiadała w Rosji głównie europejski ro-
dowód32. Małgorzata Król ryzykuje nawet stwierdzenie, że fajka, która
obok szkaplerza w XIX wieku dotarła wraz z zesłańcami na Syberię,
urosła do rangi jednego z „symboli zachodniej cywilizacji”33. Fajkowe
walory docenił już w młodości Erenburg, którego z wielu względów
nazywa się dziś „najbardziej europejskim spośród pisarzy epoki ra-
dzieckiej”34. Według wszelkiego prawdopodobieństwa nowy dla sie-
bie zwyczaj palenia fajki literat przywiózł do Rosji ze swojej pierwszej

31 Wspomniana wizyta brytyjskiego premiera w Moskwie okazała się kłopotliwa dla dyrektora fabryki „Jawa”, bowiem — jak pisze Erenburg — „zażądano od niego,
aby w trybie pilnym wyprodukował cygara najwyższego gatunku. Na przyjęciu Churchill wziął cygaro i zapalił: cygaro zaczęło syczeć, posypały się z niego iskry niby z racy, używanej do salw tryumfalnych”. I. Erenburg, Ludzie, lata, życie.

Księga piąta…, s. 158.

32 Innymi kierunkami, z których tytoń i przybory do jego palenia napływały do Rosji, były Imperium Osmańskie oraz Chiny. Zob. np.: А. А. Сатурин, „Турецкие”

курительные трубки из собрания Костромского музея-заповедника, Археология Подмосковья. Материалы научного семинара, А. В. Энговатова (red.), выпуск 16, Институт археологии РАН, Москва 2020, s. 351–367, https://doi.

org/10.25681/IARAS.2020.978-5-94375-309–1.351-367 (17.04.2023); Е. Ю. Мят-
лева, Б. Б. Дашибалов, Китайские влияния в культуре бурят XVII–XIX
веков (на примере курительных трубок ганза), „Вестник Бурятского
университета” 2011, nr 8, s. 189, https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-vliyaniya-v-kulture-buryat-xvii-xix-vv-na-primere-kuritelnyh-trubok-ganza/
viewer (17.04.2023).

33 M. Król, „Fajka, co ze mną podróż odbyła i kuferek, przed którym nie było żadnej tajemnicy”. O rzeczach, ludziach, miejscach na syberyjskim zesłaniu, w: D. Saniewska (red.), Emocje — miejsca — literatura, Wydawnictwo Libron — Filip Lohner, Kraków 2017, s. 13.

34 М. Лифшиц, Самый европейский советский писатель. Б. Фрезинский.

Об Илье Эренбурге. Книги, люди, страны. — М.: Новое литературное
обозрение, 2013, „Знамя” 2014, nr 2, https://znamlit.ru/publication.php?-
id=5494 (12.04.2023).

173

BARTOSZ OSIEWICZ
podróży na Zachód. Władimir Ryndzjun (1897–1953), bardziej znany
pod pseudonimem A. Wietługin, jeden z rozdziałów wydanej w Paryżu
książki Trzecia Rosja ( Третья Россия, 1922) poświęcił właśnie Erenburgowi. Napisał w nim, że młody poeta, pojawiając się na ulicy Twer-
skiej w Moskwie w 1917 roku w kapeluszu i w kurtce, z fajką w zębach,
wywołał prawdziwą sensację. Stwierdził jednocześnie, że przechadza-
jąc się w takim stroju z fajką po głównej ulicy Moskwy, można było
wtedy osiągnąć więcej, niż spacerując w kosoworotce po bulwarze Sa-
int-Michel w Dzielnicy Łacińskiej Paryża35. Inne świadectwo z końca
lat 10. XX wieku zdaje się potwierdzać, że Erenburg popełniał wtedy
błąd, swoisty dla osób rozpoczynających przygodę z fajką — zdarzało
mu się palić gorąco. Świadczyły o tym dźwięki kondensatu, wydzie-
lanego na dnie paleniska. Aleksandr Tyszler (1898–1980) — malarz
i grafik, uczeń Aleksandry Ekster (1882–1949) — poznał Erenburga
w Kijowie w 1919 roku. Obydwaj byli gośćmi kawiarni o prowokacyj-
nej nazwie „CHŁAM” („ХЛАМ”) (w istocie była to abrewiatura ozna-
czająca bywalców tego miejsca [художники, литераторы, артисты,
музыканты])36. Tyszler wspomina ożywione spory na tematy poli-
tyczne i artystyczne, które „doprowadzały dyskutantów do ekstazy”.

Wśród nich znajdował się milczący Erenburg ze swoją „bulgoczącą
fajką”. Obok poety siedziała jego przyszła żona — Lubow Kozinco-
wa (1899–1970), która nie odrywała od niego wzroku37. Opanowanie
trudnej sztuki palenia fajki wymagało czasu. Gdy Erenburg znalazł
się w Berlinie, w lutym 1922 roku wraz z innymi rosyjskimi twórcami

— Andriejem Biełym (1880–1934), Aleksiejem Remizowem (1877–

1957), Aleksiejem Tołstojem — gościł w Domu Sztuki w berlińskiej
kawiarni Landgraf na wieczorze, zorganizowanym z okazji przyjaz-
du do Niemiec Borisa Pilniaka (1894–1938) i Aleksandra Kusikowa

(1896–1977). Uczestnicy spotkania zapamiętali, że fajka Erenburga
dymiła wówczas niczym parowóz38, a sam pisarz zdawał się lekcewa-

35 В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни и творчества Ильи Эренбурга.

1891–1923, т. 1, Издательство ЛИНА, Санкт-Петербург 1993, s. 292.

36 Zob.: Н. Королева, Киев, 1919. (Об одной книге из коллекции А. Е. Крученых), w: Встречи с прошлым. Сборник материалов Центрального государственного архива литературы и искусства СССР, Н.А. Арзуманова

(red.), выпуск 4, Советская Россия, Москва 1982, s. 197–198. Por.: В. Попов,

Б. Фре эинский, Хроника жизни…, s. 162.

37 А. Тышлер, О себе, „Юность” 1989, nr 11, s. 64. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 164.

38 Заграница (Воспоминания Г. В. Алексеева и очерк Б. А. Пильняка). Публи-
кация Е. И. Горской, w: Встречи с прошлым. Сборник материалов Цент-174

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
żyć fajczarskie motto „dymu dla nikogo, aromat dla wszystkich, smak
dla mnie”. W latach 60. Erenburg opublikował utwór wspomnienio-
wy Ludzie, lata, życie ( Люди, годы, жизнь, 1960–1967), który Piotr Fast nazywa „propozycją niesłychanie nowatorską” „w czasach swojej pierwszej publikacji”, brzmiącą „jak tekst zawierający prawdziwą
wiedzę o ukrywanych faktach, o przemilczanych zdarzeniach i o nie-
żyjących już ludziach”39. Oddając w nim hołd Aleksiejowi Tołstojowi,
pisarz przytoczył słowa „czerwonego hrabiego” — „Ilja, powinieneś
mi być wdzięczny do grobu — nauczyłem cię palić fajkę”40. Subiek-
tywna narracja autorskiej spowiedzi zapewne kryje w sobie ziarno
prawdy obiektywnej. Autor Piotra I okazał się nie tylko literackim mentorem Erenburga, lecz również fajczarskim mistrzem, który od-krył przed młodszym kolegą arkana sztuki celebrowania tytoniu.

Przyglądając się mechanizmom funkcjonowania pamięci auto/
biograficznej rozumianej jako pamięć „zdarzeń osobistych i faktów
autobiograficznych”41 ze szczególną uwagą należy potraktować wspo-
mnienia wypływające z wrażeń zmysłowych swoistych dla fajczarzy
i ich otoczenia. Duński psycholog Douwe Draaisma stawia tezę, że
wśród bodźców, które najsilniej zapadają w pamięć, znajduje się za-
pach, bowiem „[ż]aden ze zmysłów nie ma do pokonania tak krótkiej
odległości do miejsca w mózgu, w którym przeanalizowane zostają
informacje zmysłowe”, co „[z] punktu widzenia anatomii wygląda

[…] tak, jakby dwa kawałki mózgu opuściły się do nosa, wychodząc
naprzeciw bodźcowi”42. W psychologii pamięci „[z]dolność wywoły-
wania […] wspomnień przez zapachy” zwykło się określać jako „fe-
nomen Prousta” (od sceny z „herbatą i magdalenkami” z powieści

W poszukiwaniu straconego czasu)43. Zapach, wraz ze smakiem, odpowiada za odczuwanie przyjemności przez osoby palące fajkę.

Z kolei sam zapach dymu fajkowego niepalącym osobom postronnym
раль ного государственного архива литературы и искусства СССР, ответс-
твенный редактор Н. Б. Волкова, выпуск 7, Советская Россия, Москва 1990,
s. 184. Por.: В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 240.

39 P. Fast, Nurt paraboliczny w prozie Ilji Erenburga. Między poetyką a interpretacją, Uniwersytet Śląski, Katowice 1987, s. 97.

40 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. 1891–1917. Dzieciństwo i młodość, przeł. W. Komarnicka, Czytelnik, Warszawa 1961, s. 166.

41 A. Niedźwieńska, Pamięć autobiograficzna, w: A. Gałdowa (red.), Tożsamość człowieka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 111.

42 D. Draaisma, Dlaczego życie płynie szybciej, gdy się starzejemy, przeł. E. Ju-sewicz-Kalter, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 51.

43 Tamże, s. 42, 40–41.

175

BARTOSZ OSIEWICZ
może zarówno dawać satysfakcję, jak i wywoływać u nich dyskomfort

(za ambiwalencję odpowiada rodzaj spalanej mieszanki44, oferującej
całą paletę zapachów — od wanilii, wiśni, bergamotki, suszonej śliwki
zaczynając, na jałowcu, węglarce i podkładach kolejowych kończąc).

Nieprzypadkowo wśród parametrów tytoniu, szczególnie istotnych
dla fajczarzy — takich jak „smak” i „aromat” — znajduje się również

„zapach otoczenia” ( room note), często nazywany też „nosem żony”.

Poeta i tłumacz Mark Tałow (1892–1969) wspominał wizytę w maju

1922 roku w berlińskiej kawiarni Romanisches Café, w której spoty-
kała się bohema artystyczna. Bywali w niej również rosyjscy twórcy —

Marina Cwietajewa (1892–1941), Andriej Bieły czy Siergiej Jesienin

(1895–1925), nie licząc oczywiście Erenburga, bez reszty pochłonię-
tego „kawiarnianym życiem”. Pisarz, zobaczywszy Tałowa w Roma-
nisches Café, przedstawił go swojej żonie Lubow Michaiłownie i od
razu zadał mu pytanie, czy przywiózł dla niego tytoń fajkowy z Fran-
cji, „chociaż na jedno nabicie”45. Tałow z wielką radością wręczył

Erenburgowi nierozpieczętowaną paczkę tytoniu. Ten zapalił i zacią-
gnął się chciwie, czując w płucach „powietrze ukochanej Francji”46.

Nie mam pojęcia, czy był to tytoń „Chacom”. Ufając Draaismie wiem
natomiast, że zapamiętana przez Tałowa scena jest kwintesencją no-
stalgii Erenburga za Paryżem, bowiem — jak zapewnia duński uczo-
ny — „[j]eśli później, jakimś nadzwyczajnym zbiegiem okoliczności,
odczuwamy ten sam smak i wąchamy ten sam zapach, okazuje się, że
dawne skojarzenia pozostają nienaruszone i bez trudu prowadzą nas
do wcześniejszych wspomnień”47.

Wzrokowe, słuchowe oraz zapachowe reminiscencje wielokrotnie
stawały się obiektem opisu w intymistyce. W dniu 16 maja 1922 roku,
w swoim dzienniku, dziesięcioletnia wówczas Ariadna Efron (1912–

1975) — córka Mariny Cwietajewej i Siergieja Efrona (1893–1941)

— odnotowała, że została wysłana do Erenburga w trzech sprawach:

dowiedzieć się, która jest godzina oraz gdzie znajduje się poczta,
a także pożyczyć tytoń dla matki. Pisarz niczym złota rybka spełnił
wszystkie trzy życzenia. W dowód wdzięczności dziewczynka poca-

44 Więcej o historii tytoniu i rodzajach blendów Zob.: T. H. Breen, Tobacco Culture: The Mentality of the Great Tidewater Planters on the Eve of Revolution, Princeton University Press, Princeton 1987; Z. Turek, Fajka…, s. 159–203.

45 М. Талов, Памяти друга. (Рукопись, АЭ). Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 252.

46 Tamże.

47 D. Draaisma, Dlaczego życie…, s. 50.

176

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
łowała go w policzek, który — według jej relacji — pachniał dymem
fajkowym. Efron zapamiętała również, że Erenburg był podobny do
jeża. W górnej i dolnej kieszeni marynarki trzymał po jednej czarnej
gładkiej fajce. Palił je — niczym car. Natomiast jego żona i Cwietaje-
wa paliły papierosy48. Zapach dymu fajkowego, będący dziecięcym
wspomnieniem wizyty Efron w berlińskim mieszkaniu Erenburga,
i pozwalający zapewne „przeżyć powtórnie obrazy”, „ówczesny na-
strój, świadomość, czy było się wówczas szczęśliwym, czy też nie”49,
w psychologii pamięci może być odczytywany na równi z zapachem
kleju, który „nie tylko przypominał Dickensowi etykiety, które musiał
pół wieku wcześniej przylepiać na butelkach, lecz również przywołał
z pamięci towarzyszącą temu przytłaczającą atmosferę, nędzę, długie
dni w fabryce, bankructwo ojca”50.

Jesienią 1922 roku rosyjski prozaik i dramaturg pochodzenia żydow-
skiego Andriej Sobol (właśc. Julij Michaiłowicz [zrael Moisiejewicz]

Sobol) (1887–1926) w eseju Portrety współczesnych. Ilja Erenburg

( Портреты современников. Илья Эренбург, 1922) odnotował, że
w Berlinie, daleko od Rosji, Erenburg „pali swoją niezmienną fajkę,
wywołując konsternację porządnych Niemek”51. Inne reakcje zapewne
wywoływał pisarz w przybytkach cyganerii artystycznej. W 1923 roku
widywano Erenburga w legendarnej berlińskiej kawiarni Prager Diele,
gdzie spędzał czas w kłębach dymu fajkowego w towarzystwie Władi-
mira Majakowskiego (1893–1930), Borisa Pasternaka (1890–1960)

czy Wiktora Szkłowskiego (1893–1984)52. Ten ostatni — jeden z teo-
retyków rosyjskiej szkoły formalnej — w książce Zoo, albo Listy nie o miłości albo Trzecia Heloiza ( Zoo. Письма не о любви или Третья

Элоиза, 1923) pośród „zwierząt” emigracyjnego Berlina umieścił rów-
nież Erenburga, którego określił jako człowieka, posiadającego trzy
profesje: „1) palenie fajki, 2) bycie sceptykiem, siedzenie w kawiarni
i wydawanie czasopisma ‘Вещь’, 3) pisanie Julia Jurenity”53. Nato-
miast Lew Łunc (1901–1924), spotkawszy Erenburga podczas swojej
wizyty w Berlinie 17 czerwca 1923 roku, nie omieszkał poinformować
o tym swoich przyjaciół z ugrupowania „Bracia Serafiońscy”:

48 Из дневника А. Эфрон (Машинопись, АЭ). Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 255.

49 D. Draaisma, Dlaczego życie…, s. 43.

50 Tamże, s. 42–43.

51 В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 281.

52 Tamże, s. 325.

53 В. Шкловский, Сентиментальное путешествие, Издательство: Новости, Москва 1990, s. 338–339. Cyt. za: И.Г. Эренбург, Письма. Том 1…, s. 267.

177

BARTOSZ OSIEWICZ

Erenburg jest dla mnie wielką niespodzianką. Wyobrażałem go sobie jako Ży-da-wiercipiętę à la Szkłowski, a okazał się krępym, barczystym, przeraźliwie spokojny mężczyzną, zawsze ssącym fajkę. Bardzo zrównoważony. Nie jest złym
człowiekiem. Ma miłą żonę. Ale jako pisarz — nie za bardzo. Przeczytałem jego
nową powieść D.E. [ Trust D.E. ( Трест Д.Е. , 1923) — B.O.]. Słabo. Nie bez powodu nazywają go tutaj imitatorem. On naprawdę naśladuje wszystko i wszystkich.

[…] Cały wieczór dyskutowaliśmy w kawiarni o literaturze54.

Mijały kolejne lata. Łunc zmarł przedwcześnie na emigracji. Repre-
zentowane przez niego ugrupowanie literackie uległo partyjnym na-
ciskom, rezygnując ze statusu niezaangażowanej ideologicznie grupy
pisarzy. Erenburg-emigrant niezmiennie doskonalił swój warsztat
twórczy, nie zapominając o fajczarstwie. Gdy jesienią 1927 roku spo-
tkała go w Paryżu Anastasija Cwietajewa (1894–1993) — młodsza
siostra Mariny — pisarz obudził w niej stare wspomnienia (szczupły,
z mądrym, przenikliwym spojrzeniem, rzucający od niechcenia trafne
uwagi i palący fajkę)55. Erenburg nie rozstawał się z nią również w cza-
sie europejskich wojaży. W grudniu 1927 roku przebywał w Warsza-
wie, gdzie występował z odczytami na temat współczesnej literatury
radzieckiej. Niejaki „N” — dziennikarz „jednej bardzo szanowanej
polskiej gazety” — chcąc przeprowadzić z nim wywiad, odwiedził go
w hotelu. Zastał wówczas twórcę siedzącego w fotelu, z nieodłączną
fajką w zębach. Erenburg mówił, że nie rozstaje się z nią nawet na
sekundę56.

Fajka — nawet używana — stanowi cenny artefakt, który może
pełnić rolę nietuzinkowego upominku. Kiedy latem 1928 roku Eren-

54 Л. Лунц, Из далеких двадцатых… (Лев Лунц — «Серапионовым братьям».

1923–1924.). Публикация Н. Фединой; вступление и послесловие А. Стар-
кова, „Вопросы литературы” 1993, выпуск IV, s. 239–240, https://voplit.ru/
article/iz-dalekih-dvadtsatyh-lev-lunts-serapionovym-bratyam–1923–1924-
publikatsiya-n-fedinoj-vstuplenie-i-posleslovie-a-starkova/ (24.04.2023). Por.: И. Г. Эренбург, Письма. Том 1…, s. 298. W taki sposób „Bracia Serafiońscy”

uzyskali informacje o Erenburgu. Z kolei Erenburg chciał mieć konkretną wiedzę o reprezentantach ugrupowania, do którego należał Łunc. Nurtujące go pytanie
zawarł w liście do Marii Szkapskiej z 31 marca 1923 roku: „A tak na marginesie, czy ktoś z ‘Braci Serafiońskich’ pali fajkę?”. И. Г. Эренбург, Письма, т. 1 …, s. 269.

55 А. Цветаева, Воспоминания, Советский писатель, Москва 1984, s. 694–695.

Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург в 1924–1931 годы. Хроника
жизни и творчества (в документах, письмах, высказываниях и сообщениях
прессы, свидетельствах современников), т. 2, Издательство БАН, Санкт-

-Петербург 2000, s. 221.

56 Ю. Райтлер, Эренбург путешествует, „Вечерняя красная газета (Ленинград)” 1927, 18 декабря. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург
в 1924–1931…, s. 232.

178

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
burg poznał w Pradze poetę Aleksieja Ejsnera (1905–1984), ofiaro-
wał mu jedną z „trzynastu fajek” — przepaloną na wylot, angielską
fajkę typu bent z pogryzionym ustnikiem57 (piętnaście lat później Erenburg będzie obdarowywał fajkami radzieckich czołgistów, wy-syłając je na front wraz z tytoniem i książkami58; w dowód wdzięcz-
ności „towarzysz Erenburg” będzie otrzymywał wyrazy wdzięczności
oraz zapewnienia, że na froncie jego portret z fajką schowany w ksią-
żeczce wojskowej pełni rolę talizmanu i zagrzewa do boju czerwo-
noarmistów59). Uboższy o jeden element swojej kolekcji udał się do

Bratysławy, gdzie spotkał publicystę i krytyka literackiego Josefa

Rybáka (1904–1992), który zapamiętał, że pisarz w rzeczywistości
wyglądał starzej niż na zdjęciach. Gdy siedzieli w winiarni, w której
słychać było piosenki ludowe i dźwięk kieliszków, pisarz „[c]zasem
wyjmował fajkę z ust i wykrzywiał usta w gorzkim grymasie — tak
się uśmiechał”60. I chociaż sama Bratysława nie wywarła na nim
piorunującego wrażenia, to inaczej było ze słowackimi górami. Tam

Erenburg spotkał starego pasterza, palącego góralską fajkę. Szybko
zamieniła się ona w kalumet, uświetniający przypadkowe spotkanie
towarzyskie dwóch koneserów tytoniu fajkowego61. Okazało się, że
rzeczona fajka pokoju uratowała przed laty jedno ludzkie istnienie.

Jak do tego doszło? Spopielany w niej tytoń wydzielał kondensat,
dlatego na dnie komina tworzył się tzw. koreczek, czyli mokra, zbita
resztka tytoniu. Słowacki baca częstował nią swojego parobka Juro,
który z namaszczeniem żuł tytoniowe resztki. Pewnej nocy zbudził
się zlany potem, przypomniawszy sobie, że nie opróżnił fajki i nie
uszczęśliwił amatora chewing tobacco. Targany wyrzutami sumie-
nia swoje kroki skierował w stronę chlewu, w którym nie spotkał

Juro. Usłyszał jednak plusk wody w studni, w której zobaczył swo-
jego trzyletniego syna. Po dwudziestu siedmiu latach cudownie oca-
lony został wiejskim lekarzem. Ale to nie wszystko. Erenburg po-
większył swoją kolekcję o nowe trofeum — słowacką fajkę ludową.

Jej właściciel podarował ją pisarzowi z prozaicznego powodu — bo

57 А. Эйснер, „В Испании”. Воспоминания об Илье Эренбурге, Советский писатель, Москва 1975, s. 63. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург
в 1924–1931…, s. 263.

58 И.Г. Эренбург, Письма, t. 2…, s. 320.

59 Я слышу всё…: почта…, s. 97.

60 Й. Рыбак, Иду на красный свет, Прогресс, Москва 1986, s. 109–110. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург в 1924–1931…, s. 264.

61 Й. Рыбак, Иду на красный…, s. 109–110. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург в 1924–1931…, s. 265.

179

BARTOSZ OSIEWICZ

„lubił Rosjan”62. Po powrocie do Paryża Erenburg napisał esej Czter-
nasta fajka ( Четырнадцатая трубка), będący narracją „o paster-
zach, o […] słowackich pieśniach, o zwyczajach ludowych i o wyglą-
dzie tego kraju, który zainteresował go i zawładnął nim bez reszty”63.

Podczas emigracji Erenburg zgromadził całkiem pokaźną kolekcję
fajek, która, niestety, nie zachowała się w całości. Jeśli wierzyć foto-
graficznej pamięci André Kertésza (1894–1985) — wybitnego francu-
skiego i amerykańskiego fotografika pochodzenia węgierskiego, który
latem 1932 uwieczniał na kliszy Erenburga w jego domu w Paryżu,
pisarz mógł się poszczycić ogromnym, unikatowym zbiorem fajek,
zgromadzonych na specjalnych deskach, podwieszonych pod sufitem
wzdłuż ściany64. Chciałoby się rzec: „jak cię widzą, tak cię piszą”. A jak

Erenburg postrzegał samego siebie? Czy mówiąc o sobie, wspominał
o fajce, która — co nie da się ukryć — była wierną towarzyszką jego
życia?

W autobiografii, opublikowanej na łamach czasopisma „Новая
русская книга” w 1922 roku, Erenburg napisał:

W kawiarni lubię palić fajkę i przyglądać się, jak wkoło ludzie spędzają wolny czas. Pracuję również w kawiarni, w domu jest to bardzo trudne (paryskie przy-zwyczajenie o podłożu ekonomicznym — w pokoju nie było ogrzewania)65.

Zawarte w niej informacje o roli fajki w życiu pisarza nie były tylko
jednorazowym epizodem, lecz stanowiły powtarzający się element
w korespondencji Erenburga. Literat niezwykle często sięgał po pa-
pier listowy. Działo się tak zarówno w czasie jego pobytów za granicą,
jak i okresach przebywania w ojczyźnie. Jego listy są narracją o so-
bie samym, o ludziach, których spotkał oraz o wydarzeniach, w któ-
rych uczestniczył. Dla Erenburga listy nie były jednak kontynuacją
działalności literackiej i nie stanowiły odrębnego gatunku, w którym
tworzył. Mimo wszystko — jak twierdzi znawca tych zagadnień —
nawet zwykła korespondencja posiadała niepowtarzalną intonację,

62 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т. , т. 8: Люди, годы, жизнь. Книга
пятая (главы 14— 27), шестая, седьмая, составление, подготовка текста И. Г. Эренбурга и Б. Фрезинского; Комментарии Б. Фрезинского,

Художественная литература, Москва 2000, s. 239–240.

63 Й. Рыбак, Иду на красный…, s. 109–110. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург в 1924–1931…, s. 265.

64 Б. Фрезинский, Парижские адреса Ильи Эренбурга. Рукопись (СФ.). Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Илья Эренбург в 1924–1931…, s. 321.

65 В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 259.

180

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
świadczącą o sympatii, jaką Erenburg darzył ludzi, do których pisał66.

Chociaż — zdaniem Borisa Friezinskiego — nie był on entuzjastą epi-
stolografii, to jego listy są dowodem, że posiadał on „dar lapidarnego
stylu” oraz umiejętność koncentrowania uwagi na adresacie i na bu-
dowanych z nim relacjach67.

Od chwili krótkotrwałego powrotu Erenburga do Rosji w 1917
roku fajka już na zawsze pozostała w zasięgu ręki pisarza, a wzmianki
o niej — szczególnie intensywne w latach 20. — pojawiały się w jego
korespondencji. W czasie porewolucyjnej zawieruchy fajka i literatu-
ra były dla Erenburga najbardziej wyszukanymi formami rozrywki.

W liście z Kijowa do Moskwy datowanym dniem 24 lutego 1919, a ad-
resowanym do poetki Wiery Merkuriewej (1876–1943), młody literat
skarżył się na deficyt nowych utworów współczesnych twórców, który
starał się uzupełniać własnym pisarstwem. Akceptacja istniejącego
stanu rzeczy miała mu zapewnić odbudowanie wewnętrznego spoko-
ju. Pomagała w tym fajka oraz „modlitwa Claudela do apostoła Judy

(świętego)”68, będącego patronem spraw trudnych i beznadziejnych.

Początek lat 20. minionego stulecia to dla Erenburga czas drugiej
emigracji, kiedy odwiedził Francję i Belgię, aby następnie zamieszkać
w stolicy Niemiec. Oddawał się wtedy pracy twórczej i rozwijał faj-
czarskie hobby. 27 czerwca 1921 roku, pisząc z jednego z belgijskich
hoteli do berlińskiego wydawcy Aleksandra Jaszczenki (1877–1934),
prosił o pomoc w opublikowaniu kilku utworów, wśród których zna-
lazła się powieść Niezwykłe przygody Julia Jurenity i jego uczniów

( Необычайные похождения Хулио Хуренито, 1922), określona
przez Floriana Nieuważnego jako „dzieło satyryczne wysokiej ran-
gi”69. Obok Trzynastu fajek ( Тринадцать трубок, 1924)70 jest to jeden z najwybitniejszych utworów z okresu wczesnej twórczości pisa-
rza, w której dał upust ówczesnym fajkowym fascynacjom. Tytułowy
bohater dzielił się swoimi przemyśleniami m.in. na temat „śmierci,
fajek, miłości”71 i palił fajki BBB (Britain’s Best Briars — B.O.), o czym

Erenburg przypomniał Galinie Izdebskiej (1893–1955) w liście z 7
kwietnia 1922 roku. Jurenito mógł się pochwalić pokaźną kolekcją

66 Б. Фрезинский, Книга жизни и времени, w: И.Г. Эренбург, Письма, т. 1…, s. 6.

67 Tamże, s. 7.

68 И. Г. Эренбург, Письма, т. 1…, s. 93.

69 F. Nieuważny, Ilja Erenburg, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 35.

70 Piotr Fast jeden z rozdziałów swojej monografii poświęcił Erenburgowi-„fajka-rzowi”. Zob.: P. Fast, Nurt paraboliczny…, s. 25–41.

71 И. Г. Эренбург, Письма, t. 1…, s. 112.

181

BARTOSZ OSIEWICZ
fajek, wśród których były fajki „angielskie ze starego wrzosu ‘Trilby’,
węgierskie wiśniowe, tureckie z czerwonej ziemi lewantyńskiej o ust-
nikach z jaśminu, holenderskie…”72, zaś rolę kalumetu pełniła fajka
z pianki morskiej73. Dziwnym zbiegiem okoliczności wiedział, że faj-
kami interesuje się również sam Erenburg. Nie wdając się w szcze-
góły teoretyczne, dotyczące subtelności związanych z zależnościami
pomiędzy podmiotem literackim i autorem dzieła, nadmienię, że li-
teratura nie tylko pomogła wyeksponować rodzącą się pasję pisarza,
lecz przyczyniła się też do rozbudowywania jego fajkowej kolekcji.

W 1921 roku nakładem berlińskiego wydawnictwa „Геликон”74 zosta-
ła opublikowana książka Erenburga A jednak się kręci ( А все-таки
она вертится, 1921). Dzięki niej pisarz stał się szczęśliwym posia-
daczem angielskiej fajki Dunhill. 14 lutego 1922 roku ponownie pisał
do Izdebskiej, tym razem informując, że egzemplarz autorski A jed-
nak się kręci wysłał do Londynu do fabryki fajek Dunhill’a i dostał „w prezencie cudowną fajkę”75. Fakt ten określił, jako „jedyną radość”76,
jaka spotkała go w owym czasie. Z kolei 16 grudnia 1922 roku w liście
do Władimira Lidina (1894–1979) narzekał: „Tak, nawiasem mówiąc

— prosiłem Angarskiego [Nikołaj Angarski (1873–1941) — radziec-
ki krytyk literacki, przedstawiciel handlu zagranicznego oskarżony
i zgładzony za rzekomą działalność agenturalną, zrehabilitowany na
fali ‘odwilży’ — B.O.], żeby przywiózł mi fajkę z Londynu. Przywiózł
i zażądał za nią pieniędzy. Bydlę”77. Nadmienię, że Dunhill to fajkowy

Stradivarius, obiekt pożądania każdego kolekcjonera. „Smakosze po-
wiadają — pisze Zbigniew Turek — że wziąć ‘dunhillkę’ do ręki, to tak
jak dotknąć dłoni kobiety, o której wie się tyle, że musi się z nią zgrze-

72 I. Erenburg, Niezwykłe przygody Julia Jurenity i jego uczniów, przeł. T. Jaku-bowicz, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 39.

73 Tamże, s. 17.

74 Wydawnictwo rozpoczęło działalność w Moskwie w latach 1917–1918. Następnie
jego właściciel — Abram Wiszniak (1893–1944) — przeniósł je do Berlina, a pod koniec lat 30. — do Paryża. Przed śmiercią w nazistowskim obozie koncentracyjnym opublikował m.in. utwory takich autorów jak Cwietajewa, Pasternak, Bieły. Ze względu na szatę graficzną wydania te były szczególnie cenione przez bibliofilów. П. Н. Базанов, И. А. Шомракова, Русские
издательства в Берлине, 1920–1924 гг. , „Вестник СПбГУКИ” 2017, nr 4 (33) декабрь, s. 8, https://cyberleninka.ru/article/n/russkie-izdatelstva-v-berline–

1920–1924-gody/viewer (25.04.2023).

75 И. Г. Эренбург, Письма. Том 1…, s. 138.

76 Tamże.

77 Tamże, s. 231.

182

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
szyć”78. Zapakowany w „ozdobne puzderko” oraz wyposażony w „spe-
cjalne szczypczyki, dziryty, maści i laki”79, Dunhill był prezentem
ślubnym dla lorda Edwarda Graytona — bohatera piątej z Trzynastu
fajek Erenburga. Myślę, że fajczarzy nie zdziwi raczej fakt, że pozba-
wienie niewinności fajki z fabryki Dunhilla okazało się dla stworzo-
nej przez pisarza postaci czynnością o wiele ważniejszą od obowiązku
małżonka w noc poślubną (nie sądzę natomiast, że winą za ten stan
rzeczy należałoby obarczyć obcowanie z dymem fajkowym, który —
jak głoszą nauki medyczne i dzisiejsze ostrzeżenia na opakowaniach
z tytoniem — „powoduje bezpłodność”. Chociaż kto wie?! Erenburg
nazywał bowiem swój tekst opowiadaniem „o fajce pewnego czci-
godnego impotenta”80. Korzystając z okazji dodam tylko, że w Anglii
nikt nie zaryzykował jego publikacji w obawie przed tamtejszym wy-
miarem sprawiedliwości, w Szwecji ktoś zaryzykował i tekst wywołał
prawdziwy skandal, zaś w Niemczech redaktor jednej z „bardzo sza-
nowanych berlińskich gazet” umieścił opowiadanie w „niedzielnym
dodatku przeznaczonym dla rodzinnej lektury”81).

Wszystkie egzemplarze Dunhill’a są sygnowane logotypem produ-
centa oraz datą powstania. Przez wielu niezmiennie traktowane są
jako wizytówka angielskiego gentelmana. Być może z tego względu
są też uosobieniem tęsknot i ukrytych pragnień. Jak zauważa Eren-
burg w eseju Anglia ( Англия, 1930), opublikowanym w zbiorze Wiza czasu ( Виза времени, 1930), „francuski snob” marzący o tym, aby z „syna marsylskiego sklepikarza” stać się „gentelmanem”, stara się

„wypowiadać francuskie słowa z angielskim akcentem” i „palić faj-
kę pomimo mdłości”82. Chociaż pierwsze fajki z korzenia wrzośca
powstały we francuskim Saint Claude i z pewnością nie były pozba-
wione fajkowego seksapilu, to jednak czegoś musiało im brakować,
skoro zdegustowany francuskimi wyrobami mistrz z londyńskiej

Duke Street postanowił zrealizować najważniejszy cel swojego życia,
jakim było produkowanie najlepszych na świecie fajek83. Tym samym

Dunhill przypieczętował zwycięstwo pod fajkowym Waterloo, zachę-

78 Z. Turek, Fajka…, s. 137.

79 I. Erenburg, Trzynaście fajek…, s. 84.

80 И.Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т. , t. 4: Очерки; Репортажи; Эссе; 1922–1939, Составление, подготовка текста И. Эренбурга и Б. Фрезинского; Комментарии Б. Фрезинского, В. Попова, Художественная литература,

Москва 1991, s. 47.

81 Tamże.

82 Tamże, s. 268.

83 Z. Turek, Fajka…, s. 122; 135.

183

BARTOSZ OSIEWICZ
cając Erenburga do zdrady. Nic więc dziwnego, że zakochany w Pa-
ryżu pisarz zaczął sympatyzować z Londynem. Dzieląc się wrażenia-
mi z podróży, opisał Londyn wieczorową porą. Erenburg podkreślał,
że „kapitał gentelmanów mierzy się w funtach, jak wszystko, co od-
ważne i bohaterskie”, zaś „‘toalety ladies’ mierzy się w gwineach, jak
wszystko, co […] wzniosłe niczym perły, obrazy, fajki Dunhilla i psy
z rodowodem”84. Trafnie konstatował również, że wszystko na świecie
ma właściwe miejsce: „pieniądze — w Nowym Jorku, burdele — w Pa-
ryżu, ale ideały — ideały tylko w Londynie”85. Zdaniem Erenburga
jedynie w stolicy Wielkiej Brytanii można było spotkać prawdziwego
gentelmana, poznając go — a jakże — „po fajce” z nieodzowną „bia-
łą kropką” na ustniku (znak rozpoznawczy Dunhilla86). Zauważył
on jednocześnie, że palenie „nieskazitelnego” Dunhilla „to bardziej
kwestia etykiety niż gustu”87. Niemniej wciąż aktualna jest filozofia
angielskiego mistrza, którego fajki zawsze „muszą być użyteczne”,

„muszą być niezawodne”, „muszą być piękne”, „muszą być trwałe”,

„muszą być najlepsze w swoim rodzaju”88.

Chociaż fajka to atrybut gentelmana, a gentelmani nie rozmawiają
o pieniądzach, mimo wszystko nadmienię, że obecnie cena jednej faj-
ki z londyńskiej manufaktury w zależności od modelu i roku produk-
cji waha się od 400 do 5000 funtów (modele ze srebrnym pierście-
niem oraz srebrną klapką na kominie, ułatwiającą palenie w czasie
spacerów w wietrzne dni). Za czasów Erenburga ich cena również nie
należała do najniższych. Pisarz wspominał nawet swoją wizytę w fir-
mowym sklepie Alfreda Dunhilla, kiedy pokazano mu pięknie usłojo-
ną „fajkę za dziesięć gwinei”, którą jeden, jedyny raz palił sam właści-
ciel legendarnej już wtedy marki. Erenburg wyznał szczerze, że stanął
wówczas przed dylematem — czy środki na zakup fajki zorganizować
w sposób podpowiedziany przez jednego z bohaterów prozy Fiodora

Dostojewskiego (1821–1881), czy ograniczyć się tylko do „pobłogosła-
wienia w pozycji klęczącej świętego przedmiotu” i „arcykapłana” mi-
ster Dunhilla, który kiedyś „dotknął go wargami”89. Być może dlatego

84 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т. Т. 4…, s. 254.

85 Tamże, s. 268.

86 W zamyśle Dunhilla biała kropka na ustniku miała być dla fajczarza punktem orientacyjnym informującym o prawidłowym ułożeniu tego elementu fajki.

D. Wright, The Pipe Companion. A Connoisseur’s Guide, Running Press, Philadelphia–London 2000, s. 96.

87 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т. , т. 4…, s. 273.

88 D. Wright, The Pipe Companion…, s. 98.

89 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т., т. 4…, s. 273.

184

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
brytyjski dyplomata Archibald Clark Kerr (1882–1951) przedstawia-
jąc rosyjskiego pisarza swoim rodakom mówił: „A oto pan Erenburg,
który uznaje w Anglii tylko fajki, trawniki i teriery…”90.

W przeciwieństwie do Londynu, Berlin nie przypadł Erenburgowi
do gustu, o czym pisał w liście do Rachil Sobol (1892–1979):

Jedyna moja pociecha i, być może, jedyna radość, to moje rzemiosło. Mieszkam
tu w zasadzie w odosobnieniu i dużo pracuję. Postarzałem się. Częściej milczę.

Jeszcze więcej palę swoją fajkę. Wydaję się ponury91.

W podobnym duchu utrzymany jest list do Marii Szkapskiej (1891–

1952), którą informował 20 sierpnia 1922 roku o pracy nad kolejnym
utworem, zatytułowanym Życie i śmierć Nikołaja Kurbowa ( Жизнь
и гибель Николая Курбова, 1922): „Nie wiem jak to się skończy.

Często dopada mnie lenistwo. Wtedy palę fajkę. Patrzę na deszczyk”92.

29 października 1922 roku pisał do Jelizawiety Połonskiej (1890–

1969), z którą dekadę wcześniej, przez jakiś czas, utrzymywał relacje
intymne: „W twoim śnie pojawił się mój prawdziwy wizerunek. Zwy-
kle siedzę w fotelu, palę fajkę i milczę. I później rzeczywiście jestem
zmęczony. Przy czym ostatnie jest rzeczą względną”93. Natomiast 30
października 1922 informował Szkapską: „Piszę do Pani, jak sama

Pani dobrze przeczuwa, z kawiarni. Jestem tu w komplecie, tj. z fajką
w zębach”94. Innym razem (18 lipca 1923 roku) żalił się Szkapskiej:

„Rzadko piszę wiersze i — pomimo kategorycznego zakazu lekarzy —
palę fajkę”95. Pomijając możliwe freudowskie inklinacje i pozostawia-
jąc pole badawcze zwolennikom psychoanalizy, nadmienię, że bez-
sporny pozostaje fakt, iż fajka Erenburga była stosunkowo częstym
motywem pojawiającym się w listach do kobiet. Jedna z nich — Mari-
na Cwietajewa — odpowiadając pisarzowi pokusiła się nawet o szcze-
re wyznanie: „Kiedy myślę o kimś, kto pali fajkę i kocha deszcz […],
wydaje mi się, że z takim dobrze jest podróżować i nie rozstawać się”96.

16 stycznia 1923 roku Erenburg pisał do Lidina: „Ogólnie w Ber-
linie po staremu, tj. pokojówki grzeszą, fajki opalają się itp.”97. W la-

90 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga piąta…, s. 158.

91 И.Г. Эренбург, Письма. Том 1…, s. 154.

92 Tamże, s. 196.

93 Tamże, s. 210.

94 Tamże, s. 214.

95 Tamże, s. 297.

96 Я слышу всё…: почта…, s. 49.

97 И. Г. Эренбург , Письма, t. 1…, s. 248.

185

BARTOSZ OSIEWICZ
konicznej relacji prozaik wywołał ważki temat intrygujący niejednego
fajczarza. Wypadałoby więc rzec kilka słów o opalaniu fajki — czyn-
ności, która nieobca była samemu Erenburgowi. Czym jest ów zabieg,
przez wielu uważany za wymysł? Jest niczym innym jak specjalną pro-
cedurą przygotowania fajki do dalszego użytkowania. Polega ona na
nabijaniu nowej fajki mniejszą ilością tytoniu (początkowo 1/3 jego
objętości przez dziesięć pierwszych paleń i 1/2 przez kolejne dziesięć)

i wolnym spopielaniu mieszanki w celu wytworzenia na ściankach
komina warstwy nagaru. Nagar pomaga ochronić fajkę przed przed-
wczesnym przepaleniem. Opalanie jest czynnością długotrwałą, po-
nieważ po każdej tytoniowej uczcie fajka powinna odpoczywać przez
dwie doby, aby mogła wyschnąć i się nie zepsuć. Prawidłowo opalona
fajka lepiej smakuje i daje swojemu użytkownikowi maksimum satys-
fakcji98. Chociaż Erenburg uważał opalanie fajek za rzecz karkołomną,
to wielokrotnie podejmował się tego ambitnego wyzwania. W liście
do Lidina pisał z Berlina do Moskwy 11 maja 1924 roku: „napisałem
sztukę teatralną i opaliłem nową fajkę niemieckiej firmy ‘Vauen’, któ-
rą opalić tak samo trudno, jak nauczyć Sobola [Andriej Sobol — B.O.]

tańczyć one-step, Sawicza [Owadi Sawicz (1896–1967) — rosyjski
pisarz i tłumacz — B.O.] zalecać się do kobiet na ulicy itd.”99. Dużo
łatwiej przyciąganie uwagi reprezentantek płci pięknej przychodziło
samemu Erenburgowi, który nie omieszkał chwalić się swoimi osią-
gnięciami. 15 maja 1924 roku pisał do Galiny Izdebskiej (1893–1955)

„Wydaje mi się, że jestem tym samym człowiekiem. Opaliłem dwie
nowe fajki. Napisałem dwie książki”100.

Opalanie fajki stało się również motywem autobiograficznym pro-
zy Erenburga. Niczym aforyzm brzmią słowa Jurenity, że

[…] mówić poważnie, po akademicku, głosem namaszczonym lub podając biblio-
grafię, można tylko o sposobach opalania fajek, o rozmaitych systemach plucia, z poświstem lub bez, o układzie nóg bezkonkurencyjnego Chaplina101.

Ów dobrze znany Erenburgowi z autopsji problem natury filozoficz-
nej, jakim jest konieczność — jak twierdzą jedni, bądź zbędność — jak
uważają drudzy — opalania nowej fajki, poruszony został we wspo-
mnianej już historii fajki lorda Graytona. Razem z innymi fajczarza-

98 Z. Turek, Fajka…, s. 266–267.

99 И. Г. Эренбург , Письма. Том 1…, s. 340.

100 Tamże, s. 343.

101 I. Erenburg, Niezwykłe przygody…, s. 39.

186

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
mi z Wysp Brytyjskich, będąc zwolennikiem tego procederu, stanowił
on chlubną mniejszość na mapie światowego fajczarstwa. Zdaniem

Erenburga opalenie fajki wymaga cierpliwości. Dlatego potrafi to
uczynić jedynie garstka śmiertelników. Natomiast nie potrafią, bądź
nie chcą opalać fajki ludzie ogarnięci silnymi namiętnościami, którzy
wdmuchując je w kanał dymowy gaszą tytoń, bądź przeciwnie, rozpa-
lają go do takiego stopnia, że przepalają główkę fajki102.

Palenie fajki sprzyja zadumie. Zdają się to potwierdzać słowa Pio-
tra Mucharskiego — redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechne-
go”, który w przedmowie do książki Lepiej palić fajkę niż czarowni-
ce…, będącej „zapisem myśli, które akurat nachodzą księdza Adama

Bonieckiego” (dodać trzeba, że fajka często pojawia się w dłoni pol-
skiego duchownego katolickiego), wyraża przekonanie, że tytuł pu-
blikacji oddaje istotę osobowości kapłana, bo „palenie fajki oznacza

[…] zamyślenie”103. Otoczony spiralami błękitnego dymu Erenburg

— pomimo młodego wieku — snuł refleksję nad przemijaniem. Jak
pisze Tadeusz Klimowicz „[p]rzekroczenie progu oddzielającego mło-
dość od starości […] wprawia w zakłopotanie, budzi wątpliwości, fru-
stracje, egzystencjalne lęki i eschatologiczne nastroje”104. Zdaje się, że
przedwcześnie doświadczył tego stanu sam Erenburg. Sprzyjała temu
pora roku oraz emigracyjny Paryż. W liście do Szkapskiej 16 listopada

1924 roku pisał ze stolicy Francji do Leningradu, uderzając w jesien-
no-depresyjne tony:

O czym mam Pani opowiedzieć […]? Moja fajka nie wywołuje powszechnego za-
interesowania. Wydaje się, że moje życie również. Starzeję się i poddaję. Taki jest porządek rzeczy. Niedługo będę miał 34 lata, lecz okres pomiędzy rokiem 1917
a 1921 przeżyłem x 2 = 68. Wiek prawie Anatole’a France’a105.

Zaś 8 grudnia 1924 roku, również adresując swój list z Paryża do Le-
ningradu, lecz tym razem do Połonskiej, pisał w nim:

Siedzę w La Rotonde i w Closerie [La Closerie des Lilas — kawiarnia na bulwarze Montparnasse w Paryżu, będąca na przełomie XIX i XX wieku miejscem spotkań
bohemy artystycznej — B.O.], palę fajki i metodycznie się starzeję106.

102 Por.: I. Erenburg, Trzynaście fajek…, s. 81–82.

103 P. Mucharski, Ksiądz Adam Boniecki ma głos…, w: A. Boniecki (ks.), Lepiej palić fajkę, niż czarownice, Wydawnictwo Znak, Kraków 2011, s. 5.

104 T. Klimowicz, Młodości pamięci męski esej żałobny w tonacji „b-moll” , „Slavica Wratislaviensia” 2016, CLXIII, s. 9 (5–23).

105 И. Г. Эренбург , Письма, t. 1…, s. 369.

106 Tamże, s. 379.

187

BARTOSZ OSIEWICZ

I znowu do Szkapskiej 5 stycznia 1925 roku:

Wszystkiego najlepszego z okazji Nowego Roku! […] Zaczął się on dla mnie pro-
zaicznie. Siedzę w La Rotonde i palę nową fajkę (kubistycznego kształtu)107.

Następnie 5 kwietnia 1925 roku:

U mnie wszystko w miarę dobrze — córka, fajka, Paryż, arkusze wydawnicze i in.

Kąpię się w słońcu na plaży „Rotondy”. Ostrzygłem się na jeża. Piszę romantyczne bzdury. („Odruch warunkowy kawiarni”)108.

Fajka była więc „lekiem na całe zło”. Osładzała goryczy przemijania

(wbrew pozorom fajka wcale nie jest gorzka, o czym wiedzą doskona-
le amatorzy czystych Virginii)109.

Lata 20. bez wątpienia były dla Erenburga czasem intensywnej
fajczarskiej przygody stanowiącej istotny bodziec dla jego twórczo-
ści. W wymiarze artystycznym, zgodnie z ustaleniami Piotra Fasta,
trzecia dekada XX wieku w dorobku prozaika obfitowała w wątki
charakterystyczne dla gatunku powieści awanturniczej oraz przy-
powieści biblijnej110 i stanowiła przejście do dojrzałej twórczości. Po
okresie inicjacji oraz silnej fascynacji, na przełomie lat 20. i 30. fajka
była już nieodzownym znakiem tożsamości Erenburga. Właśnie dla-
tego, jak mniemam, przestała wywoływać sensację w otoczeniu pi-
sarza, zaś przez niego samego była traktowana niczym przedłużenie
ręki, niczym organiczna część jego osobowości. Jak zauważa znawca
biografii twórczej i spuścizny epistolarnej Erenburga — Boris Frie-
zinski, od początku lat 30. zarówno radykalnie zwiększyła się liczba
listów, napisanych przez Erenburga, jak również w sposób znaczący
rozszerzyło się grono adresatów jego korespondencji111. Niemniej te-
mat fajki w życiu pisarza został niemal całkowicie zmarginalizowany
w wymienianych przez niego listach. Mimo to pamiętano o Erenbur-
gu-fajczarzu, który kulturze palenia fajki poświęcił wiele. Jeden z jego

107 Tamże, s. 385.

108 Tamże, s. 420.

109 Por.: R. C. Hacker, Pipesmoking a 21st Century Guide, Autumngold Publishing, Beverly Hills 2000, s. 110.

110 P. Fast, „Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca”: funkcja i semantyka bohatera tytułowego, w: S. Poręba (red.) Postać w literaturze rosyjskiej XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1982, s. 55–66.

111 Zob.: Б.Я. Фрезинский, Книга времени и жизни, w: И. Г. Эренбург, Письма, t. 2…, s. 10–16.

188

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
dobrych znajomych — Władimir Lidin, składając pisarzowi najlepsze
życzenia imieninowe w liście z 27 stycznia 1953, podarował mu cenny
przedmiot kolekcjonerski — fajkę z czasów kampanii napoleońskiej,
którą palono w czasie bitwy pod Borodino112.

Nie sposób nie zgodzić się z Andrzejem Drawiczem, że Erenburg
był „jednym z najruchliwszych i najpłodniejszych pisarzy, publicystów
i reporterów”113. Czas spędzony za granicą sprzyjał zawieraniu znajo-
mości z reprezentantami świata kultury, nauki, polityki. W ich gronie
znalazły się osoby, dzielące z nim swoją pasję. Spośród znanych faj-
czarzy, z którymi Erenburg raczył się tytoniem, można wymienić m.in.

Georgesa Simenona (autor powieści kryminalnych, których Erenburg
nie czytał, lecz którego cenił za fakt, że ten był fajczarzem114), Ludwi-
ga Turka (1898–1975) (niemiecki pisarz i żeglarz, za życia popularny
w NRD i ZSRR, zaimponował Erenburgowi swoim optymizmem i bra-
kiem wiary w trwałość rodzimego faszyzmu, za co otrzymał od pisa-
rza pamiątkową fajkę115), Pera Krohga (1889–1965) (norweski malarz
nie gardzący fajką116), Alberta Einsteina (1879–1955) (Erenburg gościł
u uczonego pod koniec jego życia, kiedy zaniedbana kolekcja przepalo-
nych fajek zwiastowała zbliżający się moment przejścia ich właściciela
do trzeciego wymiaru117), Henriego Deterdinga (1866–1939) (Erenburg
zapamiętał tego holenderskiego finansistę również dlatego, że niemal
do końca życia jeździł na łyżwach i palił fajkę, którą nabijał tanim ma-
rynarskim tytoniem118), Édouarda Herriota (1872–1957) (pod koniec
wojny Erenburg szukał dla niego tytoniu w Moskwie, natomiast „Złote
runo” (radzieckie „Marlboro” i tytoń fajkowy — B.O.) znalazło Herriota
w Teheranie119), Yves’a Farge’a (1899–1953) (walczący o pokój polityk
francuski)120, Anatole’a de Monzie (1876–1947) (kolejny francuski po-

112 Я слышу всё…: почта…, s. 282.

113 A. Drawicz, Lata dwudzieste. Proza, w: A. Drawicz (red.), Historia literatury rosyjskiej XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 231.

114 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т. , t. 7: Люди, годы, жизнь. Книги
вторая, третья, четвертая, пятая (главы 1— 13), составление, подготовка
текста И. И. Эренбурга, Б. Я. Фрезинского; комментарии Б.Я. Фрезинского, Художественная литература, Москва 2000, s. 313.

115 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga czwarta, przeł. W. Komarnicka, Czytelnik, Warszawa 1984, s. 10.

116 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga trzecia, przeł. W. Komarnicka, Czy telnik, Warszawa 1966, s. 162.

117 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т. , t. 8…, s. 172.

118 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga trzecia…, s. 174.

119 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga piąta…, s. 243.

120 И. Г. Эренбург, Собрание сочинений. В 8 т., t. 8…, s. 350.

189

BARTOSZ OSIEWICZ
lityk, który w zaciszu swojego gabinetu „palił jak zawsze fajkę” i „jak
zawsze próbował dowcipkować”121).

Kończąc, odwołam się jeszcze do słów emigracyjnego pisarza Mi-
chaiła Osorgina (1878–1942), który w recenzji Trzynastu fajek Eren-
burga porównał ewolucję twórczą pisarza do losów fajki i fajczarza.

Zdaniem Osorgina, początkowo Erenburg był jak nieopalona fajka.

Z czasem zaczął nabierać smaku, niczym fajka równomiernie pokry-
wająca się warstwą nagaru i odpoczywająca po paleniu w pięknym
etui. U progu kariery literackiej Erenburg posiadał jedynie tanią ro-
syjską fajkę. Z czasem w jego pisarskiej kolekcji pojawiła się angielska
fajka, stanowiąca jej ozdobę. Młody Erenburg — jak zauważył Osorgin

— w swoim pisarstwie popełniał błędy charakterystyczne dla każdego
początkującego fajczarza. Palił nerwowo i gwałtownie. Doświadcze-
nie nauczyło go wyrównywać oddech i pozwoliło opanować trudną
sztukę rozkoszowania się tytoniem fajkowym, jak czynił to bohater

Erenburga — wspomniany wcześniej lord Gordon122.

Pisarstwo auto/biograficzne poświęcone Erenburgowi stanowi
szkic do literackiego portretu twórcy. Jego nieodzownym elementem
pozostaje fajka. W dłoni autora Odwilży ( Оттепель, 1954–1956) nie była ona wyłącznie przedmiotem użytkowym, lecz wyrazem pa-sji, niejednokrotnie łączącej rozmaitych ludzi kultury. Posiadała przy
tym europejski rodowód, który był dla „radzieckiego okcydentalisty”

istotnym punktem odniesienia. Dla Erenburga — jak i wielu innych
wybrańców Muz — fajka pozostawała głównie widocznym znakiem
filozofii życiowej. Dzięki niej udało mu się skutecznie przyciągać uwa-
gę otoczenia123. Fajka uczyła go cierpliwości, sprzyjała autorefleksji,
pomagała odmierzać rytm upływającego czasu. Ten zaś potraktował

Erenburga dość łaskawie (i nie mam tu tylko na myśli komfortowej
egzystencji pisarza na Zachodzie, kiedy porewolucyjna polityka kul-
turalna w Związku Radzieckim bezpardonowo rozprawiła się z „bur-
żuazyjnymi tendencjami modernistycznymi”, oraz jego bezpiecznego
przebywania w ojczyźnie, kiedy umiejętnie korzystał z zapropono-
wanych przez reżim warunków twórczych, a w późniejszym okresie

121 I. Erenburg, Ludzie, lata, życie. Księga czwarta…, s. 322.

122 В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 293.

123 Już w grudniu 1920 roku, kiedy Erenburg pracował w dziale teatralnym Ludowego Komisariatu Oświaty, teoretyk teatru Paweł Markow (1897–1980) zapamiętał
młodego twórcę, który „chodził z fajką, był sceptyczny, zyskał powszechną sympatię”. П. Марков, Книга воспоминаний, Искусство, Москва 1983, s. 99–

104. Cyt. za: В. Попов, Б. Фреэинский, Хроника жизни…, s. 197.

190

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
w stonowanej formie krytykował epokę stalinowską i cierpliwie znosił
kąśliwe uwagi „odwilżowych urzędników od kultury”). Erenburg in-
tensywnie przeżył siedemdziesiąt sześć lat, co wśród osób parających
się piórem i regularnie zażywających tytoń stanowi mocną średnią

(pozwalając sobie na ostatnią już dygresję nadmienię, że w sposób
istotny zawyżył ją, znany Erenburgowi osobiście, angielski polityk
i literat — Winston Churchill [1874–1965]). O rok krócej od Erenbur-
ga żył natomiast amerykański prozaik i fajczarz — Mark Twain, który
fajki nie gasił, czyraki leczył w towarzystwie cygar i poezji124, zaś mę-
drcom, którzy powtarzali, że na skutek palenia jego życie będzie krót-
sze o dekadę odpowiadał, że darowane dziesięć lat bez tytoniu byłoby
czasem „trywialnym” i „bezwartościowym”125. Mając więc na uwadze
obecny stan wiedzy medycznej, niezachęcający do naśladowania ty-
toniowego trybu życia wymienionych literatów, mimo wszystko za-
ryzykuję stwierdzenie, że Erenburg bez fajki, to jak Gogol bez Nosa.

REFERENCES

Bazanov, Petr Nikolayevich, and Shomrakova, Inga Aleksandrovna. “Russkiye izdatel’stva v Berline, 1920–1924 gg.” Vestnik SPBGUKI, 2017, no. 4 (33) dekabr’: 6–11 [Базанов, Петр Николаевич. Шомракова, Инга Александровна.

“Русские издательства в Берлине, 1920–1924 гг.” Вестник СПбГУКИ, 2017, no. 4 (33) декабрь: 6–11] <https://cyberleninka.ru/article/n/russkie-izdatelstva-v-berline–1920–1924-gody/viewer>.

Breen, Timothy Hall. Tobacco Culture: The Mentality of the Great Tidewater Planters on the Eve of Revolution. Princeton: Princeton University Press, 1987.

Doroszewski, Witold (Ed.) Słownik języka polskiego <https://sjp.pwn.pl/doroszewski/fajczarz;5426831.html>; <https://sjp.pwn.pl/doroszewski/fajkarz;5426849.

html>.

Draaisma, Douwe. Dlaczego życie płynie szybciej, gdy się starzejemy. Transl. Juse-wicz-Kalter, Ewa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006.

Drawicz, Andrzej “Lata dwudzieste. Proza.” Historia literatury rosyjskiej XX wieku.

Drawicz, Andrzej (Ed.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997: 210–267.

Erenburg, Ilia. Trzynaście fajek. Transl. Pański, Jerzy. Warszawa: „Czytelnik”, 1966.

Erenburg, Ilja. Ludzie, lata, życie. 1891–1917. Dzieciństwo i młodość. Transl. Komarnicka, Wacława. Warszawa: „Czytelnik”, 1961.

Erenburg, Ilja. Ludzie, lata, życie. Księga czwarta. Transl. Komarnicka, Wacława.

Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1984.

124 M. Twain, Autobiografia, opracował Ch. Neider, przełożył, wstępem i przypisami opatrzył P. Skurowski, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 235.

125 G. Williams III, Mark Twain: His Life in Virginia City, River Publishing, Nevada 1986. Cyt. za: Ch. Stanion, A Pipe Prank Played on Mark Twain,

„Smoking Pipes Daily Reader” 1 October 2021, https://www.smokingpipes.com/
smokingpipesblog/single.cfm/post/pipe-prank-played-mark-twain (25.05.2022).

191

BARTOSZ OSIEWICZ

Erenburg, Ilja. Ludzie, lata, życie. Księga piąta. Transl. Komarnicka, Wacława.

Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1984.

Erenburg, Ilja. Ludzie, lata, życie. Księga trzecia. Transl. Komarnicka, Wacława.

Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1966.

Erenburg, Ilja. Niezwykłe przygody Julia Jurenity i jego uczniów. Transl. Jakubo-wicz, Tadeusz. Warszawa: „Czytelnik”, 1978.

Erenburg, Il’ya Grigor’yevich. Pis’ma. Tom 1. 1908–1930. “Day oglyanut’sya…” Izd.

podgot. Frezinskim, Borisom Yakovlevichem. Moskva: Agraf, 2004 [Эренбург,

Илья Григорьевич. Письма. Том 1. 1908–1930. “Дай оглянуться…” Изд.

подгот. Фрезинским, Борисом Яковлевичем. Москва: Аграф, 2004].

Erenburg, Il’ya Grigor’yevich. Pis’ma. Tom 2. 1931–1967. “Na tsokole istoriy…” Izd.

podgot. Frezinskim, Borisom Yakovlevichem. Moskva: Agraf, 2004 [Эренбург,

Илья Григорьевич. Письма. Том 2. 1931–1967. “На цоколе историй…” Изд.

подгот. Фрезинским, Борисом Яковлевичем. Москва: Аграф, 2004].

Erenburg, Il’ya Grigor’yevich . Sobraniye sochineniy. V 8 t. T. 8. Lyudi, gody, zhizn’.

Kniga pyataya (glavy 14–27), shestaya, sed’maya. Sostavleniye, podgotovka teksta Erenburg, Il’ya i Frezinskiy, Boris; Kommentarii Frezinskiy, Boris.

Moskva Khudozhestvennaya literatura, 2000 [Эренбург, Илья Григорьевич.

Собрание сочинений. В 8 т. Т. 8. Люди, годы, жизнь. Книга пятая (главы

14–27), шестая, седьмая. Составление, подготовка текста Эренбург, Илья и Фрезинский, Борис; Комментарии Фрезинский, Борис. Москва

Художественная литература, 2000].

Erenburg, Il’ya Grigor’yevich . Sobraniye sochineniy. V 8 t. T. 7. Lyudi, gody, zhizn’.

Knigi vtoraya, tret’ya, chetvertaya, pyataya (glavy 1–13). Sostavleniye, podgotovka teksta Erenburg, Il’ya i Frezinskiy, Boris. Kommentarii Frezinskiy, Boris.

Moskva: Khudozhestvennaya literatura, 2000 [Эренбург, Илья Григорьевич .

Собрание сочинений. В 8 т. Т. 7. Люди, годы, жизнь. Книги вторая, третья, четвертая, пятая (главы 1— 13). Составление, подготовка текста

Эренбург, Илья и Фрезинский, Борис. Комментарии Фрезинский, Борис.

Москва: Художественная литература, 2000].

Erenburg, Il’ya Grigor’yevich. Sobraniye sochineniy. V 8 t. T. 4. Ocherki; Reportazhi; Esse; 1922–1939, Sostavleniye, podgotovka teksta Erenburg, Il’ya i Frezinskiy, Boris; Kommentarii Frezinskiy, Boris i Popov, Vyacheslav. Moskva: Khudozhestvennaya literatura, 1991 [Эренбург, Илья Григорьевич. Собрание сочинений.

В 8 т. Т. 4. Очерки; Репортажи; Эссе; 1922–1939, Составление, подготовка
текста Эренбург, Илья и Фрезинский, Борис; Комментарии Фрезинский,

Борис и Попов, Вячеслав. Москва: Художественная литература, 1991].

Eysner, Aleksey. „V Ispanii”. Vospominaniya ob Il’ye Erenburge. Moskva: Sovet·skiy pisatel’, 1975 [Эйснер, Алексей. „В Испании”. Воспоминания об Илье

Эренбурге. Москва: Советский писатель, 1975].

Fast, Piotr. “‘Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca’: funkcja i semantyka bohatera tytułowego.” Postać w literaturze rosyjskiej XX wieku. Poręba, Stanisław (Ed.) Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1982: 55–66.

Fast, Piotr. Nurt paraboliczny w prozie Ilji Erenburga. Między poetyką a interpretacją. Katowice: Uniwersytet Śląski, 1987.

Frezinskiy, Boris Yakovlevich. “Kniga vremeni i zhizni.” Erenburg, Il’ya Grigor’yevich. Pis’ma. Tom 2. 1931–1967. “Na tsokole istoriy…” Izd. podgot. Frezinskim, Borisom Yakovlevichem. Moskva: Agraf, 2004: 5–31 [Фрезинский,

192

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ

Борис Яковлевич. “Книга времени и жизни.” Эренбург, Илья Григорьевич.

Письма. Том 2 . 1931–1967. “На цоколе историй…” Изд. подгот. Фрезинским, Борисом Яковлевичем. Москва: Аграф, 2004: 5–31].

Frezinskiy, Boris Yakovlevich. “Kniga zhizni i vremeni.” Erenburg, Il’ya Grigor’yevich. Pis’ma. Tom 1 . 1908–1930. «Day oglyanut’sya…». Izd. podgot. Frezinskim, Borisom Yakovlevichem. Moskva: Agraf, 2004: 5–24 [Фрезинский,

Борис Яковлевич. “Книга жизни и времени.” Эренбург, Илья Григорьевич.

Письма. Том 1. 1908–1930. «Дай оглянуться…». Изд. подгот. Фрезинским, Борисом Яковлевичем. Москва: Аграф, 2004: 5–24].

Frezinskiy, Boris Yakovlevich. Parizhskiye adresa Il’i Erenburga. Rukopis’ (SF.)

[Фрезинский, Борис Яковлевич. Парижские адреса Ильи Эренбурга.

Рукопись (СФ.)].

Gogol, Mikołaj. “Newski Prospekt.” Transl. Wyszomirski, Jerzy. Gogol, Mikołaj.

Opowieści. Transl. Wyszomirski, Jerzy. Tuwim, Julian. Brzęczkowski, Jerzy.

Opracował Galster, Bohdan. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wy-
dawnictwo, 1972: 3–49.

Gogol, Mikołaj. Martwe dusze. Transl. Broniewski, Władysław. Warszawa: Książka i Wiedza, 1949.

Gogol, Mikołaj. Rewizor. Komedia w pięciu aktach. Transl. Tuwim, Julian. Wstępem i objaśnieniami opatrzył Walicki, Andrzej. Wrocław: Zakład Narodowy Imienia

Ossolińskich, 1953.

Gogol’, Nikolay Vasil’yevich. Polnoye sobraniye sochineniy i pisem. V dvadtsa-ti trekh tomakh. Tom chetvertyy. Zav. redaktsiyey Kuchinskaya, A.I. Moskva: Izdatel’stvo «Nauka», 2003 [Гоголь, Николай Васильевич. Полное собрание
сочинений и писем. В двадцати трех томах. Том четвертый. Зав.

редакцией Кучинская, А.И. Москва: Издательство «Наука», 2003].

Hacker, Richard Carleton. Pipesmoking a 21st Century Guide. Beverly Hills: Autumngold Publishing, 2000.

Herment, Georges. The pipe. A serious yet diverting treatise on the history of the pipe and all its appurtenances, as well as a factual withal philosophical discussion of the pleasurable art of selecting pipes, smoking, and caring for them.

Translated by Hayward, Arthur L. With a foreword by Frank, Wally. Illustrated
by Poole, George and Jensen, Paul. Color cover photograph by Schwalberg, Bob.

New York: Simon and Schuster, 1957.

Historia fajki przemyskiej. Praca zbiorowa. Opracowanie graficzne Nuckowski, Tadeusz. Przemyśl: Wydawca: Stowarzyszenie Fajkarzy Przemyskich przy Cechu

Rzemiosł Różnych w Przemyślu, 1999.

Iz dnevnika A. Efron (Mashinopis’, AE) [ Из дневника А. Эфрон (Машинопись, АЭ)].

Kholikov, Aleksey. “Avtobiograficheskaya zametka D. S. Merezhkovskogo kak me-khanizm samozapechatleniya v kul’turnoy pamyati.” Avtobiografiya, 2012, no. 1: 89–100 [Холиков, Алексей. “Автобиографическая заметка Д. С. Мережковского как механизм самозапечатления в культурной памяти.” Avto-
biografi, 2012, no. 1: 89–100.

Klimowicz, Tadeusz. “Młodości pamięci męski esej żałobny w tonacji ‘b-moll’.” Slavica Wratislaviensia, 2016, no. CLXIII: 5–23.

Klioutchkine, Konstantine. “‘I Smoke, Therefore I Think’. Tobacco as Liberation in Russian Nineteenth-Century Literature and Culture.” Tobacco in Russian History and Culture. From the Seventeenth Century to the Present. Romaniello, 193

BARTOSZ OSIEWICZ

Matthew P., and Starks, Tricia (Eds.). New York–London: Routledge Taylor & Francis Group, 2009: 83–101.

Koroleva, N. “Kiyev, 1919. (Ob odnoy knige iz kollektsii A.Ye. Kruchenykh).” Vstrechi s proshlym. Sbornik materialov Tsentral’nogo gosudarstvennogo arkhiva
literatury i iskusstva SSSR. Arzumanova, N.A. (Ed.). Vypusk 4. Moskva: Sovetskaya Rossiya, 1982: 193–200 [Королева, Н. “Киев, 1919. (Об одной книге из
коллекции А. Е. Крученых).” Встречи с прошлым. Сборник материалов

Центрального государственного архива литературы и искусства СССР.

Арзуманова, Н.А. (Ed.). Выпуск 4. Москва: Советская Россия, 1982: 193–

200].

Król, Małgorzata. “‘Fajka, co ze mną podróż odbyła i kuferek, przed którym nie było żadnej tajemnicy’. O rzeczach, ludziach, miejscach na syberyjskim zesłaniu.”

Emocje — miejsca — literatura. Saniewska, Diana (Ed). Kraków: Wydawnictwo Libron — Filip Lohner, 2017: 13–22.

Lermontow, Michał. Bohater naszych czasów. Transl. Rogowicz, Wacław. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985.

Lifshits, Mikhail. “Samyy yevropeyskiy sovet·skiy pisatel’. B. Frezinskiy. Ob Il’ye Erenburge. Knigi, lyudi, strany. Moskva Novoye literaturnoye obozreniye, 2013.”

Znamya, 2014, no. 2 [Лифшиц, Михаил. “Самый европейский советский
писатель. Б. Фрезинский. Об Илье Эренбурге. Книги, люди, страны. —

М.: Новое литературное обозрение, 2013.” Знамя, 2014, no. 2] <https://
znamlit.ru/publication.php?id=5494>.

Lunts, Lev. “Iz dalekikh dvadtsatykh… (Lev Lunts — «Serapionovym brat’yam».

1923–1924.). Publikatsiya N. Fedinoy; vstupleniye i poslesloviye A. Starkova.” Voprosy literatury, 1993, vypusk IV: 236–261 [Лунц, Лев. “Из далеких
двадцатых… (Лев Лунц — «Серапионовым братьям». 1923–1924.).

Публикация Н. Фединой; вступление и послесловие А. Старкова.” Вопросы
литературы, 1993, выпуск IV: 236–261] <https://voplit.ru/article/iz-dalekih-dvadtsatyh-lev-lunts-serapionovym-bratyam–1923–1924-publikatsi-
ya-n-fedinoj-vstuplenie-i-posleslovie-a-starkova/>.

Łuczak, Leszek. W obłoczkach błękitnego dymku. Poznań: Wydawca: Kwartet, 2001.

Markov, Pavel. Kniga vospominaniy. Moskva: Iskusstvo, 1983 [Марков, Павел.

Книга воспоминаний. Москва: Искусство, 1983].

Mucharski, Piotr. Ksiądz Adam Boniecki ma głos…. Boniecki, Adam (ks.). Lepiej palić fajkę niż czarownice. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2011.

Myatleva, Yevgeniya Yur’yevna, and Dashibalov, Bair Bal’zhinimayevich. “Kitayskiye vliyaniya v kul’ture buryat XVII–XIX vekov. (na primere kuritel’nykh trubok ganza).” Vestnik Buryat·skogo universiteta, 2011, no. 8: 186–191 [Мятлева, Евгения Юрьевна. Дашибалов, Баир Бальжинимаевич. “Китайские влияния
в культуре бурят XVII–XIX веков. (на примере курительных трубок ганза).”

Вестник Бурятского университета, 2011, no. 8: 186–191] <https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-vliyaniya-v-kulture-buryat-xvii-xix-vv-na-prim-
ere-kuritelnyh-trubok-ganza/viewer>.

Niedźwieńska, Agnieszka. “Pamięć autobiograficzna” Tożsamość człowieka. Gałdowa, Anna (Ed.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2000:

111–126.

Nieuważny, Florian. Ilja Erenburg. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1966.

Popov, Vyacheslav. Freeinskiy, Boris. Il’ya Erenburg v 1924–1931 gody. Khronika zhizni i tvorchestva (v dokumentakh, pis’makh, vyskazyvaniyakh i soobsh-194

ILJA ERENBURG — FAJCZARZ
cheniyakh pressy, svidetel’stvakh sovremennikov). T. 2. Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo BAN, 2000 [Попов, Вячеслав. Фреэинский, Борис. Илья Эренбург
в 1924–1931 годы. Хроника жизни и творчества (в документах, письмах,
высказываниях и сообщениях прессы, свидетельствах современников).

Т. 2. Санкт-Петербург: Издательство БАН, 2000].

Popov, Vyacheslav. Freeinskiy, Boris. Khronika zhizni i tvorchestva Il’i Erenburga.

1891–1923. T. 1. Sank-Peterburg: Izdatel’stvo LINA, 1993 [Попов, Вячеслав.

Фреэинский, Борис. Хроника жизни и творчества Ильи Эренбурга. 1891–

1923. т. 1. Санкт-Петербург: Издательство ЛИНА, 1993].

Pushkin, Aleksandr Sergeyevich. Polnoye sobraniye sochineniy. V 17 t. Tom vtoroy. Kniga 1. Stikhotvoreniya 1817–1825. Litseyskiye stikhotvoreniya v pozd-neyshikh redaktsiyakh. Tsyavlovskiy, Mstislav Aleksandrovich (Ed.). Moskva:

«Voskresen’ye», 1994 [Пушкин, Александр Сергеевич. Полное собрание
сочинений. В 17 т. Том второй. Книга 1. Стихотворения 1817–1825.

Лицейские стихотворения в позднейших редакциях. Цявловский, Мстислав

Александрович (Ed.). Москва: «Воскресенье», 1994].

Raytler, Yudif’. “Erenburg puteshestvuyet.” Vechernyaya krasnaya gazeta (Leningrad), 1927, 18 dekabrya [Райтлер, Юдифь. “Эренбург путешествует.”

Вечерняя красная газета (Ленинград), 1927, 18 декабря].

Rewizor z Petersburga czyli Podróż bez pieniędzy. Komedya w pięciu aktach z rosyjskiego. N. Gogola. Przekład anonimowy. Lwów: Wydawca: Adam Kaczurba, Z drukarni Anny Wajdowiczowej (pt. M. Poremby), Rynek l. 9, pod zarządem

Szczęsnego Bednarskiego, 1882. <https://pl.wikisource.org/wiki/Rewizor_z_

Petersburga/całość>.

Romaniello, Matthew P. “Muscovy’s Extraordinary Ban on Tobacco.” Tobacco in Russian History and Culture. From the Seventeenth Century to the Present. Romaniello, Matthew P., and Starks, Tricia (Eds.). New York–London: Routledge

Taylor & Francis Group, 2009: 9–25.

Rost, Yuriy. “Trubochnyy master Fedorov.” Novaya gazeta 5 dekabrya 2014, no. 137

[Рост, Юрий. “Трубочный мастер Федоров.” Новая газета 5 декабря 2014, no.

137ъ <https://novayagazeta.ru/articles/2014/12/05/62222-trubochnyy-master-fedorov>.

Rybak, Yozef. Idu na krasnyy svet. Moskva: Progress, 1986 [Рыбак, Йозеф. Иду на
красный свет. Москва: Прогресс, 1986].

Saturin, Aleksey Aleksandrovich. “‘Turetskiye’ kuritel’nyye trubki iz sobrani-ya Kostromskogo muzeya-zapovednika.” Arkheologiya Podmoskov’ya.

Materialy nauchnogo seminara, 2020, Vypusk 16: 351–367 [Сатурин, Алексей Александрович. “‘Турецкие’ курительные трубки из собрания

Костромского музея-заповедника.” Археология Подмосковья. Материалы
научного семинара, 2020, Выпуск 16: 351–367 <https://doi.org/10.25681/IARAS.2020.978–5–94375–309–1.351–367>.

Shklovskiy, Viktor. Lev Tolstoy. Moskva: Izdatel’stvo TSK VLKSM „Molodaya gvard-iya”, 1963 [Шкловский, Виктор. Лев Толстой. Москва: Издательство ЦК

ВЛКСМ „Молодая гвардия”, 1963].

Shklovskiy, Viktor. Sentimental’noye puteshestviye. Moskva: Izdatel’stvo: Novo-sti, 1990 [Шкловский, Виктор. Сентиментальное путешествие. Москва:

Издательство: Новости, 1990].

Słownik języka polskiego, tom pierwszy A-K. Szymczak, Mieczysław. (Ed.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988.

195

BARTOSZ OSIEWICZ

Stanion, Chuck. “A Pipe Prank Played on Mark Twain.” Smoking Pipes Daily Reader 1 October 2021 <https://www.smokingpipes.com/smokingpipesblog/single.

cfm/post/pipe-prank-played-mark-twain>.

Talov, Mark. Pamyati druga. (Rukopis’, AE) [Талов, Марк. Памяти друга.

(Рукопись, АЭ)].

The Pipe Book Alfred Dunhill. Preface by Richard Dunhill. Guilford: The Lyons Press, 2002.

The Pipe Companion. A Connoisseur’s Guide. Wright, David (Ed.). Philadelphia —

London: Running Press, 2000.

Tolkien, John Ronald Reuel. Władca Pierścieni. Transl. Łoziński, Jerzy. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2001.

Tołstoj, Aleksiej. Piotr I. Transl. Stawar, Andrzej. T. I. Warszawa: Czytelnik, 1967.

Tołstoj, Lew. Anna Karenina. Transl. Iłłakowiczówna, Kazimiera. T. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1984.

Tołstoj, Lew. Wojna i pokój. Transl. Stawar, Andrzej. T. 2. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988.

Tsvetayeva, Anastasiya. Vospominaniya. Moskva: Sovet·skiy pisatel’, 1984

[Цветаева, Анастасия. Воспоминания. Москва: Советский писатель, 1984].

Turek, Zbigniew. Fajka mniej szkodzi. Bydgoszcz: Wydawnictwo „Pomorze”, 1993.

Twain, Mark. Autobiografia. Opracował Neider, Charles. Przełożył, wstępem i przypisami opatrzył Skurowski, Piotr. Warszawa: Czytelnik, 1993.

Tyshler, Aleksandr. “O sebe.” Yunost’, 1989, no. 11: 64 [Тышлер, Александр.

“О себе.” Юность, 1989, no. 11: 64].

Williams III, George. Mark Twain: His Life in Virginia City. Nevada: River Publishing, 1986.

Ya slyshu vsë…: pochta Il’i Erenburga, 1916–1967. Izd. podgot. Frezinskiy, Boris Yakovlevich. Moskva: Agraf, 2006 [ Я слышу всё…: почта Ильи Эренбурга,

1916–1967. Изд. подгот. Фрезинский, Борис Яковлевич. Москва: Аграф, 2006].

Zagranitsa (Vospominaniya G.V. Alekseyeva i ocherk B.A. Pil’nyaka). Publikatsiya Ye.I. Gorskoy. Vstrechi s proshlym. Sbornik materialov Tsentral’nogo gosudarstvennogo arkhiva literatury i iskusstva SSSR. Volkova, N.B. (Ed.). Vypusk 7. Moskva: Sovetskaya Rossiya, 1990: 157–195 [ Заграница (Воспоминания

Г.В. Алексеева и очерк Б.А. Пильняка). Публикация Е.И. Горской. Встречи
с прошлым. Сборник материалов Центрального государственного
архива литературы и искусства СССР. Ответственный редактор Волкова,

Н.Б. Выпуск 7. Москва: Советская Россия, 1990: 157–195].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15111

JOLANTA BRZYKCY
http://orcid.org/0000-0001-9563-0723

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЛЫ ЛАХМАН

В КОНТЕКСТЕ ЛИТЕРАТУРНO-СОЦИОЛОГИЧЕСКИХ

МЕХАНИЗМОВ РУССКОГО ЗАРУБЕЖЬЯ

GISELLA LAKHMAN’S CREATIVE STRATEGY

IN THE CONTEXT OF LITERARY AND SOCIAL MECHANISMS OF RUSSIAN EMIGRATION

The article concerns Gisella Lakhman (1895–1969), a forgotten poet of the first wave of Russian emigration. Its aim is to discuss Lakhman’s creative strategy in the context of main mechanisms and processes for the literary life of Russian interwar and post-Second World War diaspora, such as extremely difficult living conditions, deprofessionalization of the writer’s profession, a sharp reduction in the reading market, loss of ties with the native culture and language, and geo-graphical fragmentation of the literary community. The new conditions of Russian literature abroad influenced Lakhman’s creative strategy, above all her late debut in the 1940s. The reasons and results of her decision are presented, as well as her position on the literary scene of the Russian diaspora, and the reception of her work.

Keywords: Russian emigre poetry, Russian female poetry, Rusian diaspora literary life Гизелла Сигизмундовна Лахман принадлежит к забытым
поэтессам русского зарубежья, ее скромное, в количественном
смысле, наследие в принципе не привлекало внимания
издателей и исследователей, за исключением сборника стихов,
изданного в Украине 25 лет тому назад1, и нескольких статей2.

1 Г. Лахман, Избранная поэзия, Триумф, Киев 1997, http://ju.org.ua/ru/literature/749.html (20.07.2021). Все стихи Лахман цитирую в данной статье по
указанному электронному источнику.

2 Ю. Левинг, «Ахматова русской эмиграции» — Гизелла Лахман, «Новое ли-те ра турное обозрение» 2006, № 5, с. 164–173, https://magazines.gor ky.media/
nlo/2006/5/ahmatova-russkoj-emigraczii-gizella-lahman.html (14.09.2021);

О. К. Фе дорук, Лiричне диво Гiзелы Лахман // того же, Перетин знаку: Ви брані мистецтвознавчі статті: У 3 кн., кн. 2: Українська культу-197

JOLANTA BRZYKCY

Если творчество Лахман уместно назвать нерепрезентатив-
ным для литературы русского зарубежья в целом, то сам факт
этой нерепрезентативности весьма показателен для нее, ибо по-
зволяет в индивидуальном творческом пути поэтессы выявить
общие механизмы, регулирующие русскую литературу в из-
гнании. Условия ее функционирования вне России ни в чем не
напоминали тех, к которым привыкли писатели до 1917 года.

Оказавшись в эмиграции, они встали перед рядом таких новых
для себя проблем, как бытовая неустроенность, крушение соци-
ально-психологических устоев, резкое понижение социального
статуса, депрофессионализация, вызванная сужением издатель-
ского и читательского рынков, повлекшим за собой необходи-
мость зарабатывать на жизнь не только литературным трудом,
оторванность от родного языка и др. На чужбине изменились
почти все закрепившиеся многолетней традицией формы про-
изводства, распространения и рецепции русской литературы,
что определило эстетический и идейный облик ее эмигрантской
ветви и привело к таким характерным для нее явлениям, как

«миссия русской эмиграции», «незамеченное поколение», жур-
нальная полемика по поводу кризиса литературы, лишенной
национальной почвы, и т.п. Сложные «правила игры» влияли
и на судьбы писателей и поэтов, требовали от них, особенно от
молодого поколения, психофизической выносливости и креа-
тивности. Литературный успех обходился большими усилиями
и применением нестандартных мер, при этом далеко не всегда
гарантировался. Распространенными были случаи полного от-
каза от творчества или ухода из него в пограничные сферы писа-
тельской активности (Владислав Ходасевич, бросивший поэзию
в пользу литературной критики и публицистики), нередкими —
примеры билингвизма или пересадки в другой язык (Владимир

Набоков, Лев Гомолицкий, Анри Труайя).

Писательский путь Лахман формировался под непосред-
ственным воздействием намеченных факторов. Самым харак-
терным и загадочным его признаком является несовпадение
с общепринятыми хронологическими рамками первой волны
русской эмиграции. В биографическом плане поэтесса отлично
рологія. Історія та теорія мистецтва. Постаті. Народна творчість.

Рецензії, Фенiкс, Київ 2007, с. 9–26; J. Brzykcy, Эмиграционная философия
путешествия Гизеллы Лахман (поэтический цикл «Путевая тетрадь»),

«Przegląd Rusycystyczny» 2022, № 2, с. 121–140.

198

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЫ ЛАХМАН…

в нее укладывается, о чем свидетельствует дата ее выезда из Рос-
сии (1919). Стоит сразу уточнить, что по дате рождения (1895)3

Лахман представляет младшее поколение эмигрантов. Однако
с точки зрения дебюта ее принадлежность к литературе пер-
вой волны уже не так очевидна. Точную дату прихода Лахман
в литературу нельзя установить, источники расходятся в этом
вопросе. Так, по Вадиму Крейду поэтесса пробовала писать еще
в «русском Берлине», в 1920-е годы, но посчитав свои тогдаш-
ние стихотворения дилетантскими, бросила поэзию на долгое
время4. В свою очередь Елена Малоземова замечала в 1945 году,
что Лахман «В свои молодые годы […] никогда не писала стихов,
и только недавно […] почувствовала особый порыв творчества»5.

Сообщав о публичном выступлении Лахман на вечере объеди-
нения русских поэтов, произошедшем в 1945 году в Нью-Йорке,

Малоземова представила немолодую уже поэтессу как полного
новичка. Сама Лахман в автобиографической заметке, прикре-
пленной к набору ее стихов в антологии Содружество, также
признавалась, что «[…] стихи начала писать только в Америке,
с 1943 года. Впервые стихи появились в печати в 1944 году […]»6.

Поэтесса затронула эту тему также в одном из стихотворений,
написанном в 1944 году: «Как много-много лет тревожных, но
безгласных / Таился от меня свободной музы лик». Примеча-
тельным является и тот факт, что первая книга стихов Лахман
открывалась произведением, написанным в 1952 году, в кото-
ром лирический субъект сомневается в ценности своего поэти-
ческого дарования и в целесообразности делиться его результа-
тами с читателем: «В скучных книгах столько скучных песен… /

И кому нужна еще одна?». Выдвижение данной фразы на силь-
ную, инициальную позицию сборника не было лишено некоего
кокетства, рассчитанного на читательскую снисходительность,

3 Привожу за: В. Крейд, Лахман Гизелла Сигизмундовна, «Новый исторический вестник» 2001, № 3 (5), с. 190–192. Источники расходятся в обеих
указанных датах, однако не больше чем на несколько лет. Cp.: Лахман

Гизелла // E. A. Александров, Русские в Северной Америке. Биографический
словарь, pед. К. М. Александров, А. В. Терещук, Конгресс русских американцев

— Санкт-Петербургский государственный университет, Хэмден — Сан-

Франциско — Санкт-Петер бург 2005.

4 В. Крейд, Лахман Гизелла…, с. 190.

5 Цит. по: Ю. Левинг, «Ахматова русской эмиграции…» .

6 Содружество. Из современной поэзии Русского Зарубежья, Издательство

Русского книжного дела в США Victor Kamkin Inc., Вашингтон 1966, c. 529.

199

JOLANTA BRZYKCY
но эти строки могут восприниматься и как артистическое вы-
ражение неуверенности в себе, ставшей причиной многолетнего
молчания поэтессы.

Даже если Лахман на самом деле занималась поэзией в мо-
лодости, то поскольку ее писательские пробы не повлекли за со-
бой никакой публикации, обоснованно счесть, что в литературу
русского зарубежья она пришла лишь в середине 1940-х годов,
одновременно с поэтами-эмигрантами второй волны. За первы-
ми стихами, опубликованными в 1940-х годах в эмигрантской
периодике и антологии Четырнадцать (1949), последовали два
небольших сборника: Пленные слова (1952) и, изданные за че-
тыре года до смерти, Зеркала (1965), которые, несмотря на одо-
брительные оценки рецензентов7, не принесли поэтессе широ-
кой известности.

С точки зрения возраста Лахман, которой в момент выступле-
ния на вечере в Нью-Йорке исполнилось 50 лет, ее дебют сле-
дует назвать запоздалым. В отличие от своих ровесниц: Нины

Берберовой, Ирины Одоевцевой, Ирины Кнорринг и др., встра-
ивавших себя в эмигрантскую литературную «табель о рангах»8
в межвоенный период, Лахман сделала это спустя два десятиле-
тия, когда многих ее «со-сестер» по перу уже не было в живых,
а в литературу русской эмиграции приходили представители
второй волны, с другим жизненным опытом, иными навыками
и настроениями, нередко с печатью «советчины»9.

Указанное несовпадение осложняется за счет поэтики стихов

Лахман. Не укладываясь во временные рамки первой волны,
они неотделимы от нее по своим типологическим признакам,
что обусловлено общностью художественного самопознания
и эстетического опыта и сходством индивидуального стилевого
облика поэтессы с эмигрантским каноном, сформировавшимся
в межвоенное время. В его основу легло стремление сохранить
в условиях эмиграции классическое литературное наследие, за-
щитить национальное своеобразие литературы, возникавшей
вдалеке от родины, как от вредных влияний современного за-
падного искусства, так и от советских искалечений. Среди эми-

7 Их обзор см. в: Ю. Левинг, «Ахматова русской эмиграции…» .

8 О. Р. Демидова, Эмигрантские дочери и литературный канон русского
зарубежья // Пол. Гендер. Культура, РГГУ, Москва 2000, т. 2, с. 196.

9 Г. Струве, Русская литература в изгнании, YMCA Press — Русский путь, Париж–Москва 1996, c. 257.

200

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЫ ЛАХМАН…

грантов, особенно старшего поколения, которые считали себя
преемниками и продолжателями русской литературы доок-
тябрьского периода, распространенными были призывы к само-
изоляции, понимаемой как сохранение «чистоты риз»10, куль-
тивирование консервативной тематики и модуса письма. Им
сопутствовало неприятие «неклассических» форм стиха и про-
зы. Стилевым фундаментом литературы первой волны стала по-
этическая культура Серебряного века, а также, принятая ее по-
средством, культура золотого века русской поэзии, с Пушкиным
и Лермонтовым во главе11.

В период творческой активности Лахман, на стыке двух волн
эмиграции, этот идейно-эстетический профиль был еще обязую-
щим. Приверженность к нему имела знаковый характер, служи-
ла оценочным критерием художественных компетенций поэтов.

К примеру Георгий Иванов в рецензии на сборники представи-
телей новой эмиграции, Дмитрия Кленовского и Ивана Елагина,
сопоставлял их как культурных оппонентов, художников разных
складов — дореволюционного и советского — и придавал им яр-
кую оценочную характеристику:

Кленовский сдержан, лиричен и для поэта, сформировавшегося в СССР,
до странности культурен. […] по всему он «наш», а не советский поэт. […]

И. Елагин, напротив, ярко выраженный человек советской формации. Ела-
гин, возможно, талантливей Кленовского. Он находчив, боек, размашист,
его стихи пересыпаны блестками удачных находок. Но все опубликован-
ное им до сих пор так же талантливо, как поверхностно, почти всегда очень
ловко, но и неизменно неглубоко. Каждая строчка Кленовского — доказа-
тельство его «благородного происхождения». Его генеалогическое древо то
же, что у Гумилева, Анненского, Ахматовой и О. Мандельштама. И. Елагин

— в противоположность Кленовскому — один из «не помнящих родства»,
для которых традиция русской поэзии началась с «Пролеткультом» и Ма-
яковским12.

10 О. Р. Демидова, Эмигрантские дочери…, с. 217.

11 Ср.: А. Леденев, О некоторых тенденциях стилевого самоопредления в русской литературе первой волны эмиграции // W. Skrundа (ред.), Studia Rossica XII: Literatura rosyjska na rozdrożach XX wieku, Wydawnictwo Studia Rossica, Warszawa 2001, с. 99–115.

12 Г. В. Иванов, Поэзия и поэты, «Возрождение» 1950, № 10, с. 179. Примечательно в этом отношении мнение французского слависта Ренэ Гер ра,
который так же дифференцирует писателей послеоктябрьской и после-
военной эмиграции, но при этом и Елагина, и Кленовского причисляет
к последней: «Для меня писатели второй волны — люди советской форма -
ции, которые в 20-е и 30-е годы жили в СССР, и на них не могли не сказаться
больше двадцати лет ‘советчины’. Все они носили в себе ‘совковый’ опыт, 201

JOLANTA BRZYKCY

В полемике «архаиков» и «новаторов» Лахман встала на сто-
рону хранителей литературной традиции, что заявила ритмико-
звуковой канвой стихотворений, соблюдением строгих правил
силлабо-тонической системы, благородностью поэтического
словаря, плавностью синтаксиса, а также интертекстуальными
ссылками на русскую классику (Василия Жуковского, Федора

Тютчева, Льва Толстого и др.). Связь с ней выражалась поэтес-
сой также непосредственно, например, в стихотворении Тер-
цины, ставшем по тематике ее эстетическим манифестом, а по
времени публикации (1966 год) своего рода художественным за-
вещанием:

Минувших лет классический размер

Мне нравится — хочу писать терцины.

Пусть сердится новатор изувер […].

Совпадение с второй волной не означало эстетической общности
поэтессы и ее молодых коллег. Напротив, Лахман немедленно
стала позиционироваться на литературном рынке русской
диаспоры как продолжательница классических традиций.

Владимир Ильяшенко по поводу Пленных слов писал: «[…]

этим сборником […] было еще раз доказано, что никакой
необходимости в искажении (русского языка) ‘маяковщиной’

не было»13, а Юрий Терапиано в композиционной стройности
и ясности стихотворений второй книги Лахман усматривал дань
акмеизму и неоклассицизму14.

Одновременно, по всей вероятности, поэтесса заняла ней-
тральную позицию в той полемике, которая развернулась меж-
ду довоенной и послевоенной эмиграцией как результат разного
жизненного и исторического опыта:

[…] представители обеих волн воспринимались как «русские», однако, по
сути дела, они были выходцами из двух разных стран и представляли две
естественно, неведомый писателям первой волны эми гра ции. Кто был обижен
советской властью (Н. Нароков, О. Анстей, И. Ела гин), кто был внутренним
эмигрантом (Д. Кленовский), кто пострадал и попал в сталинский ГУЛАГ

(Н. Ульянов, Б. Филиппов, Ю. Трубецкой)». И. Мяновская, Л. Звонарева, Р. Герра, Дискуссия: Владимир Агеносов. Восставшие из небытия. Антология писателей Ди-Пи и второй эмиграции. Москва–Санкт Петербург

2014, 734 с. , «Polilog. Studia Neofilologiczne» 2014, № 5, с. 325.

13 Цит. по: Ю. Левинг, «Ахматова русской эмиграции…» .

14 Цит. по: там же.

202

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЫ ЛАХМАН…

разные культуры и системы ценностей: старую русскую и новую советскую,
и вызванная этим обстоятельством несовместимость сделалась очевидной
практически сразу. Одно из основных отличий двух волн друг от друга за-
ключалось в отношении к России (СССР) и Западу. «Старые» эмигранты
расценивали сохранение русской культуры и собственной «русскости» как
свою миссию; новые стремились как можно скорее ассимилироваться в но-
вой стране. Это, а также различия в мировоззрении и образе жизни при-
водили к взаимному отталкиванию. Как вспоминал впоследствии один из

«старых» эмигрантов, когда две волны встретились, они не понравились
друг другу15.

Пристрастие к эстетике XIX века не переросло у Лахман в не-
приязнь к иным художественным исканиям молодых. Свиде-
тельством тому является ее участие в Кружке русских поэтов
в Нью-Йорке, имевшем межпоколенческий характер и объеди-
нявшем «старых американцев», которые приехали в США еще
до Второй мировой войны или — как Лахман — в самом ее нача-
ле, и поэтов послевоенного времени. Под маркой Кружка выш-
ли Пленные слова поэтессы, ее стихи вошли также в антологию
поэзии русского зарубежья Содружество, изданную Кружком
в 1966 году, и содержащую стихи 75 «представителей трех по-
колений русских людей, живущих в разных странах русского
рассеяния»16. В ней были собраны произведения как корифеев
первой волны (Георгий Адамович), так и художников, только
начинавших свой творческий путь.

Указанные аспекты творческой стратегии Лахман показыва-
ют, что

[…] чисто хронологический подход к принадлежности того или иного авто-
ра к первой или послевоенной эмиграции имеет существенные недостатки
и создает проблемы для выявления типологических особенностей литера-
туры зарубежья17.

Причины запоздалого дебюта Лахман требуют более вни ма-
тельного рассмотрения, так как он лишь в некоторой степени
мог быть вызван теми внутренними, психологическими
соображениями, на которые указывает Крейд и которые между
строк можно прочитать в приведенных стихах поэтессы.

15 О. Р. Демидова, Изгнанье как посланье: Эстезис и этос русской эмиграции, Русская культура, Санкт Петербург 2015, с. 133.

16 Содружество, с. 7.

17 В. Агеносов, К проблеме понятия послевоенной литературы русского зарубежья, «Polilog. Studia Neofilologiczne» 2016, № 6, c. 280.

203

JOLANTA BRZYKCY

Во-певрых, следует учесть бытовой уклад жизни в изгнании,
который требовал от женщин не только быть, по традиции, храни-
тельницей домашнего очага, но и обеспечить его материально. Ин-
тересно в этом контексте привести замечание Сергея Довлатова:

В эмиграции на каждом шагу дают о себе знать черты матриархата. Я знаю
десятки семей, в которых именно женщине принадлежит главенствующая
роль. Женщины более добросовестны и непритязательны. У них в большей
степени развито чувство ответственности. Они даже физически выносли-
вее. Поэтому женщины быстрее и легче адаптируются. Успешнее преодоле-
вают языковой барьер. Лучше приспосабливаются к новым условиям. […]

Женщина работает по восемь часов. Три часа проводит в сабвее. […] Вече-
ром — дети, прачечная, супермаркет. И так далее… А мужчина тем временем
размышляет о судьбах планеты. О будущем России. О путях демократии.

Об издержках и преимуществах свободы. Мужчина вещает и пророчеству-
ет. Сеет разумное, доброе, вечное… Мужчина сеет, а женщина — пашет. На
фабриках и в пиццериях. За три пятьдесят в час…18.

Полушуточное, но в то же время и проницательное замечание
писателя о женских и мужских стратегиях выживания на чуж-
бине, сделанное им в 1980-е годы, можно соотнести и к пе-
р вой волне русских эмигрантов. Автобиографическая проза
и эпи столярий ее представительниц документируют бытовые
затруднения, борьба с которыми отнимала у женщин силы
и время для творчества. К примеру, Екатерина Бакунина вспоми-
нала в своей автобиографии:

Пореволюционные годы и эмиграция — годы борьбы за хлеб и кров, а, бы-
вало, и за жизнь. Самое тяжелое в них — отсутствие свободы в распоряже-
нии временем и почти полная невозможность писать19.

Галина Кузнецова в дневнике записывала:

Ходила на базар, убирала дом, готовила завтрак, чай, мыла посуду и ничем
другим заниматься уже не могла20.

Возможно, такие «практические помехи»21 отстраняли от
творческой активности и Лахман, у которой была собственная
семья, муж и два сына.

18 С. Довлатов, Марш одиноких, http://www.sergeidovlatov.com/books/marsh.

html (02.07.2021).

19 Цит. по: О. Р. Демидова, Эмигрантские дочери…, с. 7.

20 Цит. по: там же.

21 Там же.

204

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЫ ЛАХМАН…

Во-вторых, нельзя исключить, что ее позднее появление в ли-
тературе было последствием общего тяжелого положения мо-
лодого поколения писателей и поэтов, названного Владимиром

Варшавским «незамеченным». Об их горькой судьбе писал еще
в 1930-е годы Владислав Ходасевич, в ряде статей ( Подвиг, 1931;

О смерти Поплавского, 1935; Перед концом, 1936) бивший тре-вогу по поводу гибели — в буквальном и литературном смысле —
молодых, лишенных поддержки старших коллег и возможности
печататься. Одну из причин он усматривал в «поразительном
равнодушии» русской эмиграции к своей молодой словесности,
в «величественном незамечании, оскорбительном невнимании»

литературных «олимпийцев» к «детям»22. Об угрозе гибели це-
лого литературного поколения писал и Георгий Адамович, кото-
рый в очерке Одиночество и свобода (1956) раскаивался перед

«экс-молодежью» (называя ее «подстарками») в грехе «отцов»:

Каждому из старших писателей в отдельности было бы несправедливо
предъявить за «подстарков» счет, но все вместе они должны бы сознаться,
что не оценили и не поддержали их самопожертвованного служения рус-
скому духу и русской культуре. […] Нельзя было воздвигать стену между

«взрослыми, признанными» и «не-взрослыми», признанья ждавшими
в возрасте, когда Пушкин уже давно был в гробу […]23.

Неприязнь мастеров к «молодым» была в большой степени
вызвана разным отношением к литературной традиции,
к задачам литературы, к духовным основаниям творчества.

Старшие писатели, для которых сохранение традиции имело
громадный нравственный смысл, означая верность оставленной
земле, не принимали попытки молодых разрушить эту традицию,
выйти за ее пределы24. «Молодые», не желая учиться у своих
предшественников, и не подчиняясь усиленному давлению
с их стороны продолжать «бунинско-шмелевско-купринскую
традицию»25, не имели возможности публиковать свои тексты.

В результате некоторые из них отказывались от творчества,

22 В. Ф. Ходасевич, О смерти Поплавского, http://dugward.ru/library/poplavskiy/hodasevich_o_sm_poplav.html (28.10.2022).

23 Г. В. Адамович, Одиночество и свобода, сост., посл. и примеч. О. А. Коростелев, Алетейя, Санкт Петербург 2002, с. 30–31.

24 Ср.: А. И. Чагин, Литература в изгнании: спор поколений // Литературное
зарубежье: национальная литература — две или одна? , ИМЛИ РАН, Мос-
ква 2002, с. 216–224.

25 Н. Берберова, Курсив мой. Автобиография, Согласие, Москва 1996, с. 400.

205

JOLANTA BRZYKCY
или появлялись в литературе зарубежья «подстарками». К ним
принадлежали, среди других, Антон Величковский, Тамара

Величковская, Юрий Одарченко, Евгений Яконовский и Борис

Пантелеймонов. Все родились в самом начале ХХ века, все
начинали творчество после Второй мировой войны, «шагом как
будто шатким, неуверенным и порою неверным»26.

В творческой судьбе Лахман существенную роль сыграла
и гендерная система русского зарубежья, с укорененными в ней,
стереотипными представлениями о маскулинности и феминно-
сти и соответствующими им моделями социокультурного и ре-
чевого поведения. Поэзия эмигранток-ровесниц Лахман под-
вергалась многоуровневой дискредитации, прежде всего как
литература эмигрантская,

[…] затем — как литература молодого поколения […] и, наконец, как лите-
ратура собственно женская27.

В случае тех пишущих женщин, которым пришлось жить вда-
леке от Парижа, пользовавшегося репутацией литературной
столицы русской диаспоры, можно говорить также и о гео-
графической маргинализации. Заметим, что маршрут
беженских скитаний Лахман составили города, которые не
могли соперничать с «русским Парижем» интенсивностью
литературной жизни. Берлин, где поэтесса поселилась после
выезда из России, был крупным центром русской диаспоры лишь
до середины 1920-х годов; Лозанна, куда поэтесса переехала
во второй половине 1920-е годов28, занимала довольно низкое
место в эмигрантской социальной и культурной иерархии, как
и Нью-Йорк, в котором Лахман оказалась в 1941 году и который
в это время был провинциальным эмигрантским городом
и превратился в столицу русской диаспоры лишь после Второй
мировой войны29.

Маргинализация женских произведений была непосред-
ственным последствием патриархатного характера эмигрант-
ской литературной жизни в целом. Поскольку редакторами,

26 В. Ходасевич, Колеблемый треножник. Избранное, Советский писатель, Москва 1991, с. 580.

27 О. Р. Демидова, Эмигрантские дочери…, с. 205.

28 В. Крейд, Лахман Гизелла…, с. 190.

29 О. Р. Демидова, Изгнанье как посланье…, с. 132.

206

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЫ ЛАХМАН…

издателями и ведущими критиками периодических изданий
в эмиграции были мужчины,

[…] в диаспоре не сложилось ни формальной, ни неформальной сферы
собственно женской литературной коммуникации», […] женщины-авторы
были вынуждены применяться к мужской сфере, в которой существовали30.

Эта маскулинность сказывалась и на восприятии женских произ-
ведений, носившем всегда более или менее выразительный от-
тенок «мужского чтения»31, оценки текста сковзь призму гендера
рецензента. Типичными проявлениями дискредитирования на-
писанного или опубликованного женщиной были: непризнание
данного факта, предубеждение к способности женщин писать,
умаление значимости женских произведений как безынтересных
и не представляющих особенной ценности, их отнесение к второ-
сортным видам и жанрам, а также упущение женской творческой
традиции и сопоставление с мужским каноном32. Репрезентатив-
но в этом отношении мнение Ходасевича, одного из самых влия-
тельных критиков первой волны. Он не только упрекал эмигрант-
ских поэтесс в «формальном дилетантизме», в «недоразвитости
поэтики, случайности и капризности», но и отрицал традицию
русской женской поэзии в целом, толкуя ее как «[…] направление,
которое трудно назвать вполне литературным»33.

Указанные механизмы функционирования литературы рус-
ского зарубежья могли стать причиной позднего дебюта Лах-
ман, ее нежелания заявить о своем поэтическом занятии, тем бо-
лее выпустить «еще одну скучную книгу». Публикация стихов,
особенно их целого сброника, всегда являющаяся для поэта «на-
стоящим испытанием его литературной зрелости»34, в случае
молодой эмигрантки, представительницы маскулинизирован-
ной послеоктябрьской диаспоры, становилась шагом куда более
решительным и нелегким. Значимость такого события состоит
в том, что:

30 О. Р. Демидова, Эмигрантские дочери…, с. 6.

31 N. K. Miller, Subject to change. Reading feminist writing, Columbia University Press, New York 1988, с. 57.

32 Шире см.: О. Р. Демидова, Эмигрантские дочери…

33 В. Ходасевич, Колеблемый треножник…, с. 578–579.

34 Л. Сеницкая, Монахиня Мария. «Стихи». Издательство «Петрополис».

Берлин, «Русское слово» 1939, № 113 (2230), с. 5, http://www.russianresources.

lt/archive/Senic/Senic2.html (27.04.2014).

207

JOLANTA BRZYKCY

Книга стихов, изданная женщиной, может рассматриваться как еще одна
попытка борьбы за присутствие в мужском мире: она является той площад-
кой, которая позволяет женщине создать многомерную картину, охватыва-
ющую и частную жизнь, и профессиональную сферу, связанную со словес-
ным творчеством, и социально-политическую составляющую жизни, она
разрушает язык «мужского» литературного «канона»35.

Поэтическое творчество стало для Лахман пространством, в ко-
тором, преодолев внутренние и внешние затруднения, она при-
обретала исключительную возможность выражать себя через
свой индивидуальный, женственный стиль36. Художественные
достоинства обоих сборников поэтессы, независимость ее по-
этического мироощущения, отражающаяся среди других в ин-
тертекстуальной полемике с корифеями мужской литературы

XIX века, свидетельствуют о том, что Лахман умело воспользо-
валась шансом уйти из мира «относительных существ», воспри-
нимавших мир лишь через посредство мужчин, и получить ста-
тус автономного субъекта37.

REFERENCES

Adamovich, Georgiy Viktorovich. “Odinochestvo i svoboda.” Sost., posl. i primech.

Korostelev, Oleg Anatolyevich. Sankt Peterburg: Aleteya, 2002 [Адамович, Георгий Викторович. “Одиночество и свобода.” Cост., посл. и примеч.

Коростелев, Олег Анатольевич. Санкт Петербург: Алетейя, 2002].

Agenosov, Vladimir Venyaminovich. “K probleme ponyatiya poslevoennoy literatu-
ry russkogo zarubezhya.” [Агеносов, Владимир Вениаминович. “К проблеме
понятия послевоенной литературы русского зарубежья”] Polilog. Studia neofilologiczne, 2016, no. 6: 279–289.

Aleksandrov, Yevgeniy. Russkiye v Severnoy Amerike: Biograficheskiy slovar’.

Hamden — San-Francisco — Sankt Petersburg: Kongress russkikh amerikantsev — Sankt-peterburgskiy Gosudarstvennyy Universitet, 2005 [Александров,

Евгений. Русские в Северной Америке: Биографический словарь. Хэмден

— Сан-Франциско — Санкт-Петербург: Конгресс русских американцев —

Санкт-петербургский государственный университет, 2005].

Barkovskaya, Nina Vladimirovna. Verina, Ulyana Yurevna. Gutrina, Lilya Dmi-trevna.“Kniga stikhov kak teoreticheskaya problema.” Filologicheskiy klass, 2014, no. 1 (35): 20–30 [Барковская, Нина Владимировна. Верина, Ульяна

35 Н. В. Барковская, У. Ю. Верина, Л. Д. Гутрина, Книга стихов как теоретическая проблема, «Филологический класс» 2014, № 1 (35), с. 21.

36 H. Cixous, C. Clément, The Newly Born Woman, trans. B. Wings, introd. S.M. Gil-bert, Manchester University Press, Manchester 1987, с. 85–86.

37 N. K. Miller, Subject to change…, с. 55.

208

ТВОРЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ГИЗЕЛЫ ЛАХМАН…

Юрьевна. Гутрина, Лилия Дмитриевна. “Книга стихов как теоретическая
проблема.” Филологический класс, 2014, no. 1 (35): 20–30].

Berberova, Nina. Kursiv moj. Avtobiografiya. Moskva: Soglasye, 1996 [Берберова, Нина. Курсив мой. Автобиография. Москва: Согласие, 1996].

Brzykcy, Jolanta. “Emigratsyonnaya filosofiya puteshestviya Gizelly Lakhman (poe-ticheskiy tsikl ‘Putevaya tetrad’).” [“Эмиграционная философия путешествия

Гизеллы Лахман (поэтический цикл ‘Путевая тетрадь’).”] Przegląd Rusycy-
styczny, 2022, no. 2: 121–140.

Chagin, Aleksey Ivanovich. “Literatura v izgnanii: spor pokoleniy.” Literaturnoye zarubezhye: natsional’naya literаtura: dve ili odna? Moskva: IMLI RAN, 2002: 216–224 [Чагин, Алексей Иванович. “Литература в изгнании: спор
поколений.” Литературное зарубежье: национальная литературa — две
или одна? , Москва: ИМЛИ РАН, 2002: 216–224].

Cixous, Hélène. Clément, Caroline (eds.). The Newly Born Woman. Trans. Wings, Betsy. Introduction Gillbert, Sandra M. Manchester: Manchester University Press, 1987.

Demidova, Ol’ga Rostislavovna. “Emigranstkiye docheri i literaturnyy kanon russkogo zarubezhya.” Pol. Gender. Kul’tura. Moskva: RGGU, 2000, t. 2: 205–219

[Демидова, Ольга Ростиславовна. “Эмигрантские дочери и литературный
канон русского зарубежья.” Пол. Гендер. Культура. Москва: РГГУ, 2000,
т. 2: 205–219].

Demidova, Ol’ga Rostislavovna. Izgnan’ye kak poslan’ye: estezis i etos russkoy emigratsii. Sankt Petersburg: Russkaya kul’tura, 2015: 194–207 [Демидова, Ольга

Ростиславовна. Изгнанье как посланье: эстезис и этос русской эмиграции.

Санкт Петербург: Русская культура, 2015: 194–207].

Dovlatov, Sergey. Marsh odinokikh [Довлатов, Сeргей. Марш одиноких] <http://
www.sergeidovlatov.com/books/marsh.html>.

Fedoruk, Oleksandr Kasyanovych. “Lirichne divo Hizely Lakhman.” Peretyn znaku: Vibranі mystetstvoznavchі stattі: U 3 kn. Kn. 2: Ukrayins’ka kul’turolohіya.

Іstorіya ta teorіya mystetstva. Postatі. Narodna tvorchіst’. Retsenzіyi. Oleksandr Kasyanovych Fedoruk (Ed.). Kyyv: FENІKS, 2007: 9–26 [Федорук, Олександр

Касянович. “Лiричне диво Гiзелы Лахман.” Перетин знаку: Вибрані
мистецтвознавчі статті: У 3 кн. Кн. 2: Українська культурологія.

Історія та теорія мистецтва. Постаті. Народна творчість. Рецензії.

Федорук, Олександр Касянович (Ed.). Київ: ФЕНІКС 2007: 9–26].

Ivanov, Georgiy Vladimirovich. “Poeziya i poety.” Vozrozhdeniye, 1950, no. 10: 179-

–82 [Иванов, Георгий Владимирович. “Поэзия и поэты.” Возрождение,

1950, no. 10: 179–182].

Khodasevich, Vladislav. Koleblemyy trenozhnik. Izbrannoye. Moskva: Sovetskyy pisatel’: 1991 [Ходасевич, Владислав. Колеблемый треножник. Избранное.

Москва: Советский писатель: 1991].

Khodasevich, Vladislav Felitsiyanovich. O smerti Poplavskogo [Ходасевич, Владислав Фелицианович. О смерти Поплавского] <http://dugward.ru/library/poplavskiy/hodasevich_o_sm_poplav.html>.

Kreyd, Vadim. “Lakhman Gizella Sigizmundovna.” Novyy istoricheskiy vestnik, 2001, no. 3 (5): 190–192 [Крейд, Вадим. „Лахман Гизелла Сигизмундовна.”

Новый исторический вестник, 2001, no. 3 (5): 190–192].

Lakhman, Gizella. Izbrannaya poeziya. Kiyev: Triumf, 1997 [Лахман Гизелла, Избранная поэзия. Киев: Триумф, 1997]

209

JOLANTA BRZYKCY

Ledenev, Aleksandr Vladimirovich. “O nekotorykh tendentsyakh stilevogo samoo-
predeleniya v russkoy literature pervoy volny emigratsii.” [Леденев, Александр

Владимирович. “О некоторых тенденциях стилевого самоопредeления
в русской литературе первой волны эмиграции.”]. Studia Rossica XII: Lit-
eratura rosyjska na rozdrożach XX wieku, Skrunda, Wiktor (Ed.). Warszawa: Wydawnictwo Studia Rossica, 2001: 99–115.

Leving, Yuriy. “‘Akhmatova russkoy emigratsii’ — Gizella Lakhman.” Novoye Literaturnoye Obozreniye, 2006, no. 5: 164–173 [Левинг, Юрий. “‘Ахматова русской
эмиграции’ — Гизелла Лахман.” Новое Литературное Обозрение, 2006, no. 5: 164–173] <https://magazines.gorky.media/nlo/2006/5/ahmatova-russkoj-emigraczii-gizella-lahman.html>.

Mianovskaya, Yoanna, and Zvonareva, Lola, and Gerra, Rene. “Diskussiya: Vladimir Agenosov. Vosstavshye iz nebytiya. Antologiya pisateley Di-Pi i vtoroy emigratsii. Moskva-Sankt Peterburg 2014, 734 pp.” [Мяновская, Иоанна. Звонарева,

Лола. Герра, Рене. “Дискуссия: Владимир Агеносов. Восставшие из небытия.

Антология писателей Ди-Пи и второй эмиграции. Москва-Санкт Петербург

2014, 734 с.”] Polilog. Studia Neofilologiczne, 2014, no. 5: 319–328.

Miller, Nancy K. Subject to change. Reading feminist writing. New York: Columbia University Press, 1988.

Senitskaya, Lidiya. “Monakhiniya Mariya. ‚Stikhi.‘ Izdatel’stvo Petropolis. Berlin.”

Russkoye slovo, 1939, no. 113 (2230): 5 [Сеницкая, Лидия. “Монахиня Мария.

‘Стихи’. Издательство «Петрополис». Берлин.” Русское слово, 1939, no. 113

(2230): 5] <http://www.russianresources.lt/archive/Senic/Senic_2.html>.

Sodruzhestvo. Iz sovremennoy poezii Russkogo Zarubezhya. Vashington: Izdatel’st-vo Russkogo knizhnogo dela w SSHA Victor Kamkin Inc., 1966 [ Содружество.

Из современной поэзии Русского Зарубежья. Вашингтон: Издательство

Русского книжного дела в США Victor Kamkin Inc., 1966].

Struve, Gleb. Russkaya literatura v izgnanii. Parizh–Moskva: YMCA Press–Russkiy Put’, 1996 [Струве, Глеб. Русская литература в изгнании. Париж-Москва: YMCA Press-Русский путь, 1996].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.14873

LARISA ALIMPIEVA
https://orcid.org/0009-0005-2934-0046

Ala-Too International University, Bishekek, Kirgistan

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

ACIOLOGRAPHY OF LUIZA K. BAYRAMOVA

The purpose of this paper is to study the Axiological Phraseological Dictionary of the Russian Language: Dictionary of Values and Antivalues by Luisa K. Bayramova. This dictionary was the basis for seven more axiological dictionaries. The objectives of this dictionary are: 1) to introduce the user to Russian phraseology; 2) to enrich and expand the user’s knowledge of human and social values; 3) to help the user in the choice of axiology in his future.

Keywords: axiolography, axiological phraseological unit, axiological vector, slot Российская лексикография, обладающая впечатляющим фон-дом словарей различных типов и разной направленности,
за последнее десятилетие пополнилась целым рядом уни-
кальных лексикографических произведений инновационно-
го типа, среди которых особо выделяются словари ценностей
и антиценностей Луизы Каримовны Байрамовой. Категория
ценности и ценностные суждения стали предметом и объек-
том отдельной лексикографической разработки в последнее
десятилетие, поэтому появление аксиологических словарей
в лексикографическом пространстве является важным науч-
ным событием.

Важность аксиологических словарей заключается в том, что
это словари антропоцентрические. С одной стороны, они напи-
саны для ознакомления пользователя с лексическим материа-
лом, а с другой, описывая ценности и антиценности, — способ-
ствуют формированию положительных качеств человека, т.е.

направлены на воспитание и формирование созидательной лич-

211

LARISA ALIMPIEVA
ности. Поэтому, без сомнения, аксиологические словари следует
отнести к словарям антропоцентрического типа1.

Напомним, что аксиология как раздел философии ведет свое
начало с работ французского философа Поля Лапи, который
в 1902 г. в научный обиход ввел термин «аксиология». Аксиоло-
гия как философская дисциплина о ценностях и оценках иссле-
дует характеристики, структуры и иерархии ценностного мира,
способы его познания и его онтологический статус, а также при-
роду и специфику ценностных суждений2.

Целью аксиологии является научное объяснение основ миро-
понимания, гипогенных причин и стимулов поведения отдель-
ной личности, нации и социума. Суть понятия ценности с фило-
софской точки зрения одна: ценностью объявляется предмет
или объект некоторого интереса, желания, стремления и т.п.,
значимый для человека или группы лиц. Ценность является не
свойством, а отношением между мыслью и действительностью3.

Всякий раз, когда объект сопоставляется с мыслью на предмет
соответствия, возникает ценностное отношение4.

Аксиология дала толчок к становлению аксиологии лингви-
стической, трактующей ценности как морально-нравственные
ориентиры жизнедеятельности человека. Аксиологическая
лингвистика стала возможной благодаря научному осознанию
производности «ценности знака» от его смысла и значения.

Язык является одновременно носителем смысла и значения,
и только в этой ипостаси он позволяет утверждать какие-либо
ценности5. Для их изучения выявляются универсальные куль-
турные коды в языке, которые национально детерминированы
и обусловлены самобытной культурой народа6. Аксиологиче-
ский аспект позволяет интерпретировать язык как отражение

1 А. С. Цой, Антропоцентрическая лексикография, Монография, Международный университет «Ататюрк-Алатоо», Бишкек 2008, с. 33–34.

2 В. К. Шохин, Словарная статья на термин «Аксиология» // Новая фило со-
фская энциклопедия в 4 т. , т. 1, 2-е изд., Мысль, Москва 2010, с. 62.

3 А. А. Ивин, Современная аксиология: некоторые актуальные проблемы,

«Философский журнал» 2010, №. 1 (4), с. 66.

4 С. Е. Ячин, Смысл и ценности. К критике теории ценности в современной
философии, «Международный журнал исследований культуры» 2016, № 2

(23), с. 35–36.

5 Там же, с. 36.

6 Р. Д. Юнусова, Аксиология фразеологизмов со значением ‘гостеприимство/
кунакчыллык’ в русском и татарском языках, Автореф. дисс. канд. наук, Казанский государственный университет, Казань 2009, с. 3.

212

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ
субстанциальной системы ценностей социума во всех его отно-
шениях и дает возможность рассматривать его в качестве ис-
точника информации об этой системе. Языковое выражение
ценностного отношения обычно фиксируется вербальным ут-
верждением «должно быть». Явные абсолютные оценки выра-
жаются в форме положительной, индифферентной или отри-
цательной значимости.

Валентин И. Зимин отмечает, что общая оценка формирует-
ся, когда

[…] в контексте мнения говорящий выражает оценку, как бы говоря сужде-
ние «и это хорошо» или «и это плохо» и «встраивая» оценку в семантику
идиомы […]. Общая оценочная шкала «хорошо — плохо» является основой
той модальной рамки, которую оценочность задает высказыванию7.

В явных сравнительных оценках используются наречия «луч-
ше» (предпочтительнее), «хуже» и «равноценно»8. Деонти-
ческие предпочтения образуют автономную систему субъ-
ективных положительных, нейтральных и отрицательных
ценностных концептов отдельной личности, однако ценно-
сти и антиценности, несмотря на индивидуальность и субъ-
ективность в определении ценности, не создаются субъектом,
а «осознаются» им. Таким образом, оценочность и ценностные
характеристики воспринимаются в настоящее время как фун-
даментальные характеристики универсума бытия отдельного
человека и общества в целом9.

Понимание важности сути аксиологии как важного инстру-
мента в образовательном и воспитательном процессе нации, как
представляется, послужило отправной точкой для создания ак-
сиологических фразеологических словарей Байрамовой10. За по-
следние десять лет ею были изданы следующие лексикографи-
ческие произведения: 1. Аксиологический фразеологический

7 В. И. Зимин, Основные роли образа в семантической структуре фра зеологизм. Современная фразеология: тенденции и инновации, Новый проект, Москва–Санкт-Петербург–Брянск 2016, с. 40.

8 А. А. Ивин, там же, с. 69.

9 Лингвистика и аксиология: этносемиометрия ценностных смыслов,

Тезаурус, Москва 2011, с. 4.

10 Л. К. Байрамова, Отражение во фразеологическом словаре ценностей и ан-
тиценностей, «Научный журнал РАН», вып. 4, Москва–Магнитогорск–

Новосибирск 2009, с. 137.

213

LARISA ALIMPIEVA
словарь русского языка: словарь ценностей и антиценностей 11;

2. Аксиологический фразеологический словарь английского
языка: словарь ценностей и антиценностей 12; 3. Аксиологиче-
ский фразеологический словарь французского языка: словарь
ценностей и антиценностей в соавторстве с Диной Р. Москале-
вой13; 4. Аксиологический словарь фразеологизмов-библеизмов
на русском, украинском, белорусском, болгарском, польском,
чешском, английском, немецком, французском языках: словарь
ценностей и антиценностей в соавторстве с Василием А. Бой-
чуком14; 5. Аксиологический фразеологический словарь русско-
го и болгарского языков («Здоровье» и «Болезнь»)15; 6 . Аксио-
логический фразеологический словарь «Родина» и «Чужбина»

как ценность и антиценность во фразеологической парадигме
русского, татарского, английского, немецкого, французского
языков 16; 7. Аксиологический татарско-русский фразеологиче-
ский словарь: словарь ценностей и антиценностей 17. Отметим,
что все перечисленные выше аксиологические словари построе-
ны по аналогии с Аксиологическим фразеологическим словарем
русского языка: словарем ценностей и антиценностей, то есть
данный словарь признается Байрамовой базовым для создания
последующих аксиологических словарей18.

11 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь русского
языка. Словарь ценностей и антиценностей, изд. 2-е, доп., Центр
инновационных технологий, Казань 2011.

12 Там же, с. 376.

13 Л. К. Байрамова, Д. Р. Москалева, Аксиологический французско-русский
фра зе о ло гический словарь. Словарь ценностей и антиценностей, ИЯЛИ
им. Г. Ибрагимова АН РТ, Казань 2011.

14 Л. К. Байрамова, В. А. Бойчук, Аксиологический словарь фразеологизмов-библеизмов на русском, украинском, белорусском, болгарском, польском, чешском, английском, немецком, французском языках: словарь ценностей
и антиценностей, Центр инновационных технологий, Казань 2012.

15 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь русского и болгарского языков («Здоровье» и «Болезнь»), ФЭН АН РТ, Казань 2017.

16 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь «Родина»

и «Чужбина» как ценность и антиценность во фразеологической пара-
дигме русского, татарского, английского, немецкого, французского языков, Новый проект, Казань 2018.

17 Л. К. Байрамова, Аксиологический татарско-русский фразеологический
словарь: словарь ценностей и антиценностей, ФЭН, Казань 2019, 232 с.

18 Л. К. Байрамова, Пословицы как составная часть аксиологической фразеологии французского языка, «Филология и культура» 2013, № 3 (33), с. 32–33.

214

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

Байрамова последовательно реализует в своих аксиологиче-
ских словарях инновационное направление в лексикографии,
которое основывается на ее теоретическом видении аксиологии.

Ценности и антиценности русского народа в ее словарях пред-
ставлены сквозь призму аксиологической информации, зало-
женной во фразеологизмах. Человек как формирующаяся и ак-
тивная личность опирается в процессе своей жизнедеятельности
на усвоенные им аксиологические ценности и антиценности, ко-
торые сформировало ближайшее ему окружение, а в широком
смысле — общество, посредством передаваемых из поколения
в поколение фразеологических единиц (далее — ФЕ). Экспли-
цитные и имплицитные оценки формируют человека на протя-
жении всей его жизни и оказывают существенное влияние на
принятые им цели, его повседневное поведение и взаимоотно-
шение с другими людьми.

Байрамова определила следующие задачи в изданных ею
словарях: во-первых, ознакомление пользователя с русской
народной мудростью, которая заключена во фразеологизмах,
во-вторых, обогащение и расширение его гуманитарного и со-
циального кругозора, в-третьих, оказание помощи в выборе
аксиологического пути в дальнейшей жизни. То есть, руковод-
ствуясь усвоенными ценностями и антиценностями, представ-
ленными в словарях, пользователи самостоятельно оценивают
окружающую социальную действительность и соотносят себя
с этой действительностью, а затем могут построить свою жизнь,
согласно усвоенным аксиологическим ценностям и антиценно-
стям, или придерживаться их.

Философски дифференцированный подход Байрамовой к по-
нятию ценности и ее оценки позволяет автору словарей валидно
развести ФЕ на противоположности в соответствии с их ценно-
стью и антиценностью, которые подвергнуты конвенциональ-
ной экспертизе в социуме. В то же время конвенциональные
ценности (добро)/антиценности (зло) обретают ценностный/
антиценностный смысл в оценке индивидуального контекста.

Человек, рассматриваемый научной психологией как систем-
но-структурная личность, 1) обладает способностью развития
и саморазвития; 2) характеризуется наличием статичного и ди-
намичного; 3) содержит иерархическое соподчинение структур;

4) отличается динамичным развитием системы во времени,
содержащим линии прогресса и регресса, которые проявляют-

215

LARISA ALIMPIEVA
ся в постоянной дифференциации ранее приобретенного каче-
ства19. Перечисленные признаки системы соответствуют суще-
ствующему тривиальному утверждению, что человек в течение
всей своей сознательной жизни соотносит/или не соотносит
свои положительные и отрицательные поступки, действия, же-
лания и т.д. с общезначимыми, установленными социумом кон-
венциональными ценностями, идеалами, которые закреплены
в сознании, языке и культуре носителей языка определенного
социума и являются мерилом бытия для каждой отдельной лич-
ности. С точки зрения нормативно-оценочных категорий добро
в обобщенной форме означает должное и нравственно-поло-
жительное, а зло осуждаемо и представляет собой нравствен-
но-негативное или нежелательное явление в обществе. Таким
образом, дихотомия добра и зла как этический универсум двух
соподчиненных, но взаимоисключающих и логически несовме-
стимых вида «противоречивой противоположности» будет всег-
да сопровождать человека на протяжении всей его жизни.

СТРУКТУРА И СОДЕРЖАНИЕ АКСИОЛОГИЧЕСКИХ СЛОВАРЕЙ

На примере базового Аксиологического фразеологического сло-
варя русского языка: словаря ценностей и антиценностей
рассмотрим макроструктуру анализируемых словарей, взаимо-
расположение их компонентов, от которых зависит логика и по-
следовательность представляемых языковых сведений.

Мегаструктура словарей представлена следующими компо-
нентами:

1. Предисловие; 2. Список ценностей и антиценностей; 3. Спи-
сок а) слотов, б) аксиологем с возможным дополнительным рас-
ширением (каждая ценность и антиценность представлена та-
ким списком); 4. Отдельный слот состоит из аксиологических
фразеологизмов, которые отражают ценности и антиценно-
сти; 5. Библиографический указатель; 6. Справочные издания;

7. Иностранные словари; 8. Сокращенные ссылки на Библию;

9. Условные сокращения.

В предисловии автор словаря подробно знакомит пользова-
теля с понятиями «ценности» и «антиценности» и аксиологиче-

19 Л. М. Попов, О. Ю. Голубева, П. Н. Устин, Добро и зло в этической психологии
личности, Институт психологии РАН, Москва 2008, с. 27.

216

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ
ской терминологией, приводит цитаты из научных исследова-
ний, посвященных проблемам аксиологии.

В качестве основной концептуальной единицы Байрамова
выделяет аксиологему, которая отражает: а) различного рода
ценности и антиценности, закрепленные в коллективном созна-
нии, культуре и языке; б) аксиологически заряженные фразео-
логизмы; в) внутреннюю форму фразеологизма; г) символы как
компонент смысла лексемы/фразеологизма; д) прототип/эти-
мон лексемы/фразеологизма; е) менторные языковые едини-
цы, которые, выражая определенную мораль, являются общим
семантическим знаменателем для афоризмов, фразеологизмов
и паремий, маркирующих одинаковые ценности или антицен-
ности. Таким образом, аксиологема в интерпретации Байрамо-
вой, — это своего рода наименование группы ФЕ, которое несет
в себе общие аксиологические признаки20.

Основной единицей словаря является аксиологический фра-
зеологизм, репрезентирующий ту или иную ценность/антицен-
ность. При этом автор словаря указывает, что ФЕ должна об-
ладать положительным аксиологическим вектором, если ФЕ
соотносится с ценностью, или отрицательным аксиологиче-
ским вектором, если она соотносится с антиценностью.

Следующим термином, с которым знакомит автор словаря,
является аксиологическая парадигма. Аксиологическая пара-
дигма — это

[…] класс аксиологем (ценностей и антиценностей), противопоставленных
друг другу и объединенных по наличию у них аксиологического вектора

(положительного или отрицательного), который может изменяться в про-
цессе становления и функционирования той или иной ценности21.

Аксиологический вектор — это наличие аксиологической семы,
которая позволяет причислить ФЕ к ценностям или антиценно-
стям. Аксиологический вектор может изменяться в процессе ста-
новления и функционирования той или иной ценности. Экспли-
цированные в предисловии словаря рассуждения, касающиеся
проблем ценностей/антиценностей, будут способствовать даль-

20 Л. К. Байрамова, Пословицы в «Аксиологическом фразеологическом сло варе
русского языка: Словаре ценностей и антиценностей», «Вестник Новгородского государственного университета» 2014, № 77, с. 11–12.

21 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь русского язы-ка…, с. 7–8.

217

LARISA ALIMPIEVA
нейшему развитию теории лингвистической аксиологии, а так-
же становлению теории фразеологической аксиологии в рус-
ском языкознании. Таким образом, в предисловии автор дает
теоретическое обоснование созданного ею словаря, подробно
знакомит пользователя с основными понятиями и терминами.

Корпус рецензируемого словаря имеет оригинальную струк-
туру, состоящую из 1) гиперонимной аксиологемы (понятие цен-
ности или антиценности), 2) гипонимов первого уровня (слоты),

3) гипонимов второго уровня (фразеологизмы).

Начнем с родовой группировки ФЕ, которая в словаре Байра-
мовой обозначается термином гиперонимная аксиологема. Под
этим термином автор подразумевает наименование концепта
ценности/антиценности. Каждая гиперонимная аксиологема
состоит из аксиологической диады — конкретной противопо-
ставляемой пары ценности и антиценности.

Всего автором словаря выделено десять гиперонимных акси-
ологем, которые манифестируют следующие аксиологические
диады:

I. Физиологический уровень эксплицирован аксиологической
диадой «Жизнь–Смерть».

II. Витальный уровень представлен аксиологической диадой

«Здоровье–Болезнь».

III. Материально-утилитарный уровень ценностей дан диа-
дой «Богатство–Бедность».

IV. Социальный уровень ценностей обозначен диадой «Труд–

Безделье».

V. Духовный (гедонистический) уровень ценностей показан
диадой «Счастье–Несчастье».

VI. Нравственно-этический уровень ценностей представлен
диадой «Правда–Ложь».

VII. Интеллектуально-познавательный уровень ценностей
дан диадой «Ум–Глупость».

VIII. Эмоциональный уровень ценностей обозначен диадой

«Смех–Плач».

IХ. Священно-патриотический уровень ценностей представ-
лен диадой «Родина–Чужбина».

Х. Религиозно-мифологический уровень ценностей экспли-
цирован диадой «Рай–Ад»22.

22 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь русского язы-
ка…, изд. 2-е…, c. 5–6.

218

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

Дихотомическая классификация ценностей и антиценностей,
предложенная Байрамовой обеспечивает сравнительно простой
информационный поиск гиперонимной аксиологемы. Хотим
сразу обратить внимание на оригинальную последовательность
распределения перечисленных дихотомий, которой придер-
живается Байрамова. Если аксиологическая диада «Жизнь–

Смерть» открывает реестр ценностей/антиценностей, то диада

«Рай–Ад» замыкает жизненный цикл человека (Рай–Ад), то есть
перед нами предстает дихотомия внутреннего секулярного и са-
крального диалога, сопровождающего человека на протяжении
всей его жизни от первого до последнего вздоха. Центральная
часть человеческого бытия представлена следующими вечны-
ми аксиологическими диадами: социальной ценностью и анти-
ценностью «Труд–Отдых. Безделье» и материальной ценностью
и антиценностью «Богатство–Бедность». Автор словаря отмеча-
ет, что выделенные ею ценности и антиценности закодированы
в сознании, культуре социума и отражены в его ФЕ.

Положительным является то, что автор включила в словарь
базисные ценности/антиценности различных уровней, которые
сопровождают человека на протяжении всей его жизни: физио-
логические, материальные, духовные, нравственные, интеллек-
туальные, эмоциональные, мифологические. Представленные
в словаре десять аксиологических дихотомий отражают основ-
ные концепты ценностного мировосприятия русского народа,
которые экстраполированы на исследование субъективности/
объективности ценностей, их бытийной локализации и соотно-
шения с тривиальной повседневностью, а также определением
места ценностей в познавательном процессе отдельного чело-
века как личности. Положительной стороной аксиологических
словарей является то, что автор объединила понятия «цен-
ность» и «антиценность» в логически связанные пары, которые,
несомненно, обладают свойством амбивалентности. Амбива-
лентность чувств как комплекс эмоционально-психических пе-
реживаний определенной личности связана с двойственностью
и противоречивостью возникающих у него ощущений в отноше-
нии к объекту или явлению.

Антроцентрический подход, который использовала Байрамо-
ва в распределении порядка следования перечисленных выше
диад, позволяет пользователю словаря подсознательно просле-
дить генезис ценности и антиценности, их становление и исход,

219

LARISA ALIMPIEVA
что, несомненно, может положительно отразиться в ментально-
сти человека, особенно молодого, стоящего на пороге взрослой
жизни. Представляется, что автор целен П. Н. Устин, аправленно
установила такую философски логическую последовательность,
чтобы пользователь словаря мог задуматься о смысле бытия,
остановить свой выбор на тех ценностях, которые оставят по-
ложительный след в его жизни. Таким образом, социально ори-
ентированные словари Байрамовой отражают закономерности
и особенности эволюции ценностных концептов русского обще-
ства, которые закреплены во ФЕ. Этим самым отметим, что авто-
ром тщательно продумана структура корпуса ее словарей.

В Библиографическом указателе представлен список на-
учных трудов, использованных автором в процессе подготовки
каждого из словарей. Справочные издания представлены слова-
рями различных типов, в том числе — фразеологическими. Би-
блиографические данные словарей предваряются различными
типами аббревиатур, которые были использованы автором в ос-
новном корпусе словаря. В частности, использованы буквенные
и буквенно-звуковые аббревиатуры, например МНМ ( Мифы на-
родов мира), СИВиС ( Словарь иноязычных выражений и слов

А. М. Бабкина), ТСКСВ ( Толковый словарь крылатых слов и вы-
ражений А. Кирсановой) и др.

Список Условных сокращений представляет собой реестр вер-
бальных помет в виде различного типа аббревиатур, которые
были использованы автором.

СОДЕРЖАНИЕ СЛОТОВ И СЛОВАРНЫХ СТАТЕЙ

Далее рассмотрим корпус словарей, которые состоят из слотов,
подслотов и словарных статей.

За гиперонимной аксиологемой следует реестр слотов. Сло-
ты — это гипонимы нескольких уровней, которые перечисляют-
ся перед каждой фразеологической парадигмой определенной
ценности или антиценности23. Процесс формирования слотов,
как представляется, происходит следующим образом. Односто-
ронние или амбивалентные аксиологические векторы отдель-
ных фразеологизмов позволяют произвести их группировку по

23 М. Минский, Фреймы для представления знаний, Энергия, Москва 1979, c. 7.

220

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ
установленным автором словаря параметрам, что в итоге позво-
ляет сформировать слот и вербально маркировать его.

Например, фразеологическая парадигма религиозно-мифо-
логической ценности «Рай» имеет слоты двух уровней. На пер-
вом уровне представлены родовые (или базовые) слоты: 1. Рай;

2. Описание рая; 3. Обитатели рая; 4. Принуждение человека
пользоваться благом. На втором уровне, который Байрамова
озаглавила как «Аксиологемы и мораль в пословицах, поговор-
ках и афоризмах о рае», перечислены слоты, содержащие видо-
вые понятия. Представим эти слоты-гипонимы: 1. Рая достойны
добрые и безгрешные люди; 2. Высшее духовное начало, этиче-
ские ценности человек сам способен хранить в своей душе, не-
зависимо от внешних обстоятельств; 3. Жизнь в любви подобна
жизни в раю24. Перечисленные слоты второго уровня выступают
в функции своеобразного общего семантико-дефиниционного
знаменателя входящих в них фразеологизмов.

Аксиологические фразеологизмы являются основными
единицами этого словаря. Они репрезентируют ту или иную
ценность/антиценность и обладают положительным аксио-
логическим вектором, если они соотносятся с ценностью, или
отрицательным аксиологическим вектором, если они соотносят-
ся с антиценностью.

Например, слот «1. Рай» представляют следующие ФЕ: Ели-
сейские поля; лоно Авраамово; обитель блаженных; рай земной/земной рай; рай на небесах/ рай небесный; сад Божий; Царство/царствие Божие/небесное. Некоторые из них даны
с одним или несколькими грамматическими или лексиче-
скими вариантами, которые следуют после небуквенного ор-
фографического знака «косая черта» — /. Каждая из этих ФЕ
сопровождается: а) толкованием, б) отсылочной пометой, в) ил-
люстративным материалом, г) указанием на источник и страни-
цу заимствования. Например: лоно Авраамово, мифол. — место
в раю, место общения с ангелами и душами святых, где предвку-
шается блаженство вечное.

«*См. библ.: Умер нищий и отнесен был ангелами на лоно Ав-
раамово. Богач умер, и в аде, будучи в муках, он поднял глаза
свои и увидел вдали Авраама и Лазаря на лоне его. — Лк., 16:

22–23.

24 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь русского язы-
ка…, c. 335.

221

LARISA ALIMPIEVA

Выражение лоно Авраамово употребляется и в небиблейском
значении: книжн. арх. — ‘приятное, безопасное и уютное место
пребывания или успокоения’. — CРФ: 349»25.

Слот «2. Описание рая» включает следующие ФЕ: древо жиз-
ни; древо познания (добра и зла); райские кущи. В качестве при-
мера представим ФЕ древо жизни, которое обозначает многолет-
нее растение, растущее посреди рая и дающее жизненную силу
в ее двух наиболее ярких воплощениях: юности и долголетии.

*См. библ.: […] и по ту и другую сторону реки, древо жизни,
двенадцать раз приносящее плоды, дающее на каждый месяц
плод свой; и листья дерева — для исцеления народов. — Откр.;

Апок., 22: 2; МНМ, I: 396–39726.

ФЕ древо жизни сопровождается: а) кратким, но содержа-
тельным толкованием; б) отсылочной пометой; в) иллюстратив-
ным материалом; г) указанием на источник и страницу заим-
ствования.

Фразеологическая парадигма религиозно-мифологический
антиценности «Ад» имеет слоты трех уровней. Базовые слоты
первого уровня представлены в следующей последовательно-
сти: 1. Ад; 2. Судный день; 3. Обитатели ада; 3. Грехи; 4. Адские
муки; 5. Подобие ада27.

На втором уровне даны следующие видовые «Аксиологемы
и мораль в пословицах, поговорках и афоризмах об аде, грехе»:

1. Грешникам уготован ад; 2. Все люди грешны; 3. Грехи быва-
ют разные; 4. Грех страшнее смерти; 5. Большой грех рождает
страх перед смертью; 6. Осуждение грешника в обществе силь-
нее, чем сам грех; 7. При определенных обстоятельствах следует
взять на себя чужой грех; 8. Для вставшего на путь неправедный
возрождение невозможно; 9. Богатого человека ждет ад; 10. Хо-
рошие намерения уступают место недобрым делам; 11. Человек
может привыкнуть и к самым плохим условиям жизни28.

На третьем уровне в анализируемом фрейме «Ад» дополни-
тельно даны следующие аксиологемы в пословицах, поговорках
и афоризмах о рае и аде, которые выступают в функции слотов-
конкретизаторов: 1. Выше рая ценится ум человека; 2. Рай луч-
ше ада29.

25 Там же , c. 336.

26 Там же , с. 337.

27 Там же , с. 340.

28 Там же.

29 Там же.

222

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

На четвертом уровне эксплицируются аксиологические фра-
зеологизмы аксиологической парадигмы по каждому слоту в от-
дельности.

Слот «1. Ад» представляют следующие аксиологические фра-
зеологизмы: врата преисподней; геенна огненная; гореть в геенне огненной; огонь вечный, огонь неугасимый; озеро огненное, горящее серой; тьма кромешная/внешняя; царство Плутона;
царство теней; челюсти преисподней.

ФЕ данного слота объясняются следующим образом: геенна
огненная, религ. книжн. — 1) ад; 2) место вечных мук, больших
страданий. «*Геенна — заимствование <др.-евр. Gehinnem, на-
звание местности около Иерусалима, где некогда язычниками
совершались человеческие жертвоприношения в виде заживо
сжигавшихся людей (евреи приносили в жертву Ваалу и Астар-
те своих детей, предавая их сожжению). — Михельсон: 91. См.

библ.: […] А я говорю вам, что всякий, гневающийся на брата
своего напрасно, подлежит суду; […] а кто скажет «безумный»,
подлежит геенне огненной. — Мф., 5: 1230. При описании ада
во фразеологизмах используется символика огня, и фразеоло-
гизм, связанный с образом огня как разрушителя, маркируется
отрицательным аксиологическим вектором.

В объяснительной правой части словарной статьи дан до-
полнительный материал, указывающий на языковой источник
происхождения слова геенна, сообщается также о наличии во
фразеологизме отрицательного аксиологического вектора. Эти-
мологическая информация и иллюстративный материал, пред-
ставленные в правой части словарной статьи, позволяют поль-
зователю словаря проследить направление аксиологического
вектора в системе ценностей. Подобная информация, несомнен-
но, повышает научное, познавательное и воспитательное значе-
ние словаря.

Или, например, слот «3. Грехи» содержит следующие фра-
зеологизмы: Адамов грех, грехи юности, грех против Свято-
го Духа, падет грех на (мою) голову, первородный грех, семь
смертных грехов, смертный грех, содомский грех. Каждая ФЕ, представленная в словаре, содержит разной степени полноты
дефиницию, а также может сопровождаться в отдельности или
в совокупности следующими видами информации: интралинг-

30 Там же , с. 341.

223

LARISA ALIMPIEVA
вистической, культурологической, мифологической, прототи-
пической или этимологической31.

В предисловии автор отмечает, что слотовая структура в сво-
ей основе универсальна, а ее конкретное «раскодирование» фра-
зеологизмами указывает на универсальность и уникальность
фразеологической системы языка32. Распределение слов по лек-
сическо-грамматическим группам — фреймам с выделением ба-
зовых элементов-слотов, как представляется, облегчает запоми-
нание ФЕ, что является важным дидактическим преимуществом
аксиологического словаря.

Отметим также, что слотовая организация перечисленных
диад — гиперонимных аксиологем — позволяет пользователю
вначале ознакомиться с их списком, а затем, в соответствии с его
предпочтением или заинтересованностью, непосредственно об-
ратиться к фразеологическому содержимому необходимого ему
слота.

Широкое понимание аксиологемы позволяет Байрамовой
привлечь разносторонний и богатый фразеологический мате-
риал, позволяющий оптимально наполнить диады. В то же вре-
мя данные диады несут в себе и лингвокультурный материал.

Выделенная автором словаря антропоцентрическая парадигма
концентрирует внимание пользователя на личности, взаимо-
действии человека с его жизненными целями, с одной стороны,
и системой ценностей/антиценностей, с другой. В этом плане
выбор ФЕ в качестве основной словарной единицы как кладе-
зи народной мудрости социально продуман и педагогически
обоснован. При этом используется этимологическая, мифоло-
гическая, прототипическая, культурологическая, интралинг-
вистическая информация, комплексно отражающая ценности
и антиценности, закодированные в сознании, языке и культуре
носителей языка русского социума33.

ЗАМЕЧАНИЯ ПО СОДЕРЖАНИЮ СЛОВАРЕЙ

С целью улучшения качественных характеристик рассматривае-
мых нами аксиологических фразеологических словарей русско-
го языка рекомендуем следующие дополнения.

31 Там же , с. 5.

32 Там же, с. 12.

33 Л. К. Байрамова, Отражение во фразеологическом словаре ценностей
и анти ценностей…, с. 140.

224

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

Известно, что человеческие ценности разделяются на ценно-
сти абсолютные, релятивные и антиценности. Релятивные — это
непостоянные ценности, они меняются вслед за историческими
пертурбациями, мировоззренческими метаморфозами, идеоло-
гическими модификациями и социальными трансформациями.

Соответственно, ФЕ, как отмечает Байрамова, могут изменять
аксиологический вектор «в процессе становления и функциони-
рования той или иной ценности. Возможно и совмещение обоих
векторов в одном фразеологизме». Полагаем, что в предисло-
вии к словарям имеет смысл сообщить пользователю о наличии
в языке релятивной ценности. Например, она приводит в каче-
стве примера фразеологизм высасывать из пальца (что) имен-
но с релятивной ценностью34.

На 186 странице словаря фрейм «богатство» расширяется
слотом «карьера», который, в свою очередь, раскрывается сле-
дующим фразеологизмом: сделать карьеру, разг. — добиться
внешних успехов, высокого положения, выгод на избранном по-
прище35. На наш взгляд, данный слот и фразеологизм по значе-
нию более соответствуют аксиологической диаде «Работа. Труд.

Отдых. — Безделье. Лень», а сам фразеологизм, несомненно,
представляет собой также пример релятивной ценности. Для
большей точности в таких имплицитных случаях следовало бы
приводить иллюстративный материал, который бы однозначно
трактовал данный фразеологизм с точки зрения допустимого
или осуждаемого (запретного) социумом явления. Такая инфор-
мация, несомненно, только повысит ценность словаря как ис-
точника верифицированных научных сведений.

Известно, что оценка неоднозначна. Различают, например,
следующие частные виды оценки: базисные, гедонистические

(сенсорно-вкусовые), психологические, телеологические, ути-
литарные, эмоциональные, этические, эстетические и др. В свя-
зи с этим предлагаем при каждой ФЕ указывать вид оценки с по-
мощью следующих вербальных помет: базис., гедон., психол., телеол., утилит., эмоц., этич., эстет. и др.

Обратим внимание Байрамовой на следующее. В ее Аксиоло-
гическом фразеологическом словаре русского языка: словаре
ценностей и антиценностей особое место по своей актуальности

34 Л. К. Байрамова, Аксиологический фразеологический словарь русского язы-
ка…, с. 8.

35 Там же , с. 186.

225

LARISA ALIMPIEVA
занимают сто восемнадцать фразеологизмов (118 ФЕ), раскрыва-
ющих тему Родины36. Слот фразеологической парадигмы святой
ценности содержит следующие компоненты: Родина — Советский

Союз, Герб Родины. В слоте «Родина — Советский Союз» пред-
ставлены ФЕ: « великая семья братских народов», « Наш адрес

— Советский Союз» , « Я родился в Советском Союзе» , « Сделан
я в СССР». В слоте «Герб Родины» на второй позиции эксплици-
ровано устойчивое выражение Серп и молот. Все перечислен-
ные ФЕ в настоящее время являются историческими фоновыми
единицами, характеризующими эпоху тоталитарного социализ-
ма, имевшего место в истории России. К фоновым историческим

ФЕ, например, следует отнести фразеологизмы-советизмы, по-
явившиеся и использовавшиеся в течение почти шестидесяти
девяти лет на территории б. СССР. Например: Читайте, зави-
дуйте, я гражданин — Советского Союза! (В.В. Маяковский.

Стихи о советском паспорте, 1929). Эта группа фразеологизмов
никак не заявлена в предисловии словаря и не отмечена специ-
альной лексикографической пометой. В связи с вышесказанным
полагаем, что необходимо составить список фоновых истори-
ческих ФЕ и отдельно эксплицировать его в словаре, например,
в приложении. Следует также произвести в словаре корректи-
ровку в определении понятия «Родина», то есть привести его
в соответствие с существующим современным государственным
устройством Российской Федерации. Все вышеперечисленные
замечания нужно будет принять во внимание при переиздании
данного словаря и других аксиологических словарей Байрамовой.

Научная и общественная значимость изданных ею аксиоло-
гических словарей очень высока. Данные словари с авторским
подходом к понятию ценности и антиценности, декларируемая
в них иерархия ценностей/антиценностей в диадах, представ-
ленная систематизация аксиологических ФЕ и их классифи-
кация в виде фразеологических парадигм гиперонимных ак-
сиологем в новаторских гипонимных слотах, которые в своей
структуре содержат словарные статьи с различной степенью ин-
формативности, несомненно, свидетельствуют об их уникально-
сти как произведений лексикографического жанра.

36 Л. К. Байрамова, Тема родины и патриотизма в «Аксиологическом фра зео-
логическом словаре русского языка» . Материалы международной конфе-
ренции, Тульское производственное полиграфическое объединение, Тула

2018, с. 52.

226

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

Не случайно Байрамовой в качестве языковых единиц вы-
браны фразеологизмы. Все многообразие умственной деятель-
ности человека, его жизненный опыт, наблюдательность, сме-
калка, рассуждения относительно явлений окружающей среды
и общественных отношений выражаются в его положительной
или отрицательной оценке, которые передаются из поколения
в поколение в форме емких, кратких, но отточенных в смысло-
вом отношении ФЕ. Ею представлена универсальная общечело-
веческая система десяти ценностей и антиценностей, которая
формируется социумом, воспитывается в человеке и сопрово-
ждает его в течение всей жизни, а фразеологический матери-
ал ее аксиологических словарей углубляет наше представление
о ценностях/антиценностях русского народа, позволяет глубже
проникнуть в его духовное и повседневное бытие.

Проблема гуманитарных ценностей в российском социуме,
которые на протяжении прошлого и начала нового столетий
претерпели коренные изменения, положительно решается Бай-
рамовой.

Использование фреймового представления знаний, логич-
ность распределения, целостность и последовательность фра-
зеологического материала, разнообразие иллюстраций, широта
использованного мифологического, этимологического, культу-
рологического и экстралингвистического фонового материала
свидетельствуют о ее мастерстве как опытного лексикографа.

Научные сведения, представленные в словарях, несомненно, бу-
дут полезны также лингвистам, интересующимся аксиологиче-
скими аспектами изучения русского языка.

Неоценима практическая значимость словарей Байрамовой.

Безусловной ее заслугой является новаторский слотовый спо-
соб построения Аксиологического фразеологического словаря
русского языка, который использован ею в последующих ак-
сиологических словарях. Следует отметить, что все словари ха-
рактеризуются высоким уровнем разработанности структуры
и тщательности отбора фразеологического состава. Практиче-
ские рекомендации, эксплицированные в предисловии к сло-
варю, могут быть использованы при составлении одноязычных
и двуязычных аксиологических фразеологических словарей
русского языка.

Не будет преувеличением назвать аксиологические словари

Байрамовой фундаментальными лексикографическими произ-

227

LARISA ALIMPIEVA
ведениями с большим теоретическим и прикладным дидактиче-
ским значением. Велика воспитательная значимость аксиологи-
ческих словарей в процессе социализации учащейся молодежи.

Они содержат богатый компендиум фразеологизмов с положи-
тельным воздействующим потенциалом воспитательного харак-
тера, который, несомненно, окажет положительное влияние на
молодое поколение и на духовно-нравственное состояние обще-
ства. Полагаем, что на богатом фразеологическом материале,
представленном в аксиологических словарях Байрамовой, сле-
дует создать сборники упражнений и заданий, которые дадут
возможность учащимся средних школ, средних специальных
учебных заведений (техникумов и училищ), студентам универ-
ситетов глубже ознакомиться с фразеологическим богатством
русского языка, понять и усвоить семантику отдельных ФЕ, клас-
сифицировать их в соответствии с лексическими категориями,
а также активно использовать их своей речи, и, самое главное,
придерживаться конвенциональных ценностей в жизни.

Аксиологические словари Байрамовой представляют собой
важный вклад в теорию русского языкознания, теорию и прак-
тику русской лексикографии. Ее стараниями создан оригиналь-
ный тип словаря, знаменующий собой новое направление в соз-
дании лексикографических произведений, которое предлагаем
назвать «аксиолографией».

REFERENCES

Bayramova, Luiza K., Moskaleva, Dina R. Aksiologicheskiy frantsuzsko-russkiy frazeologicheskiy slovar’. Slovar’ tsennostey i antitsennostey. Kazan’: IYALI im. G. Ibragimova AN RT, 2011 [Байрамова, Луиза К., Москалева, Дина Р.

Аксиологический французско-русский фра зео логический словарь. Словарь
ценностей и антиценностей. Ка зань: ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова АН РТ, 2011].

Bayramova, Luiza K. “Otrazheniye vo frazeologicheskom slovare tsennostey i antitsennostey.” Nauchnyy zhurnal RAN, no. 4. Moskva–Magnitogorsk–Novosibirsk: Analitik, 2009: 137 [Байрамова, Луиза К. “Отражение во фразеологичесом
словаре ценностей и антиценностей.” Научный журнал РАН, no. 4. Москва–

Магнитогорск–Новосибирск: Аналитик, 2009: 137].

Bayramova, Luiza K. “Poslovitsy v ‘Aksiologicheskom frazeologicheskom slovare russkogo yazyka: Slovare tsennostey i antitsennostey’.” Vestnik Novgorodsk-ogo gosudarstvennogo universiteta, no. №77. Novgorod: NovGU, 2014: 11–12

[Байрамова, Луиза К. “Пословицы в «Аксиологическом фразеологическом
словаре русского языка: Словаре ценностей и антиценностей».” Вестник

228

АКСИОЛОГРАФИЯ ЛУИЗЫ К. БАЙРАМОВОЙ

Новгородского государственного университета, no. 77. Новгород: НовГУ, 2014: 11–12].

Bayramova, Luiza K. “Tema rodiny i patriotizma v ‘Aksiologicheskom frazeologicheskom slovare russkogo yazyka’.” Materialy mezhdunarodnoy konferentsii. Tula: Tul’skoye proizvodstvennoye poligraficheskoye ob’’yedineniye, 2018

[Байрамова, Луиза К. Тема родины и патриотизма в ‘Аксиологическом
фразеологическом словаре русского языка’.” Материалы международной
конференции. Тула: Тульское производственное полиграфическое объеди-
нение, 2018].

Bayramova, Luiza K. Aksiologicheskiy frazeologicheskiy slovar’ ‘Rodina’ i ‘Chuzh-bina’ kak tsennost’ i antitsennost’ vo frazeologicheskoy paradigme russkogo, tatarskogo, angliyskogo, nemetskogo, frantsuzskogo yazykov. Kazan’: FEN, 2018 [Байрамова, Луиза К. Аксиологический фразеологический словарь

‘Родина’ и ‘Чужбина’ как ценность и антиценность во фразеологической
парадигме русского, татарского, английского, немецкого, французского
языков. Казань: ФЭН, 2018].

Bayramova, Luiza K. Aksiologicheskiy frazeologicheskiy slovar’ angliyskogo yazyka: slovar’ tsennostey i antitsennostey. Kazan’: Tsentr innovatsionnykh tekhnologiy, 2011 [Байрамова, Луиза К. Аксиологический фразеологический
словарь английского языка: словарь ценностей и антиценностей. Казань:

Центр инновационных технологий, 2011].

Bayramova, Luiza K. Aksiologicheskiy frazeologicheskiy slovar’ russkogo yazyka.

Slovar’ tsennostey i antitsennostey. Izd. 2-ye, dop. Kazan’: Tsentr innovatsionnykh tekhnologiy, 2011 [Байрамова, Луиза К. Аксиологический фразеологический
словарь русского языка. Словарь ценностей и антиценностей. Изд. 2-е,
доп. Казань: Центр инновационных технологий, 2011].

Bayramova, Luiza K. Aksiologicheskiy frazeologicheskiy slovar’ russkogo i bol-garskogo yazykov (“Zdorov’ye” i “Bolezn’”). Kazan’: FEN AN RT, 2017 [Байрамова, Луиза К. Аксиологический фразеологический словарь русского
и болгарского языков (“Здоровье” и “Болезнь”). Казань: ФЭН АН РТ, 2017].

Bayramova, Luiza K. Aksiologicheskiy tatarsko-russkiy frazeologicheskiy slovar’: slovar’ tsennostey i antitsennostey. Kazan’: FEN, 2019 [Байрамова, Луиза К.

Аксиологический татарско-русский фразеологический словарь: словарь
ценностей и антиценностей. Казань: ФЭН, 2019].

Bayramova, Luiza K., Boychuk, Vasiliy A. Aksiologicheskiy slovar’ frazeologizmov-bibleizmov na russkom, ukrainskom, belorusskom, bolgar-
skom,pol’skom, cheshskom, angliyskom, nemetskom,frantsuzskom yazykakh:

slovar’ tsennostey i antitsennostey. Kazan’: Tsentr innovatsionnykh tekhnologiy, 2012 [Байрамова, Луиза К., Бойчук, Василий А. Аксиологический
словарь фразеологизмов-библеизмов на русском, украинском, бело рус-
ском, болгарском, польском, чешском, английском, немецком, фран-
цузском языках: словарь ценностей и антиценностей. Казань: Центр
инновационных технологий, 2012].

Bayramova, Luiza K., and Moskaleva, Dina R. “Poslovitsy kak sostavnaya chast’ ak-siologicheskoy frazeologii frantsuzskogo yazyka.” Filologiya i kul’tura, 2013, no.

3 (33): 32–33 [Байрамова, Луиза К., and Москалева, Дина Р. “ Пословицы
как составная часть аксиологической фразеологии французского языка .”

Филология и культура, 2013, no. 3 (33): 32–33].

229

LARISA ALIMPIEVA

Ivin, Aleksandr A. “Sovremennaya aksiologiya: nekotoryye aktual’nyye problemy.” Filosofskiy zhurnal, 2010, no. 1 (4), 2010: 66 [Ивин, Александр А. “Современная
аксиология: некоторые актуальные проблемы.” Философский журнал,

2010, no. 1 (4): 66].

Lingvistika i aksiologiya: etnosemiometriya tsennostnykh smyslov. Kollekti-vnaya monografiya. Moskva: Tezaurus, 2011: 4 [ Лингвистика и аксиология:

этносемиометрия ценностных смыслов. Коллективная монография.

Москва: Тезаурус, 2011: 4].

Minskiy, Marvin. Freymy dlya predstavleniya znaniy. Moskva: Energiya, 1979

[Минский, Марвин. Фреймы для представления знаний. Москва: Энергия,

1979].

Popov, Leonid M., Golubeva, Ol’ga Yu., and Ustin, Pavel N. Dobro i zlo v eticheskoy psikhologii lichnosti. Moskva: Institut psikhologii RAN, 2008 [Попов, Леонид

М., Голубева, Ольга Ю., and Устин, Павел Н. Добро и зло в этической
психологии личности. Москва: Институт психологии РАН, 2008].

Shokhin, Vladimir K. “Aksiologiya.” Novaya filosofskaya entsiklopediya v 4 t. T. 1.

2-ye izd. Moskva: Mysl’, 2010: 62 [Шохин, Владимир К. “Аксиология.” Новая
философская энциклопедия в 4 т. T. 1. 2-е изд. Москва: Мысль, 2010: 62].

Tsoy, Aleksandr S. Antropotsentricheskaya leksikografiya. Monografiya. Bishkek: Mezhdunarodnyy universitet “Atatyurk-Alatoo”, 2008: 33–34 [Цой, Александр

С. Антропоцентрическая лексикография. Монография. Бишкек: Международный университет “Ататюрк-Алатоо,” 2008: 33–34].

Yachin, Sergey Ye. “Smysl i tsennosti. K kritike teorii tsennosti v sovremennoy fi-losofii.” Mezhdunarodnyy zhurnal issledovaniy kul’tury, 2016, no. 2 (23): 35–36 [Ячин, Сергей Е. “Смысл и ценности. К критике теории ценности
в современной философии.” Международный журнал исследований
культуры, 2016, no. 2 (23): 35–36].

Yunusova, Rezeda D. Aksiologiya frazeologizmov so znacheniyem ‘gostep-riimstvo / kunakchyllyk’ v russkom i tatarskom yazykakh. Avtoref. diss.

kand. nauk. Kazan’: Kazanskiygosudarstvennyy universitet, 2009 [Юнусова, Резеда Д. Аксиология фразеологизмов со значением ‘гостеприимство /
кунакчыллык’ в русском и татарском языках. Автореф. дисс. канд. наук.

Казань: Казанский государственный университет, 2009].

Zimin, Valentin I. “Osnovnyye roli obraza vsemanticheskoy strukture frazeologi-zma.” Sovremennaya frazeologiya: tendentsii i innovatsii. Moskva, Sankt-Peterburg, Bryansk: Novyy proyekt, 2016: 40 [Зимин, Валентин И. “Основные
роли образа в семантической структуре фразеологизма.” Современная
фразеология: тенденции и инновации. Москва, Санкт-Петербург, Брянск:

Новый проект, 2016: 40].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15172

MARZANNA KAROLCZUK
https://orcid.org/0000-0003-3457-4910

Uniwersytet w Białymstoku

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ

В ЯЗЫКОВОМ ОБРАЗОВАНИИ В ПОЛЬСКОЙ ШКОЛЕ

PROVERBS AND SAYINGS IN LANGUAGE EDUCATION AT POLISH SCHOOL

The results of research on proverbs and sayings in linguistics and didactics show that paremia has cognitive, educational, and pedagogical functions and, therefore, it is worth considering the use of these language units in school practice.

The purpose of the article is to propose exercises that can be used in the process of teaching a foreign language, as well as to present the results of the analysis of Polish textbooks for learning Russian as a foreign language in the context of the presence in these textbooks of exercises containing paremiological units. It was assumed that learning a foreign language, can be done through four groups of exercises, such as 1) exercises for identifying specific phenomena, 2) productive exercises, 3) exercises developing speaking and writing skills, and 4) reflexive exercises. We analyzed 14 textbooks published in Poland 1999–2014. 267 paremiological units and 65 exercises with proverbs and sayings were found in all the teaching materials.

The study showed that the largest number of identified tasks relate to productive linguistic-cultural exercises. In the analyzed textbooks, exercises developing oral and written speech in Russian and reflexive exercises are practically absent.

Keywords: proverbs and sayings, Polish textbook, exercises, Russian as a foreign language ВВЕДЕНИЕ

Исследователи в области паремиологии отмечают, что «информа-
ция об окружающем мире, перерабатываясь в сознании человека, во-
площается вербально и представляет собой хранилище различной
информации»1. Пословицы и поговорки, которые являются та-
кими языковыми единицами, отражающими богатые традиции,
многовековой опыт, праздники, обряды каждого народа, несут культу-

1 О. В. Ломакина, В. М. Мокиенко, Ценностные константы русинской паре-
миологии (на фоне украинского и русского языков), «Русин» 2010, № 4(54), с. 305.

231

MARZANNA KAROLCZUK
рологическую информацию. Они являются своеобразными кодексами
морали, рекомендаций, выражают народное представление о человеке.

Под пословицей понимается «краткое народное изречение с на-
зидательным смыслом»2, а под поговоркой — образное выраже-
ние, «не составляющее, в отличие от пословицы, законченного
высказывания и не являющееся афоризмом»3. Пословица как
устойчивое выражение предикативной структуры в форме пред-
ложения обладает переносным значением. В отличие от посло-
вицы, поговорка, сохраняя семантику предложения, обладает
аналитичным значением, складывающимся из значений ком-
понентов.

Споры о необходимости и целесообразности использования
пословиц и поговорок в процессе обучения иностранному языку
в школе не помогли выработать единый подход к данной про-
блеме. Мы согласны с Валерием Мокиенко4, что односложный
ответ на вопрос «Использовать ли паремии на уроке?» являет-
ся невозможным, в связи с тем, что подача учебного материала
определяется многими факторами. По нашему мнению, отказы-
ваться от внедрения их в учебный процесс не следует. Одним из
аргументов введения пословиц и поговорок в процесс обучения
иностранному языку является аргумент о связи языка и куль-
туры, об их взаимодействии и взаимовлиянии. В этом контексте
паремии «выступают как ретрансляторы традиций, менталитета, на-
ционального характера, социального опыта»5. Исследования доказыва-
ют, что эти языковые единицы содержат в себе важные с точки зрения
образования функции, в том числе познавательные, образовательные
и воспитательные6. Таким образом, по нашему мнению, главный во-
прос должен касаться того, как использовать паремии в языковом об-

2 С. И. Ожегов, Словарь русского языка, Издательство Русский язык, Москва

1984, с. 491.

3 Там же, с. 457.

4 В. М. Мокиенко, Русские пословицы в школе, «Вестник Кемеровского
государственного университета» 2015, № 1 (1), с. 101–104.

5 О. В. Ломакина, В. М. Мокиенко, Ценностные константы русинской
паремиологии …, с. 313.

6 См., например: В. Хлебда, О чем думает русский индюк, или об эквивалентах
пословиц в двуязычном словаре, „Przegląd Rusycystyczny” 2008, nr 4 (124), 90–

104; E. Buja, Proverbs as a Means of Crossing Cultiral Borders, „Acta Universitatis Sapientiae, Philologica” 2018, vol. 10, issue 2, p. 85–97; L. Сhacoto, De médico e de louco todos nós temos um pouco. A saúde nos provérbios portugueses, „Paremia”

2018, 27, p. 95–104; A. Meriacreu, Insights into a culture’s worldview through proverbs and sayings, „Intertext” 2018, nr 3/4, c. 231–240.

232

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

разовании, какие упражнения стоит предлагать авторам учебников,
учителям и ученикам.

Цель настоящей статьи — предложить упражнения, кото-
рые можно успешно применять в школьной аудитории, а также
представить результаты изучения учебников русского языка, из-
данных в Польше, в контексте присутствия в них определенных
заданий, содержащих пословицы и поговорки. Актуальность ис-
следования обусловлена теоретической и практической нераз-
работанностью проблемы использования паремий в методике
обучения русскому языку в польской школе.

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ НА УРОКЕ ИНОСТРАННОГО ЯЗЫКА.

ПРЕДЛАГАЕМЫЕ УПРАЖНЕНИЯ

Упражнения функционируют непосредственно в учебном про-
цессе, обеспечивая предметные действия с дидактическим
материалом. Мы сходимся во мнении с Эльханом Азимовым
и Анатолием Щукиным в том, что они «занимают важное ме-
сто в обучении, так как лежат в основе овладения какой-либо
деятельностью»7. В зависимости от цели обучения иностранно-
му языку в школе используются разные типы и виды упражне-
ний, например: тренировочные и контрольные, языковые и ре-
чевые, рецептивные и репродуктивные, устные и письменные,
механические и творческие, подстановочные и трансформаци-
онные и др. Известно, что отбор соответствующих упражнений
должен учитывать также программу обучения, возраст учени-
ков, уровень овладения иностранным языком, учебный матери-
ал (лексический, грамматический, фонетический, страноведче-
ский и т.д.).

По нашему мнению, паремии не должны быть отдельным
объектом изучения в школе, а их стоит рассматривать как
средство, благодаря которому достигаются определенные
познавательные, образовательные и воспитательные цели.

В этом контексте пословицы и поговорки могут послужить
инструментом развития четырех видов речевой деятельности,
введения, тренировки и закрепления лексического, грамма-

7 Э. Г. Азимов, А. Н. Щукин, Новый словарь методических терминов и поня-
тий (теория и практика обучения языкам), Издательство ИКАР, Москва

2009, с. 98.

233

MARZANNA KAROLCZUK
тического и фонетического материала. Они могут быть также
непосредственным средством познания чужой и родной куль-
туры. Сравнение пословиц и поговорок разных народов показывает
с одной стороны, как много общего имеют эти народы, с другой —
в чем проявляются отличия, а это, в свою очередь, способствует их
лучшему взаимопониманию. Таким образом, применение пословиц
и поговорок на уроке иностранного языка не должно быть случай-
ным. Необходимо обратить внимание на тот факт, что употре-
бление на уроке иностранного языка этих языковых единиц
требует от учителей особых усилий, знаний и креативности.

В связи с тем, что молодые люди не используют паремии
в своей родной речи, трудно ожидать, что они c удовольстви-
ем будут их изучать на иностранном языке. По этой причине
преподавателям стоит уделять больше времени для повыше-
ния мотивации к изучению паремий.

По нашему мнению, обучение иностранному языку и изуче-
ние языка, предполагающие использование пословиц и погово-
рок, может осуществляться с помощью нескольких групп упраж-
нений8. К ним относятся (см. таблица):

I) упражнения на идентификацию определенных языковых
явлений, например:

1. К данным картинкам подберите пословицы и поговорки ( Чтобы рыбку
съесть, надо в воду влезть; Лиса все хвостом прикроет; Где труд, там
и счастье; Ты меня, работушка, не бойся, Я тебя не трону; Хочется есть, да не хочется лезть; Любовь и труд счастье дают).

2. Выберите слова, которые определяют, какими могут быть друг и друж-
ба ( Крепкую дружбу и топором не разрубишь; Добрый друг лучше ста
родственников; Маленькая дружба лучше большой ссоры; Верный друг
лучше сотни слуг; Друзья прямые — что братья родные; Не та дружба
сильна, что в словах заведена).

3. Прочитайте пословицы и поговорки. Найдите имена существительные
и определите их падежные формы ( Без труда не вытянешь и рыбку из
пруда; Яйца курицу не учат; Яблоко от яблони недалеко падает).

4. Внимательно прочитайте пословицы, обращая внимание на произноше-
ние звуков [ж], [ш], [ц], [ч] ( Человек — самое ценное между небом и зем-
лей; Ласточка весну начинает, соловей кончает; Не та земля дорога, где медведь живет, а та, где курица скребет; Сухой хлеб дома лучше, чем
жареное мясо за границей; Были бы крошки, а мышки найдутся).

8 Cм. также: M. Karolczuk, Совершенствование иностранного (русского) язы-
ка в школе посредством пословиц и поговорок, „Chuzhdoezikovo obuche nie/

Foreign language teaching” 2021, № 3/21, vol. 48, c. 297–309.

234

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

Цель упражнений на идентификацию определенных языко-
вых явлений — развивать языковую догадку, наглядно объяс-
нять, вводить и тренировать новый языковой и линвострановед-
ческий материал, обогащать словарный запас учеников.

II) продуктивные упражнения, например:

1. Скажите на родном языке, как понимаете эти русские пословицы ( Аппе-
тит приходит во время еды; Без труда не выловишь и рыбку из пруда; Бережёного Бог бережёт; Каждый кулик своё болото хвалит), а затем
подбери их толкование (Чем глубже вникаешь во что-то, тем больше это
понимаешь и узнаёшь; Ничто не может быть достигнуто без упорства и уси-
лий; Осмотрительному, осторожному в своих решениях и поступках чело-
веку легче избежать опасностей, неоправданных рисков; Всякий человек
хвалит место, в котором он живёт, а всё остальное — чужое, непривычное).

Скажите, отличаются ли пословицы и поговорки друг от друга по форме
и лексическому составу в родном и русском языках.

2. Вставьте недостающее слово, выбирая правильное из трех возможных
вариантов: а) Старый друг, ……….. новых двух; слова для выбора: хуже, луч-
ше, больше; б) Не место красит человека, а …………. место; слова для вы-
бора: человек, деньги, здоровье; в) ……………………… человека кормит, а лень
портит; слова для выбора: копейка, здоровье, труд). Как вы их понимаете?

3. Глаголы из скобок употребите в настоящем времени: а) Без труда не (вы-
ловить) …. и рыбку из пруда; б) Два медведя в одной берлоге не (жить) ….;
в) Глаза (бояться) …., а руки (делать) ….; г) Копейка рубль (беречь) …. .

4. Послушайте пословицы и поговорки. Поставьте ударения и прочитайте

( Ноги носят, а руки кормят; Ноги с побежкой, руки с подхваткой; У вра-ча лечись, у умного учись).

5. Прочитайте текст и скажите, какая пословица дает вам основную идею
этого текста (например: В русской ментальности отношение к деньгам —
негативное, для русского человека достаток — это не главное, в первую оче-
редь он заботится о своей душе; пословицы: Через золото слезы льются,

В семье и каша гуще, Не говори, что думаешь, а думай, что говоришь).

Целью продуктивных упражнений является активизация уча-
щихся в процессе усвоения русского языка через формирова-
ние и тренировку соответствующих навыков в области лексики,
грамматики, фонетики, расширение знаний о родной и русской
культурах, а также логического мышления и принятия осознан-
ного решения о выборе соответствующих языковых явлений.

III) упражнения для развития речи, например:

1. Составьте микродиалог, употребляя выбранную пословицу, например:

Москва не сразу строилась.

235

MARZANNA KAROLCZUK

2. Составьте коллективный рассказ на тему выбранной пословицы или по-
говорки, например: Без труда не выловишь и рыбку из пруда.

Упражнения для развития речи служат для совершенствова-
ния письменных и устных умений, тренировки употребления
заученных языковых явлений. При выполнении этих упраж-
нений внимание учеников сосредоточено в первую очередь на
содержании высказывания. Поскольку русский язык имеет ста-
тус второго иностранного языка в школах и уровень владения
русским языком не является продвинутым, то при выполнении
этих упражнений не ожидается от учеников, что форма выска-
зывания будет объектом непроизвольного внимания.

IV) рефлексивные упражнения, например:

1. Прокомментируйте нравственные максимы русского народа. Какие мо-
ральные нормы и принципы отражают русские пословицы и поговорки?

Есть ли в вашем родном языке паремии, в которых говорится о том же? Со-
ставьте несколько ситуаций, где бы вы могли употребить выбранные вами
пословицы ( За добро добром платят; Труд человека кормит, а лень портит; Друзья познаются в беде).

Рефлексивные упражнения служат, с одной стороны, углу-
блению знаний и навыков в области иностранной культуры,
с другой — осознанию сходств и различий в родной и чужой
культурах. Осознание межкультурных явлений способствует
подготовке учеников к межкультурному общению. Развивается
также эмпатический компонент мотивации, который «выража-
ется в отношении к изучаемому языку, к людям, говорящим на
данном языке, их культуре и особенностям социальных норм
поведения, что проявляется прежде всего в чувстве заинтере-
сованности, в стремлении познавать и идентифицировать себя
с определенной социо-культурной общностью других людей
идентифицировать себя с ситуацией изучения неродного языка
и иной культуры»9.

Продуктивные и рефлексивные упражнения эффективны
на русском или родном языках. Выбор языка зависит от уров-

9 Н. Ф. Коряковцева, Теория обучения иностранным языкам. Продуктивные
образовательные технологии, Издательский центр Академия, Москва 2010,
с. 62.

236

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

ня владения иностранным языком учеников. Кроме того, по на-
шему мнению также, как и по мнению Наталии Коряковцевой,

«особо важна опора учащегося на родной язык, роль которого
можно определить как посредническую — медиативную, вклю-
чая медиацию на языковом и лингвокультурном уровнях»10.

Таблица. Авторские упражнения, которые можно использовать на уроке
иностранного языка при работе с пословицами и поговорками.

УПРАЖНЕНИЯ

ТИП

ВИД

I группа

УПРАЖНЕНИЯ НА

1. Лингвострановедческие

ИДЕНТИФИКАЦИЮ
упражнения

ОПРЕДЕЛЕННЫХ

2. Лексические упражнения

ЯЗЫКОВЫХ ЯВЛЕНИЙ

3. Грамматические упражнения

4. Фонетические упражнения

ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА

• знакомят учащихся с новым языковым материалом, • закрепляют
материал, • являются образцами лексико-грамматического выражения или
лингвострановедческого знания, • передают культурные ценности в скрытой
форме, • помогают развивать языковую компетенцию, • способствуют введению
лингвострановедческого материала и ознакомлению с ним.

II группа

1. Лингвострановедческие
упражнения

ПРОДУКТИВНЫЕ

2. Лексические упражнения

УПРАЖНЕНИЯ

3. Грамматические упражнения

4. Фонетические упражнения

5. Работа с текстом

ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА

• формируют лексические, фонетические и грамматические навыки, •
способствуют овладению правилами употребления конкретных языковых
единиц, • расширяют объем лингвострановедческих фоновых знаний, •
способствуют сопоставлению родной и чужой культур, • используются для
тренировки языковых явлений на подготовительном, предкоммуникативном
этапах овладения иностранным языком.

III группа

УПРАЖНЕНИЯ

1. Устные упражнения

ДЛЯ РАЗВИТИЯ РЕЧИ

2. Письменные упражнения

10 Там же, с. 22.

237

MARZANNA KAROLCZUK

ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА

• развивают межкультурную компетенцию, • развивают речевые умения на основе
фонетических, лексических и грамматических навыков, • используются для
тренировки спонтанного употребления заученных языковых явлений в речи, •
расширяют знания о культуре, истории, реалиях и традициях страны изучаемого
языка, • включают учащихся в диалог культур, • способствуют осознанию роли
родного языка и культуры в зеркале культуры другого народа.

IV группа

РЕФЛЕКСИВНЫЕ

—

УПРАЖНЕНИЯ

ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА

• формируют навыки и умения аналитического подхода к изучению чужой и родной
культуры, • расширяют кругозор, знакомят с национальными особенностями
страны изучаемого языка, • формируют толерантность к дру гой культуре
и эмпатию, • способствуют анализу стереотипного поведения представителей
иноязычной среды, • способствуют исследованию страноведческих явлений и их
сравнению с явлениями родной культуры.

Необходимо подчеркнуть, что вышеуказанные группы, типы
и виды упражнений не перечислены в каком-либо определен-
ном порядке нарастания языковых и операционных трудностей.

Наоборот, их можно использовать в любом порядке, потому что,
как мы уже обращали внимание, пословицы и поговорки явля-
ются лишь средством для достижения определенных целей на
уроке иностранного языка.

АНАЛИЗ ПОЛЬСКИХ УЧЕБНИКОВ —

МАТЕРИАЛЫ, МЕТОДЫ И РЕЗУЛЬТАТЫ ИССЛЕДОВАНИЯ

С целью изучения наличия пословиц и поговорок на уроке рус-
ского языка как иностранного, мы проанализировали 14 учеб-
ников, изданных в Польше в 1999–2014 годах. Исследованные
нами учебные пособия предназначены для учеников: 1) средней
школы: Вот и мы (годы издания 2008–2010), «Новые встречи»

(2002–2005), Как дела? (2002–2004), Новый Диалог (2012–

2014), Экспедиция (2002–2005), Успех (2002–2004), 2) гим-
назии: Эхо (2011–2013), Прогулка (2009–20011), Кл@ссно!

(2004–2006), В Москву (1999–2001), Времена (2004, 2007, 2011)

и 3) начальной школы: Ступени (2008–2011), Моя волшебная
азбука (2006–2007), В школу (1999–2001)11. Нашей общей це-11 В связи с реформой образования 2017 года, в Польше c 2019 года были упразд-нены существовавшие с 1999 года гимназии. По этой причине нами было

238

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

лью было определить какие упражнения присутствуют в разных
школьных учебных пособиях для русского языка, а не оценивать
учебники и поэтому мы проанализировали книги для гимнази-
стов хотя после реформы образования в 2017 году в Польше гим-
назии не существуют.

В нашем исследовании мы попытались найти ответы на
следующие вопросы: Присутствуют ли пословицы и поговорки
в учебниках? Какое количество упражнений находится в ис-
следованных пособиях? Какие типы упражнений обнаружены
в учебниках для средней, начальной школ и для гимназии? Все
упражнения, которые мы нашли в данных учебниках, были про-
анализированы и отнесены к тем группам, типам и видам упраж-
нений, которые рассматривались выше в настоящей статье.

Итак, в 6 типах пособий для средней школы мы обнаружили

128 пословиц и поговорок, в 5 типах учебников для гимназистов

— 116 паремий, а в учебниках для учеников начальной школы —

23 паремиологические единицы.

СРЕДНЯЯ ШКОЛА

В учебниках для учеников средней школы мы обнаружили

30 упражнений, которые содержат по несколько пословиц:

4 упражнения в учебнике Новый Диалог, 4 в Вот и мы, 1 в «Но-
вые встречи», 7 в Успех, 2 в Как дела? и 12 в Экспедиция. В состав
шести упражнений включены по две инструкции, которые мог-
ли бы быть отдельными заданиями, входящими в выше описан-
ные группы. Например, одно упражнение из учебника Новый
диалог включает две инструкции, которые относятся к разным
вышеуказанным группам: 1) Прочитай пословицы и поговор-
ки и подбери к ним иллюстрации (первая группа, лингвостра-
новедческие упражнения) и 2) Как ты понимаешь пословицы
принято решение исследовать все учебники, изданные в 1999–2014 годах

(они использовались на уроках русского языка как иностранного в польских
школах еще даже до 2019 года). Стоит заметить, что рассматриваемые
вопросы обучения иностранному (русскому) языку в польской школе,
касающиеся способов внедрения паремий на уроках, требуют дальнейшего
исследования. Вследствие этого, результаты анализа новых учебников

(например, Всё просто! , Как раз), разработанных в соответствии с реформой

2017 года, будут представлены в следующей статье.

239

MARZANNA KAROLCZUK
и поговорки? Согласен/Согласна ли ты с ними? (вторая группа,
лингвострановедческие упражнения).

I) Упражнения на идентификацию определенных явлений

Результаты исследования учебников показали, что их авто-
ры сосредоточили внимание на трех видах упражнений первой
группы, т.е. лингвострановедческих, лексических и фонетиче-
ских.

Четыре лингвострановедческих упражнения первой группы,
т.е. упражнения на идентификацию определенных явлений мы
нашли в двух учебных пособиях, это:

Новый Диалог: Прочитай пословицы и поговорки и подбери к ним иллю-
страции ( В гостях хорошо, а дома лучше; Всякому мила своя сторона; В своем доме и стены помогают);

Экспедиция: О русской бане сложено немало пословиц поговорок, под-тверждающих ее значение в жизни русского народа. Вот некоторые из них:

Пристал как банный лист; Когда паришься, тогда не старишься; Баня
все грехи смоет; Помылся в бане — как сто пудов с себя снял.

Мы обнаружили одно лексическое упражнение на идентифика-
цию:

Экспедиция: Наведи порядок в пословицах по теме Времена года ( Зимой

— морозы, а летом — грозы; Спасибо мороз, что снегу принес; У февраля
два друга — метель да вьюга и др.).

Грамматические упражнения первой группы не были учтены
авторами учебных пособий, т.е. пословицы и поговорки не ис-
пользуются как образцы грамматических структур для ознаком-
ления (или повторения) с новым материалом. В двух учебниках
мы нашли шесть фонетических упражнений, которые способ-
ствуют обучению произношению и интонации, напрмер:

Вот и мы: Posłuchaj rosyjskiego powiedzonka i powtórz je za lektorem: Лю-бишь кататься, люби и саночки возить.

Экспедиция: Ш в русском языке всегда твердое. Слушай и повторяй.

II) Продуктивные упражнения

Самую большую группу упражнений составляют продуктив-
ные упражнения лингвострановедческого характера. В учебни-
ках обнаружено 19 инструкций этого типа, например:

240

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

Новый диалог: Прочитай пословицы о дружбе и объясни их значение: Без
беды друга не узнаешь; Легко друзей сохранить и т.д.

Вот и мы: Jak rozumiesz treść podanego powiedzenia? Postaraj się uzasadnić swoje zdanie ( По одежде встречают, по уму провожают);

Новые встречи: Пословица — это народная мудрость. В русском языке мно-
го пословиц со словом друг. Прочитай пословицы и скажи по-польски, как
ты понимаешь их значение. Какие польские пословицы им соответствуют?

( Дерево живет корнями, а человек друзьями; Дружба, как стекло: разо-бьешь — не сложишь; Друга легче потерять, чем найти и т.п.);

Экспедиция: Пословицы и поговорки о гостях. Прочитай и объясни их
значение ( Гостю щей не жалей, а погуще лей; В чужом доме не будь при-метливым, а будь приветливым; Не бойся гостя сидящего, а бойся гостя
стоящего и т.п.);

Успех: Объясните по-русски значение этих пословиц и подберите к ним
польские эквиваленты: Дети родителей не выбирают; Малые дети за-снуть не дают, большие вырастут — сама не спишь; Маленькие дети

— маленькие бедки и т.п.;

Как дела? : Прочитайте пословицы о дружбе. Вспомните, какие вы знаете
польские пословицы о дружбе. А может быть, вы знаете такие пословицы
на другом языке? ( Друзья познаются в беде; Друзья наших друзей — наши
друзья и т.д.

В проанализированных учебных пособиях обнаружены два лек-
сических упражнения и одно фонетическое, относящиеся к про-
дуктивной группе:

Экспедиция: Переведи русские пословицы о дружбе на польский язык

( Друга ищи, а найдешь — береги; Крепкую дружбу и топором не разру-
бишь; Дружба что стекло: сломаешь — не починишь и др.);

Успех: Соедините друг с другом части «праздничных» пословиц и погово-
рок (1. Январь на порог …, 2. Будет и на нашей улице …. 3. Без кота …; а) при-
было дня на куриный шаг, б) праздник, в) … мышам масленица и др.);

Вот и мы: Posłuchaj rosyjskiego przysłowia. Postaw akcenty i przeczytaj zdanie, zwracając uwagę na intonację ( Где блины, там и мы, где с маслом каша, там
и место наше! ).

III) и IV) Упражнения для развития речи и рефлексивные
упражнения

Третья и четвертая группа упражнений очень редко встреча-
ются в исследованных учебниках. Только в одном дидактиче-
ском пособии мы отметили два упражнения для развития уст-
ной и письменной речи и одно рефлексивное, например:

Экспедиция: По радио в прогнозе погоды на неделю ты услышал пословицу

Осень — погод восемь. Ты встречаешься со своим ровесником и разговари-
ваете об этом. Запиши ваш разговор.

241

MARZANNA KAROLCZUK

Экспедиция: В народе говорят: На вопрос, кто друг, кто нет, в трудный
день найдешь ответ. Как ты понимаешь эту пословицу в контексте прохо-
димой темы (международные конфликты).

Итак, самое большое количество упражнений, использующих
пословицы и поговорки как дидактический материал в учебни-
ках для учеников средней школы, относится к продуктивным
упражнениям лингвострановедческого характера, а наимень-
шее количество — к рефлексивным. Ни в одном учебнике мы
не нашли грамматических упражнений и упражнений, базиру-
ющихся на текстах.

ГИМНАЗИЯ

В учебниках для учеников гимназии мы отметили 22 упраж-
нения, которые содержат по несколько пословиц. В пособии

Эхо мы нашли восемь упражнений, в Прогулка — 6, во Време-
на — 5, в Кл@с сно! — 2, а в В Москву — 1. Как и в учебниках, предназначенных для учеников средней школы, так и в пособиях
для гимназистов, обнаружены упражнения, в которых две
инструкции, и их можно отнести к двум разным группам или
типам упражнений.

I) Упражнения на идентификацию определенных языковых
явлений

В этой группе упражнений авторы проанализированных
учебников предложили три вида заданий. Мы отметили одно
лексическое упражнение этой группы:

Прогулка: Прочитай пословицы и выбери те, которые у тебя ассоциируются
с темой «Покупки» ( Сидит, как на корове седло; Разговором сыт не
будешь; Каков вопрос, таков ответ; Денег нет, так всякая цена дорога; Не все то золото, что блестит; Старый друг лучше новых двух и др.); В исследованных пособиях отсутствуют лингвострановедческие
упражнения на идентификацию, но есть по одному грамматиче-
скому и фонетическому упражнению:

Времена: Прочитай пословицы. Подчеркни прилагательные ( На чужой
сторонушке рад родной воронушке; На чужой земле и весна не красна; Невесело птичке в золотой клетке);

242

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

Кл@ссно! : Wysłuchaj przysłów o zdrowiu. Wstaw akcenty i przeczytaj przysłowia ( В здоровом теле — здоровый дух; Где здоровье, там и красота; Где
кашель, там и болезнь и др.).

II) Продуктивные упражнения

Самую большую группу продуктивных упражнений в учеб-
никах для гимназистов составляют лингвострановедческие ин-
струкции. Их общее количество в пособиях — 16, например:

Эхо: Прочитай пословицы про здоровье и запиши их польские эквиваленты

( Больной — и сам не свой; Здоровье дороже богатства; Тот здоровья не
знает, кто болен не бывает);

Прогулка: Przeczytaj przysłowia. Zastanów się nad ich znaczeniem. Jakie znasz polskie przysłowia o wiośnie i lecie? ( Весна богата цветами, а осень хлебами; Кто спит весною, плачет зимою; Летний день год кормит; Летом без
дела сидеть — зимой хлеба не иметь и др.);

Кл@ссно! : Wysłuchaj przysłów o zdrowiu. Czy znasz ich polskie odpowiedniki? ( Здоровье дороже денег; Кто не болел, тот здоровью цены не знает; Деньги потерял — ничего не потерял, время потерял — многое потерял,
здоровье потерял — все потерял и др.)

В Москву: Животные в русских пословицах. Читай. Подбери польские ва-
рианты этих пословиц ( Слон, попавший в посудную лавку; Ему медведь на
ухо наступил; Он смотрит, как баран на новые ворота; Он сразу берет
быка за рога и др.);

Времена: Прочитай пословицы. Скажи, как ты их понимаешь ( Близко
видно, да ногам обидно; Низко — так близко, а высоко — так далеко).

Среди продуктивных упражнений, кроме вышеуказанных линг-
вострановедческого характера, мы нашли также три лексиче-
ских упражнения:

Эхо: Соедините части пословиц про спорт. Работайте в парах ( Главное
соревнование — борьба с самим собой; Со спортом не дружишь — не раз
о том потужишь; В здоровом теле здоровый дух и др.);

Кл@ссно! Posłuchaj przysłów, potem przeczytaj je sam/-a. Przetłumacz je na język polski ( Движение — спутник здоровья; Лучшего средства от хвори
нет: делай зарядку до старости лет);

Времена: Соедини части пословиц ( Как в мае дождь, так и будет рожь; Сегодня не тает, а завтра Бог знает; Ветер снег съедает; Весна и осень
на пегой кобыле ездят).

Авторы учебников для учеников гимназии не предложили
в проанализированных нами пособиях таких видов заданий,
как: грамматические, фонетические, а также упражнений, вы-
полняемых на основе текста.

243

MARZANNA KAROLCZUK

III) и IV) Упражнения для развития речи и рефлексивные
упражнения

Можно сказать, что упражнения, развивающие устную
и письменную речь, а также рефлексивные упражнения не были
учтены в учебниках для гимназистов. Мы обнаружили только
одно упражнение, классифицированное нами как задание, спо-
собствующее развитию речи:

Времена: Прочитай пословицы. В каких ситуациях, связанных со школьной
жизнью, ты можешь их употребить ( Повторение — мать ученья; Учиться
никогда не поздно; Кончил дело, гуляй смело; Ум хорошо, а два лучше).

Подводя итог, в дидактических комплексах для учеников гим-
назии мы отметили шесть видов упражнений, среди которых
самое большое количество составляют лингвострановедческие
инструкции продуктивного характера. Продуктивные лек-
сические задания оказались на втором месте по количеству
инструкций. Авторы учебников предложили по одному грам-
матическому и фонетическому заданию на идентификацию
определенных явлений и одно задание для развития речи.

В проанализированных пособиях отсутствуют лингвострано-
ведческие упражнения первой группы, грамматические, фоне-
тические и связанные с текстом второй группы, а также реф-
лексивные упражнения.

НАЧАЛЬНАЯ ШКОЛА

В учебных пособиях, адресованных ученикам начальной школы
мы отметили 13 упражнений, содержащих по несколько посло-
виц. Десять заданий мы нашли в учебнике Ступени, а три в Моя
волшебная азбука. В книге В школу пословицы и поговорки
присутствуют самостоятельно, без инструкции выполнения
упражнения. Несколько упражнений содержат по 2 инструкции,
которые можно отнести к двум разным видам.

I) Упражнения на идентификацию определенных языковых
явлений

В рамках первой группы упражнений мы отметили четыре
лингвострановедческих упражнения в одном учебнике — Сту-
пени, например:

244

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

Ступени: Прочитай пословицы. Zilustruj jedno z nich i kaligraficznie podpisz swój rysunek właściwym przysłowiem ( В гостях хорошо, а дома лучше; По
одежде встречают, по уму провожают);

II) Продуктивные упражнения

Вторая группа упражнений представлена с помощью двух ви-
дов заданий. Исследование показало, что упражнения можно
отнести к инструкциям лингвострановедческого характера. Ав-
торы учебника Ступени предложили десать таких инструкций,
а авторы пособия Моя волшебная азбука — два, например:

Ступени: Прочитай пословицу. Objaśnij po polsku, jak rozumiesz to przysłowie. Może znasz jego polski odpowiednik? ( Здоровья не купишь);

Моя волшебная азбука: Прочитай поговорку. Вы согласны с ней? ( Кто
хочет много знать — тому надо мало спать! ).

Мы нашли также в Моя волшебная азбука одно лексическое
упражнение:

Моя волшебная азбука: Восполните пословицы антонимами. Переведите,
пожалуйста, пословицы на польский язык ( Слушай больше — говори
меньше; Друга потерять легче, найти — хуже; Напрямик ближе, кругом

— скорее и др.).

III) и IV) Упражнения для развития речи и рефлексивные
упражнения

Среди проанализированных дидактических пособий для уче-
ников начальной школы мы обнаружили одно упражнение, на-
правленное на развитие речи и не нашли ни одного рефлексив-
ного задания:

Моя волшебная азбука: Закончите диалоги пословицами (выберите из за-
дания 3а).

— Мама, я поссорилась с Сережей.

— Так помиритесь, ведь вы так дружили.

— Нет, я на него обиделся.

— Помни, что … .

Следует отметить, что мы обнаружили паремии в учебнике

В школу, но без заданий к ним.

Представленный материал показывает, что ученики началь-
ной школы знакомятся с пословицами и поговорками посред-

245

MARZANNA KAROLCZUK
ством лингвострановедческих упражнений, которые относятся
к группе продуктивных, и к группе упражнений на идентифика-
цию определенных явлений. Кроме того, авторы пособий пред-
ложили одно лексическое задание из первой и второй группы
и одно рефлексивного характера.

ОБСУЖДЕНИЕ И ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Наше исследование показало, что паремии используются в учеб-
ных пособиях по русскому языку как иностранному, главным
образом, в качестве инструмента познания русской культуры
и языка. Об этом свидетельствует большое количество лингво-
страноведческих упражнений (всего 47 инструкций) продуктив-
ного характера. Эти упражнения обладают еще одной ценной
особенностью. Они позволяют ученикам осознать их родную
культуру через сопоставления русских и польских пословиц
и поговорок. В учебниках преобладают такие инструкции к линг-
вострановедческим упражнениям, как: Как понимаешь русские
пословицы? ; К русским пословицам и поговоркам подбери их
значение на русском языке, указанное справа; Подбери поль-
ские варианты записанных русских пословиц и т.п. Следова-
тельно, с помощью этих заданий ученики познают паремии рус-
ского языка и их языковые формы, осознают языковые cходства
и различия в изучаемом и родном языке. Этот вид упражнений
был обнаружен во всех дидактических пособиях, кроме учебни-
ка В школу. Лингвострановедческие задания на идентификацию
определенных явлений (восемь инструкций) выявлены в двух
книгах для учеников средней школы ( Новый Диалог) и в одной
для школьников начальной школы ( Ступени).

Необходимо остановиться на упражнениях, развивающих
устную и письменную речь, а также рефлексивных упражнени-
ях. В исследованных учебниках присутствуют четыре инструк-
ции, которые влияют на устную и письменную речь учеников
и одна рефлексивная. Эти две группы заданий, по нашему мне-
нию, являются важными в процессе формирования межкуль-
турной и коммуникативной компетенции, т.е. подготовки уча-
щихся к эффективному и удовлетворительному общению на
иностранном языке. Мы их отметили в самых старых учебниках
по году издания ( Экспедиция для средней школы, Времена для

246

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

гимназии, Моя волшебная азбука для начальной школы), кото-
рые, в настоящее время, используются на уроках русского языка
спорадически, но их можно применять в школьной практике не-
зависимо от того, какой учебник реализуется на уроке.

По нашему убеждению, лингвострановедческие упражнения
на идентификацию, а также продуктивного характера следует
считать важными, но недостаточными в подготовке к успешному
общению. Они помогают осознать существование русских и поль-
ских пословиц и поговорок в языке и готовят к их практическо-
му использованию в речи. Следовательно, необходимо внедрять
упражнения, развивающие устную и письменную речь на ино-
странном (русском) языке, в ходе выполнения которых учащие-
ся усваивают, в каких ситуациях они могут употреблять русские
паремии. В свою очередь, рефлексивные упражнения углубляют
навыки и умения учеников, формируют объективные отноше-
ния к чужой культуре посредством анализа пословиц и погово-
рок как единиц, в которых отражена культура другого народа.

Результаты других исследований подтверждают наши рас-
суждения. Алла Белоусова и Нина Еприцкая12, ссылаясь на мно-
гих авторов, утверждают, что одного подхода, связанного с «по-
иском подходящих пословиц и поговорок, анализом их общего
образного содержания, сопоставлением общих смыслов, вы-
раженных в иноязычном и родном вариантах пословиц, явно
недостаточно». В результате эмпирического исследования, эти
авторы показали, что применение паремий в образовательном
процессе является эффективным средством развивающего обу-
чения, если используется интегративный подход, предполагаю-
щий переводную интерпретацию пословиц и поговорок, подбор
культурно значимого смыслового анализа языковых единиц, со-
поставительный лингвокультурологический анализ, понимание
учащимися важности анализа и сравнения смысловых образов,
отраженных в пословицах и поговорках.

Соглашаясь с Юлией Евграфовой13, необходимо подчеркнуть,
что анализ плана содержания и плана выражения паремий в раз-

12 А. К. Белоусова, Н. К. Еприцкая, Совершенствование обучения иностранному языку через сравнительный анализ образов пословиц и поговорок,

„Ин те грация образования” 2018, т. 22, № 4. с. 761.

13 Ю. А. Евграфова, Структура и семантика паремий русского и английского
языков, содержащих социальные стереотипы о мужчине (на примере
внешности), „Вестник Московского государственного областного университета (электоронный журнал)” 2017, nr 2, c. 10.

247

MARZANNA KAROLCZUK
ных языках «поможет не только лучше понять другие культу-
ры, избежать недопонимания и конфликтов, но и не потерять

‘cебя’ в ускоряющейся глобализации» и поэтому рассматри-
ваемые вопросы обучения русскому языку в польской школе,
касающиеся способов работы на уроках, требуют дальнейшего
исследования.

Надеемся, что предложенные упражнения и выводы из про-
веденного анализа послужат источником вдохновения, рефлек-
сии для авторов новых учебников русского языка и учителей.

The article was created thanks to the research carried out on the
project financed from the grant received from the Polish Mini-
stry of Education and Science under the Regional Initiative of

Excellence program for the years 2019–2022, project number

009/RID/2018/19, the amount of funding 8 791 222,00 zloty.

REFERENCES

Azimov, El’khan G., and Shchukin, Anatoliy N. Novyy slovar’ metodicheskikh terminov i ponyatiy (teoriya i praktika obucheniya yazykam). Moskva: Izdatel’st-vo IKAR, 2009 [Азимов, Эльхан Г., Щукин, Анатолий Н. Новый словарь
методических терминов и понятий (теория и практика обучения
языкам). Москва: Издательство ИКАР, 2009].

Belousova, Alla K, Yepritskaya, Nina K. “Sovershenstvovaniye obucheniya inostran-nomu yazyku cherez sravnitel’nyy analiz obrazov poslovits i pogovorok.” Inte-gratsiya obrazovaniya, 2018, T. 22, no. 4: 750–765 [Белоусова, Алла К., and

Еприцкая, Нина К. “Совершенствование обучения иностранному языку
через сравнительный анализ образов пословиц и поговорок . ” Интеграция
образования, 2018, Т. 22, no. 4: 750–765] < https://edumag.mrsu.ru/content/
pdf/18–4/10.pdf>.

Buja, Elena. “Proverbs as a Means of Crossing Cultural Borders.” Acta Universitatis Sapientiae, Philologica, 2018, no 10(2): 85–97.

Chlebda, Wojciech. “O chem dumayet russkiy indyuk, ili ob ekvivalentakh poslovits v dvuyazychnom slovare”, Przegląd Rusycystyczny, 2008, no 4 (124): 90–

104 [Хлебда, Войцех. “О чем думает русский индюк, или об эквивалентах
пословиц в двуязычном словаре”, Przegląd Rusycystyczny, 2008, no 4 (124): 90–104].

Karolczuk, Marzanna. “Sovershenstvovaniye inostrannogo(russkogo) yazyka
v shko le posredstvom poslovits i pogovorok.” Chuzhdoezikovo obuchenie/Foreign language teaching, 2021, Т. 3/21, no. 48: 297–309 [Karolczuk, Marzanna.

“Совершенствование иностранного (русского) языка в школе посредством
пословиц и поговорок.” Chuzhdoezikovo obuchenie-Foreign language teach-
ing, 2021, Т. 3/21, no. 48: 297–309].

248

ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ…

Keshavarz, Mohammad H., Amro, Majed. “Attitude of Muslim students towards En-
glish idioms and proverbs.” International Journal of Society, Culture and Language, 2019, no 7(1): 40–51.

Koryakovtseva, Nataliya F. Teoriya obucheniya inostrannym yazykam. Produktivnyye obrazovatel’nyye tekhnologii. Moskva: Izdatel’skiy tsentr «Akademiya», 2010 [Коряковцева, Наталия Ф. Теория обучения иностранным языкам.

Продуктивные образовательные технологии. Москва: Издательский
центр «Академия», 2010].

Lomakina, Ol’ga V., Mokiyenko, Valeriy M. “Tsennostnyye konstanty rusinskoy паремиологии (на фоне украинского и русского языков).” Русин, 2010, no.

4(54): 303–317 [Ломакина, Ольга В., Мокиенко, Валерий М. “Ценностные
константы русинской паремиологии (на фоне украинского и русского
языков).” Русин, 2010, no. 4(54): 303–317.

Meriacreu, Aliona. “Insights into a culture’s worldview through proverbs and sayings.” Intertext, 2018, no 3–4: 231—240.

Mokiyenko, Valeriy M. “Russkiye poslovitsy v shkole.” Vestnik Kemerovskogo gosudarstvennogo universiteta, 2015, no. 1(61), T 1: 101–104 [Мокиенко, Валерий

М. “Русские пословицы в школе.” Вестник Кемеровского государственного
университета, 2015, no. 1(61), T 1: 101–104] < https://cyberleninka.ru/arti-
cle/n/russkie-poslovitsy-v-shkole-opyt-uchebnoy-leksikografii/viewer>.

Ozhegov, Sergeyi I., Slovar’ russkogo yazyka. Moskva: Izdatel’stvo russkiy yazyk, 1984. [Ожегов, Сергей И., Словарь русского языка. Москва: Издательство

Русский язык, 1984].

Yevgrafova, Yuliya A. “Struktura i semantika paremiy russkogo i angliyskogo yazykov, soderzhashchikh sotsial’nyye stereotipy o muzhchine (na primere vneshnosti).”

Vestnik Moskovskogo gosudarstvennogo oblastnogo universiteta (elektoronnyy zhurnal), 2017, no 2: 1–12 [Евграфова, Юлия А. “Структура и семантика
паремий русского и английского языков, содержащих социальные
стереотипы о мужчине (на примере внешности).” Вестник Московского
государственного областного университета (электоронный журнал),

2017, no 2: 1–12] < https://doi.org/10.18384/2224-0209–2017–2–813>.

Сhacoto, Lucilia. “De médico e de louco todos nós temos um pouco. A saúde nos
provérbios portugueses.” Paremia, 2018, no 27: 95–104, < https://cvc.cervantes.

es/lengua/paremia/pdf/027/009_chacoto.pdf>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15522

R E C E N Z J E

LUDMIŁA ŁUCEWICZ
https://orcid.org/0000-0002-6340-2598

Uniwersytet Warszawski

Zinaïda Guippius et Dmitri Mérejkovski, deux intellectuels russes
face à l’Europe // „Slavica Occitania” 2022, nr 54, Olga Blinova,

Victoire Feuillebois, Daria Sinichkina (red.), 490 s.

Известный в современной славистике французский журнал

«Slavica Occitania» («Славика Окситания») посвятил свой оче-
редной том (2022, nr 44) актуальной исследовательской пробле-
ме: Зинаида Гиппиус и Дмитрий Мережковский, два русских
интеллектуала лицом к лицу с Европой. Основу тома соста-
вили доклады, прозвучавшие на престижной международной
научной конференции Мережковские и Европа, которая состо-
ялась в Париже осенью 2022 г. и собрала ученых из Франции,

Германии, Польши, Канады, Латвии, России, США. Структурно
номер включает Вступление и четыре тематических раздела.

Первый раздел, Европейские инспирации творчества Зина-
иды Гиппиус и Дмитрия Мережковского, посвящен европей-
ским веяньям в произведениях знаменитой четы.

Ольга Блинова (Страсбургский университет и Национальный
институт восточных языков и культур (INALCO, Франция) в ста-
тье «Серафита» Оноре де Бальзака и концепт тройственного
союза у Зинаиды Гиппиус и Дмитрия Мережковского: исследо-
вание одного из возможных путей влияния тщательно изучила
историю бытования и рецепции мистического романа Бальзака
в России XIX века и предложила оригинальный опыт исследова-
ния его влияния через посредство эссе Ипполита Тэна Бальзак
на произведения супругов Мережковских и, в частности, на раз-
работку концепта тройственного союза — краеугольного камня
их эротического эксперимента, который должен был предвос-
хитить воцарение Церкви Третьего Завета. Исследовательница

250

RECENZJE
также выявила различия в интерпретации мистической фигуры
бальзаковского андрогина, отметив, что, если Дмитрий Мереж-
ковский использует образ Серафиты в своих произведениях для
демонстрации духовного превосходства ряда персонажей, то Зи-
наида Гиппиус сосредоточивает свое внимание в основном на
андрогинности Срефиты-Серафитуса как залоге существования
пути к совершенствованию для всех людей.

Татьяна Викторова (Страсбургский университет, Франция)

в статье «Европа-Содом»? Диалог Мережковских с Марселем

Прустом в книге «Тайна Запада: Атлантида-Европа» обра-
тила внимание на своеобразие подхода Мережковского к твор-
честву знаменитого французского писателя в контексте общего
интереса к нему русской эмиграции, проявленного в ходе встреч

Франко-Русской студии и первых переводов Поисков утра-
ченного времени Борисом Шлецером и Галиной Кузнецовой.

Дмитрий Мережковский, процитировав в своем монументаль-
ном труде Тайна Запада (глава Европа-Содом) ряд фрагментов
из романа Пруста, предаёт проклятию не только Европу, став-
шую, по словам русского автора, местом всех грехов рода чело-
веческого, но и Пруста, который «сам обитатель Содома, если
и «пощаженный небесным огнем», то, кажется, только напо-
ловину, спасшийся весь в страшных ожогах, полуживой». При
этом Викторова констатирует, что невзирая на суровый диагноз
и обличительный тон, именно у Пруста — «величайшего писа-
теля современной Европы», Мережковский и Гиппиус обнару-
живают стиль письма, позволяющий примирить противоречия;
приблизиться к «тайне третьего пола», которую они пытаются
разрешить в рамках «тройственного союза» с Дмитрием Фило-
софовым; и, наконец, указать гибнущему миру, как на Западе,
так и на Востоке, – его возможное воскресение.

Флоранс Коррадо-Казанская (Университет Бордо-Монтень,

Франция) в статье Мережковские и маленькая Тереза анали-
зирует образ святой Терезы Лизьеской, присутствующий как
в стихах Зинаиды Гиппиус, так и в эссе Дмитрия Мережковского

Маленькая Тереза. Текст Мережковского, утверждает автор ста-
тьи, содержит размышление о святости, а истолкование жизни
маленькой Терезы представлено как знаменование пришествия

Царства Духа; в поэзии Зинаиды Гиппиус маленькая Тереза
предстает многозначно: то как символ Вечно Женственного, то
как образ любимой собеседницы, то как метафорическое выра-

251

RECENZJE
жение этико-эстетической простоты, к творческому воплоще-
нию которой стремилась сама поэтесса.

Юрий Орлицкий (Российский государственный гуманитар-
ный университет, Россия) рассматривает Европейское в стихе

Зинаиды Гиппиус. Проанализировав верификационную тех-
нику Зинаиды Гиппиус (метрику, рифмику, строфику), ученый
убедительно продемонстрировал ее новаторский подход к, каза-
лось бы, традиционному репертуару используемых технических
средств. За внешней уравновешенностью в поэзии Гиппиус, как
оказалось, с одной стороны, вполне уживаются очень разноо-
бразные стиховые формы, ориентированные на европейскую
традицию, такие, как свободный стих, логаэдообразные компо-
зиты силлабо-тоники и тоники, эксперименты с рифмой, что по-
зволяет поставить поэтессу в один ряд с самыми радикальными
мастерами русского стиха Серебряного века; с другой стороны,
в области строфики поэтесса демонстрирует приверженность
традиционному способу сочетания и переплетения строф. По-
добное сочетание традиционного и новаторского исследователь
обнаружил и в стихе Мережковского.

Второй раздел тома Русский и/или европейский модернизм:

дело Дмитрия Мережковского затрагивает природу модерниз-
ма в творчестве русского писателя.

Леонид Ливак (Университет Торонто, Канада) в статье Дми-
трий Мережковский и модернистская культурная общность
констатирует тот факт, что писатель до сих пор занимает доволь-
но неопределенное место в истории русского и транснациональ-
ного модернизма. Ситуация, сложившаяся вокруг Мережковско-
го, неоднозначна: с одной стороны, современники, враждебно
настроенные по отношению к модернизму, подчеркивали роль
писателя в деле проникновения и распространения в России
идей и концепций, связанных с художественным направлени-
ем «модерн» и «новым сознанием»; с другой стороны, много-
численные приверженцы модернистских идей отказывали Ме-
режковскому в принадлежности к модернизму. Данная статья
затрагивает вопрос о роли и месте Мережковского в русском
и европейском культурном поле; автор рассматривает «случай

Мережковского» как в общем контексте модернистской исто-
риографии, так и в последующих тематических преломлениях

(в центре его внимания: граница между миноритарными куль-
турами в России, в частности, между интеллигентской и модер-

252

RECENZJE
нистской культурными общностями; центр и периферия русской
модернистской культуры на разных этапах ее существования;
модернистские стратегии по отношению к свободному культур-
ному рынку и к политической власти).

Елена Андрущенко (Институт мировой литературы им. А.М.

Горького Российской академии наук, Россия) рассмотрела «слу-
чай Мережковского» в ином контексте. В статье Реми де Гурмон
в России: «случай» Дмитрия Мережковского, изначально от-
мечено, что личность и творчество Реми де Гурмона — фран-
цузского писателя, эссеиста, художественного критика, при-
влекали большое внимание русских модернистов. Его изящные
портреты писателей и поэтов, представленные в Книге масок

(1896), оказали определенное влияние на становление и раз-
витие в России новой литературно-критической формы. Между

Книгой масок Реми де Гурмона и Вечными спутниками (1896)

Дмитрия Мережковского исследовательница устанавливает ти-
пологическую связь, обусловленную общими процессами в рус-
ской и французской литературах в конце XIX в. Новые подходы
к оценке явлений литературы тогда выразились, прежде всего,

1) в субъективном отборе имен для анализа, что было обусловле-
но субъективным «я» критика; 2) в противопоставлении своей
интерпретации научному способу изучения; 3) в формировании
собственной литературной иерархии.

Вадим Полонский (Институт мировой литературы им. А.М.

Горького Российской академии наук, Россия, Университет

МГУ-ППИ, Китай) затронул вопрос, касающийся Биографики

Д. С. Мережковского в контексте западноевропейской и рос-
сийской традиции жизнеописательного жанра. Ученый на-
помнил, что западная критика зачастую сопоставляла историче-
ское и биографическое письмо Мережковского с археологизмом

Георга Эберса, эстетским стилизаторством Флобера как автора

Саламбо и универсалиями Ипполита Тэна. При этом оставал-
ся открытым вопрос о природе впечатляющего сходства между
биографиями Наполеона, созданными Леоном Блуа и Мереж-
ковским, поскольку есть косвенные свидетельства, до сих пор
научно не верифицированные, в пользу влияния ранних тек-
стов русского писателя на французского автора. Биографиче-
ские сочинения Мережковского важно соотносить с жанровым
репертуаром линии религиозного традиционализма правого
толка — нарочито стигматизированной и дискредитированной

253

RECENZJE
в господствующей аксиологии культуры после Второй мировой
войны. В статье особое внимание уделяется книгам Данте и На-
полеон. При этом подчеркивается, что в Данте Мережковский
выступает в качестве компилятора, «законсервировавшего»

в одном произведении компендиум общих мест русской Дантеа-
ны Серебряного века. Что же касается книги Наполеон, то здесь
тотальная сакрализация картины мира находит типологическое
соответствие, с одной стороны, в литературе «католического об-
новления», а с другой — в автоагиографических произведениях
русской старообрядческой традиции.

Дарья Кунцевич (Университет Бордо Монтень, Франция)

в статье Дмитрий Мережковский и Николай Минский, два ре-
лигиозных голоса в «Меркюр де Франс» обратила внимание на
факт, что в 1907 г. особое внимание редакции журнала «Мер-
кюр де Франс» привлекла религиозная ситуация. Журнал про-
вел международный опрос по теме: Наблюдаем ли мы распад
или эволюцию религиозных идей и чувств? Мережковский
в своём ответе развивал идеи «нового религиозного сознания»,
а Минский отстаивал свою уникальную религию — меонизм.

В данном контексте автор статьи объясняет причины сотрудни-
чества «Меркюр де Франс» с русским дуэтом, а также выявляет

«разрыв» между позициями, высказанными Минским и Ме-
режковским.

Третий раздел тома Рецепция трудов Дмитрия Мережков-
ского в Европе включает статьи, затрагивающие проблемы вос-
приятия творчества Мережковского европейскими читателями.

Клэр Делоне (Сорбонна, Франция) посвятила свою статью

Ранней рецепции эссе «Л. Толстой и Достоевский» Дмитрия

Мережковского во Франции. Обращаясь к ранней французской
рецепции эссе Мережковского Л. Толстой и Достоевский, ав-
тор статьи предприняла попытку объяснить причины отно-
сительной неудачи, постигшей русского автора, вопреки всем
приложенным им усилиям для достижения успеха. Как указы-
вает Делоне, название работы Мережковского Л. Толстой и До-
стоевский подразумевало взаимодополняющую пару русских
художников слова, обе составляющие которой необходимы для
достижения синтеза; во Франции же оно, похоже, было про-
читано сквозь призму выбора: «Л. Толстой или Достоевский»

и даже противопоставления: «Против Л. Толстого, за Достоев-
ского». Негативную рецепцию, по мнению исследовательницы,

254

RECENZJE
во многом определило позиционирование, приписываемое Ме-
режковскому, по отношению к этому выбору — «За Достоевского
в ущерб Толстому», именно в тот момент, когда Толстой зани-
мал ведущее место как во Франции, так и во всем мире.

Виктуар Фëйбуа (Страсбургский университет, Франция) рас-
сматривает Влияние книги «Л. Толстой и Достоевский» Дми-
трия Мережковского на эссе «Гëте и Толстой» (1925) Томаса

Манна, предлагая читателям еще раз вернуться к вопросу о ев-
ропейской рецепции произведения Мережковского Л. Толстой
и Достоевский на примере эссе Томаса Манна Гëте и Толстой.

В этом эссе, опубликованном в 1925 году, Манн проводит парал-
лель между Гëте и Толстым, которая, на первый взгляд, удаляет
немецкого писателя от Мережковского. В действительности же,
этот текст наглядно показывает не только то, что Манн учится у
русского критика, но и то, что, в целом, особенности рецепции
книги Мережковского позволяют лучше понять ту своеобразную
новаторскую природу организации сравнения, которую русский
писатель в ней разрабатывает.

Мишель Никë (Университет Кан-Нормандия, Франция) со-
средоточивается на публицистических Предупреждениях Ме-
режковского и Солженицына Западу. Напоминая, что оба писа-
теля — Дмитрий Мережковский, уехавший из России в декабре

1919 г., и Александр Солженицын, изгнанный из СССР в феврале

1974 г., воспринимали коммунистическую идеологию как абсо-
лютное зло и предупреждали Запад об ее опасности. Ставя этику
выше вопросов экономических и политических, оба призывали

Запад сопротивляться этому злу морально. Мережковский даже
говорил о необходимости военной интервенции как открытой
борьбе с советской властью. Книга жившего во Франции русско-
го психолога Владимира Драбовича Хрупкость свободы и со-
блазн диктатуры (1934) в данном контексте помогает понять
с точки зрения социальной психологии идеологическую слепо-
ту Запада, о которой в свое время сожалели и Мережковский,
и Солженицын.

Четвертый раздел: Новые элементы европейской биографии

Зинаиды Гиппиус и Дмитрия Мережковского, по сути, биоби-
блиографический, вводящий в научный оборот неизвестные ма-
териалы.

Мария Тургиева (Сорбонна, Франция) в своей статье опреде-
ляет Роль кружка «Зелëная лампа» в жизни русской эмиграции.

255

RECENZJE

«Зелёная лампа», созданная в Париже в 1927 г. по инициативе

Мережковских, просуществовала тринадцать лет. Автор описы-
вает собрания кружка, его участников, обсуждаемые проблемы
и особо останавливается на беседах о духовном состоянии эми-
грации, личной свободе, возможности писать вдали от родины.

Изучение деятельности «Зелёной лампы», как резюмирует Тур-
гиева, позволяет понять значимость деятельности Мережков-
ских в эмиграции.

Маргарита Павлова (Институт русской литературы Россий-
ской академии наук, Россия) представила читателям Новые ма-
териалы к биографии Анны Гиппиус: первые годы эмиграции

(1920–1924). В статье дан краткий биографический очерк Анны

Николаевны Гиппиус (1875–1942) — второй по рождению из трех
сестер писательницы Зинаиды Гиппиус. Анна , будучи врачом
по образованию, в 1917 г. была мобилизована на фронт, даль-
нейшая история ее жизни практически неизвестна. На основе
документов и рукописей Анны Гиппиус, хранящихся в США (в

Центре русской культуры Амхерста, Библиотеке Иллинойского
университета — Урбана-Шампейн, Гуверовском институте), ав-
тор статьи прослеживает пути А. Н. Гиппиус в эмиграции: Кон-
стантинополь (1920–1921), Югославия (1921–1924), Франция

(1925–1942); особое внимание уделено до-французскому перио-
ду и ее участию в РСХД.

Александр Строев (Новая Сорбонна, Франция) представил
материалы, касающиеся Хроники жизни Дмитрия Мережков-
ского при немецкой оккупации по статьям французской прес-
сы: материалы для биографии. Изучив газетные статьи и мно-
гочисленные интервью Мережковского, автор статьи знакомит
читателей с повседневной жизнью писателя, его политически-
ми убеждениями, деятельностью во время немецкой оккупации,
кругом его знакомств в Биаррице в 1940–1941 гг. Эти материалы
раскрывают генезис последних книг Мережковского, таких, как

Тайна русской революции и Европа лицом к лицу с СССР, указы-
вают на связи его публичных выступлений летом 1941 г. и статьи

Большевизм и человечество, а также речи, произнесенной по
радио. Начавшаяся война подтверждает его предсказания 1920-
х — 1930-х гг. Журналисты представляют русского писателя как
пророка. Восприятие его творчества и его выступлений показы-
вает, что в конце жизни Мережковский пользуется славой по-
литического и мистического писателя. Пресса, контролируемая

256

RECENZJE
немцами, использует его антибольшевистские статьи для оправ-
дания войны против СССР.

Стоит также упомянуть, что том содержит именной указатель,
указатели цитируемых произведений Гиппиус и Мережковско-
го, а также цветные иллюстрации, репродукции как известных,
так и редких или впервые опубликованных фотографий и пор-
третов.

Думается том, прекрасно изданный французскими русиста-
ми, будет полезен читателям, интересующимся русской культу-
рой и литературой эпохи модернизма.

257

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

DOI 10.31261/pr.15569

ANDRZEJ NARLOCH
https://orcid.org/0000-0001-5225-289X

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Dorota Pazio-Wlazłowska, Церковь в кругу ценностей: семья,
традиция, патриотизм (по материалам интернет-портала

„Российской газеты”), Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk

[Prace Slawistyczne. Slavica 153], Warszawa 2021, s. 246

Recenzowana monografia składa się ze wstępu i sześciu rozdziałów.

Opracowanie uzupełnia zakończenie, spis skrótów, wykaz cytowanej
literatury, źródła ekscerpcji materiału oraz abstrakty w języku pol-
skim i angielskim. Głównym źródłem materiału empirycznego stał się
portal internetowy „Российская газета” (za lata 2011–2020), z któ-
rego autorka zaczerpnęła 443 artykuły. W badaniach istotną rolę ode-
grały dane słowników sentymentów (nacechowania), będące źródłem
oceny postrzegania analizowanych konceptów przez statystycznego
przedstawiciela języka rosyjskiego. Jak podaje Dorota Pazio-Wla-
złowska, zasadniczym zadaniem pracy jest uchwycenie kluczowych
dla rosyjskiej aksjosfery wartości i wyróżniających je cech. Poza tym
istotne miejsce zajmuje tu wewnętrzna korelacja aksjologiczna po-
między tytułowymi konceptami.

Analizowane przez Autorkę zagadnienia aksjolingwistyki są obec-
nie szeroko i chętnie podejmowane w językoznawstwie nie tylko dzię-
ki ich atrakcyjności, ale również ze względu na interesujące relacje
pomiędzy wartościowaniem a semantyką i pragmatyką językową.

System wartości jest uwarunkowany kulturowo, z tego względu nie
jest jednoznaczny i może budzić kontrowersje oraz różne interpre-
tacje. Nietuzinkowe i nowatorskie wydaje się osadzenie głównej osi
analizy w sferze sacrum. Na gruncie rosyjskim sfera ta jest reprezen-
towana przez Cerkiew Prawosławną. To z kolei uzasadnia poszuki-
wania wewnętrznych korelacji wartości wyznawanych przez Cerkiew
z innymi wartościami. Takie ujęcie wzajemnych zależności daje szan-

258

RECENZJE
sę na odtworzenie pewnego wycinka aksjosfery rosyjskiej. W recen-
zowanej monografii w centrum uwagi znalazły się takie wartości jak
rodzina, tradycja i patriotyzm — analizowane w ujęciu kognitywnym
w kategoriach konceptów. Koncepty te — skądinąd kluczowe dla Ro-
sjan — konfrontowane są właśnie z konceptem CERKIEW. Autor-
ka postawiła hipotezę, że pozytywne postrzeganie w rosyjskiej lin-
gwokulturze rodziny, tradycji i patriotyzmu znajdzie potwierdzenie
w bardziej złożonym konstrukcie konceptualnym tworzącym pewien
fragment konceptosfery. Ten wycinek konceptosfery obejmuje wła-
śnie badane koncepty RODZINA, TRADYCJA, PATRIOTYZM oraz
koncept CERKIEW. Autorka założyła również występowanie ścisłej
korelacji aksjologicznej między nimi.

Trafnie dobrana do postawionych celów i zadań właściwa metodo-
logia badawcza jest mocną stroną monografii. Bezsprzecznie szero-
ki zakres opracowania wymusił niejako uwzględnienie kilku metod:

analizy składnikowej, pól semantycznych, konfrontatywnej, analizy
tekstów i metody opisowej, co wydaje się słusznym rozwiązaniem.

Tak szeroka płaszczyzna metodologiczna uwarunkowana została
perspektywą zadań stojących przez monografią. Autorka omawia
w rozdziale pierwszym tylko najważniejszą literaturę dotyczącą języ-
ka wartości, rezygnując z szerszej prezentacji, niewnoszącej zapewne
niczego nowego do samego badania. Niemniej zwraca uwagę na nie-
które zagadnienia dotyczące systematyzacji terminologicznej.

O wartościach życiowych wyznawanych przez Rosjan dowiadu-
jemy się z kolei z rozdziału drugiego. Autorka konfrontuje bowiem
dwa podejścia do statusu rosyjskiej aksjosfery. Pierwsze z nich sta-
nowi współistnienie tradycyjnego rosyjskiego patriarchalno-ko-
lektywnego modelu i zachodniej kultury indywidualizmu. Drugie
natomiast jest odbiciem transformacji, a nawet kryzysu wartości
odnotowywanego od końca lat 80. XX wieku. Należy zaznaczyć, że
właśnie okres burzliwych przemian końca XX wieku pokazał zmia-
ny i przewagę określonych wartości w społeczeństwie rosyjskim, co
ma również niebagatelne znaczenie w obecnej sytuacji politycznej.

Rozważania na temat dominacji poszczególnych wartości prze-
platają się z oceną tradycji jako wartości społecznej. Wyznawane
przez Rosjan wartości zostały uzupełnione dość bogatymi danymi
statystycznymi, które jednoznacznie w centrum postawiły rodzinę.

Dorota Pazio-Wlazłowska wzbogaca je własną ankietą przeprowa-
dzoną wśród pracowników trzech ośrodków naukowych — Moskwy,

Petersburga i Jekaterynburga. Jednak jak sądzę, ankieta objęła zbyt

259

RECENZJE
małą liczbę respondentów, aby mogła zapewnić w pełni miarodajne
wyniki. Niemniej założenia tego rozdziału są istotne dla dalszych
części monografii.

Badane w rozdziale trzecim koncepty RODZINA, PATRIOTYZM,

TRADYCJA ujęto przez pryzmat ich opisu kognitywnego w różnych
pracach językoznawczych. Opierając się na badaniach Jerzego Bart-
mińskiego, autorka jednoznacznie wykazuje usieciowienie analizo-
wanych konceptów, ich wzajemne uzupełnianie i przenikanie. W wy-
niku takich relacji powstają łańcuchy asocjacyjne i krystalizują się
słowa kluczowe dla danej kultury. Rozdział ten jest istotny, ponieważ
pokazuje wzajemne przeplatanie, krzyżowanie i dopełnianie się kon-
ceptów. Dobrym tego przykładem jest analiza konceptów RODZINA
i DOM, która pokazała ich silne wzajemne uzależnienie. Daje to pod-
stawy do twierdzenia, że mamy do czynienia z tzw. hiperkonceptem,
uosabiającym pojęcie bezpieczeństwa zarówno w planie bytowym,
jak i duchowym czy emocjonalnym. Ujawnione zostały również sil-
ne związki badanego hiperkonceptu z pojęciem matka. W otoczeniu
konceptu MATKA gromadzą się z kolei treści odnoszące się do sym-
boliki życia, wieczności, świętości, ciepła i miłości. Koncept MATKA
wykazuje również silne powinowactwa z pojęciem ojczyzny, które
zajmuje szczególne miejsce w kodzie kulturowym Rosjan (Родина-
мать, Матушка-Россия). Autorka monografii nad wyraz spójnie
prowadzi tę narrację i przekonująco przechodzi do opisów kolejnych
konceptów. Weźmy dla przykładu koncepty OJCZYZNA i PATRIO-

TYZM. Dzięki eksperymentom asocjacyjnym przeprowadzonym
w różnym czasie i ujawniającym niestałość ich postrzegania w róż-
nym okresie wykazano występowanie ścisłych korelacji między nimi.

W dalszej części pracy udowodniono również nierozerwalne relacje
konceptu PATRIOTYZM z konceptami RODZINA i DOM. W ten
sposób wywód traktujący te koncepty jako cząstki składowe pewnej
większej struktury mentalnej ma tu głębokie uzasadnienie.

Wartość poznawczą omawianej monografii konstytuują także ko-
lejne rozdziały, w których odnajdujemy wieloaspektową perspektywę
oglądu tytułowych konceptów. Zresztą każdemu z konceptów autor-
ka poświęciła osobny rozdział. Czwarty z nich zawiera opis konceptu

RODZINA, piąty poświęcony jest TRADYCJI, natomiast szósty po-
święcony został konceptowi PATRIOTYZM.

W rozdziale czwartym, zanim Autorka przejdzie do szczegółowej
prezentacji i rekonstrukcji konceptu RODZINA, na wstępie wprowa-
dza podział na rodzinę prawdziwą i typową. Wielopłaszczyznowość

260

RECENZJE
pojęcia rodzina oraz próba systematyzacji materiału wymusiła nie-
jako wyróżnienie kilku aspektów, zgodnie z którymi prowadzona jest
analiza. Należy jednak zaznaczyć, że niektóre z aspektów zostały po-
traktowane pobieżnie, bez szerszego oglądu, a niektórym poświęco-
no więcej miejsca. Czytelnikowi należało się kilka słów wyjaśnienia
uzasadniającego taki właśnie wybór, co pozwoliłoby uniknąć zarzu-
tów o subiektywizm. Należy jednak odnotować, że sama analiza kon-
ceptu RODZINA nie budzi żadnych wątpliwości, cechuje ją oryginal-
ność i szczegółowa penetracja problematyki. Przejrzystość stylu oraz
konsekwentny tok wykładu świadczą o bardzo dobrym opanowaniu
warsztatu naukowego. Omówienie poszczególnych aspektów ana-
lizowanych zagadnień prowadzi od wyszukania bazowych słów do
prezentacji ich funkcjonowania w tekście. Pozwoliło to na wykazanie
silnych korelacji między konceptami i po raz kolejny potwierdzenie
istnienia wzajemnych wewnętrznych powiązań. Na podstawie analizy
materiału wyszczególnione zostają deskryptory, które opisują i cha-
rakteryzują główną zawartość myślową tego opracowania. Zgodnie
z przyjętymi kryteriami deskryptory opisywane są z uwzględnieniem
nacechowania emocjonalno-wartościującego. Do wyznaczenia sen-
tymentu deskryptorów wykorzystano dane słownika KartaSlovSent.

Analiza pozwoliła na stwierdzenie, że obraz rodziny jest przez Rosjan
postrzegany wyłącznie pozytywnie. W tym celu wykorzystano dane
asocjatów słowa rodzina — ojciec, matka, rodzice, miłość, jed-
nak pominięto w analizie asocjat dzieci , co wydaje się nieco zaska-
kujące. Warto odnotować interesujące rozważania dotyczące związ-
ków sfery sakralnej z asocjatem matka. Wskazuje to na istotną rolę
matki (macierzyństwo, nosicielka wartości duchowych, przekazywa-
nie wiary z pokolenia na pokolenie) w aspekcie religijnym.

Rozdział piąty poświęcony został konceptowi TRADYCJA. Zastosowano w nim sprawdzony już w poprzedniej części pracy model
prezentacji materiału, co zresztą nie dziwi, gdyż pozwala on na wy-
ciąganie wielu interesujących wniosków cząstkowych. Po rozległej
prezentacji danych leksykograficznych dotyczących słownikowych
definicji słowa tradycja następuje szczegółowa analiza kolokacji,
zwłaszcza atrybutywnych. Wyróżnione przymiotniki zostały zweryfi-
kowane pod kątem ich wartościowania we wspomnianym już słow-
niku KartaSlovSent. Przymiotniki te, co pokazała Pazio-Wlazłowska,
spojone są korelacją aksjologiczną z konceptem CERKIEW, co po-
nownie dowodzi słuszności hipotezy o ich usieciowieniu. Należy to
szczególnie podkreślić, gdyż głównym założeniem monografii było

261

RECENZJE
wskazanie na ścisłe korelacje konceptów, a nie ich rekonstrukcja.

Jednocześnie odnotuję, że koncept TRADYCJA w porównaniu z kon-
ceptem RODZINA posiada odmienną charakterystykę. Istotną skła-
dową tradycji staje się bowiem czas oraz narosłe wokół tej kategorii
charakterystyki temporalne (kolejność, odrodzenie, zakorzenienie
w czasie, niezmienność i in.). Pazio-Wlazłowska prowadzi słuszne
skądinąd rozważania na temat jądra tradycji. W przypadku zgroma-
dzonego materiału empirycznego tworzą je takie wartości moralne,
jak — sprawiedliwość, godność, honor, miłość do ojczyzny i in. Nato-
miast w koncepcie TRADYCJA znaczne pole przynależy do ważnych
postaci historycznych. Dowiedziono, że funkcjonują one w dwóch
sferach — świeckiej i duchowej. Ta ostatnia, co nietrudno przewi-
dzieć, stanowi odbicie istnienia wzajemnych związków z konceptem

CERKIEW. W dalszej części opracowania mamy do czynienia z pre-
zentacją i omówieniem asocjatów tradycji. Słusznie dodano również
wyszczególnienie grup tematycznych wśród wymienionych asocjacji,
co doprowadziło do ujawnienia korelacji z konceptami RODZINA,

CERKIEW i HISTORIA.

Koncept PATRIOTYZM zaprezentowano rozdziale szóstym zgod-
nie z przyjętym uprzednio modelem analizy. Również w tej części
opracowania słowniki asocjacyjne posłużyły do wyróżnienia typów
asocjatów odnoszących się do różnych pól tematycznych. Trzy spo-
śród nich zostały poddane analizie — miłość, historia i obro-
na. Brakuje niestety uzasadnienia, dlaczego uwzględniono właśnie te
asocjaty, a pominięto pozostałe. Analiza pokazała, że słowami klu-
czowymi w tym koncepcie są miłość i obrona. Z kolei miłość do ojczy-
zny okazała się bezwarunkowa i trwała oraz znajduje mocne wsparcie
w historii, Cerkwi i kulturze. Jednocześnie w omawianej przestrzeni
aksjologicznej pojawia się pole semantyczne obrona. Zdaniem au-
torki monografii, obrona występuje w dwóch postaciach — duchowej
i materialnej. Wnikliwość analizy pozwoliła na odnotowanie spo-
strzeżeń, że obrona ojczyzny jest pozytywnie wartościowana i powią-
zana głównie z pamięcią o wielkiej wojnie ojczyźnianej. Jednak taka
postawa Rosjan w kontekście obecnej sytuacji politycznej związanej
z napaścią Rosji na Ukrainę zasługuje na wyraźne potępienie. Wza-
jemne korelacje pól semantycznych takich słów, jak вера , Бог i sy-
nonimów słowa отечество, tj. Родина, отчизна, potwierdziły
krzyżowanie i nakładanie się konceptów CERKIEW i PATRIOTYZM.

Przechodząc do podsumowania, należy jednoznacznie stwierdzić,
że przebadane przez autorkę koncepty mają wiele obszarów wspól-

262

RECENZJE
nych, ich pola semantyczne nakładają się na siebie, tworząc wspól-
ną siatkę wzajemnych powiązań aksjologicznych. Udowodniono, że
rosyjską aksjosferę budują wartości skoncentrowane wokół rodziny,
domu i ojczyzny. To potwierdza, że ważką rolę w rosyjskiej przestrze-
ni aksjologicznej pełnią tradycyjne wartości; zapewne stanowią one
również istotny czynnik integracji kulturowo-pokoleniowej.

Oceniając monografię Doroty Pazio-Wlazłowskiej, pochwalić na-
leży szczególnie dyscyplinę wywodu, ponieważ każdy opis czy komen-
tarz do analizy zostały odpowiednio zapowiedziane i zakotwiczone
w tekście. Poza tym na podkreślenie zasługuje przystępny styl narra-
cji, unikanie przeładowania tekstu terminami, dzięki czemu publika-
cja jest przystępna dla szerokiego grona odbiorców.

Wnioski w zakończeniu opracowania wyraźnie korespondują
z treścią wykładu i przytaczanym materiałem badawczym. Autorka
ponad wszelką wątpliwość udowodniła, iż usieciowienie badanych
konceptów powoduje, że ich wymiar aksjologiczny ulega wzajemne-
mu wzmocnieniu i dopełnieniu oraz przekłada się na pozytywny od-
biór badanych konceptów w społeczeństwie rosyjskim.

W tym kontekście nie sposób jednak przemilczeć agresywnej poli-
tyki prowadzonej przez autorytarny reżim rosyjski i napaści Rosji na

Ukrainę, dlatego należy odnieść się negatywnie do opacznie postrze-
ganych przez społeczeństwo rosyjskie postaw patriotycznych. Pozo-
staje żywić nadzieję, że obecna sytuacja społeczno-polityczna wpłynie
w jakimkolwiek stopniu na przeorientowania w tym zakresie. Autor-
ka zdaje sobie sprawę, że aksjosfera rozumiana jako świat wartości
jest subiektywna, a nie powszechna, jest także świadoma ewolucji
wartości uzależnionej od aktualnych warunków i okoliczności histo-
rycznych. Recenzowana monografia jest interesująca poznawczo i za-
pewne wywoła spore zainteresowanie w środowisku slawistycznym.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 3 (183)

NOTY O AUTORACH

LARISA ALIMPIEVA

Dr, wykładowca na Międzynarodowym Uniwersytecie Ala-Too w Biszkeku

(Kirgistan). Autorka i współautorka artykułów naukowych poświęconych
m.in. badaniom leksykograficznym.

Kontakt: alimpieva.larisa@gmail.com

ANASTASIJA BELOVODSKAJA

Dr, docent w Instytucie Języków Obcych Uniwersytetu Wileńskiego; lektor
języka rosyjskiego na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego

(Litwa). Koncentruje się na zagadnieniach komunikacji w internecie, lin-gwokognitywnych aspektach anonimowej twórczości w sieci, zastosowaniu
technologii informacyjnych w nauczaniu języka rosyjskiego jako obcego.

Autorka ponad 20 publikacji naukowych, w tym 12 w prestiżowych edycjach
naukowych.

Kontakt: anastasijabelovodskaja@gmail.com

JOLANTA BRZYKCY

Dr hab., prof. UMK, pracownik Katedry Literatur Słowiańskich UMK w To-
runiu, badaczka poezji i egodokumentów emigracji rosyjskiej. Ostatnie pu-
blikacje: Картины Прованса в твoрчестве Галины Кузнецoвой, „Sla-
via Orientalis” 2018, nr 4; Przedstawić nieprzedstawialne. „Przypowieści”

Lwa Gomolickiego jako świadectwo Zagłady, „Przegląd Rusycystyczny”

2019, nr 2; Функция вещной детали в поэзии „первой волны” русского
зарубежья, w: G. Ojcewicz (red.), Rosja i pamięć o rzeczy. Od emblematu do relikwii, Olsztyn 2019.

Kontakt: tomine@poczta.onet.pl

TATIANA KANANOWICZ

Dr, adiunkt w Katedrze Językoznawstwa i Translatoryki Instytutu Rusycy-
styki i Studiów Wschodnich Uniwersytetu Gdańskiego. Zajmuje się zagad-
nieniami składni i tekstologii porównawczej, problemami przekładu polsko-

-rosyjskiego (specjalistycznego, literackiego, ustnego), prowadzi badania 264

NOTY O AUTORACH
z zakresu szeroko rozumianej komunikacji międzykulturowej i wiedzy kra-
joznawczej.

Kontakt: tatiana.kananowicz@ug.edu.pl

MARZANNA KAROLCZUK

Dr hab., prof. Uniwersytetu w Białymstoku, kierownik Zakładu Języko-
znawstwa Interkulturowego i Glottodydaktyki w Katedrze Językoznawstwa

Slawistycznego. Współorganizatorka cyklicznych konferencji międzynaro-
dowych, m.in. Język rosyjski w najnowszych badaniach językoznawczych,
interkulturowych i glottodydaktycznych oraz Kształcenie filologiczne —
nurty badawcze i aplikacje dydaktyczne. W ramach programu Erasmus+
prowadziła zajęcia dydaktyczne na uczelniach zagranicznych (Pecz, Ryga, Bergamo, Skopje). Zainteresowania naukowe: nauczanie i uczenie się języka
obcego, podnoszenie jakości kształcenia w edukacji akademickiej, komuni-
kacja i edukacja międzykulturowa, stereotypy językowe.

Kontakt: m.karolczuk@uwb.edu.pl

ALEKSANDER KIKLEWICZ

Prof. dr hab., pracownik Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecz-
nej UWM w Olsztynie, kierownik Katedry Komunikacji Społecznej. Dy-
rektor Centrum Badań Europy Wschodniej, redaktor naczelny czasopisma

„Przegląd Wschodnioeuropejski”. Specjalizuje się w zakresie teorii i filozofii języka, semiotyki komunikacji, pragmalingwistyki i stylistyki, semantyki kognitywnej i psycholingwistyki, gramatyki funkcjonalnej, składni semantycz-
nej, lingwistyki konfrontatywnej. Autor ponad 400 prac naukowych, w tym
ponad 20 monografii, opublikowanych w Warszawie, Lublinie Olsztynie,

Łasku, Moskwie, Mińsku, Charkowie, Monachium, Wiesbaden. Kierownik
i wykonawca projektów naukowych, wspieranych przez fundacje polskie
i zagraniczne: Fonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung,

Austria (1993–1994); Deutsche Forschungsgemeinschaft, Niemcy (1996–

1997); Alexander von Humboldt — Stiftung, Niemcy (1997–1998 i kolejne
lata); Komitet Badań Naukowych (2001–2003); Narodowe Centrum Nauki

(2017–2012) i in.

Kontakt: akiklewicz@gmail.com

ALEKSANDRA KLIMKIEWICZ

Dr, językoznawczyni, adiunkt w Katedrze Pragmatyki Komunikacji i Dydak-
tyki Języka Rosyjskiego. Autorka licznych artykułów naukowych publiko-
wanych w Polsce i zagranicą, współautorka monografii: Здоровье превыше
всего. Коммуникативная ситуация оправдания в дидактическом
дискурсе: прагматический и межкультурный аспект, (Gdańsk 2019),

Oblicza lingwistyki XXI wieku: obiekty, metody, interpretacj e, t. 1, (Gdańsk 2020), współredaktorka monografii: Perswazja językowa w różnych dyskursach, t. 1–7 (Gdańsk 2017–2022). Członkini Laboratorium Badań nad

265

NOTY O AUTORACH

Perswazją Językową i Polskiego Towarzystwa Rusycystycznego. Zajmuje się
lingwistyką edukacyjną, kształceniem językowym osób dorosłych, uwarun-
kowaniami językowymi i kulturowymi w komunikacji w kontekście eduka-
cyjnym, nowymi zjawiskami językowymi w rosyjskiej przestrzeni interne-
towej, narzędziami komputerowymi i sieciowymi w edukacji akademickiej,
opracowywaniem form nauczania zdalnego na poziomie filologicznym.

Kontakt: aleksandra.klimkiewicz@ug.edu.pl

LUDMIŁA ŁUCEWICZ

Prof. dr hab., pracuje w Zakładzie Literaturoznawstwa i Badań Interkultu-
rowych na Wydziale Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego.

Autorka ośmiu monografii, dwóch podręczników, ponad 330 publikacji na-
ukowych, wydawczyni rękopisu archiwalnego, współredaktorka kilkunastu
monografii zbiorowych. Specjalizuje się w badaniach nad historią literatury
rosyjskiej XVIII–XXI wieku. W szczególności obiektem jej zainteresowań
są relacje między literaturą i filozofią rosyjską; sacrum w literaturze, psał-
terz jako źródło inspiracji poetyckiej; proza autobiograficzna; antropologia
kultury.

Kontakt: l.lutevici@uw.edu.pl

MARIA MOCARZ-KLEINDIENST

Dr hab., profesor uczelni, kierownik Katedry Translatoryki i Języków Sło-
wiańskich kw Instytucie Językoznawstwa Katolickiego Uniwersytetu Lu-
belskiego Jana Pawła II, redaktorka naczelna czasopisma „Roczniki Hu-
manistyczne” z. Glottodydaktyka, redaktorka działu „Przekładoznawstwo”

Półrocznika Językowego „Tertium”. Zainteresowania naukowe: translato-
ryka audiowizualna, interkulturowość w przekładzie tekstów użytkowych,
leksykografia dwujęzyczna, przekład a gatunek filmowy, audiodeskrypcja
w filmie.

Kontakt: maria.mocarz-kleindienst@kul.pl

ANDRZEJ NARLOCH

Dr hab., profesor uczelni, pracuje w Zakładzie Języka Rosyjskiego Instytu-
tu Filologii Rosyjskiej i Ukraińskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje się współczesnym językiem rosyjskim, zwłasz-
cza badaniami z zakresu semantyki, leksykologii i składni. W obszarze jego zainteresowań mieści się również perswazja językowa, strategie komunikacyjne. Jest autorem monografii: Активизация субстантивных
предложных словосочетаний в современном русском языке (Poznań

2011) i Цветообозначения в русском и польском языках. Структурно-
семантический, терминологический и когнитивный аспекты (Po-
znań 2013).

Kontakt: endrisz@uam.edu.pl

266

NOTY O AUTORACH

MARTA NOIŃSKA

Dr, adiunkt w Katedrze Pragmatyki Komunikacji i Akwizycji Języka w In-
stytucie Rusycystyki i Studiów Wschodnich Uniwersytetu Gdańskiego.

Członek PTJ. Członkini zespołu redakcyjnego „Studia Rossica Gedanen-
sia”. Autorka monografii Новогоднее обращение лидера государства
как ритуальный жанр медиадискурса на материале российских,
немецких и польских выступлений: медиалингвистический анализ,
podręczników akademickich ( Русский язык в университете) oraz artyku-
łów w czasopismach naukowych, m.in. w „Slavia Orientalis” i „Przeglądzie

Wschodnioeuropejskim”. Zainteresowania badawcze obejmują analizę dys-
kursu, mediolingwistykę, socjolingwistykę i językoznawstwo porównawcze.

Kontakt: marta@noinska.pl

BARTOSZ OSIEWICZ

Dr hab., prof. uczelni, literaturoznawca, pracuje w Zakładzie Literatury Ro-
syjskiej Instytutu Filologii Wschodniosłowiańskich Uniwersytetu im. Ada-
ma Mickiewicza w Poznaniu. Autor monografii Интертекстуальность
в поэзии Владимира Высоцкого, Poznań 2007; Formy i źródła poezji Aleksandra Galicza, Poznań 2016. Autor i współautor tekstów publikowanych m.in. w takich czasopismach jak „Przegląd Rusycystyczny”; „Slavica Wratislaviensia”; „Studia Rossica Posnaniensia”; „AvtobiografiЯ” „Mundo

Eslavo”; „Rusistika”; „The Journal of the Korean Association of the Rusists”;

„Вестник Волгоградского государственного университета”; „Russian Li-
terature”; „Slavistična revija”.

Kontakt: osiebar@amu.edu.pl

ALICJA PSTYGA

Prof. dr hab., kierowniczka Zakładu Języka Rosyjskiego i Przekładoznaw-
stwa Instytutu Rusycystyki i Studiów Wschodnich Uniwersytetu Gdańskie-
go; kierowniczka afiliowanej przy Wydziale Filologicznym Pracowni Badań
nad Komunikowaniem Medialnym. Autorka monografii Nowe słownictwo
rosyjskie (1994), Słowotwórcza kategoria negacji. Prefiksalne negatywa rzeczownikowe we współczesnym języku polskim i rosyjskim (2010), Przekład w komunikowaniu medialnym. Wybrane zagadnienia na podstawie
polskich przekładów rosyjskich tekstów prasowych (2013), Przekład w komunikowaniu medialnym — perspektywa aksjologiczna (2021), ponad 150
artykułów z zakresu przekładoznawstwa i językoznawstwa słowiańskiego,
a także współautorka (wspólnie z Tatianą Kananowicz i Andriejem Połon-
skim) monografii W kręgu zagadnień dyskursu medialnego (2021).

Kontakt: alicja.pstyga@ug.edu.pl

ŻANNA SŁADKIEWICZ

Dr hab. w zakresie językoznawstwa, prof. Uniwersytetu Gdańskiego, dy-
rektor Instytutu Rusycystyki i Studiów Wschodnich w tejże uczelni. Założy-

267

NOTY O AUTORACH
cielka i kierowniczka Pracowni Badań nad Rosyjskim Językiem Potocznym,
członkini Pracowni Badań nad Socjolingwistycznymi Aspektami Języka,
członkini Rady Naukowej i zastępczyni redaktora naczelnego periodyku

„Studia Rossica Gedanensia”, członkini Polskiego Towarzystwa Języko-
znawczego i Polskiego Towarzystwa Rusycystycznego. Autorka licznych prac
naukowych z zakresu językoznawstwa rosyjskiego, słowiańskiego, fonetyki,
frazeologii, glottodydaktyki, komunikologii, pragmalingwistyki, lingwokul-
turologii i socjolingwistyki. Publikuje w języku polskim i rosyjskim m.in.

na łamach czasopism „Przegląd Rusycystyczny”, „Opcje”, „Polilog. Studia Neofilologiczne”, „Rossica Olomucensia”, „Studia Slawistyczne”, „Studia

Slavica”, „Studia Rossica Gedanensia”, „Семиозис и культура”, „Слово.ру.

Балтийский акцент”, „Человек. Культура. Образование”. Swe badania
koncentruje na zagadnieniach pragmatyki komunikacji i dyskursologii, ści-
ślej: dyskursu politycznego, medialnego, satyrycznego; metaforyki politycz-
nej; komunikacji masowej i perswazji językowej.

Kontakt: filzs@ug.edu.pl

DOROTA SZUMSKA

Dr hab., prof. UJ, kierownik Katedry Językoznawstwa Rosyjskiego Instytu-
tu Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Członkini

Komisji Językoznawstwa PAN (Kraków), a także rad naukowych czasopism
językoznawczych m.in. Biuletynu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego.

Założycielka i współredaktorka ukazującej się od 2011 roku serii naukowej

„Язык и метод. Русский язык в лингвистических исследованиях XXI
века”. Autorka prac naukowych z zakresu semantyki lingwistycznej, składni
semantycznej, teorii tekstu oraz metodologii współczesnego językoznaw-
stwa i metalingwistyki, m.in. monografii Bez rematu. Metodologia opisu organizacji tematycznej tekstu w ujęciu konfrontatywnym (1996) , The Adjective as an Adjunctive Predicative Expression. A Semantic Analysis of Nominalised Propositional Structures as a Secondary Predicative Syntag-mas (2013).

Kontakt: dorota.szumska@uj.edu.pl

MARCIN TRENDOWICZ

Dr, językoznawca (Uniwersytet Gdański, 2018), adiunkt w Zakładzie Prag-
matyki Komunikacji i Dydaktyki Języka Rosyjskiego Instytutu Rusycystyki
i Studiów Wschodnich Uniwersytetu Gdańskiego. Autor monografii poświę-
conych konceptom szpieg i agent wywiadu we współczesnym języku rosyj-
skim (2014) oraz fenomenowi Stirlitza w kulturze i języku rosyjskim (2019),
a także blisko 30 artykułów naukowych. Sfera zainteresowań naukowych
związana jest z lingwistyką kulturową i kognitywną, komunikacją między-
kulturową, porównawczą analizą gatunków mowy w języku polskim i rosyj-
skim, kulturowymi uwarunkowaniami przekładu oraz psycholingwistyką.

Kontakt: marcin.trendowicz@ug.edu.pl

Table of Contents
http://www.rehacomp.ru/
services/
http://www.rehacomp.ru/services/

<https://doi.org/10.14746/strp.2022.47.1.12
https://scipress.ru/philology/articles/ritoricheskaya-struktura-sovremennogo-
meditativnogo-teksta.html (27.02.2023).

https://www.forbes.ru/forbeslife/375843-mayndfulnes-i-praktika-
vni matelnosti-ili-kak-ispolzuyut-meditaciyu-v-kompaniyah (27.02.2023).

https://themindfulmagazine.com/
данным
https://
www. cnews.ru/news/line/2022-03–14_prilozheniya_dlya_meditatsij
https://cyberleninka.ru/article/n/semioticheskie-
kody-v-reklamnom-tekste (27.02.2023).

odpocząć (Ист. 4

Ист. 2).

Ист. 4).

https://trends.rbc.ru/trends/social/626-

92d129a79477fd8d34ec8
https://nsportal.ru/user/848922/page/meditatsiya-relaksatsiya
https://vk.com/@club_yoga_instructor-glubokoe-rasslablenie-i-iscelenie-te-
la-s-pomoschu-meditacii
https://www.youtube.com/playlist?list=PLZ5b40smtWoSvW3g0PJfATtu0ch-

Vse0C6

<https://chat.openai.com/auth/login>.