39e310a5aa5c4135ead6528c8872b487
Author: Unknown
Date: 2023-12-20T18:43:46+00:00

P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O R U S Y C Y S T Y C Z N E
przegląd

rusycystyczny

2023, nr 4 (184)

Katowice 2023

KOMITET REDAKCYJNY

Tadeusz Klimowicz — przewodniczący

Franciszek Apanowicz, Petar Bunjak, Jens Herlth, Jewgienij Jabłokow, Władimir Klimonow, Joanna Madloch, Daria Nevskaya, Kadisha Nurgali, Antoaneta Olteanu, Grzegorz Przebinda, Barbara Stempczyńska, Walerij Tiupa, Halina Waszkielewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Piotr Fast (redaktor naczelny), Michał Głuszkowski (zastępca redaktora naczelnego), Beata Pawletko, Justyna Pisarska, Joanna Darda-Gramatyka, Anna Paszkowska (sekretarz redakcji)

Adiustacja tekstów obcojęzycznych

Yevheniy Liashchevskyi

Piotr Plichta

Korekta

Justyna Pisarska

Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu

„Wsparcie dla czasopism naukowych”. Numer projektu RCN/SN/0680/2021/1

Publikacja dofinansowana przez

Wydział Filologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego

ADRES REDAKCJI

Przegląd Rusycystyczny, 41-500 Chorzów, ul. Zjednoczenia 1/11
tel. +48 604 965 737; +48 505 300 667
e-mail: prz.rus@op.pl
http://www.journals.us.edu.pl/index.php/PR

Index 371866

ISSN 0137-298

WYDAWCY

Polskie Towarzystwo Rusycystyczne

Uniwersytet Śląski

41-200 Sosnowiec

Instytut Literaturoznawstwa
ul. Stefana Grota Roweckiego 5/318

Instytut Językoznawstwa
tel. 505 300 667, ptr.polska@gmail.com

41-200 Sosnowiec
www.peteer.pl
ul. Stefana Grota Roweckiego 5

SPIS TREŚCI

P O D R Ó Ż . R O S J A W E S E J U — E S E J W R O S J I gościnnie pod redakcją

A N N Y S K O T N I C K I E J

7

ANNA SKOTNICKA Wstęp

10

EWA POGONOWSKA Ciało Lenina (nie tylko polityczne)

42

ANNA SKOTNICKA W drodze. Donikąd Michała Milczarka

64

JUSTYNA PISARSKA Michała Książka intelektualna podróż po Syberii

Jakuck. Słownik miejsca w ujęciu postkolonialnym

78

JOANNA KULA O tożsamości i pamięci kulturowej
w Szkicach dagestańskich Alisy Ganijewej

97

MICHAŁ MILCZAREK Krew rosyjskiej geografii

Granica zapomnienia Siergieja Lebiediewa

114

MAGDALENA OCHNIAK Podróż jako obraz metageograficzny:

wybrane eseje Dmitrija Zamiatina

* * *

128

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ Sen o Rosji.

Mitologem „Djado Iwan” w kulturze i literaturze bułgarskiej

144

GRZEGORZ PRZEBINDA Z archipelagu na kontynent

Polskie tropy Władimira Maksimowa

170

URSZULA EWA TROJANOWSKA W męskim uniwersum.

Obrazy mężczyzn w powieściach Mikity Franko

203

ANNA PASZKOWSKA O pewnych aspektach poetyki przekładu filmowego

214

MICHAŁ MORDAŃ Imiona odojcowskie w metrykach parafii prawosławnej
w Białowieży na przełomie XIX i XX wieku

238

DANIEL DZIENISIEWICZ Pytania w treści polsko- i rosyjskojęzycznej korespondencji przesyłanej za pośrednictwem kart pocztowych

270

ELENA KORIAKOWCEWA Kluczowy onym w rosyjskim dyskursie internetowym i jego potencjał derywacyjny

285

Noty o autorach

СОДЕРЖАНИЕ

ЭССЕ В РОССИИ — РОССИЯ В ЭССЕ
под редакцией

АННЫ СКОТНИЦКОЙ

7

АННА СКОТНИЦКА Вступление

10

ЭВА ПОГОНОВСКА Тело Ленина (не только политическое)

42

АННА СКОТНИЦКА В пути. В никуда Михала Мильчарка

64

ЮСТЫНА ПИСАРСКА Конец света. Якуск. Словарь места Михала Ксёнжека
с постколониальной точки зрения

78

ИОАННА КУЛЯ Об чувстве идентитета и культурной памяти
в Дагестанских очерках Алисы Ганиевой

97

МИХАЛ МИЛЬЧАРЕК Кровь русской географии. Предел забвения Сергея Лебедева

114

МАГДАЛЕНА ОХНЯК Путешествие как метагеографический образ:

избранные эссе Дмитрия Замятина

* * *

128 БОЖЕНА ЗОЯ ЗИЛЬБОРОВИЧ Сон о России. Мифологема «Дядо Ивана»

в болгарской культуре и литературе

144

ГЖЕГОЖ ПШЕБИНДА Из архипелага на континент.

По польским следам Владимира Максимова

170

УРШУЛЯ ЭВА ТРОЯНОВСКА В мужской вселенной.

Образы мужчин в романах Микиты Франко

203

АННА ПАШКОВСКА О некоторых аспектах поэтики киноперевода

214

МИХАЛ МОРДАНЬ Отчества в метрических записях православного прихода
в Беловеже на рубеже XIX–XX веков

238

ДАНЕЛЬ ДЗЕНИСЕВИЧ Вопросы в польско- и русскоязычных письмах,
отправляемых на открытках

270

ЕЛЕНА КОРЯКОВЦЕВА Ключевой оним в российском интернет-дискурсе
и его словообразовательный потенциал

285

ОБ АВТОРАХ

TABLE OF CONTENTS

RUSSIAN ESSAY — ESSAY ON RUSSIA
guest editor

ANNA SKOTNICKA

7

ANNA SKOTNICKA Preface

10

EWA POGONOWSKA Lenin’s body (not only political one)

42

ANNA SKOTNICKA On the Road. To Nowhere by Michał Milczarek

64

JUSTYNA PISARSKA In the middle of nowhere. Jakuck. Słownik miejsca by Michał

Książek from postcolonial perspective

78

JOANNA KULA On identity and cultural memory
in Dagestani essays by Alisa Ganieva

97

MICHAŁ MILCZAREK The blood of Russian geography. Oblivion by Sergei Lebedev 114

MAGDALENA OCHNIAK The journey as a metageographical image:

selected essays by Dmitry Zamyatin

* * *

128

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ The dream about Russia. The mythology of Djado Ivan in Bulgarian culture and literature

144

GRZEGORZ PRZEBINDA From the archipelago to the continent.

Polish traces of Vladimir Maksimov

170

URSZULA EWA TROJANOWSKA In a men’s universe. Images of men in Mikita Franko’s novels 203

ANNA PASZKOWSKA On some aspects of the poetics of film translation

214

MICHAŁ MORDAŃ Patronyms in the church registers of the Orthodox parish
in Białowieża in the late 19th and early 20th centuries

238

DANIEL DZIENISIEWICZ Questions in Polish and Russian correspondence
sent via postcards

270

ELENA KORIAKOWCEWA The key onym in Russian internet discourse
and its word-formation potential

285

ABOUT THE AUTHORS

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.16092

ANNA SKOTNICKA

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9938-9092

Uniwersytet Jagielloński

ESEJ W ROSJI — ROSJA W ESEJU. WSTĘP

Przed 1990 rokiem encyklopedia literacka autorytatywnie stwierdza-
ła, że „gatunek eseju nie jest charakterystyczny dla literatury rosyj-
skiej i sowieckiej”1. Jakkolwiek esej uprawiany był nieustannie, to zdecydowany wzrost popularności przeżywał po wyjściu z epoki za-stoju. Nic w tym dziwnego, ponieważ niektóre gatunki wypowiedzi
rozwijają się tylko w atmosferze wolności słowa.

Dziś liczba esejów i towarzyszących ich publikacji opracowań
naukowych rośnie lawinowo. Nadal trwają dyskusje i spory na temat poetyki gatunku, wyznaczników genologicznych etc.2. Sytuację

1 В. С. Муравьев , Эссе, w: Краткая литературная энциклопедия, red. А. А. Сур
ков, t. 8, Советская энциклопедия, Москва 1975, http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/default.asp (04.10.2023).

2 M.P. Markowski, Cztery uwagi o eseju, w: Polski esej: studia, red. M. Wyka, Universitas, Kraków 1991; Tenże, Czy możliwa jest poetyka eseju? , w: Poetyka bez granic, red. W. Bolecki, W. Tomasik, Instytut Badań Literackich — Wydawnictwo, Warszawa 1995; K. Chmielewska, Jak możliwa jest poetyka eseju? , „Teksty Drugie”

2001, nr 3–4, R. Sendyka, Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku, Universitas, Kraków 2006; M. Krakowiak, Mierzenie się z esejem. Studia nad polskimi badaniami eseju literackiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012; М. Эпштейн, Эссе об эссе, http://www.emory.edu/ INTELNET/
esse_esse.html (04.10.2023); Tenże , Парадоксы новизны, Советский писатель, Москва 1988; Л. Кайда, Эссе. Стилистический портрет, Флинта, Москва

2008; Т. Лямзина, Жанр эссе. (К проблеме формирования теории), https://
psujourn.narod.ru/lib/liamzina_essay.htm (04.10.2023). W czasopiśmie „Новое
литературное обозрение” (2010, nr 4) ukazały się prace poświęcone problemowi eseju jako granicznej formie pisma: К. Зацепин, Эссе: от философии к лите
ратуре; Д. ГолынкоВольфсон, Эссе о невозможности эссе ( Проза Аркадия

Драгомощенк о в контексте современной эссеистики); В. Аристов, Эссе: онтологические установки и формальные границы.

7

ANNA SKOTNICKA
w przypadku literatury rosyjskiej komplikuje również odmienna ter-
minologia i towarzyszący jej zakres rozumienia. Pojęcia reportażu, szkicu, eseju krzyżują się3. Jak dowodzi praktyka, próby ujednolice-nia, wprowadzenia porządku, skodyfikowania mają małe szanse na
powodzenie. W tej sytuacji warto zwrócić się ku tematowi wypowie-
dzi. Motywów, jakimi interesują się eseiści, jest oczywiście niezmie-
rzona liczba.

W styczniu 2023 roku odbyło się w Instytucie Filologii Wschod-
niosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego seminarium w trybie
online poświęcone esejom, których przedmiotem jest podróż. Mapa,
kartografia, migracje, emigracja, odmienność, inność, droga, trans-
gresja, przewodnik, osobliwość to najczęściej poruszane tematy. Na-
sze spotkanie dotyczyło refleksji nad wybranymi kwestiami najnow-
szego rosyjskiego eseju oraz esejów polskich autorów poświęconych

Rosji. Zebrane tutaj prace wskazują, że podjęta problematyka wyma-
ga kontynuowania i uruchamiania nowych perspektyw w jej interpre-
towaniu.

REFERENCES

Aristov, Vladimir. “Esse: ontologicheskiye ustanovki”. Novoyye literaturnoye obozrenie, 2010, no. 4 [Аристов, Владимир. “Эссе: онтологические установки.”

Новое литературное обозрение, 2010, no. 4].

Chmielewska, Katarzyna. “Jak możliwa jest poetyka eseju?”. Teksty Drugie, 2001, no. 3–4.

Czerwiński, Grzegorz. “‘Reportaż literacki’ w Rosji i w Polsce. Kilka uwag nie tylko o genologii.” w: Literatura polska w świecie. T. 7: Reportaż w świecie, światowość reportażu. Frukacz, Katarzyna. (Ed.). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2019.

Epshteyn, Mikhail. “Esse ob esse” [Эпштейн, Михаил. “Эссе об эссе”] <http://
www.emory.edu/ INTELNET/esse_esse.html>.

Epshteyn, Mikhail. Paradoksy novizny. Moskva: Sovetskiy pisatel, 1988 [Эпштейн, Михаил. Парадоксы новизны. Москва: Советский писатель, 1988].

GolynkoVol’fson, Dmiitrij. “Esse o nevozmozhnosti esse (Proza Arkadiya Drago-moshenko v kontekste sovremennoy esseistiki)”. Novoye literaturnoye obozreniye, 2010, no. 4 [Голынко-Вольфсон, Дмиртий. “Эссе о невозможности
эссе (Проза Аркадия Драгомошенко в контесте современной эссеистики.”

Новое литературное обозрение, 2010, no. 4].

3 Patrz np.: G. Czerwiński, „Reportaż literacki” w Rosji i w Polsce. Kilka uwag nie tylko o genologii, w: Literatura polska w świecie, t. 7: Reportaż w świecie, światowość reportażu, red. K. Frukacz, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2019 (tam też literatura przedmiotu).

ESEJ W ROSJI — ROSJA W ESEJU. WSTĘP

Kajda, Ludmila. Esse. Stilisticheskiy portret. Moskva: Flinta, 2008 [Кайда, Людмила. Эссе. Стилистический портрет. Москва: Флинта, 2008].

Lyamzina, Tatyana. Zhanr esse. (K probleme formirovaniya teorii) [Лямзина, Татьяна. Жанр эссе. (К проблеме формирования теории)]. <https://psujourn.narod.ru/lib/liamzina_e?>.

Krakowiak, Małgorzata. Mierzenie się z esejem. Studia nad polskimi badaniami eseju literackiego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2012.

Markowski, Michał Paweł. “Czy możliwa jest poetyka eseju?.” Poetyka bez granic.

Bolecki, Włodzimierz, and Tomasik, Wojciech (eds.). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich, 1995.

Markowski, Michał Paweł. “Cztery uwagi o eseju.” Polski esej: studia. Wyka, Marta (Ed.). Kraków: Universitas, 1991.

Muravyev, Vladimir. “Esse.” Kratkaya literaturnaya enciklopediya. Surkov, Aleksandr (Ed.). Moskva: Sovetskaya eciklopediya, 1975 [Муравьев, Владимир.

“Эссе.” Краткая литературная энциклопедия. Сурков, Александр (Ed.).

Москва: Советская энциклопедия, 1975] < http://febweb.ru/feb/kle/kleabc/
default.asp>.

Sendyka, Roma. Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku.

Kraków: Universitas, 2006.

Zacepin, Konstantin. “Esse: ot filosofii k literature.” Novoye literaturnoye obozreniye, 2010, no. 4 [Зацепин, Константин. “Эссе: от философии к литературе.”

Новое литературное обозрение, 2010, no. 4].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15370

EWA POGONOWSKA

ORCID: http://orcid.org/0000-0002-4572-7380

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

CIAŁO LENINA (NIE TYLKO POLITYCZNE)

LENIN’S BODY (NOT ONLY POLITICAL ONE)

The article deals with the perception of Lenin’s mummy and the Moscow mausoleum in non-fiction narratives, mainly in travel reportage, after the collapse of the USSR (considering the broader cultural background). Concerning Ernst Kan-torovich’s concept of the “two bodies of the king,” the issue of Lenin’s “two bodies” was addressed. Both the phenomenon of the immortality of the “bogolenin” (Lenin-God) and the nature of the mummified body of the leader of the Bolshevik Revolution exposed to public view were described. Particularly emphasized is the issue of the Russians’ peculiar attitude toward power and the ruler.

Keywords: Lenin’s mausoleum in Moscow, mummy and mummification, the natural body and the political body, mortal and immortal ruler, sacred and profane, the corpse, the religion of communism Co za chory pomysł: zrobić ze współczesnego rewolucjonisty starożytną mumię!

Tiziano Terzani1

Obfitujące w zabytki wzgórze kremlowskie w Moskwie wraz ze
znajdującą się tam siedzibą władz jest nie tylko znakiem rozpo-znawczym stolicy Rosji. Stanowi, rzec można, identyfikator całego
państwa. W ZSRR punkt ciężkości owego centrum wyznaczało usy-
tuowane na Placu Czerwonym mauzoleum Lenina. Martwe ciało

„wiecznie żywego” stało się ośrodkiem tyleż politycznych, co religij-
nych rytuałów. Nie tak zgoła odległe są czasy, kiedy sowieccy dygni-
tarze w trakcie państwowych uroczystości w ustalonej konfiguracji

1 T. Terzani, Dobranoc, Panie Lenin! , przeł. K. Skórska, M. Wyrembelski, Zysk i Ska, Poznań 2011, s. 562. Artykuł niniejszy stanowi kontynuację rozważań, które podjęłam w publikacji: „Leniny” w czasoprzestrzeni Rosji. Oczami polskich podróżników, „Porównania” 2022, nr 1 (31).

10

CIAŁO LENINA…

prezentowali się na trybunie umieszczonej na bryle grobowca, któ-
ry unieśmiertelnić miał komunizm. Aleksander JantaPołczyński
w latach 30. ubiegłego wieku pełną powagi budowlę, wzniesioną
ku pamięci demiurga rewolucji bolszewickiej, nazwał metaforycz-
nie „ciężką pieczęcią z ciemnego laku”, dodając, że usytuowana ona
została pod murami Kremla „na plac[u], który w każde czerwone
święto podpisują przemarszem bataliony i pułki wojsk, podpisuje
defiladami cała Rosja”2.

Piramidę mauzoleum można potraktować jako wyjątkowy po-
mnik ojcazałożyciela komunistycznego państwa. Jednocześnie za-
balsamowane zwłoki wodza — pokuszę się o takie stwierdzenie — są
w pewnym sensie jego najbardziej sugestywnym, nasyconym ekspre-
sją i najlepiej znanym na świecie, quasicielesnym pomnikiem, jego
najdoskonalszą, wystawioną na pokaz „podobizną”. To wszak — po-
wtórzę za włoskim reporterem, „pierwowzór wszystkich mumii ko-
munizmu”3. Grobowiec Lenina budził od początku swego istnienia
ogromne zainteresowanie zagranicznych podróżników. Nie omiesz-
kali oni w swych relacjach umieścić choćby krótkich wrażeń z wizyty
w mauzoleum, na ogół trzeźwo, a czasem wręcz przenikliwie ocenia-
jąc ów sowiecki fenomen4. Znamienne, że po upadku ZSRR ta wciąż
nienaruszona budowla, a zwłaszcza jej lokator (dziś już blisko sto lat
po biologicznej śmierci) nadal przyciągają uwagę przybyszy i komen-
tatorów z Zachodu, którzy konsekwentnie demaskują czy demitologi-
zują sławny przybytek, jeszcze nie tak dawno przez akolitów uznawa-
ny za święte miejsce — sancta sanctorum. Jako nader ekspresywny 2 A. JantaPołczyński, Patrzę na Moskwę, nakł. i dr. Dziennik Poznański, Poznań 1933, s. 30. Wracam tutaj do zagadnień, o których pisałam w kontekście relacji z podróży do Związku Sowieckiego w okresie międzywojennym. Zob.: E. Pogonowska, Mumia czerwonego władcy. O polskich relacjach z podróży do Moskwy (lata trzydzieste XX wieku), w: M. Poradecki (red.), Władca, władza.

Literackie doświadczenia Europejczyków. Wiek XX i XXI, Katedra Edytorstwa.

Uniwersytet Łódzki, Łódź, 2011 oraz E. Pogonowska, Czytanie Nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim lat trzydziestych XX wieku, Wydawnictwo UMCS, Lublin, 2012.

3 T. Terzani, Dobranoc…, s. 17.

4 Przyjezdnym łatwiej było dostrzec kuriozalność rytuałów politycznych powiązanych ze spoczywającym w ścisłym centrum stolicy nieboszczykiem. Na przykład Benedykt Sarnow wspomina, jak długo nie dostrzegał dziwaczności tego zjawiska, nie miał poczucia jego „makabrycznej absurdalności”. Б. Сарнов, Наш
советский новояз. Маленькая энциклопедия реального социализма, Эксмо, Москва 2005, s. 299. Z książki Sarnowa skorzystałam dzięki uprzejmości p. prof.

Anny Skotnickiej.

11

EWA POGONOWSKA
przykład dezaprobaty potraktować można opinię autora książki Gra
z Rosją do jednej bramki, który pisze, że

[…] w samym sercu kraju pretendującego do grona państw cywilizowanych, a nawet awangardy światowej kultury, trwa w najlepsze pomnik barbarzyńskiego zdziczenia: piramidka schodkowa, podobna do zminiaturyzowanej azteckiej świątyni ofiarnej5.

Nie tylko Polacy dostrzegają kuriozalność czy zgoła upiorność grobowca tudzież irracjonalną postawę mieszkańców Federacji Rosyj-
skiej. Na przykład brytyjski dziennikarz Victor Sebestyen wprost konstatował:

Mauzoleum sprawia makabryczne wrażenie, niezależnie od tego, kto
jest w nim złożony. Ale największym anachronizmem wydaje się to, że dwa-dzieścia pięć lat po rozpadzie Związku Radzieckiego Włodzimierz Iljicz Lenin nadal przyciąga takie tłumy. Wszyscy wiedzą, jakie spustoszenie uczynił; niewielu podziela jeszcze wiarę, której był orędownikiem. Lecz w Rosji Lenin nadal przykuwa uwagę, a nawet jest przedmiotem uwielbienia6.

Z kolei Tiziano Terzani, z którego reportażowej książki zaczerpnęłam
motto do moich rozważań, posiłkując się doświadczeniem zdobytym
w licznych mniej czy bardziej egzotycznych podróżach, podkreślał, że:

Makabryczny kult relikwii jest nieodzownym elementem każdego wyzna-nia. W przypadku Lenina ironia losu polega na tym, że jako wróg wszelkich religii, jako ktoś, kto pokładał wiarę jedynie w nauce, został on sprowadzony do rangi symbolu rodem ze średniowiecznego zabobonu7.

Anna ZiembińskaWitek w pracy na temat muzealizacji komuni-
zmu zaznaczała, że upadek systemu „oznaczał dyskontynuację i na-
głe przerwanie pewnej epoki, stąd pomniki, które stabilizowały po-
przedni okres i ‘zamrażały’ określone wartości w czasie i przestrzeni,
musiały zniknąć”8. By pozostać przy przykładach z kręgu „relikwii”,
warto wspomnieć los mauzoleum Klementa Gottwalda w Pradze,
gdzie — co opisuje przywołana badaczka — w 2012 roku przygotowa-

5 W. Grzelak, Gra z Rosją do jednej bramki, rys. S. Jołkin, 3S Media, Warszawa 2013, s. 24. Wszystkie podkreślenia pogrubionym drukiem — E.P.

6 V. Sebestyen, Lenin. Dyktator, przeł. S. Szymański, Prószyński i Ska, Warszawa 2018, s. 15.

7 T. Terzani, Dobranoc…, s. 563.

8 A. ZiębińskaWitek, Muzealizacja komunizmu w Polsce i Europie Środkowo

Wschodniej, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2018, s. 236.

12

CIAŁO LENINA…

no ekspozycję ironicznie zatytułowaną Laboratorium władzy ( Laboratoř moci). W istocie, nieudana mumifikacja komunistycznego prezydenta Czechosłowacji doskonale odzwierciedlała problemy ustroju
politycznego, który — jak się okazało — „stanowił wielki, kosztowny
i nieudany eksperyment społeczny”9. Jak wiemy, casus Lenina, i to nie tylko ze względu na udaną (jeśli odrzucić głosy sceptyków) mu-mifikację jego zwłok, był zupełnie inny. Tak jak wyjątkowa była — na
tle państw swego czasu zwanych „demoludami” — sytuacja ojczyzny
protektora i herolda komunizmu oraz jej mieszkańców.

1. „TRUP KOMUNIZMU”

Michaił Gorbaczow, który bynajmniej nie zamierzał definitywnie
żegnać się z czerwoną epoką, przeciwnie — planował zreformować
i ozdrowić „Kraj Rad”, potraktował Lenina jako politycznego patro-
na „przebudowy”, sławiąc w nim humanistę i rzecznika demokracji.

Przekonywał w związku z tym, że testament wodza był „rewolucją w ramach rewolucji, może nie mniej głęboką niż Październik”10. Jednakowoż zainicjowana przez reżysera pieriestrojki głasnost’ stanowiła de facto preludium do — potencjalnej — „deleninizacji” Rosji, co znaczyć mogło wejście na radykalną drogę „od antystalinizmu do
antyleninizmu”11. Józef Smaga swoją książkę na temat dwudziesto-
wiecznych dziejów Rosji zamknął w klamrach: od „agonii caratu” do

„ostatnich miesięcy imperium” (sowieckiego — oczywiście). Pisał ją
trzydzieści lat temu, na początku ostatniej dekady XX wieku, gdy kierunek przemian za wschodnią granicą Polski był sprawą otwar-tą. Badacz hic et nunc zarysował, jak wyglądał „problem z Leninem”

u progu rozpadu imperium ZSRR. Sytuacja rozwijała się wbrew credo

Gorbaczowa, gdyż głasnost’ miała swą „własną dynamikę, nie liczącą się z tezami wygłaszanymi nawet z najwyższych trybun”12. Siłą rzeczy
przy demitologizowaniu zafałszowań sowieckiej historii wizerunek
najważniejszego bolszewika również musiał ucierpieć. Posłużę się
dłuższym cytatem:

9 Tamże, s. 218.

10 B. Williams , Lenin, przeł. A. Tuszyńska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002, s. 208 (autor cytuje „Prawdę” z 21 IV 1990).

11 J. Smaga, Narodziny i upadek imperium: ZSRR 1917–1991, Znak, Kraków 1992, s. 344.

12 Tamże, s. 345.

13

EWA POGONOWSKA

Przełom lat 1988/1989 to już nowy etap, gdy coraz częściej padają zwroty: „to już zaczęło się za Lenina…” Reszta wątpliwości musiała zniknąć, gdy opubli-kowano dokumenty dotyczące zabójstwa rodziny ostatniego cara oraz Michała Romanowa, leninowskim stylem napisaną instrukcję Swierdłowa na temat eks-terminacji Kozaków czy wreszcie list samego Lenina do Mołotowa (z 19 lutego 1922) ze szczegółami prowokacji przeciwko Cerkwi i prawosławnym. […]

Lata 1990–1991 to już pełne odbrązowienia Lenina i jego dokonań. Po raz pierwszy od 1917 roku powrócono do „niemieckich pieniędzy”, a pogrzeb samej idei kojarzy się z koniecznością dokonania pogrzebu zwłok z mauzoleum
na Placu Czerwonym. Przy okazji podano do publicznej wiadomości,
jak kosztowna jest konserwacja mumii13.

W odczuciu sporej części społeczeństwa wraz z okresem rozliczeń z nieodległą przeszłością nastał czas nadziei. „Wolność unosiła się w powietrzu — jak powtarzała za swą interlokutorką autorka Czasów
secondhand: „Lada chwila usuną bolszewickie pomniki i sarkofag Lenina z placu Czerwonego, ulice przestaną nosić nazwiska morderców
i katów”14. Maria Rogińska, antropolożka i socjolożka religii, naświe-
tla, w jaki sposób wraz z erozją ZSRR rozpoczęła się dezintegracja wielkiej narracji komunistycznej, ufundowanej na świętej mumii
rewolucji: „Rosjanie umieścili śmierć w centrum swojego kosmosu.

Jednak z początkiem pieriestrojki sakralne znaczenie śmierci zostało
ośmieszone”15. „Denat” stał się podejrzanym. W gazetach można było
przeczytać, że mumia Lenina wykazuje oznaki gnicia. Sądy, które w stylistyce sensacji były głoszone na Zachodzie już w okresie międzywojennym, teraz ujrzały światło dzienne na rodzimej ziemi i zy-
skiwały wiarygodność u części rosyjskiego społeczeństwa. Przywoła-
na wyżej badaczka konstatuje:

Psucie „świętego ciała” nie wywołało jednak zamętu, jaki przeżywał powieściowy Alosza Karamazow; budziło grozę tylko wśród „wierzących” starej daty.

Gangrena sięgnęła głębi: pisano, że wódz gnił jeszcze za życia, że jego mózg (genialny, wyjątkowo duży mózg, jak zachwycali się sowieccy anatomowie) po-żarła choroba16. A nawet więcej — to gnicie, mówiono, rzuciło piętno zmazy na 13 Tamże, s. 348–350.

14 S. Aleksijewicz , Czasy seconhand. Koniec czerwonego człowieka, przeł. J. Czech, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2015, s. 239.

15 M. Rogińska, Śmierć w opowieściach z kręgu Kościoła prawosławnego a metanarracja rosyjska, w: W.J. Burszta (red.), Strategie śmierci — formy umierania.

Świadectwa literackie i kulturoznawcze, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2004, s. 154.

16 Pogłoski o tym, że Lenin chorował na syfilis musiały wzbudzić sensację: „Już same słowa ‘Lenin’ i ‘seks’ zestawione w jednym zdaniu wywołują zgrzyt. Toż mowa o mnichu niemal, co samą ideą się karmił”. I.T. Miecik, Katiusza z bagnetem.

14

CIAŁO LENINA…

całe państwo. Wódz nie mógł skierować go na dobrą drogę. Zgnilizna była początkiem rosyjskiej klęski17.

Rogińska dowodzi w swych rozważaniach, że w tradycyjnej narracji
rosyjskiej negacja śmierci jest warunkiem konstruowania pozytywnej
metafizyki i zaprzecza pustce18. Konsekracja śmierci ma zgoła wartość
symbolu19. Wobec powyższego, gdy załamał się stary mit, dokonano
znaczącej korekty, konsekrując
inne „święte zwłoki” o równie ważnym symbolicznym zabarwieniu — zwłoki Carskiej Rodziny. Jeśli zgon Lenina przypieczętował koniec czasu mitologicznego, a mauzoleum jego ciała uwieczniło przesłanie radzieckiego mitu założycielskiego, to gloryfikacja zabójstwa Carskiej Rodziny — puenta innej narracji — zasygnali-zowała zmianę paradygmatów20.

Podróżujący po Rosji w latach przemian przybysze zza zachodniej granicy żywili nadzieję na mniej lub bardziej spektakularne prze-kształcenie symbolicznego uniwersum odziedziczonego po komu-
nizmie. Krystyna KurczabRedlich, zwykle sceptycznie odnosząca
się do możliwości transfiguracji nieruchomego rosyjskiego kolosa, w swej reporterskiej relacji z lat jelcynowskich odnotowywała, że wprawdzie pełna śmiertelnej powagi kolejka ludzi zgromadzonych
przed grobowcem nie zniknęła, by zaraz dopowiedzieć, iż jednak da
się zauważyć, że mauzoleum „straciło na wartości”:

[N]ie wiadomo co z nim: raz otwarte, raz zamknięte. I zlikwidowano najważniejszą kiedyś w państwie Wartę nr 1; nie tkwią już przy wejściu chłopcy malowani, którzy bali się drgnąć w najsroższy upał czy mróz…21.

14 sekretów ZSRR, Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014, s. 23. Choroba weneryczna — trudno było o mocniejsze uargumentowanie „cielesności”

Włodzimierza Iljicza. „Ucieleśnienie” było sposobem desakralizacji wodza. Zob.

R. Kramar, „Syfilis pierwszą czerwoną chorobą imienia Lenina”. Ucieleśnianie jako sposób desakralizacji komunistycznych „świętych” w antysowieckim folklorze ukraińskim (lata 1920–1950), w: K. JakubowskaKrawczyk i in. (red.), Ciało i tożsamość w ukraińskiej kulturze, sztuce, literaturze, języku, Warszawa–

IwanoFrankiwsk 2016. Już w czasach radzieckich dewaluacji czy zgoła profanacji sacrum, zmaterializowanego w mumii Lenina służył śmiech przejawiający się w satyrze ludowej, dowcipie, anegdocie. Zob. R. Kramar, Syfilis…; B. Sarnow, Nasz...

17 M. Rogińska, Śmierć…, s. 153–154.

18 Tamże, s. 158,

19 Tamże, s. 156.

20 Tamże.

21 K. KurczabRedlich , Pandrioszka, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2008, s. 35.

15

EWA POGONOWSKA

W istocie wojskową wartę honorową odwołano w 1993 roku, a za
rządów Borysa Jelcyna drastycznie ograniczono dotacje na rzecz ze-
społu zajmującego się konserwowaniem zwłok przedwcześnie zmar-
łego lidera bolszewików. O tym, że sytuacja wokół mauzoleum zmie-
niła się radykalnie po transformacji, miał okazję przekonać się Jacek

HugoBader. W reportażu z 1997 roku relacjonował, że nie organizuje
się już „pielgrzymek” do grobowca, a co trzeci zwiedzający to cudzo-
ziemiec, dla którego mumia wodza bolszewików stanowi zaledwie tu-
tejszą atrakcję turystyczną. Tymczasem sądy dużej części Rosjan na-
znaczone były pragmatyzmem i zdrowym rozsądkiem. Od mężczyzny,
któremu towarzyszył pięcioletni syn, reporter usłyszał: „Nic szczegól-
nego — […] trzeba dziecku pokazać, nim go zakopią”22, zaś studentka
politechniki na głos kontestowała status zwłok Lenina: „On powinien
być w ziemi, jak wszyscy ludzie. Kto słyszał, żeby trupa oglądać”23.

Przywoływany już przeze mnie włoski reporter Tiziano Terza-
ni w quasipożegnalnej, naznaczonej piętnem osobistym24 książce,
której nadał sugestywny tytuł Dobranoc, panie Lenin! ( Buonanotte, signor Lenin, 1992), barwnie i — rzec można — z rozmachem przedstawił swoje wrażenia z podróży po upadającym imperium sowiec-
kim. Finałem, a zarazem epicentrum jego wędrówki stała się wizyta
w mauzoleum na Placu Czerwonym, gdzie spoczął niegdysiejszy „bóg
socjalizmu”, który — finalnie — okazał się jednym z przegranych Hi-
storii. Podróżnik konstatował:

Przyjechałem do Moskwy tylko w jednym celu: żeby zobaczyć Lenina i w ten sposób, stanąwszy przed jego zabalsamowanym ciałem, zakończyć poszukiwania nieuchwytnego trupa komunizmu, które prowadziły mnie przez cały ten roz-legły świat, przez kilka dziesięcioleci zwanych Związkiem Radzieckim25.

Przybysz z Italii wyraził przeświadczenie, że kończy się epoka, której
ikoną był Włodzimierz Uljanow, aktualnie zstępujący z areny dziejów. Co za tym idzie, musi umrzeć po raz wtóry ciało Lenina, a jego
obecność „zostanie wymazana ze zbiorowej tożsamości”26. Wizyta

22 J. HugoBader, Mauzoleum i stu pięćdziesięciu uczonych, w: tegoż, W rajskiej dolinie wśród zielska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010, s. 152.

23 Tamże, s. 152.

24 Z dedykacją: „Pamięci mojego ojca, który marzył”. „Nigdy nie byłem zwolennikiem komunizmu, — pisał — ale jego ideały i budzone przezeń nadzieje w pewien sposób wpisały się w moje życie […]”. T. Terzani, Dobranoc…, s. 16.

25 Tamże, s. 560.

26 Tamże, s. 565.

16

CIAŁO LENINA…

w mauzoleum, przed którym wówczas wciąż jeszcze odbywał się nie-
dorzeczny, acz intrygujący spektakl zmiany warty27, stanowiła niema-
łe przeżycie dla reportera, a uświadomienie sobie końca pewnego eta-
pu dziejów powodowało w nim bardziej uczucie niepokoju niż ulgi:

Przez kilkadziesiąt lat Zachód obawiał się wszystkiego, co ucieleśniał
i z czym kojarzył się ten trup. Dopada mnie teraz strach przed tym, co przyniesie ta pustka, jaką ów trup po sobie zostawił. […] To chyba niemożliwe, żeby tak właśnie skończyła się cała historia złudzeń i zabójstw, nadziei i koszmarów, żeby owa historia wygasła ot tak, niczym dogorywający ogień.

A może najgorsze dopiero przed nami?28.

Terzani, jako obserwator bezprecedensowych wydarzeń, przeświad-
czony, że teraz Lenin oczekuje na nadejście swej „prawdziwej śmier-
ci”29, pragnął popatrzeć na corpus delicti, zanim „przetrzymanego”

trupa pochłonie ziemia. Istotnie, po upadku czerwonego imperium
prominentne osoby w państwie wyraziły zdecydowane stanowisko
dotyczące konieczności pogrzebania mumii. Zwolennikiem takiego
rozwiązania był nie tylko zwierzchnik rosyjskiej Cerkwii prawosław-
nej Aleksy II, ale także prezydent Borys Jelcyn. Jak pisze Monika Mi-
lewska:

Wołania o „godny” pochówek mumii stały się powszechne i głośne w trium-falnych dniach po zwycięstwie nad puczystami w sierpniu 1991 roku. Jelcyn dawał do zrozumienia, że tego dopilnuje. Chodziło w tym wszystkim jednak o coś znacznie ważniejszego niż „godność” umierającego już teraz nie na żarty Lenina.

Borys Jelcyn doskonale zdawał sobie sprawę, że dopiero po usunięciu najświęt-szej relikwii rozkładającego się systemu mogłaby naprawdę się rozpocząć nowa epoka w dziejach Rosji. Patriarcha Moskwy Aleksiej II prorokował wszak, że dopóki ciało Lenina nie zostanie pogrzebane, dopóty „jego złowrogi duch unosić się będzie nad naszym krajem, sprowadzając nań kolejne nieszczęścia”30.

Ponadto — o czym powiadamiał amerykański dziennikarz David

Remnick — w prasie ujawniono informacje na temat samego budyn-

27 Terzani pisał: „Przed Mauzoleum Lenina, zgodnie z dopracowanym do perfekcji ceremoniałem, wspaniali żołnierze niczym automaty zmieniają się na warcie, ale bez widowni cały ten spektakl jawi się jako jeszcze bardziej niedorzeczny”. Tamże, s. 561.

28 Tamże, s. 571–572. Pytanie retoryczne (kończące cytat) zabrzmiało, doprawdy, złowieszczo.

29 Tamże, s. 574.

30 M. Milewska, Bogowie u władzy. Od Aleksandra Wielkiego do Kim Dzong Ila.

Antropologiczne studium mitów boskiego władcy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2012, s. 135

17

EWA POGONOWSKA
ku mauzoleum. Sakralną przestrzeń odarto z Tajemnicy: „Okazało
się, że pod ‘najświętszym ze świętych’ znajdowały się niższe piętra”31.

Umiejscowiono tam salę gimnastyczną, łaźnię i bufet, niżej zaś „usy-
tuowano pomieszczenie, gdzie monitorowano temperaturę i postęp
rozkładu ciała Władimira Iljicza”32. Notabene na fali przemian w Rosji toczyły się również burzliwe dyskusje na temat wykorzystania za-
bytkowego grobowca na placu Czerwonym. Mógłby on służyć na przy-
kład za muzeum historyczne, biurowiec czy nawet mieścić — trudno
dla leninowców o większą profanację — restaurację Pizza Hut33. By-
łoby to niewątpliwie jednym z przejawów symbolicznego zwycięstwa

Zachodu nad czerwonym Imperium.

Chociaż warto dodać, że najtrafniejszym symbolem „nowego”,
wdzierającego się za żelazną do niedawna kurtynę, była amerykań-
ska sieć restauracji szybkiej obsługi McDonald’s (pierwszą otwarto
w Moskwie w 1990). Reporterzy w początkowym okresie transfor-
macji z zaciekawieniem tropili choćby ledwo widoczne ślady prze-
mian, dostrzegając, jak nowy rynek zaczyna rywalizować z dawny-
mi świętościami. Ryszard Kapuściński potraktował jako uderzający
zwiastun nowych czasów fakt, że zmęczeni i głodni ludzie po cichej

„audiencji” we wciąż obleganym mauzoleum kierują się po smacz-
ne fast foody do McDonald’sa34. Z kolei David Remnick wychwycił
w ikonografii koincydencje, które przekornie i absurdalnie połączy-
ły nowe ze starym. Pisał mianowicie, że profil Lenina, który zniknął
z rewersu rubla, zdobi teraz koszulki reklamujące ostatni specjał

McDonald’sa35. Maria Rogińska przywołała znamienne słowa Lwa

Rubinsteina, ilustrujące zmianę symboliki, co zapowiadać mogło
nadejście nowej epoki:

W powietrzu odczuwalnie zapachniało Zachodem, i kolejka przy Mauzoleum roz-padła się, materializując się na jakiś czas przy błyszczących niebiańskim światłem ścianach niedawno otwartego McDonald’sa36.

31 D. Remnick, Grobowiec Lenina. Ostatnie dni radzieckiego imperium, przeł.

K. Ob łucki, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2014, s. 487 (oryginał Lenin’s Tomb.

The Last Days of the Soviet Empire opublikowany w 1993 roku w Nowym Jorku).

32 Tamże.

33 Tamże, s. 552.

34 Zob. R. Kapuściński, Imperium, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 231.

35 D. Remnick, Zmartwychwstanie. Ostatnie dni radzieckiego imperium, przeł.

M. Slysz, Magnum, Warszawa 1997, s. 292.

36 M. Rogińska , Po rozpadzie. Obraz świata rosyjskich prawosławnych w okresie poradzieckim, Universitas, Kraków 2017, s. 46.

18

CIAŁO LENINA…

2. DWA CIAŁA LENINA

2.1. BOGOLENIN

Polscy podróżnicy, którzy zwiedzali czerwoną Moskwę w czasie, gdy
mumia wraz z mauzoleum na Placu Czerwonym stanowiły absolutne
novum — nie pasowały w żadnym razie do standardów politycznych
nowoczesnego Zachodu — nie tylko jednoznacznie interpretowali

„bałwochwalcza anomalię” (korzystam z określenia Wołkogonowa37)

w kontekście religii komunizmu, która potrzebuje „grobowca proro-
ka” i rzeszy „wyznawców”, ale też odnosili się — nieraz bardzo drobia-
zgowo — do wyglądu zewnętrznego i stanu zachowania wystawionego
na światło dzienne martwego ciała. Wspomnieć warto, że pojawiały
się już wówczas wątpliwości co do tego, czy w mauzoleum znajdują
się prawdziwe zwłoki, czy imituje je figura z wosku lub drewna, czyli
tzw. la représentation, wyobrażenie38. Opinie, by nie rzec — eksper-tyzy, na temat efektów pracy mumifikatorów bywały rozbieżne. Moż-
na było na przykład przeczytać, że Lenin jest lepiej zabalsamowany
niż mumie egipskie39, że wygląda jak żywy, jakby spał, ale także — że
razi nienaturalnością, zdradzając ślady „restauracji”. Przywoływany
już JantaPołczyński złożoną w sarkofagu mumię ocenił pragmatycz-
nie jako „doskonale zrobioną”40.

Inne były wrażenia Wandy Kragen, która pod wpływem pobytu
w mauzoleum, ulegając — jak się zdaje — nastrojowi chwili, wypowia-
dała się z patosem o „umarłym, a wiecznie żywym człowieku”41. Bez
wątpienia tego typu reakcji publiczności oczekiwali inspiratorzy po-
wstania miejsca kultu ojcazałożyciela państwa bolszewickiego, a pol-
ska reporterka jakby szła w sukurs poetyckim enuncjacjom imienni-
ka Władimira Uljanowa. Majakowski, którego twórczość notabene 37 D. Wołkogonow, Lenin. Prorok raju, apostoł piekła, przeł. M. Antosiewicz, Wydawnictwo Amber, Warszawa 2006, s. 434.

38 Zob. na ten temat: P. Ariès, Człowiek i śmierć, przeł. E. Bąkowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 171.

39 Przypomnijmy, że odkrycie w listopadzie 1922 roku grobowca z doskonale zachowaną mumią Tutenchamona w Dolinie Królów wywołało niemałą
sensację. Według Niny Tumarkin wydarzenie to mogło mieć wpływ na decyzję o zabalsamowaniu Lenina. Zob. N. Tumarkin, Lenin lives! The Lenin Cult in Soviet Russia, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts and London, England 1983, s. 179.

40 A. JantaPołczyński, Patrzę…, s. 31.

41 W. Kragen, Dymy nad Azją, Towarzystwo Wydawnicze Rój, Warszawa 1934, s. 137.

19

EWA POGONOWSKA

Lenin niespecjalnie cenił, w wierszu Komsomolska wołał z patosem:

„Śmierci / zwrot w tył! / On cię przeżyje! / Kosa twa / Nie dla takich
żniw!”42. Nie sposób nie zauważyć, że autor Lewą marsz, składając hołd wodzowi rewolucji, sięgnął do źródeł biblijnych, w postaci Chrystusa niejako odnajdując antenata dla ateistycznego ideologa. Bo to
przecież, przypomnę, święty Paweł w kontekście Zmartwychwstania
przywoływał słowa proroka Izajasza: „Zwycięstwo pochłonęło śmierć.

Gdzież jest, o śmierci, twoje zwycięstwo? Gdzież jest, o śmierci, twój
oścień?” ( List do Koryntian 15, 54–55). Gwoli ścisłości to właśnie autor Obłoku w spodniach rozsławił wodza bolszewików (i siebie) ha-słem: „Lenin — żył, Lenin — żyje, Lenin — wiecznie żyw”43.

Niewątpliwie strofy o „wiecznie żywym” Leninie znał podróżują-
cy po ZSRR w towarzystwie innych socrealistów Andrzej Kijowski.

Zapewniał on rodaków, że radziecka ikonografia wiernie oddaje fi-zjonomikę, gestykulację, wreszcie osobowość Lenina — jego prostotę
i szlachetność. Dowodem na to miałyby być wyświetlane w Muzeum

Lenina w Moskwie fragmenty starych kronik filmowych, w których
ujrzeć można było w całej okazałości ów pierwowzór i prototyp. Mu-
mia w moskiewskim mauzoleum również wpisywała się w zestaw łu-
dzących wzrok artefaktów Włodzimierza Uljanowa. Otóż — wedle Ki-
jowskiego — twarz wodza bolszewików „nie zaskakuje — nie sprawia
żadnej niespodzianki. Jest znana, ta sama co na filmie, na fotogra-
fii, ta sama co na portretach, ta sama, która spogląda z kamiennych
cokołów”44. Pisarz przekonywał tym samym o prawdziwości oblicza
wodza bolszewików, które de facto upiększono, poddając kulturowo akceptowalnej estetycznej obróbce. Kijowski nawiązał również do
statuy, którą planowano wznieść na szczycie gmachu Pałacu Sowie-
tów w Moskwie45. Pomnik Lenina w kanonicznej pozie, który plano-
wano umieścić na budowli niczym na okazałym postumencie, miał
być przeciwwagą dla statycznej w swym uśpieniu mumii wodza: „Po
wyjściu z mauzoleum będzie się jeszcze miało w pamięci owe słabe,
bezwładne dłonie Lenina i już zjawi się przed oczyma zwycięska, wy-
mierzona w niebo dłoń Lenina żywego, Lenina walczącego, Lenina

42 W. Majakowski, Komsomolska, przeł. L. Szenwald, w: tegoż, Poezje, red. M. Jastrun, Czytelnik, Warszawa 1957, s.215.

43 Tamże, s. 216.

44 A. Kijowski , Pomniki Lenina, w: Wśród przyjaciół. Wspomnienia pisarzy z pobytu w ZSRR, Czytelnik, Warszawa, 1953, s. 70.

45 Jak widać projekt z lat 30. socrealiści wciąż traktowali jako możliwy do wykonania i przygotowany do realizacji.

20

CIAŁO LENINA…

wskazującego drogę”46. Lenina zmartwychwstałego — chciałoby się
dopowiedzieć, bo trudno nie dostrzec w wizji Kijowskiego próby de-
ifikacji Włodzimierza Iljicza, który staje się inkarnacją — w duchu chrystologicznym — boga i człowieka. „Oficjalna biografia Lenina

[…] — jak pisał amerykański sowietolog — w podstawowych szcze-
gółach była wzorowana na żywocie Chrystusa”47, zresztą jego śmierć

„była wydarzeniem wyjątkowym, oznaczała bowiem narodziny ‘bo-
goLenina’”48. Nina Tumarkin zebrała głosy sowieckiej prasy, w któ-
rej wszem i wobec tuż po śmierci wodza ogłaszano, że posiada on podwójną naturę. Ten dualizm przypominał nie tylko Chrystusa, ale
też średniowiecznego ruskiego cara — pokornego w ludzkiej formie,
nieśmiertelnego w majestacie swego urzędu49. Wacław Radziwino-
wicz, przywołując nieziszczony projekt Pałacu Rad, który stanowiłby
ukoronowanie boskości Włodzimierza Iljicza, pisał w korespondencji
z 2015 roku:

W klimacie Moskwy, gdzie obłoki są często na bardzo niskiej wysokości, statua ginęłaby w chmurach, a górujący nad miastem, nibywstępujący do nieba, Lenin musiałby robić ogromne, wręcz religijne wrażenie na obywatelach Kraju Rad. Opowiadający o tym przedsięwzięciu dodają, że gigantyczny Lenin nie stałby w miejscu, lecz kręciłby się w kółko, tak by jego dłoń stale wskazywała słońce50.

Kulturę polityczną Rosji, co już wielokrotnie opisano, charakteryzu-
je religijny rys uwidoczniający się w stosunku poddanych do monar-
chy. Aczkolwiek aspekt ten był na różnych etapach historii państwa
modyfikowany, zachował pewien specyficzny zrąb, co miało swą pra-
przyczynę. Otóż słowo „car” zgodnie z odwieczną tradycją traktowano
jako „pochodzące od Boga i używano jako imienia Boga […]. Stop-
niowo utrwaliło się, przenosząc na panującego sakralne konotacje”

— wyjaśnia Jerzy Faryno51. I dodaje, że w ateistycznym państwie ra-

46 A. Kijowski, Pomniki…, s. 70.

47 R. Pipes, Rewolucja rosyjska, przeł. T. Szafar, Magnum, Warszawa 2012, s. 361.

48 R. Stobiecki, Bolszewizm a historia. Próba rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1998, s. 134. Według Edwarda Radzińskiego — „ateistycznego zbawiciela — Bogolenina”, „nowego boga”, w miejsce tego, którego obalili bolszewicy, postanowił ofiarować Rosji Józef Stalin. Zob. E. Radziński, Stalin, przeł. I. Lewandowska, M. Jagiełło, Magnum, Warszawa 1996, s. 228.

49 Zob. N. Tumarkin, Lenin…, s. 167.

50 W. Radziwinowicz, Siostry Pałacu Kultury, czyli wysotki Stalina, w: tenże, Crème de la Kreml. 172 opowieści o Rosji, Agora, Warszawa 2016, s. 364.

51 J. Faryno, [hasło] Car, w: Idee w Rosji. Leksykon polskorosyjskoangielski, red.

A. de Lazari, t. III, Semper, Warszawa 1999, s. 480.

21

EWA POGONOWSKA
dzieckim nie wygasła tendencja do sakralizacji władz najwyższych.

„Jakkolwiek zmieniły się explicite wypowiadane motywacje ‘kultu’, uprawiano go w ramach tej samej archaicznej semiotyki”52.

Jak wyjaśniają autorzy książki Car i Bóg, rosyjska myśl religijnopolityczna rozwijała się pod wpływem Bizancjum, skąd prze-
jęta została idea paralelizmu monarchy i Boga jako „śmiertelnego”

i „nieśmiertelnego” króla53. Sakralizacja władcy, ergo obdarzanie go szczególnym charyzmatem, nie było czymś wyjątkowym na tle kultury europejskiej54. Zjawisko takie występowało również w Europie
zachodniej, co wyłuszczył w swym studium naukowym — traktują-
cym o „dwóch ciałach króla” — Ernst Kantorowicz, by odwołać się do
klasyka. Autor rozprawy, przyglądając się fenomenowi władzy poli-
tycznej, brał w swych rozważaniach pod uwagę „średniowieczną teo-
logię polityczną”, ale myśl jego dalece przekracza zarysowane ramy
czasoprzestrzenne. Źródłem dla koncepcji niemieckiego mediewisty
były Raporty uczonego prawnika z czasów elżbietańskich, Edmunda Plowdena, który pisał:

Król ma w sobie dwa Ciała, a mianowicie ciało naturalne ( body natural) i Ciało wspólnotowe ( body politic). Ciało naturalne […] jest ciałem śmiertel-nym, podlegającym wszystkim niemocom, które przynależą mu z natury albo z przypadku […]. Ale jego Ciało wspólnotowe jest Ciałem, którego nie można zobaczyć czy dotknąć, […] przeznaczonym do kierowania ludem i zarządzania dobrem publicznym i to Ciało jest zupełnie pozbawione […] naturalnych skaz i niedojrzałości, którym podlega ciało naturalne i z tego powodu to, co Król czyni w Ciele wspólnotowym, nie może zostać unieważnione albo udaremnione ze względu na upośledzenie jego ciała naturalnego55.

Kantorowicz śledził ewolucję tego dualizmu w myśli politycznej chrze-
ścijańskiej Europy, lecz nie chodzi mi, rzecz jasna, o analizowanie szczegółów tego wywodu oraz niuansowanie różnic geopolitycznych.

Natomiast — w kontekście niniejszych rozważań o „bogoleninie” —
istotna jest, osadzona na podwójnej naturze Chrystusa, idea „dwóch

52 Tamże, s. 482.

53 B. A. Uspienski, W. M. Żywow, Car i Bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji, przeł. i wstępem opatrzył H. Paprocki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992, s. 14.

54 „Każdy król jest bogiem, potomkiem bogów albo przynajmniej panuje z woli bożej”

— pisał Roger Caillois ( Żywioł i ład, przeł. A. Tatarkiewicz, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973, s. 114).

55 E.H. Kantorowicz , Dwa ciała króla. Studium ze średniowiecznej teologii politycznej, z j. angielskiego przeł. M. Michalski i A. Krawiec, PWN, Warszawa 2007, s. 5–6 (E. Plowden, Commentaries or Reports, London 1816).

22

CIAŁO LENINA…

Ciał w jednej Osobie”56. Autor rozprawy zwrócił uwagę na osobliwość
królewskich ceremoniałów pogrzebowych i wpisaną w nie szczególną
rolę wizerunku władcy, co łączyło się ściśle z „symboliką Króla żyją-
cego, mimo śmierci króla”57. Element żałobny (przemijalność ciała)

i triumfalny (nieśmiertelna Godność) korespondowały ze sobą, tak jak łączą się ciało i jego dostojny wizerunek. Przywołam w tym miejscu słowa Anny Wieczorkiewicz:

Przez długi czas w różnych miejscach Europy można było ujrzeć ten widok: postać spoczywająca na marach ma twarz skopiowaną z twarzy trupa, ale przemo-delowaną tak, by zdawała się żyć. Oblicze i ręce uformowano według odcisków zdjętych z ciała, przyprawiono prawdziwe włosy, prawdziwą brodę. Między otwartymi powiekami namalowano oczy. Gdy zwłoki władcy leżały już w trumnie, figurę koronowano, kładąc obok insygnia władzy. Ten wizerunek jednocześnie ukrywał i ukazywał: ukazując zmarłego, ukrywał zwłoki58.

Obyczaj rytuałów pogrzebowych królów Francji przypomniał Régis

Debray, pisząc, że wierna podobizna zmarłego władcy, zdobna w kró-
lewskie stroje i insygnia przewodniczyła przez czterdzieści dni ucztom
i ceremoniom dworskim: „To jej składano hołd i dopóki podobizna
była wystawiana na widok publiczny, dopóty nowy król nie pokazy-
wał się ludziom na oczy”59. Odnosząc się do dylematu „reprezentowa-
ny” a „reprezentacja”, francuski filozof wygłosił paradoksalny sąd, że

„kopia jest czymś więcej niż oryginał”60 , podkreślając tym samym po-
tęgę simulacrum (czy imago). W odniesieniu do posągów martwych władców konstatował, że: „Reprezentacja nie jest po prostu kamienną
metaforą zmarłego, lecz realną metonimią, uduchowionym, ale wciąż
fizycznym przedłużeniem jego ciała”61. „Reprezentować to uobecnić
nieobecne. Nie tylko przywoływać je, ale i zastąpić”62. LouisVincent

Thomas twierdzi, że „cześć oddawana zmarłym, którzy weszli w fazę
rozkładu, możliwa jest tylko za symbolicznym pośrednictwem trwałe-
go substytutu”63. W przypadku Lenina, którego zmumifikowane ciało

56 Tamże, s. 348.

57 Tamże, s. 332.

58 A. Wieczorkiewicz, Muzeum ludzkich ciał. Anatomia spojrzenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000 , s. 164.

59 R. Debray, Narodziny przez śmierć, przeł. M. Ochab, w: Wymiary śmierci, wybór i słowo wstępne S. Rosiek, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002, s. 246.

60 Tamże, s. 246.

61 Tamże, s. 247.

62 Tamże, s. 258.

63 L.V. Thomas, Trup. Od biologii do antropologii, przeł. K. Kocjan, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991, s. 54.

23

EWA POGONOWSKA
udostępniono do oglądania tłumom (wyznawcom lub ciekawskim)

sytuacja była szczególna. „Reprezentacją” wodza „wiecznie żywego”

było jego martwe ciało (w każdym razie to, co z niego udało się zacho-
wać), rzec można — pomnik z ciała, nie substytut, ale prawie oryginał.

Zacytowany powyżej francuski antropolog w swej fundamentalnej
rozprawie tanatologicznej zwrócił uwagę na ważkie kwestie języko-
we dotyczące mówienia o śmierci i zmarłym. Termin „trup” konotu-
je ideę rozkładu, zatem budzi odrazę. „Natomiast słowo ‘ciało’ jest ambiwalentnym i uspakajającym eufemizmem. […] Funkcją obrzędu
jest właśnie symboliczne zastąpienie trupa ciałem, rzeczy przez byt”64.

Zmarły Lenin — do czasu dekonstrukcji i degradacji w epoce Jelcyna

— pozostawał ciałem, co więcej „świętym ciałem”, z budzącym wstręt
trupem, „najobrzydliwszym ze wszystkich odpadów”65, nie mógł mieć
nic wspólnego.

2.2. THEATRUM ANATOMICUM

Autor książki Planeta Rosja dokonał specyficznego przeglądu radzieckich filmów o Leninie i zaprezentował rejestr aktorów, którzy z patosem i ku chwale komunizmu kreowali w ZSRR postać wodza,
ciesząc się przy tym uznaniem przedstawicieli władzy i szczególną atencją społeczeństwa. Tymczasem nakręcony dziesięć lat po upadku czerwonego imperium film Aleksandra Sokurowa zatytułowany

Cielec (zdobywca wielu nagród, nominowany m.in. do Złotej Palmy w Cannes) to spektakularny przykład na demitologizację ikony rewolucji. Bezsilny i osaczony, niepełnosprawny fizycznie i umysłowo

Lenin pokazany został bez upiększeń — w stanie przedśmiertnej we-
getacji. Oto otaczany kultem „Nieśmiertelny” okazał się zwykłym zja-
daczem chleba zdominowanym przez nieposłuszną cielesność, podle-
gającym — jak zwykli śmiertelnicy — nieubłagalnym prawom natury.

Leonid Mozgowoj, który wykreował rolę zdegenerowanego psy-
chocieleśnie wodza bolszewików, wspomina, że w dzieciństwie: „nie
znał słowa Bóg, znał jedynie słowo Lenin”66. Takiego Lenina, jakiego

64 Tamże, s. 53. Jak pisał Rostysław Kramar, w antysowieckim folklorze na określenie zwłok Lenina konsekwentnie używano określenia „trup”, co nie zdarzało się w pseudoludowej twórczości sowieckiej. Zob. R. Kramar, Syfilis…, s. 305.

65 J. Kristeva, Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, przeł. M. Falski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, s. 10.

66 K. Wrubel, Planeta Rosja, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2005, s.222.

24

CIAŁO LENINA…

zagrał sześćdziesięcioletni artysta, publiczność radziecka, jak podkre-
śla Wrubel, nie kojarzyła w ogóle. Warto w tym miejscu przytoczyć
fragment naznaczonego ekspresją opisukomentarza do filmowego
obrazu Sokurowa, który wyszedł spod pióra Mariusza Wilka:

Tytułowym Cielcem jest Lenin w Gorkach, Wódz na poły sparaliżowany, porażony afazją, agrafią i amnezją, na granicy jawy i halucynacji, podejrzeń i snu. […] Lenin się lęka… Nie tyleż samej śmierci, co roślinnego wegetowania. Wszak czuje walkę o spadek po sobie […]. A on nic nie może, ni czytać, ni pisać, nawet rękę trudno unieść, mózg odmawia posłuszeństwa, myśli rozłażą się jak glisty po gnoju […]67.

Należałoby napomknąć, że ostatnie fotografie schorowanego Leni-
na w najściślejszej tajemnicy przechowywane były w archiwum KC

KPZR, ponieważ zachowany na nich wizerunek przywódcy odbie-
gał drastycznie zarówno od tego, który powielano na niezliczonych
obrazach, płaskorzeźbach, pomnikach, posągach, jak i od „żywego”

konterfektu utrwalonego przez rosyjskich balsamistów. Ci ostatni
dołożyli bezsprzecznie wszelkich starań, by nadać obliczu Lenina nie
tylko naturalny, ale i estetyczny wygląd. Estetyczny — kojarzący się
ze zdrowiem (cielesnym i umysłowym), nieprzemijającą mocą oraz
wartościami etycznymi ( kalokagathia). Jak konstatował cytowany już Régis Debray: „Nasz pierwszy przedmiot artystyczny to mumia
egipska, trup jako dzieło sztuki”68. Zabalsamowane zwłoki demiurga
rewolucji nie mogły ustępować w niczym wizerunkowi władcy Egip-
tu, którego grobowiec odkryto kilkanaście miesięcy przed śmiercią wodza bolszewików. Przeciwnie — musiały mieć nad nim przewagę,
zważywszy na to, że zwłoki Tutenchamona spowite były bandażami
i zwieńczone maską, zaś nieżywy Lenin, nie dość, że został realistycz-
nie przyodziany, to miał „dla widzów” odsłonięte twarz i dłonie. Nie
mogły — jak już wspomniałam wcześniej — kojarzyć się z trupem, ergo obrzydliwością cielesnego rozkładu: „O ile ciało pozostaje dwu-znaczne, trup znosi wszelką dwuznaczność, gdyż niedwuznacznie
przekroczył przepaść pomiędzy życiem a śmiercią”69.

Jacek HugoBader w przywoływanym wcześniej reportażu, zaty-
tułowanym Mauzoleum i stu pięćdziesięciu uczonych (1997), odsłaniał arkana NaukowoBadawczego Centrum Biologicznych Struktur
odpowiedzialnego za konserwację „doczesnego wizerunku” Włodzi-
mierza Iljicza. Opowiadanie o wizycie u moskiewskich balsamistów,

67 M. Wilk, Wołoka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005, s. 154–155.

68 R. Debray, Narodziny…, s. 248.

69 L.V. Thomas, Trup…, s. 54–55.

25

EWA POGONOWSKA
wzbogacone historią instytutu, uzupełnia narracja na temat tradycji
mumifikacji w różnych częściach świata oraz odwiecznej praktyki
upubliczniania naturalnie lub sztucznie zachowanych zwłok. Autorka
znakomitego studium Muzeum ludzkich ciał podkreśla, że wystawianie na pokaz szczątków zmarłych jest szczególnie wrażliwym zagad-
nieniem, a to ze względu na wyjątkowość komunikatu, jaki „niesie w sobie prawdziwe ciało”, będące wszak „siedliskiem tożsamości”70.

Dotyczy to chociażby różnego typu pokazów anatomicznych (prakty-
kowanych na uczelniach europejskich od średniowiecza), co związane
było z medykalizacją ciała, czy też ekspozycji ciał ludzkich zakonser-
wowanych metodą plastynacji opracowaną przez profesora medycy-
ny z Heidelbergu Gunthera von Hagensa, które wzbudziły ogromne
kontrowersje i sprowokowały oskarżenia o naruszenie tabu śmierci.

Ale przecież zakres „spektakli cielesności” jest znacznie szerszy i zy-
skuje akceptację społeczną: „Staroegipskie mumie można oglądać
w muzeach, a zasuszonych nieboszczyków w niektórych podziemiach
kościelnych, choćby u kapucynów w Rzymie czy Neapolu”71. HugoBa-
der, odnosząc się do tych faktów, wspomina np. o zmumifikowanych
ciałach stojących we wnękach skalnych niczym na balkonach, na in-
donezyjskiej wyspie Celebes, o świętej Klarze, której wyeksponowane
w szklanej trumnie zwłoki można zobaczyć w Asyżu i o mumiach sta-
nowiących atrakcję turystyczną w licznych muzeach etnograficznych
czy archeologicznych. Innymi słowy, informuje, gdzie może pojechać
ktoś, „[k]to lubi oglądać takie rzeczy”72. Nawiązuje tym samym
do trwających od wieków szczególnych zamiłowań oraz osobliwej
natury ludzkich spojrzeń, gdyż mumia to nie tylko obiekt zaintere-
sowania medyków, ale „ulubienica ciekawej świata publiczności”73.

Motywacje i argumenty balsamistówkonserwatorów, historyków,
etnografów czy wyznawców religii bywają różne, jednak polski repor-
ter dostrzega kontrowersje związane z procederem publicznej pre-
zentacji martwego ciała ludzkiego:

Aborygeni uznali, że wystawianie przodków na publiczny pokaz ubliża ich pamięci. Zażądali zwrotu swych zmarłych, więc waszyngtońskie Smithsonian, jedno z największych na świecie muzeów historii naturalnej, zlikwidowało wystawę, na której pokazywano mumie aborygenów74.

70 A. Wieczorkiewicz, Muzeum…, s. 281.

71 J. Kracik, Relikwie, Znak, Kraków 2002, s. 6.

72 J. HugoBader, Mauzoleum…, s. 143.

73 A. Wieczorkiewicz, Muzeum…, s. 234.

74 J. HugoBader, Mauzoleum…, s. 144.

26

CIAŁO LENINA…

W istocie współcześnie podnosi się kwestię poszanowania godności
szczątków ludzkich, niezależnie od tego z jak odległego czasu i kręgu
kulturowego pochodzą75. To ważka problematyka etyczna.

Warto zauważyć, że reporter z Polski z rozwagą umieszcza casus

Lenina i późniejsze przypadki jego ideowych pobratymców („Zwolen-
nicy światopoglądu materialistycznego z założenia negowali istnienie duszy, ale balsamowali swoich ‘świętych’”76) na tle odwiecznych
i ogólnoświatowych trendów tanatopraksji. Tym samym, mierząc się
z tematem wciąż aktywnego moskiewskiego mauzoleum, uwzględ-
nia szerszą perspektywę antropologiczną. Dziennikarzowi dane było
przeprowadzenie rozmowy z przedstawicielami ekipy balsamistów
którzy z powagą — a nawet dumą — opowiadali mu o laboratoryjnej
pracy z „obiektem”. W poniedziałki i piątki mauzoleum jest zamknię-
te dla zwiedzających. Wówczas „grupa leninowska” dogląda mumii,
co w skrócie wygląda tak:

Podstawę sarkofagu wraz z ciałem opuszczają w dół, przeglądają obiekt, przecie-rają twarz i dłonie balsamicznymi roztworami i sadowią wszystko z powrotem.

Garderobę zdejmują rzadko, tylko wtedy, kiedy trzeba ją zmienić. To bardzo proste, jest rozpinana na plecach77.

Raz do roku ciało zostaje zanurzone w balsamującym preparacie.

Pracownicy instytutu starali się uzasadnić pożyteczność i sens swo-
ich działań w nowej sytuacji politycznej, gdy trudno było ideologicz-
nie czy politycznie umotywować kontynuację kosztownych czynności
konserwatorskich. Jeden z uczonych zwrócił uwagę na biotechnolo-
giczny wymiar skomplikowanego procederu tudzież stricte naukowy 75 A. Wieczorkiewicz, Muzeum…, s. 239–240.

76 J. HugoBader, Mauzoleum…, s. 144. Warto wspomnieć, że Antoni Słonimski intuicyjnie dostrzegł powiązanie wystawionej mumii Lenina z panoptikum lub gablotką medyczną. Zob. A. Słonimski, Moja podróż do Rosji, Wydawnictwo LTW, Warszawa 1997 [wyd. pierwsze: Towarzystwo Wydawnicze Rój, Warszawa 1932], s. 88.

77 J.HugoBader, Mauzoleum…, s. 145. Wacław Radziwinowicz, dziesięć lat po autorze reportażu Mauzoleum…, również odtajniał przed czytelnikami szczegóły przekładającej się na „żywotność” mumii pracy konserwatorówbalsamistów.

Zwracał uwagę na to, że choć od dawna przed mauzoleum nie stoją kilometrowe pielgrzymki, to jednak: „Zmarły i zabalsamowany w 1924 roku wódz bolszewików

‘pracuje’ codziennie od 10 do 13. Wtedy chętni są wpuszczani do mauzoleum i mogą obejrzeć jego wystawioną na widok publiczny mumię. Przerwę ma tylko w czwartki, kiedy przechodzi konserwację kosmetyczną” (W. Radziwinowicz, Lenin wiecznie jak żywy, w: tegoż, Gogol w czasach Google’a. Korespondencje z Rosji 1988–2012, Agora, Warszawa 2013, s. 181).

27

EWA POGONOWSKA
profil działań zespołu. Martwemu ciału Lenina została przydzielona
nowa misja. W każdym razie starania balsamistów podporządkowa-
ne zostały dyskursowi naukowemu, który w szczegółach jednakowoż,
na prawach kontrastu z ideowymi wypowiedziami komunistów, ma
wydźwięk ironiczny:

— Dla nauki ważne są wszystkie problemy związane z zachowaniem organów —
tłumaczy sekretarz naukowy instytutu. — Biotechnologiczne problemy fermentacji, obumierania i konserwacji komórek, starzenia tkanek miękkich i kości czy składu konserwujących roztworów interesują uczonych na całym świecie. Ciało Włodzimierza Iljicza jest poligonem doświadczalnym dla rozwiązy-wania problemów konserwacji, fermentacji, przechowywania żywno-
ści…78.

Z punktu widzenia „drugiego pokolenia uczonych, które kontynu-
uje ten wyjątkowy naukowy eksperyment”79, wypełniając „wolę
władzy i narodu” i zachowując przy tym głęboki szacunek dla „balsa-
mowanego obiektu”80, czcza ciekawość, niedorzeczne plotki, szuka-
nie sensacji czy lekceważenie wysiłku balsamistów zasługują na potę-
pienie. Obiekcje biochemików, ze śmiertelną powagą (przynajmniej
expressis verbis) traktujących swoje obowiązki służbowe, HugoBader komentuje słowami: „— Wystawiliście zwłoki na dziwowisko dla
gawiedzi, to macie coście chcieli”81. Indagacje — rzekomo zaintereso-
wanego problemem starzenia tkanek — reportera (typu: „Co Lenin
ma w środku?” „Jak długo przetrwa?”; „Jest twardy czy miękki?”) do-
wodzą triumfu materii nad duchem, kompromitują religię komuni-
zmu i jej przez kilkadziesiąt lat czczone relikwie. Okazuje się, że przez trzy dni w tygodniu pracownicy prosektorium, wykorzystując zdoby-te doświadczenie w celach komercyjnych, z wprawą balsamują zwłoki

„nowych Ruskich”, niczym w amerykańskich funeralhomes, które

„wyspecjalizowały się w usługach ukrywania śmierci i symulowania
oznak życia”82. Wprawieni balsamiści nie tylko wtłaczają w miejsce
krwi substancje chemiczne, ale potrafią „nadać skórze zdrowy ru-mieniec i elastyczność, zreperować pokiereszowane w mafijnych po-

78 J. HugoBader, Mauzoleum…, s. 146.

79 Tamże.

80 Tamże.

81 Tamże.

82 U. KluzKonopek, PlayDead.info. Śmierć/nieśmiertelność jako pojęcia z pozoru przeciwstawne w kulturze współczesnej, Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk 2020, s. 31. Amerykański przemysł pogrzebowy hołduje bowiem „sprzedawaniu nieśmiertelności”. Tamże, s. 33.

28

CIAŁO LENINA…

rachunkach oblicze, ujędrnić przeschniętą gałkę oczną i nałożyć sto-
sowny makijaż”83. Zarobione pieniądze służyć mają „do otrzymania
kolektywu i ciągłości prac w Mauzoleum Włodzimierza Ilijcza”, gdyż

— jak mówi jeden z pracowników — państwo nie daje na to pienię-
dzy84. Tak przedstawiała się rzeczywistość w latach 90.

Tempora mutantur… Barbara Włodarczyk w stosunkowo nie-
dawno wydanej książce Szalona miłość. Chcę takiego jak Putin.

Reportaże z Rosji (2021) pisze, że nie udało jej się przeprowadzić wywiadu z balsamistami, gdyż — jak została poinformowana w ofi-cjalnym piśmie — „działalność placówki stanowi ‘tajemnicę komer-
cyjną i państwową’…”85. Reporterka motywem przewodnim swego
reportażu uczyniła relację z naturalistycznego filmu dokumentalnego
pokazującego bez osłonek kolejne etapy pracy naukowców, „którzy
starają się, jak mogą, by zapewnić nieśmiertelność ciału Lenina”86.

Dostępny w internecie film, który wykorzystała korespondentka, zo-
stał nakręcony w epoce Jelcyna. Wówczas pozwolono dokumentować

„renowację” wodza bolszewików. Za kadencji Putina już tego zabro-
niono. Dziennikarka, rozmawiając z Rosjanami — w różnym wieku
i z różnymi doświadczeniami — próbuje dociec, co kształtuje emocjonalny stosunek mieszkańców Federacji Rosyjskiej do Lenina oraz
jego mumii, którą „sto lat po rewolucji wciąż otacza aura tajemni-czości”87. Demonstrowane przez Włodarczyk nagranie z konserwacji
zwłok budzi poruszenie Rosjan niezależnie od głoszonych przez nich
poglądów politycznych („zadziwia, zniesmacza, zawstydza”88). Jak pi-
sze bowiem Kristeva: „Trup — oglądany bez Boga i nie z perspektywy
nauki — to szczyt wstrętu”89. W przypadku dokumentu z konserwacji
szczątków Lenina trudno mówić, że prymarne były intencje naukowe
czy nawet zamierzenia popularnonaukowe, raczej szło o zaspokojenie
ciekawości ludzkiej, co wiązało się z posmakiem sensacji oraz o od-
wrotny proces do wcześniejszej sakralizacji trupa Lenina i uczynienia
go świętym ciałem. W procesie desakralizacji, uprzedmiotowienia,
a w efekcie — demaskacji, zwłoki wodza bolszewików zostały kolejny
raz zawłaszczone, nomen omen — „wcielone” w nowy dyskurs posiłku-83 J. HugoBader, Mauzoleum…, s. 145.

84 Tamże.

85 B. Włodarczyk, Szalona miłość. Chcę takiego jak Putin. Reportaże z Rosji, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2021, s. 260.

86 Tamże.

87 Tamże, s. 261.

88 Tamże, s. 260.

89 J. Kristeva, Potęga obrzydzenia…, s. 10.

29

EWA POGONOWSKA
jący się szczątkami ludzkimi. Odbyło się to bez respektowania „praw
trupa” (o których pisał Thomas) i z przekroczeniem pewnych społecz-
nokulturowych ograniczeń i zakazów. „Czy ciału/szczątkom należy
się szacunek ze względu na to, kim osoba była przed śmiercią, czy ze
względu na samo ich istnienie jako śladu człowieka?”90 — stawia pro-
blem Ewa Domańska. Tymczasem — zgodnie z opisem — Włodarczyk:

Pożółkły trup z dziurą w klatce piersiowej leży w wannie wypełnionej płynem. Po-chylają się nad nim dwaj mężczyźni w białych fartuchach i lekarskich czepkach.

Potem biorą go za ręce i nogi i przenoszą na leżankę. Ciało wydaje się kruche i delikatne, ale ma w sobie coś z monstrum91.

Odarty z politury i pokazany „od kuchni” wódz, a właściwie trup światowego proletariatu z jednej strony robi monstrualne wrażenie,
z drugiej zaś: „ociekający resztkami płynu wygląda nie tyle przeraża-
jąco, ile żałośnie. Nie ma nic z powagi i mocy człowieka, który zmienił
bieg historii…”92.

Tymczasem wystawiona w mauzoleum mumia wciąż „wabi”, oświe-
tlone zwłoki intrygują, a krótka wizyta (przejście wokół sarkofagu trwa zaledwie moment) daje odczucie niedosytu. Reporterka z Polski
wygłasza sąd (który notabene budzi dezaprobatę jednego z bohaterów reportażu, ideowego komunisty), że „ — Wielu przychodzi tu nie
po to, by oddać cześć Leninowi, ale po to, by popatrzeć na mumię, jak
na frapujący eksperyment z ludzkim ciałem”93. Eksperyment,
który — jeśli go nawet rozpatrywać w kategoriach naukowych — opar-
ty był na nekroprzemocy (korzystam z terminu Ewy Domańskiej94)

wobec instrumentalnie traktowanych anonimowych ciał, bo jak mówi
rozmówca polskiej korespondentki, duchowny niekanonicznego Ro-
syjskiego Prawosławnego Kościoła Autonomicznego: „Do przeprowa-
dzenia badań nad mumią potrzebne im były trupy. Wykorzystywali
do tego na przykład zwłoki bezdomnych znalezione na dworcach”95.

Każdy zatrudniony w laboratorium pracownik naukowy miał do dyspozycji zwłoki, na których mógł prowadzić eksperymenty, przy czym tożsamość zmarłych zawsze pozostawała tajemnicą. Jeszcze dziś w tym szczególnego rodzaju „tajnym 90 E. Domańska, Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała, PWN, Warszawa 2017, s. 13.

91 Tamże.

92 Tamże, s. 271.

93 B. Włodarczyk, Szalona miłość…, s. 268.

94 E. Domańska, Nekros…., s. 121.

95 B. Włodarczyk , Szalona miłość…, s. 262.

30

CIAŁO LENINA…

muzeum” przechowywane są ciała anonimowych zmarłych. Większość pod szkla-ną kopułą, inne od lat leżą zapomniane w „kąpieli balsamicznej”. Włosy unoszą się w płynie, tworząc niepowtarzalne zjawisko96.

Słowa te pochodzą z napisanej w 1997 roku przez Ilję Zbarskiego wspomnieniowej książki, która odkryła przed ciekawą szczegółów
i sensacji publicznością część tajemnic konserwatorów zwłok Wło-
dzimierza Iljicza. Zespołowi naukowcówmumifikatorów pierwotnie
przewodniczyli biochemik Borys Zbarski (ojciec autora książki) i pro-
fesor medycyny Włodzimierz Worobjow. Wspomnienia Zbarskiego
juniora, absolwenta chemii na moskiewskim uniwersytecie, który po
swym ojcu odziedziczył rzadką i jakże frapującą profesję, odsłoniły
nie tylko naukowe zaplecze ekipy konserwatorów, ale też realia życia
w stalinowskiej Rosji wśród nomenklatury komunistycznego reżimu

(mieszkali w Domu rządowym nad rzeką Moskwą) i pod „patrona-
tem” nadzorującego personel mauzoleum NKWD. Ważną część nar-
racji Zbarskiego stanowi dyskurs biomedyczny. Autor dokładnie opi-
suje historię mumifikacji oraz proces cyklicznej konserwacji zwłok.

Nie szczędzi przy okazji czytelnikowi szczegółów anatomicznych i fi-
zjologicznych, zwracając uwagę na problemy, z którymi musieli zmie-
rzyć się mumifikatorzy. Mamy tu do czynienia ze spojrzeniem eks-
perta wprawionego w „eksperymentach na zwłokach”, który prędko
przekonał się, że „praca przy zwłokach Lenina” jest zwykłą, rutynową,
prozaiczną wręcz czynnością, niemającą nic wspólnego ze świętym
rytuałem paraszytów dokonujących mumifikacji w starożytnym Egip-
cie97. Nie oznacza to wcale, że specjalista od mumifikacji lekceważy
wysiłek swój i kolegów z zespołu. Deklarujący antykomunistyczne
nastawienie biochemik z satysfakcją pisze o ulepszeniu preparatu („Roztwór był teraz tak skuteczny, że balsamowane za jego pomocą
zwłoki jeszcze kilka miesięcy, a nawet lat po złożeniu w grobie zacho-
wywały wygląd żywego ciała”98) i umiędzynarodowieniu działalności

96 Zob.: I. Zbarski, W cieniu mauzoleum. Wstrząsające wspomnienia konserwatora zwłok Lenina, z jęz. niem. przeł. A. Kuć, Videograf II, Katowice 2007, s. 176.

97 Tamże, s. 78. Ale warto podkreślić, że pierwsze wrażenie, jakie odniósł młody Zbarski jako konserwator, było szczególne: „Zrodziło się we mnie nieprzyjemne uczucie. Podczas studiów uniwersyteckich wielokrotnie dokonywałem różnych zabiegów na zwłokach, niczego przy tym nie odczuwając. Tym dziwniejsze, że w przypadku zwłok Lenina czułem się inaczej. Dopiero kiedy wyszedłem z mauzoleum, zrozumiałem przyczyny swojego obrzydzenia: ciało Lenina to nie były zwyczajne zwłoki, lecz uwielbiany, a zarazem znienawidzony symbol całego narodu”. Tamże, s. 80.

98 Tamże, s. 176.

31

EWA POGONOWSKA
laboratorium, hojnie finansowanego przez państwo radzieckie, czego
efektem było też wysokie uposażenie balsamistów.

To „umiędzynarodowienie” działalności mauzoleum wynikało w pierwszym rzędzie z faktu, iż po 1945 roku nasze laboratorium dysponowało dużo większym potencjałem materialnym i naukowym niż przed wojną. Znacznie zwiększono również liczbę personelu. O ile w 1939 roku w mauzoleum pracowało zaledwie czterech naukowców, o tyle po wojnie ich liczba wzrosła do trzydziestu pięciu.

Nasz zespół wzmocniła cała armia histologów, anatomów, biochemików, fizy-kochemików i optyków. Dzięki temu mogliśmy rozpocząć prace badawcze nad składem skóry i tkanki podskórnej oraz czynnikami wpływającymi na rozkład tkanki99.

Jeśli rozpatrzymy je w kontekście wspomnień Zbarskiego, nie zasko-
czą nas słowa zastępcy dyrektora Centrum Biologicznych Struktur —

Jurija Aleksiejewicza Romakowa (niekryjącego zresztą sentymentu
dla komunistycznej przeszłości: „rozwalenie ZSRR to zbrodnia”100),
który mówi o konserwacji zwłok przywódców państwowych jak o po-
rządnie wykonanej pracy. Co za tym idzie: szkoda, że pochowali Stalina: „Sam go robiłem. Dobrze był zrobiony. Diabli mnie tylko biorą
na Czechów. Narobiliśmy się z Gottwaldem, a oni go do krematorium
oddali”101. „W zmedykalizowanym dyskursie — jak podkreśla Anna

Kubiak — trup jest urzeczowiony”102. Specjaliści zajmujący się mar-
twym ciałem (nie tylko tanatopraksją) siłą rzeczy muszą „na sobie przeprowadzić amputację uczuć i w wyobraźni dokonać transgresji
ciałaosoby w ciałorzecz”103.

2.3. JESZCZE O NIEPOGRZEBANYM

Faktem jest, że życzenie Lenina, który chciał spocząć obok matki i siostry Olgi na cmentarzu Wołkowskim w Piotrogradzie104, nie speł-niło się, a mumifikacji dokonano wbrew woli jego żony i najbliższych
krewnych. „Dwudziestego szóstego lutego 1924 roku, pięć tygodni po
pogrzebie Lenina, marksistowscy ateiści rządzący Rosją powołali bez

99 Tamże, s. 167–168.

100 J. HugoBader, Mauzoleum…, s. 148.

101 Tamże, s. 148–149.

102 A.E. Kubiak, Inne śmierci. Antropologia umierania i żałoby w późnej nowo czesności, Universitas, Kraków 2014, s. 112.

103 Tamże.

104 Zob. V. Sebestyen, Lenin…, s. 582.

32

CIAŁO LENINA…

zamierzonej ironii noszącą pompatyczną nazwę Komisję do Spraw

Unieśmiertelnienia”105. W pełnym brzmieniu: Komisję do Spraw

Unieśmiertelnienia Pamięci W.I. Uljanowa (Lenina). Inna rzecz —
i nie sposób o tym nie wspomnieć choćby na marginesie — że w „ko-
munistycznej wierze” nieśmiertelność nie wykluczała się ze sferą na-
ukowych odkryć, co miało ugruntowanie w tradycji, by wspomnieć
tylko Mikołaja Fiodorowa (1829–1903) i jego eschatologiczny projekt
wskrzeszania wszystkich umarłych106. Wacław Radziwinowicz przyta-
cza tok myślenia jednej z wyznawczyń wodza, święcie przekonanej, że:

„Ciało trzeba zachować. Bo nauka radziecka się kiedyś odrodzi i z do-
czesnych szczątków odtworzy przywódcę. A wtedy znów jak w pieśni
będzie ‘i Lenin taki młody, i nowy Październik przed nami’”107.

Kwestia „odtworzenia” Lenina wpisuje się w przestrzeń fantazma-
tów związanych z nieokreślonością, niepewnością granic między ży-
ciem a śmiercią108. Lenin, którego nie pogrzebano, a wręcz — jak kon-
statuje Beryl Williams — „nie pozwolono mu naprawdę umrzeć”109,
zamknięty w kryształowej trumnie, częściowo i migawkowo tylko wi-
doczny oczom pielgrzymów i gapiów, ewokował niesamowite wizje
i pobudzał wyobraźnię fantastów. Jako „liminoidalny twór” — „już nie człowiek, ale jeszcze nie proch” — w istocie wywoływał i wywołuje „fantazmaty grozy”110. Niepogrzebany, uchroniony przed gniciem
trup Lenina — neomortos — stał się bohaterem nie tylko literackich
narracji, snutych wokół motywu „resztek życia”111 zawieszonego mię-
dzy życiem a śmiercią bytu, lecz także opowieści folkloru. Wszak już
w świecie ludzi pierwotnych — jak podkreślał Gerardus van der Le-

105 Tamże, s. 584

106 Koncepcję Fiodorowa przekonująco opisał Cezary Wodziński. Tenże, Trans, Dostojewski, Rosja. Czyli o filozofowaniu siekierą, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 78–105. Zafascynowany ideą Fiodorowa był Leonid Krasin, inżynier, komisarz bolszewicki, członek komisji do spraw pogrzebu Lenina.

107 W. Radziwinowicz, Obrońcy Lenina, w: tenże Gogol…, s. 260.

108 Zob. L.V. Thomas, Trup…, s. 28.

109 B. Williams, Lenin, przeł. A. Tuszyńska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002, s. 206.

110 A. E. Kubiak , Inne śmierci… s. 100–101.

111 L.V. Thomas, Trup…, s. 28. Warto przede wszystkim przywołać tu opowiadania fantastyczne, w których zmumifikowany Lenin występuje jako zombie (A. Łazarczuk, Mumia oraz A. Stolarow, Mumia, przeł. A. Pędziński, w: Zombie Lenina.

Antologia rosyjskiej fantastyki, wybr. W. Sedeńko, Solaris, Olsztyn 2003). Pisała na ten temat Aleksandra Zywert: „Lenin wiecznie żywy”. Obraz wodza rewolucji we współczesnej rosyjskiej i polskiej fantastyce, „Acta PolonoRuthenica” 2020, XXV/3, s. 59–73.

33

EWA POGONOWSKA
euw — o losie duszy stanowi los ciała, z tej przyczyny „np. trzeba ciało pogrzebać, żeby dusza mogła dostać się na tamten świat”112. Fenomen mumii Lenina ewokuje też dyskurs magiczny, który uobecnia się
w moskiewskich legendach miejskich113.

3. POSTSCRIPTUM. „NIE TRZEBA GO RUSZAĆ…”

Christopher Hope, który zwiedzał Moskwę w okresie „pieriestrojki”,
trafił do mauzoleum, w czasie, gdy Stalina obarczało się „coraz większą winą”, a Lenin cieszył się wręcz „nieproporcjonalną popularnością”114.

Pisarz świadom był, że przesunięcia w polityce pamięci są nieuchron-
ne. Przechadzając się wśród kremlowskich grobów honorowych, snuł
refleksje: „Wszystko wskazuje na to, że to małe zgromadzenie dobrych, złych i potworów z czasem stanowić będzie problem, po pro-
stu przez swoją obecność. Szkielety czekają w szafach”115. Jednako-
woż Hope zda się nie docenił siły rosyjskoradzieckich sentymentów,
które sprawiły, że nekropolia w centrum stolicy Federacji Rosyjskiej
trwa w najlepsze po dziś dzień, mimo postulatów Cerkwi prawo-
sławnej czy zakusów urbanistów. Jak pisze Andrzej Łomanowski:

— To, że zabalsamowane ciało leży w samym centrum stolicy, należy uznać za przeżytek — oświadczył w listopadzie metropolita wołokołamski Iłłarion. Prawie równocześnie z duchownym Związek Architektów Rosji ogłosił konkurs na zago-spodarowanie mauzoleum po usunięciu ciała. Słynny reżyser Aleksandr Sokurow, którego zaproszono do jury konkursu, powiedział, że poza Leninem należy usunąć też „cały ten nekropol z kremlowskiego muru”. […] Po trzech dniach od ogłoszenia konkursu architekci odwołali go, bez podania przyczyn. Wcześniej lider komunistów Giennadij Ziuganow oświadczył, że jego organizatorzy „budzą obrzydzenie”116.

Jednocześnie dziennikarz sygnalizował, że Władimir Putin dwa-
dzieścia lat temu (artykuł opublikowany 28.12.2021) opowiadał się

112 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Wydawnictwo Vis
àvis Etiuda, Kraków 2021, s. 248.

113 Pisał o tym np. Maciej Jastrzębski. Zob. tegoż, Rubinowe oczy Kremla. Tajemnice podziemnej Moskwy, Helion, Gliwice 2017, s. 112–113.

114 Ch. Hope, Moskwa! Moskwa! , przeł. M. Bilińska, Rebis, Poznań 1994, s. 170.

115 Tamże, s. 175.

116 A. Łomanowski, Problem z ciałem Lenina wiecznie żywym. Cerkiew chce przenieść go na cmentarz, https://www.rp.pl/spoleczenstwo/art19237921problemzcialemleninawieczniezywycerkiewchceprzeniescgonacmentarz (10.12.2022).

34

CIAŁO LENINA…

za usunięciem szczątków Lenina z mauzoleum. „Obecnie uchyla się
nawet od dyskusji na ten temat”117. Dwaj rosyjscy rozmówcy Barbary

Włodarczyk twierdzą, że „stosunek Kremla do mauzoleum jest pa-
pierkiem lakmusowym oceny sowieckiej przeszłości”118. Lenin nie jest
co prawda ulubionym bohaterem historycznym prezydenta119, jednak
przywódca Rosji znajduje argumenty, żeby pozostawić zmumifikowa-
ne ciało na starym miejscu: Po pierwsze (wypowiedź z 2018 roku):

„Lenina złożono w mauzoleum. Czym to się różni od relikwii świętych
prawosławnych czy w ogóle chrześcijan?...”120. Po drugie (wypowiedź
z grudnia 2019):

Nie trzeba go ruszać, w każdym razie dopóki są ludzie, a jest ich wielu, którzy wiążą z tym swoje życie osobiste, swój los, określone osiągnięcia przeszłości, czasów radzieckich. A Związek Radziecki tak czy inaczej wiąże się niewątpliwie z przy-wódcą światowego proletariatu Włodzimierzem Iljiczem Leninem121.

Celnie istotę sprawy ujął Victor Sebestyen, który przypomniał, że w 2011 roku rosyjski przywódca zatwierdził ogromne wydatki na na-prawę mauzoleum:

Putinowi chodziło […] o pokazanie historycznej ciągłości, jasny sygnał, że Rosja nadal potrzebuje — tak jak zawsze potrzebowała — dominującego, bezwzględnego, autokratycznego przywódcy, szefa czy — jak
to się mówi po rosyjsku — wożdia. Grobowiec Lenina symbolizował niegdyś ideologię internacjonalistyczną, jaką był komunizm. Teraz stał się ołtarzem zmartwychwstającego rosyjskiego nacjonalizmu122 .

W istocie od początku transformacji wiadomo było, że „[o]drzucenie
najnowszej historii nie przebiega bezboleśnie, szczególnie w sferze symboli”123 — co na żywo komentował Piotr Mitzner. A wśród komunistycznych ikon najważniejszą stanowiła właśnie mumia najwięk-

117 Tamże.

118 B. Włodarczyk, Szalona miłość…, s. 261.

119 Włodarczyk cytuje słowa Nikity Pietrowa, historyka dokumentującego zbrodnie sowieckie: „— Dla Putina, który popiera ideę nowego państwa imperialnego, Lenin nie jest dobrym bohaterem. Bo był zbyt rewolucyjny, zbyt radykalny. Doprowadził
przecież do obalenia władz, by na ruinach ustroju budować nowe państwo”. Tamże, s. 271.

120 B. Włodarczyk, Szalona miłość…, s. 259.

121 Tamże, s. 269.

122 V. Sebestyen, Lenin…, s. 16.

123 P. Mitzner, Memoriał. Droga do Rosji, Instytut Książki — Nowaja Polsza, Kraków

Warszawa 2015, s. 12.

35

EWA POGONOWSKA
szego duchem (czytaj: ideą) bolszewika. „Opustoszyć wreszcie święte
miejsce, / żeby kraj wybawić od Prokrusta”124 — wzywał poeta, lecz
słowa te razić musiały obrazoburstwem nie tylko ortodoksyjnych wy-
znawców. Już Terzani, przekonany wszak o tym, że wkrótce dokona
się „prawdziwa śmierć” „Ojca Rewolucji”, zwracał uwagę na „grupkę
nędzarzy” wytrwale broniących „dobrego imienia boga socjalizmu”125.

Próby obrzydzenia Lenina, w tym — literalnie — obrzydzenia jego trupa, nie powiodły się. Kilkanaście i więcej lat później podróżnicy
z Polski mieli okazję się przekonać, że grupa obrońców chwały wodza
i nietykalności jego ciała, bynajmniej nie maleje. Są wśród nich tacy,
dla których Lenin „jest świętością”, a mauzoleum to ich znak tożsa-
mości oraz symbol „wielkiej socjalistycznej historii”126. Bezkrytyczni

„wielbiciele” zatem zawsze są „gotowi przybiec, gdyby władze zdecy-
dowały się zabrać mumię wodza i przenieść gdzieś pogrzebanych pod
murem Kremla dostojników radzieckich na inny cmentarz”127. Są też
tacy, którzy po prostu bez wyjątków akceptują i szanują przeszłość
swojego kraju („Chcemy pokazać dzieciom mauzoleum, bo historię
trzeba znać bez względu na to, jaka jest”128). „W setną rocznicę bol-
szewickiej rewolucji za utrzymaniem mauzoleum opowiedział się co
trzeci Rosjanin”129 — podaje Włodarczyk. Jednocześnie nie przeszka-
dza to mieszkańcom Federacji Rosyjskiej czcić zgładzonego w Jekate-
rynburgu na polecenie Lenina imperatora. Choć niekanoniczny kult
ostatniego cara nie spotkał się z aprobatą rosyjskiej Cerkwi, „idea mę-
czeństwa i odkupicielskiej ofiary Mikołaja II”130 znajduje wielu wyznawców.

Maria Rogińska słusznie stwierdza we wstępie do swej książki Po
rozpadzie, że historia Rosji zdaje się zataczać koło, a jednocześnie zauważa, iż we współczesnej narracji historycznej da się zaobserwować
nowy kontur:

124 Tamże. Mitzner cytuje Aleksandra Trubina.

125 T. Terzani, Dobranoc…, s. 565–566.

126 B. Włodarczyk, Nie ma jednej Rosji, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013, s. 198, 199.

127 W. Radziwinowicz, Obrońcy Lenina (23.08.2010), w: tegoż, Gogol… s. 259–260.

Cmentarzem tym mógłby być otwarty w podmoskiewskich Mitiszczach Panteon narodowy, zwany — jak pisał korespondent — „rosyjskim Arlingtonem”. To tutaj w 2013 roku pochowano Michaiła Kałasznikowa. Zob. W. Radziwinowicz, Panteon dla Kałasznikowa, czyli radziecki Kopciuszek, w: tegoż , Crème…, s. 128–129.

128 B. Włodarczyk, Szalona miłość…, s. 263.

129 Tamże, s. 261.

130 A. Jawłowski, Miasto biesów. Czekając na powrót cara, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2020, s. 148.

36

CIAŁO LENINA…

Po krótkim okresie kulturowego wielogłosu widzimy już dość wyraźnie jej zarys.

Łączą się w niej rozmaite konstrukcje tożsamości, sięgające korzeniami do różnych, w przeszłości przeciwstawnych obrazów świata, opcji politycznych i dys-kursów kulturowych. Treści, które wydawałoby się, nie mają prawa się połączyć, stapiają się w dziwacznym bricolage’u nowego projektu naukowego, wygenero-wanego przez władze, ale entuzjastycznie przyjętego przez masy i kiełkującego już oddolną twórczością kulturową131.

Najlepsze tego odzwierciedlenie stanowią „postradzieckie synkrety-
zmy”132, uwidaczniające się w trakcie różnego typu uroczystości rocz-
nicowych. W imię idei Świętej Rusi adaptowano różne acz harmo-
nizujące ze sobą treści, zarówno z przedsowieckiej, jak i sowieckiej
przeszłości Rosji. Jeśli śmierć uzna się za istotny składnik metanar-
racji kultury133, to współczesna rosyjska opowieść łączy z powodze-
niem w spójną całość mity zbudowane wokół różnych relikwii. Autor-
ka tomu reportaży Szalona miłość w sposób przekonujący pokazuje, co buduje tożsamość Rosjan po aneksji Krymu — potępienie „smuty”

czasów Jelcyna, ambicje imperialne i wielkomocarstwowe zapędy134,
krytyka Zachodu, głównie Stanów Zjednoczonych, a zwłaszcza umi-
łowanie silnej władzy, która tu być może bardziej niż gdziekolwiek indziej na świecie wiąże się z sacrum. „My jesteśmy wierzący i mamy obowiązek szanować tych, którzy są nad nami. Obowiązek modlić się
za nich. Obowiązek kochać ich. Jak to mawiano w dawnych czasach:

jeśli nie szanujesz cara, to znaczy, że nie szanujesz kraju, którym on
rządzi!”135 — usłyszała polska reporterka.

Tymczasem rozkład ciała wodza bolszewików został — podobno —
skutecznie zahamowany przynajmniej na kolejnych sto lat i oto — jak
pisze w eseju Gry ze śmiercią Włodzimierza Iljicza Monika Milewska

— „Lenin wciąż żyje. Żyje wbrew swej woli. […] Wola ta nie została
spełniona, bo — jak wiemy — odebrano mu jego śmierć. Ten, który
tyle tysięcy ludzi z zimną krwią na śmierć posyłał, nie miał prawa do
własnej”136.

Catherine Merridale dosadnie komentuje status „wiecznie żywej”

moskiewskiej mumii:

131 M. Rogińska, Po rozpadzie…, s. 9.

132 Tamże, s. 11.

133 Zob. M. Rogińska, Śmierć w opowieściach…, s. 155.

134 „Putina szanuję za to, ze przywraca Rosji status światowego mocarstwa!” — mówi jeden z bohaterów reportażu. B. Włodarczyk, Szalona miłość…, s. 30.

135 B. Włodarczyk, Szalona miłość…., s. 58.

136 M. Milewska, Bogowie…, s. 135.

37

EWA POGONOWSKA

Lenin, choć martwy, wciąż jest osobliwie obecny w Rosji Władimira

Putina, będąc sam w sobie artefaktem, którego oleista powłoka skrywa niezgłę-bioną zgniliznę. […] Nasączony toksynami i wymagający milionowych nakładów, by się nie rozpaść, zmumifikowany Lenin wciąż roztacza swoisty urok, któremu ulega wielu Rosjan137.

Są wśród nich skrajni nacjonaliści, którzy „mogli zerwać z komuni-
zmem, ale czczą Uljanowa jako wielkiego człowieka rosyjskiej tradycji”138. Tymczasem, jak pisze Włodarczyk w swej ostatniej książce,
amerykański koncern McDonald’s (wcześniej stanowiący „konkuren-
cję” dla mauzoleum) szczególnie drażni orędowników narodowych in-
teresów Rosji, toteż domagają się oni zamknięcia „trujących Rosjan”

zachodnich barów z szybkim jedzeniem139. Na domiar tego sankcje nałożone przez Zachód na Rosję po jej agresji na Ukrainę w lutym

2022 roku wzmocniły symboliczną wymowę sieci pod znanym chyba
na całym świecie szyldem. A pieczołowicie impregnowane i fachowo
zabezpieczane ciało Lenina póki co — trwa niczym „staromodny, so-
lidny i nieusuwalny, okopcony piec kuchenny”140.

REFERENCES

Aleksijewicz, Swietłana . Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka. Transl.

Czech, Jerzy. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015.

Ariès, Philippe. Człowiek i śmierć. Transl. Bąkowska, Eligia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1989.

Caillois, Roger. Żywioł i ład. Transl. Tatarkiewicz, Anna. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.

Debray, Régis. “Narodziny przez śmierć.” Transl. Ochab, Maryna. Wymiary śmierci.

Intord. Rosiek, Stanisław. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2002.

Domańska, Ewa. Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Warszawa: PWN, 2017.

Faryno Jerzy. [hasło] “Car.” Idee w Rosji. Leksykon polskorosyjskoangielski.

T. III. Ed. Lazari, de, Andrzej. Warszawa: Semper, 1999.

Grzelak, Wojciech. Gra z Rosją do jednej bramki. Rys. Jołkin, Sergiusz. Warszawa: 3S Media, 2013.

Hope, Christopher. Moskwa! Moskwa! . Transl. Bilińska, Maria. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1994.

HugoBader, Jacek. “Mauzoleum i stu pięćdziesięciu uczonych.” W rajskiej dolinie wśród zielska. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2010: 143–154.

137 C. Merridale, Lenin w pociągu, przeł. G. Siwek, Znak Horyzont, Kraków, 2017, s. 314–315.

138 V. Sebestyen, Lenin…., s. 589.

139 Zob. B. Włodarczyk, Szalona miłość…. , s. 188.

140 C. Merridale, Lenin…, s. 311.

38

CIAŁO LENINA…

JantaPołczyński, Aleksander. Patrzę na Moskwę. Poznań: Nakł. i dr. Dziennik Poznański, 1933.

Jastrzębski, Maciej. Rubinowe oczy Kremla. Tajemnice podziemnej Moskwy. Gliwice: Helion, 2017.

Jawłowski, Albert. Miasto biesów. Czekając na powrót cara. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2020.

Kantorowicz, Ernst H. Dwa ciała króla. Studium ze średniowiecznej teologii politycznej. Transl. Michalski, Maciej, Krawiec, Adam. Warszawa: PWN, 2007.

Kapuściński, Ryszard. Imperium. Warszawa: Czytelnik, 1993.

Kijowski, Andrzej . “Pomniki Lenina.” Wśród przyjaciół. Wspomnienia pisarzy z pobytu w ZSRR. Warszawa: Czytelnik, 1953.

KluzKonopek, Urszula. PlayDead.info. Śmierć/nieśmiertelność jako pojęcia z pozoru przeciwstawne w kulturze współczesnej. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2020.

Kracik, Jan. Relikwie. Kraków: Znak, 2002.

Kragen, Wanda. Dymy nad Azją. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze Rój, 1934.

Kramar, Rostysław. “‘Syfilis pierwszą czerwoną chorobą imienia Lenina’. Ucieleśnianie jako sposób desakralizacji komunistycznych ‘świętych’ w antysowieckim folklorze ukraińskim (lata 1920–1950).” Ciało i tożsamość w ukra ińskiej kulturze, sztuce, literaturze, języku. Ed. JakubowskaKrawczyk, Katarzyna et al.

Warszawa–IwanoFrankiwsk: Uniwersytet Warszawski. Katedra Ukrainistyki, 2016: 298–314.

Kristeva, Julia. Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie. Transl. Falski, Maciej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007.

Kubiak, Anna E. Inne śmierci. Antropologia umierania i żałoby w późnej nowoczesności. Kraków: Universitas, 2014.

KurczabRedlich, Krystyna , Pandrioszka. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2008.

Leeuw, Gerardus, van der. Fenomenologia religii. Transl. Prokopiuk, Jerzy. Kraków: Wydawnictwo Vis àvis Etiuda, 2021.

Łomanowski Andrzej, Problem z ciałem Lenina — wiecznie żywym. Cerkiew chce przenieść go na cmentarz. < https://www.rp.pl/spoleczenstwo/art19237921
problemzcialemleninawieczniezywycerkiewchceprzeniescgonacmen-
tarz>.

Majakowski, Włodzimierz. “Komsomolska.” Transl. Szenwald, Lucjan. Poezje. Ed.

Jastrun, Mieczysław, Warszawa: Czytelnik, 1957.

Merridale, Catherine. Lenin w pociągu. Transl. Siwek, Grzegorz. Kraków: Znak Horyzont, 2017.

Miecik, Igor T. Katiusza z bagnetem. 14 sekretów ZSRR. Warszawa: Dom Wydawniczy PWN, 2014.

Milewska, Monika. Bogowie u władzy. Od Aleksandra Wielkiego do Kim Dzong Ila. Antropologiczne studium mitów boskiego władcy. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2012.

Mitzner, Piotr. Memoriał. Droga do Rosji. KrakówWarszawa: Instytut Książki —

Nowaja Polsza, 2015.

Pipes, Richard. Rewolucja rosyjska. Transl. Szafar, Tadeusz. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 2012.

Pogonowska, Ewa. Czytanie Nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim lat trzydziestych XX wieku. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2012.

Pogonowska, Ewa “Mumia czerwonego władcy. O polskich relacjach z podróży do Moskwy (lata trzydzieste XX wieku).” Władca, władza. Literackie doświadcze

39

EWA POGONOWSKA
nia Europejczyków. Wiek XX i XXI. Ed. Poradecki Mateusz. Łódź: Katedra Edytorstwa. Uniwersytet Łódzki, 2011: 153–167.

Radziński, Edward. Stalin. Pierwsza pełna biografia oparta na rewelacyjnych dokumentach z tajnych archiwów rosyjskich. Transl. Lewandowska, Irena, Jagiełło, Michał. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 1996.

Radziwinowicz, Wacław. Crème de la Kreml. 172 opowieści o Rosji. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2016.

Radziwinowicz, Wacław. Gogol w czasach Google’a. Korespondencje z Rosji 1988–

2012. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2013.

Remnick, David. Grobowiec Lenina. Ostatnie dni radzieckiego imperium. Transl.

Obłucki, Krzysztof. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2014.

Remnick, David. Zmartwychwstanie. Ostatnie dni radzieckiego imperium. Transl.

Slysz, Magdalena. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 1997.

Rogińska, Maria . Po rozpadzie. Obraz świata rosyjskich prawosławnych w okresie poradzieckim. Kraków: Universitas, 2017.

Rogińska, Maria. “Śmierć w opowieściach z kręgu Kościoła prawosławnego a meta
narracja rosyjska.” Strategie śmierci — formy umierania. Świadectwa literackie i kulturoznawcze. Burszta, Wojciech J. (ed.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2004: 153–177.

Sarnow, Benedykt. Nash sowietskiy nowoyaz. Malenkaya entsiklopedya realnogo sotsyalizma. Moskwa: Eksmo, 2005 [Сарнов, Бенедикт. Наш советский
новояз. Маленькая энциклопедия реального социализма. Москва: Эксмо, 2005].

Sebestyen, Victor. Lenin. Dyktator. Transl. Szymański, Sebastian. Warszawa: Prószyński i Ska, 2018.

Słonimski, Antoni. Moja podróż do Rosji. Warszawa: Wydawnictwo LTW, Warszawa 1997 [wyd. pierwsze: Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze Rój, 1932].

Smaga, Józef. Narodziny i upadek imperium: ZSRR 1917–1991. Kraków: Znak, 1992.

Stobiecki, Rafał. Bolszewizm a historia. Próba rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1998.

Terzani, Tiziano. Dobranoc, Panie Lenin! . Transl. Skórska, Katarzyna, Wyrembelski, Marcin. Poznań: Zysk i Ska, 2011.

Thomas, LouisVincent. Trup. Od biologii do antropologii. Transl. Kocjan, Krzysztof.

Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1991.

Tumarkin, Nina. Lenin lives! The Lenin Cult in Soviet Russia. Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press, 1983.

Uspienski, Borys A., Żywow, Wiktor M. Car i Bóg. Semiotyczne aspekty sakraliza cji monarchy w Rosji. Transl. and introd. Paprocki, Henryk. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992.

Wieczorkiewicz, Anna. Muzeum ludzkich ciał. Anatomia spojrzenia. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2000.

Wilk, Mariusz. Wołoka. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005.

Williams, Beryl . Lenin. Transl. Tuszyńska, Agnieszka. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002.

Włodarczyk, Barbara. Szalona miłość. Chcę takiego jak Putin. Reportaże z Rosji.

Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2021.

Włodarczyk, Barbara. Nie ma jednej Rosji. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013.

Wodziński, Cezary. Trans, Dostojewski, Rosja. Czyli o filozofowaniu siekierą.

Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2005.

40

CIAŁO LENINA…

Wołkogonow, Dmitrij. Lenin. Prorok raju, apostoł piekła. Transl. Antosiewicz, Maciej. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2006.

Wrubel, Karol. Planeta Rosja. Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, 2005.

Zbarski, Ilja. W cieniu mauzoleum. Wstrząsające wspomnienia konserwatora zwłok Lenina. Transl. from German. Kuć, Artur. Katowice: Videograf II, 2007.

ZiębińskaWitek, Anna. Muzealizacja komunizmu w Polsce i Europie ŚrodkowoWschodniej. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2018.

Zombie Lenina. Antologia rosyjskiej fantastyki. Transl. Dębski, Eugeniusz, et al.

Wybr. Sedeńko, Wojtek, Olsztyn: Solaris, 2003.

Zywert, Aleksandra. “‘Lenin wiecznie żywy.’ Obraz wodza rewolucji we współczesnej rosyjskiej i polskiej fantastyce.” Acta PolonoRuthenica, 2020, XXV/3: 59–73.

41

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15373

ANNA SKOTNICKA

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9938-9092

Uniwersytet Jagielloński

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA

ON THE ROAD. DONIKĄD ( TO NOWHERE) BY MICHAŁ MILCZAREK

The article is dedicated to the book Donikąd ( To Nowhere. Journey to the Edge of Russia, 2019) by Polish philosopher, philologist, and traveler Michał Milczarek. The author of the article pays attention to the narrator’s image, the motif of a road, and the term “nowhere”. The author argues that the writer’s perception is rooted in the child’s phantasmatization (phantasm) and philosophical concepts of existentialism, most importantly Martin Heidegger’s ideas of “the hiddenness of being” and nothingness.

Keywords: Michał Milczarek, essays, phantasm, Martin Heidegger, existentialism, the hiddenness of being, Nothing.

Michał Milczarek, filozof i rusycysta, autor prac o rosyjskich myśli-
cielach początku XX wieku1, a także podróżnik, który odwiedza różne
miejsca na świecie, ale upodobał sobie szczególnie wędrowanie po ro-
syjskiej Północy i Wschodzie. W książce Donikąd. Podróże na skraj

Rosji (2019) zaprasza nas do podążania w kierunku tego, co niedo-stępne — w przestrzeni ziemskiej i w sposobie postrzegania świata.

Podtytuł jego utworu sugeruje przynależność do literatury podróż-
niczej, mowa bowiem o wyprawach do Rosji, tytuł zaś zdaje się temu
przeczyć — zapowiada poruszanie się w nieokreślonym kierunku, bez
konkretnego celu, dosłownie — do żadnego miejsca. Tak sformułowa-
ny tytuł i podtytuł razem wzięte unaoczniają zasadę myślenia autora,

1 Z martwych was wskrzesimy. Filozofia Nikołaja Fiodorowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013 oraz Drzewo życia. Fenomen Wasilija Rozanowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2016), a także autor komentarzy i tłumacz pracy: N. Fiodorow, Filozofia wspólnego czynu.

przeł. C. Wodziński, M. Milczarek; wstępem poprzedził i przypisami opatrzył

M. Mil czarek; wybrał R. Łużny; wybór uzup. M. Milczarek, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2012.

42

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

które opiera się na zderzaniu przeciwieństw i prowadzi do antytetycz-
nego toku prezentacji. Określenia przestrzenne „skraj” i „donikąd”

odnoszą się zatem nie tylko do położenia rzeczy w świecie, ale i do
świadomości autora, który się nimi posługuje. W takim zestawieniu
intryguje nas pewna sprzeczność, ale i pokrewieństwo, konkretność
i wieloznaczność.

Rodzi się zatem pytanie, jak czytać i interpretować tę książkę?

Jaką kwalifikację genologiczną zastosować w omawianym przypad-
ku? W prasie oraz w internecie również zadawano sobie to pyta-nie2. Bohater podróżuje i odwiedza najdalej wysunięte miejsca Ro-
sji przede wszystkim w kierunku północnym i wschodnim. Książka
skomponowana jest tak, że relacja o wyprawach do krainy chłodu

— Kamczatki, Magadanu, Workuty, Ewenkii została ujęta w ramy
dwóch rozdziałów. Jak przystało na zapis podróży, otwiera całość opowieść o wyjściu, o pierwszych podróżach (Wyspy Owcze, Nor-wegia, Krym), zamyka zaś relacja o powrocie, o wypadzie na daw-
ną polskorosyjską granicę, najbardziej na zachód wysuniętą część

Rosji. Mimo faktograficznej tkanki opowieści, potwierdzonej dodat-
kowo fotografiami z odwiedzanych miejsc, utwór Michała Milczar-
ka trudno zakwalifikować wyłącznie jako reportaż, więcej bowiem
argumentów przemawia za uznaniem go za esej lub za przyjęciem
tezy o eseistyczności jako metodzie poznawczej charakterystycznej
dla tego tekstu. Poniższe rozważania pośrednio powinny uzasadnić
takie stanowisko, jednak nie refleksja genologiczna jest ich zasadni-
czym przedmiotem.

Najbardziej interesujący bowiem wydaje się w eseju podmiot mó-
wiący, jego sposób percepcji i rozumienia świata, a także prowadzona
z czytelnikiem gra intelektualna. Osobowość eseisty jest przecież nie-
przypadkowo cechą wyróżniającą gatunku. Przejawia się ona w sty-
lu wypowiedzi, w użytych środkach wyrazu. Narratora w utworze

Michała Milczarka charakteryzuje myślenie o świecie w kategoriach
filozoficznych i kartograficznych. Przypomina nam o tym przede
wszystkim siatka pojęć, które pojawiają się na prawie każdej stroni-
cy książki, a które odsyłają nas między innymi do koncepcji Martina

Heideggera. Taka postawa podmiotu skłania mnie do traktowania

2 Patrz np.: Donikąd. Podróże na skraj Rosji — Michał Milczarek, https://latajaceksiazki.blogspot.com/2020/06/donikadpodrozenaskrajrosjimicha.html (10.01.2023); M. Cielecki, Jurodiwy łapie autostop, „Nowy Napis co Tydzień”

30.04.2020, https://nowynapis.eu/tygodnik/nr–47/artykul/jurodiwylapieautostop (10.01.2023).

43

ANNA SKOTNICKA
opowieści o wyprawach bohatera do Rosji jako metafory egzystencji,
podróży życiowej, w której trakcie podmiot pragnie odnieść się do rzeczywistości i podejmuje refleksję nad uniwersalnymi, egzysten-cjalnymi problemami. Innymi słowy, dla niego „rzeczywistość nie
jest […] zewnętrzną scenerią, ale przeżywanym w niej życiem”3. Do-
świadczający świata podmiot pozostaje stale w drodze, która od daw-
na w kulturze, na pewno też w omawianym przypadku, jest metaforą
myślenia4. Wielu badaczy podkreśla, że

Wszystkie najważniejsze motywy Heideggerowskiej filozofii wiążą się z pojęciem drogi: myślenie, pytanie, bycie, nicość, wydarzanie, prawda, dziejowość, Dasein, zwrot, język i Bóg. Droga oznacza zarówno byciewdrodze, jak i miejsce przezna-czone do podróżowania. […] Charakterystyka drogi tworzy repertuar określeń, którymi moglibyśmy opisać to, o czym filozofia Heideggera mówi, jak również to, w jaki sposób próbuje ona do tego dotrzeć i to zachować: przejściowość, podróżowanie, oddalanie, stawanie się, powracanie, powtarzanie, sprzeczność, a także prześwit, okolica, pustka, dal, nieuchwytność, ruchliwość, odmawianie, otwartość, kolistość, paradoksalność, trychotomiczność, bycie między, wolność5.

Zawarta w podtytule książki Milczarka lokalizacja „skraj Rosji” eks-
ponuje znaczenia wpisane w takie pokrewne pojęcia, jak koniec, kra-
niec, brzeg, granica, krawędź, rubież. Slawista Wiesław Boryś wywo-
dził słowo „skraj” od czasownika skroić/skrajać, to znaczy „przyciąć, uciąć”6. Kojarzy się ta czynność przede wszystkim z odrywaniem, od-dzielaniem, odosobnieniem. Upodobanie kresu, krańcowości może
świadczyć o skłonności do zmierzania w kierunku tego, co nieosią-
galne, absolutne.

Z kolei tytuł nadrzędny zawiera sugestię, że miejsca, do którego
podąża podróżnik, raczej nie ma, choć jest celem podróży. Słowniki
internetowe odsyłają poszukujących znaczeń słowa „donikąd” do po-
krewnych wyrazów, takich jak: „nigdzie”, „nic”, „nicość”7, które jak
okazuje się zaraz po rozpoczęciu lektury pełnią najistotniejszą rolę w tekście Milczarka. Słowo „nicość” pojawia się już w pierwszym aka-3 W. Stevens, Szlachetny jeździec i brzmienie słów, przeł. J. Gutorow, „Literatura na Świecie” 2000, nr 12, s. 34.

4 H. BuczyńskaGarewicz, Metafory przestrzeni, w: tejże, Miejsca, strony, okolice.

Przyczynek do fenomenologii przestrzeni, Universitas, Kraków 2006. M. Lubecki, Motyw drogi we współczesnej filozofii niemetafizycznej. „Wege, nicht Werke”

Martina Heideggera, „Zeszyty Naukowe TD UJ” 2011, nr 2.

5 D. Sobota, Heideggerowska filozofia drogi, „FiloSofija” 2010, nr 10, s. 71.

6 W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, Kra ków 2008, s. 553.

7 https://pl.wiktionary.org/wiki/nik%C4%85d (10.01.2023).

44

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

picie. Wszystko skupia się wokół tego pojęcia, do niego odsyła. Tytu-
łowe „donikąd” świetnie z nim koresponduje.

Słownik języka polskiego PWN stwierdza, że wyraz „donikąd”

oznacza — „do żadnego miejsca, bez wytkniętego celu, nigdzie”; od-
notowuje również frazeologizm „Coś prowadzi donikąd” w odnie-
sieniu do czegoś, „co jest bezcelowe, nadaremne, mija się z celem”8.

W Etymologicznym słowniku języka polskiego Andrzeja Bańkowskiego znajdujemy ciekawą informację, że słowo to pojawia się w pol-
szczyźnie w 1937 roku za sprawą Wacława Berenta (jak ustaliłam w utworze Diogenes w kontuszu. Opowieść o narodzinach literatów
polskich). Użyta tam fraza, jak pisze Bańkowski, „wszędy i donikąd”

przywędrowała z języka niemieckiego „überallhin und nirgendshin,
poparła ten dziwoląg młodopolski M. Dąbrowska ( donikąd nie dąży
ła zamiast do niczego)”9. Zainteresowała mnie ta uwaga, ponieważ również książka Milczarka zawiera modernistyczny akcent, mianowicie bohater odbywa podróż do odległej prowincji w Norwegii dźwi-
gając ze sobą kilkusetstronicową powieść Stanisława Ignacego Wit-
kiewicza Nienasycenie (1930). W utworze Witkacego, określanym mianem powieściworka, dzisiaj powiedzielibyśmy, utworu synkre-tycznego, hybrydy (podobnie jak esej), istotną rolę odgrywa nie ciąg
zdarzeń, w jakich uczestniczy bohater, a głód transcendencji i potrze-
ba transgresji. Przy oczywistej odmienności tekstów cechy te możemy
odnieść także do utworu Milczarka.

Przystępując do analizy, skupię uwagę najpierw na pierwszym
rozdziale książki, by zastanowić się nad tym, jaki odbiór projektu-je autor, jak chce, by czytano jego utwór, a następnie skonfrontuję
rezultaty obserwacji z jego pozostałymi częściami. Michał Milczarek
przedstawia najpierw opowieść o dzieciństwie, które spędził na pol-
skoniemieckim pograniczu, niedaleko od morza. Pozostałe partie
tekstu pisane są z perspektywy dorosłego podróżnika.

Prywatna historia mapy — tak nazywa się rozdział rozpoczyna-
jący utwór, w którym autor mówi o genezie swojej pasji podróżowa-
nia, wyjaśnia, dlaczego ulubionym przedmiotem dzieciństwa była
mapa. Z dokonanej przez bohateranarratora autoprezentacji wyni-
ka, że w pewnym sensie skazany był na mapę. Jego ojciec był bowiem
marynarzem, często nieobecnym w domu, co niewątpliwie skłaniało

8 Słownik języka polskiego PWN, red. M. Szymczak, t. 1, PWN, Warszawa 1988, s. 426.

9 A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1, Wydawnictwo Nauko we PWN, Warszawa 2000, s. 285.

45

ANNA SKOTNICKA
dziecko do śledzenia dróg podróży rodzica. W opublikowanym nie-
dawno eseju Milczarek stwierdza wprost: „Częściej niż w domu był
na mapie. Być może dlatego go szukałem i wciąż szukam. Najlepiej
na końcu mapy, bo tam obecność tego, co nieobecne, jest najbardziej
skondensowana”10.

U początku zainteresowania mapami legł zatem pewien rodzaj
niepokoju, niezaspokojenie, brak. Z kolei czytanie mapy uruchamia-
ło wyobraźnię. W ten sposób w proces dziecięcego konstruowania
osobowości wkroczył fantazmat. Ukojenie i nasycenie bowiem moż-
na osiągnąć za sprawą fantazjowania. Zygmunt Freud twierdził, że

„człowiek szczęśliwy nie fantazjuje nigdy, że fantazjuje tylko ktoś nie zaspokojony”11. Jak dowodzą badacze, sam psychiatra używał słowa

„fantazja”, wyraz „fantazmat” pojawia się tylko raz w jego pismach12.

Obecnie jednak właśnie ono cieszy się zainteresowaniem, choć ma nieostre znaczenie, jak zresztą wiele pojęć we współczesnej humanistyce. Według niektórych autorów w języku polskim słowo „fanta-
zmat” wywodzi się od francuskiego tłumaczenia niemieckiego słowa

„fantasme”13 i oznacza „wyobrażony scenariusz, w którym podmiot
jest obecny, a który przedstawia, w sposób mniej lub bardziej znie-
kształcony przez procesy obronne, spełnienie jakiegoś pragnienia, a ostatecznie — pragnienia nieświadomego”14. Utożsamiane dawniej
z zaburzeniami psychicznymi, czy anomaliami, dzisiaj fantazmaty
traktowane są jako objawy: „Nie choroby, ale tej drugiej strony eg-
zystencji, która niekiedy poprzez bełkot, zakłóconą percepcję prze-kazuje jakiś istotny do odczytania sens”15. Wyrażenie „druga strona
egzystencji” wydaje się korespondować z pojęciem nicości, będącej 10 M. Milczarek, Zatoka Akaba, „Tygodnik Powszechny” 2022, 08.08, https://www.

tygodnikpowszechny.pl/zatokaakaba–177379 (20.01.2023).

11 Z. Freud, Pisarz a fantazjowanie, przeł. M. Leśniewska, w: Teoria badań literackich za granicą. Antologia, wybór, rozprawa wstępna, komentarze S. Skwarczyńskiej, t. II, cz. l, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1974, s. 511.

12 A. Pankalla, Koncepcja fantazmatu w teorii działania symbolicznego (SAT) i psychologii kulturowej E.E. Boescha, „Czasopismo Psychologiczne” 2010, nr 16(1), s. 90.

13 B. Pietkiewicz, Mity, którymi żyjemy. Psychoanalityczna koncepcja fantazmatu,

„Kultura i Społeczeństwo” 1997, nr 2, s. 80. Cyt. za: A. Pankalla, Koncepcja fantazmatu…, s. 88.

14 J. Laplanche, J.B. Pontalis, pod kierunkiem D. Lagache’a, Słownik psychoanalizy, przeł. E. Modzelewska, E. Wojciechowska, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 52.

15 K. Kłosińska, Fantazmat: Grabiński, Prus, Zapolska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004, s. 8.

46

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

aspektem rzeczywistości. Może oznaczać — nieświadomość, podświa-
domość, marzenia, to, co niewyrażalne. Jest też swego rodzaju tajem-
nicą.

Walter Hilsbecher, wskazując różnice pomiędzy uznawanymi nie-
kiedy za bliskie postawy — uczonego i eseisty, podkreślał, że

Uczony specjalista ma skłonność do odbierania rzeczom dziwności, tajemnicy; eseista śledzi tajemnicę, pozostaje na jej tropie, skryty fanatyk (absolutu) […].

[…] daje on w ten sposób nie tylko przykład swojej własnej paradoksalnej egzystencji, lecz odsłania paradoksalną prawdę bytu. […] Absolut to nieustanna pokusa eseisty16.

Tekst Michała Milczarka — podróżnika, naukowca, pisarza nosi ce-
chy zarówno eseistycznej swobody niesystemowej wypowiedzi, jak
i naukowej dyscypliny. Ale siły wyrazu dodaje mu tu jeszcze jedna władza, a mianowicie wyobraźnia jako postawa twórcza, która nie tyle odtwarza rzeczywistość, ile rozważa możliwości nieistniejące dla zmysłów17 lub pośredniczy między zmysłami a intelektem i również wpływa na rozumienie świata oraz jego porządkowanie, a tak-
że uczestniczy w odnajdowaniu tożsamości. Oczywiście, wszystkie te
hipostazy są ze sobą związane. Składnik myślowy i pozadyskursyw-
ność wypowiedzi współistnieją, wchodząc w relację z obrazami, które
stwarza wyobraźnia.

Michał Milczarek mówi o wyobraźni już w pierwszym zdaniu
książki, zastanawiając się, jak pojawiła się w niej mapa. W inicjują-
cym całą opowieść wspominaniu przeszłości rzuca się w oczy nie tyle
relacja faktów i zdarzeń, ile fantazja dziecka próbującego przekroczyć
granice codzienności. Dzieciństwo to najbardziej intensywny okres metabolizmu informacyjnego, w którym „obok struktur realnych istnieją swobodnie nierealne (tj. o niskim współczynniku prawdopodo-
bieństwa)”18. Narrator zaraz na wstępie uzmysławia czytelnikowi, że
nie rzeczywistość, ale kreacja, swobodne tworzenie miały znaczenie
w dzieciństwie, być może pozwalały oswoić samotność, przynosiły
wolność, wyzwolenie z więzów rzeczywistości empirycznej: „Rzeczy-

16 W. Hilsbecher, Esej o eseju, w: Tegoż, Tragizm, absurd, paradoks. Eseje, przeł.

S. Błaut, wybór i wstęp S. Lichański, PIW, Warszawa 1972, s. 133.

17 M. Rzadkowska, Książki — wrota do krainy wyobraźni, w: Sz. Wróbel (red.),

Światłocienie wyobraźni, Wydział PedagogicznoArtystyczny UAM, Poznań–

Kalisz 2008, s. 180.

18 A. Kępiński, Lęk, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1987, s. 89.

47

ANNA SKOTNICKA
wistość była tylko pretekstem. Świat mieścił się w głowie i można było
robić z nim, co się chciało. Można było wyobrazić sobie wszystko”19.

Amerykański poeta pierwszej połowy XX wieku zastanawiając się
nad wartością wyobraźni zauważał, że „Jeśli żyjemy w umyśle, to ży-
jemy z wyobraźnią. […] […] wyobraźnia umożliwia nam dostrzeganie
normalności w anormalności, przeciwieństwa chaosu w chaosie”20.

Wyobraźnia nie jest zatem odejściem od rzeczywistości, ale zmierza-
niem ku niej, dlatego też „powinniśmy szybko ją zaakceptować jako
jedyny klucz do rzeczywistości”21. Wyobraźnia czy marzenie rozbijają
rzeczywistość, przetwarzają ją, sprzyjają transgresji. To również bar-
dzo ważne pojęcie w słowniku Michała Milczarka.

Predylekcję do fantazjowania ilustruje zwyczaj, jakiemu z przy-
jemnością folgował chłopiec — rysowania dróg, które nie istniały. To
jedno z ciekawszych miejsc w książce pokazuje nam, jak imaginacja,
wykorzystując to, co naturalne, tworzy to, co idealne, przekracza to,
co ograniczone ramami rzeczywistości. Chłopiec wytyczał w atlasie szlaki i trasy, które w rzeczywistości były niemożliwe:

Obecności dróg na tych obszarach nie dało się w żaden sposób usprawiedliwić.

[…] Ale ten bezsens tylko wzmagał we mnie chęć jazdy (s. 12).

Dalej na półkuli północnej już się nie da. Dalej nie ma już nic. I ta droga też była donikąd i po nic. Ale właśnie dlatego chciałem ją przejechać. Żeby zaparkować, założyć czapkę i popatrzeć na białą nicość. Zobaczyć absolut (s. 13).

Rysowanie tras, które prowadzą donikąd, wyznaczanie nowych szlaków koresponduje z późniejszym przemieszczaniem się po nieistnie-jących drogach Syberii, zimnikach — terenach przejezdnych tylko
w czasie zimy, znikających w okresie wiosennym. Brak dróg na Sy-
berii kojarzy się ze stanem samotności, odosobnienia i braku więzi.

Wyruszanie w podróż w takiej sytuacji jest eksponowaniem się na niespodzianki, na niepewność i błądzenie. Ale jest to przywilej twór-czych natur, na przykład pisarzy22 czy zdobywców niezbadanych

19 M. Milczarek, Donikąd. Podróż na skraj Rosji, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019, s. 6. Dalej cytuję według tego wydania, stronicę podaję w tekście.

20 W. Stevens, Wyobraźnia jako wartość, przeł. J. Gutorow, „Literatura na Świecie”

2000, nr 12, s. 131, 141.

21 Tamże, s. 128.

22 Kapitalnie opowiedział o tym Warłam Szałamow w miniaturze Przez śnieg otwierającej większość jego zbiorów opowiadań. Opisując wytyczanie drogi w syberyjskim śniegu, pisze o wysiłku ludzi, którzy z trudnością wydeptują szlak, mozoląc się i wyznaczając punkty orientacyjne. „Każdy […] powinien stawiać stopę nie na cudzym śladzie, ale na kawałeczku nietkniętego śniegu”. Nieoczekiwanie 48

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

przestrzeni23. Zbigniew Herbert uważa, że mapa istniała wcześniej niż
podróż i nazywa ją „partyturą śpiewu syren, wyzwaniem rzuconym
śmiałym”24.

Angielski pisarzpodróżnik Robert Macfarlane zwraca uwagę na
ścisły związek między pejzażem zewnętrznym i wewnętrznym, na to,

„w jaki sposób ludzie próbują zrozumieć samych siebie za pomocą krajobrazu, osobistych topografii, które noszą w sobie, za pomocą map, które sporządzają, aby poruszać się po tych wewnętrznych
krainach. Myślimy metaforami zaczerpniętymi z miejsc […]”25. Au-
tobiograficzny bohater Michała Milczarka już w dzieciństwie upodo-
bał sobie krajobrazy Północy, bezdroży i nieosiągalnych przestrzeni,
a także zimnego i zimowego pejzażu, odludnych miejsc, szlaków bez
żadnej przewidywanej wartości, bo jak mówi „Na północy było naj-
więcej przestrzeni. […] najwięcej geografii. No i najmniej słów. Dlate-
go pozostawało najwięcej do wyobrażenia” (s. 10). Tego rodzaju pej-
zaże, „wiatr, śnieg i nicość” można uznać za ekwiwalent samotności,
pustki, ciszy i równowagi wewnętrznej, umożliwiającej intelektualne
i intuicyjne poznanie:

Teraz rozumiem, że szukałem w geografii absolutu. Absolutnej realności, rzeczywistości totalnej, podstawy istnienia. Właśnie dlatego północ. Północ była stop-niowym pustoszeniem świata z rzeczy i słów. Była metafizyczna. U kresu zostawały tylko nagi byt i naga nicość. Na jedno wychodziło. Tam właśnie znajdowało się źródło — początek i koniec. Absolut leżał na północy (s. 15).

Zauważmy jeszcze, że mapa znajdująca się u początków świadomo-
ści bohatera, jak wyimaginowane drogi w atlasie, też nie przynależy
do porządku rzeczywistości empirycznej, ale raczej jej interpretacji.

opowieść zamyka odniesienie do pisarstwa: „Ciągnikami zaś i końmi jeżdżą nie pisarze, lecz czytelnicy”. W. Szałamow, Opowiadania kołymskie, wybór, tłumaczenie i przypisy S. Wodnik (= A. Biel), Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1987, s. 6.

23 O podobnych postawach wspomina Judith Schalansky w książce Atlas wysp odległych, kiedy opowiada o fascynacji miejscami odosobnionymi, wyspami, na których nic nie ma i przytacza wypowiedź żeglarza George’a Hugh Banninga, którego urzekło właśnie piękno nicości: „Nic, nic — i to właśnie jest piękne”.

J. Schalansky, Atlas wysp odległych, przeł. T. Ososiński, Dwie Siostry, Warszawa 2013, s. 14.

24 Z. Herbert, Martwa natura z wędzidłem, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 155.

25 R. Macfarlane, Szlaki. Opowieści o wędrówkach, przeł. J. Konieczny, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2018, s. 36.

49

ANNA SKOTNICKA

Jest schematycznym, umownym tworem. Jak pisała Wisława Szym-
borska, mapa zawiera uproszczoną i względną wersję świata:

Lubię mapy, bo kłamią.

Bo nie dają dostępu napastliwej prawdzie.

Bo wielkodusznie, z poczciwym humorem
rozpościerają mi na stole świat
nie z tego świata26.

Mapy są pozbawione detali i życia, mają abstrakcyjny charakter.

Dlatego wszystko, co na nich zostało przedstawione, trzeba według
już dorosłego bohatera sprawdzić, dopełnić żywym obcowaniem
z rzeczywistością; należy z domu, z wyobrażanych dróg wkroczyć na
szlaki realne, aby „zobaczyć coś naprawdę, a nie tylko w głowie” (s.

56). Ale rzeczywiste podróże nie przekreślają wyimaginowanych. Te
dwa wymiary wchodzą ze sobą w interakcję. Podobnie filozofia, li-
teratura, wyobraźnia i egzystencja, które harmonijnie współistnieją
w utworze Michała Milczarka, na przykład wtedy, gdy dorosły po-
dróżnik opowiada o swoich doświadczeniach zetknięcia z rosyjskim
terytorium, o reakcjach ciała na postapokaliptyczny Norylsk z jego
zanieczyszczonym powietrzem, zdewastowanymi fabrykami, a tak-
że o oddźwięku, jaki w świadomości wywoływało poruszanie się po

Kołymie, postrzeganej jako wielki teren cmentarny. Te nieprzyjem-
ne i bolesne, negatywne doznania wywołują reakcję fizjologiczną, napady mdłości i depresji, które pozwala przezwyciężyć zapach
modrzewia. Milczarekeseista, rusycysta wie, że według Warłama

Szałamowa modrzew to najpiękniejsze drzewo w tajdze. Cielesne
odczucia i literackie asocjacje krzyżują się w zapisie podróży niejed-
nokrotnie.

Mapa uznana została przez bohatera także za okno. Okno na
co? Na inną rzeczywistość, na nierzeczywistość? Zauważmy, że po-
jęcie „okno” generuje wiele semantycznych opozycji, takich jak na przykład, „zewnętrzne” i „wewnętrzne”, „widzialne i niewidzialne”,

„jawne i ukryte”. Autorowi niewątpliwie bliskie są znaczenia „niewi-
dzialne” i „ukryte”. Pisze: „Patrzenie na nią było doświadczeniem me-
tafizycznym” (s. 7), pozwalało „zobaczyć nawet to, czego nie widać”

(s. 7). Przypomnę, że greckie słowo „fantazja” pochodzi od phaino —
czynić widzialnym27, wydobyć na jaw, pokazać, ukazywać się zmy-

26 W. Szymborska, Mapa, w: Tejże, Wystarczy, Wydawnictwo a5, Kraków 2011, s. 21.

27 W. Hilsbecher, O fantazji, w: Tegoż, Tragizm, absurd, paradoks…, s. 143.

50

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

słom28. Mapa była barwnym obrazem: przykuwała uwagę ku kolorom
i formom, przede wszystkim jednak pobudzała wyobraźnię dziecka,
zachęcała do tworzenia własnych obrazów, sprzyjała powstawaniu
skojarzeń. Niektóre z nich są zabawne, na przykład o Kamczatce w opowieści powiada autor, że przypomina ona kształtem oklapnię-tego fiuta (s. 47). Przyglądanie się pustym przestrzeniom na mapie
nabierało także cech kontemplacji, a na pewno medytatywnego i sen-
sualnego charakteru, uruchamiało zmysły i odczuwanie, prowadziło
do innej rzeczywistości, ukrytej, do obcowania ze swego rodzaju ta-
jemnicą.

Zwróćmy także uwagę na język, którym opisywane jest obcowanie
z mapą, na jego związki z procedurami czytania:

Atlasy, mapy były podstawową lekturą. Mapa językiem. Geografia literaturą. Czytałem świat, patrząc na linie brzegów, rzek, wysp, punkty miast. To była książka, którą trzeba było wyobrazić sobie samemu. Złożyć ją z pojedynczych słów, z niewiele mówiących nazw miast, rzek, gór, mórz. Ale nie tylko z nich. Również z samego ich kształtu i koloru. To był język, który bez końca rozszyfrowywałem, jednocześnie go tworząc (s. 10).

Świat jawi się zatem jako pewien szyfr, tajemnica, zagadka do rozwią-
zywania, ale co równie ważne — do uczestniczenia w jej powstawaniu.

Charakterystyczna dla fantazmatu podwójność rzeczywistości, umie-
jętność istnienia w obydwu wymiarach: życia codziennego i wyobraź-
ni ma według Freuda, jak podkreśla Maria Janion, moc wyzwalają-
cą, transgresyjną i terapeutyczną29. Dzięki fantazmatowi spełnia się
marzenie o wolności, ponieważ „wyobraźnia to wolność umysłu”30.

Pierwsze fantazje bohatera dotyczyły pokonywania przestrzeni,
prócz rysowania dróg były to loty w kierunku najbardziej oddalonych
miejsc. To sposób łatwego, bez przeszkód i szybkiego dotarcia do celu,
będącego źródłem przyjemności czy nawet rozkoszy: „Leżałeś na łóż-
ku i szybowałeś nad Poznańskiem albo Konińskiem. I to na trzeźwo,
w realu. Raj. […] To było proste i piękne” (s. 6). Tę nierzeczywistość
konstruował bohater z elementów rzeczywistości dostępnych dziec-
ku w określonym czasie i kulturowym kontekście, jak zauważa sam
narrator w jego wyobrażeniu rosyjska Północ była to „rzeczywistość

28 Słownik greckopolski, red. Z. Abramowiczówna, t. IV, PWN, Warszawa 1965, s. 490.

29 M. Janion, Zło i fantazmaty, Universitas, Kraków 2001, s. 180.

30 W. Stevens, Wyobraźnia jako wartość…, s. 129.

51

ANNA SKOTNICKA
bardziej amerykańska niż rosyjska, bo rosyjskich filmów na początku
lat dziewięćdziesiątych nikt już nie puszczał” (s. 12).

Innym ważnym momentem przezwyciężania codzienności stało
się wymyślanie sobowtóra. Dorosły eseista z nutą autoironii mówi o nim –„inny, ale jakby ja”, pochodził z „ojczyzny wyobrażonej” —

Norwegii. Na jego portret, zgodnie z naturą fantazmatu, składał się
szereg stereotypowych wyobrażeń: miał atrakcyjny dla rówieśniczek
wygląd, był posiadaczem wielu samochodów, którymi mógł się swo-
bodnie poruszać po świecie. Realizowane w fantazji pragnienie zwró-
cenia na siebie uwagi miało właśnie typową dla fantazmatu struktu-
rę scenariusza, w którym podmiot występował jako uczestnik scen i w którym „tym, co wyobrażane, nie jest obiekt, do którego podmiot
dąży, lecz jakaś sekwencja, której sam podmiot jest częścią”31.

Fantazmatom, które są scenami, towarzyszą określone emocje.

W opowieści o dziecięcych marzeniach najczęściej jest mowa o róż-
nych rodzajach pobudzenia: „jarałem się mapami” (s. 9), „fascyno-
wało mnie zimno” (s. 10), „to [wyobrażenie tundry — A.S.] mnie niesamowicie pociągało” (s. 9). Ale i dorosły bohater nie jest wolny
od burzliwych emocji, wywołanych podróżami, na przykład, prze-
kraczaniem granicy, kiedy wszystko, co znał z mapy, „przekształciło
się w rzeczywistość” (s. 26). Wyznaje również: jako dwudziesto-latek „byłem trochę nakręcony” (s. 19), „być we wnętrzu mapy. To
fajniejsze niż seks” (s. 26). Wiele miejsca poświęca autor doświad-
czeniu jet lagu, które wywołuje zawroty głowy („Jakbym odklejał się
od rzeczywistości”, s. 37), obcowanie z nieznaną przestrzenią powo-
duje także pewne rozstrojenie: „wyobraźnia szalała, a mózg płonął”

(s. 36), pojawia się euforia („Byłem bliski euforii, bo kocham mo-
menty, w których widać nicość”, s. 165). Spotkania z mieszkańcami
nierzadko częstującymi alkoholem również sprzyjają niecodzien-
nym przeżyciom: „resztę wieczoru przeleżałem pijany na łóżku.

Miałem rozkładaną mapę wschodniej Syberii, więc się nie nudzi-
łem. Mózg był nakręcony. […] Lewitowałem, patrząc, jak budzą się
obrazy — i nie potrzebowałem niczego więcej” (s. 50). Jeszcze inne
doznania związane są z położeniem geograficznym: „czuję cielesną
przyjemność w związku z szerokością i długością geograficzną. Im
większa, tym mi lepiej. Mam wrażenie, że wraz z długością i szero-
kością byt znika. Świata robi się coraz mniej, nicości coraz więcej.

A nicość jest lepsza niż byt” (s. 64).

31 J. Laplanche, J.B. Pontalis, pod kierunkiem D. Lagache’a, Słownik psychoanalizy…, s. 56.

52

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

I wreszcie, kiedy dorosły bohaternarrator opisuje swoje podróże
po Rosji, zauważamy znaczące zmiany. Dokonuje się pewne przesu-
nięcie; jeśli na początku, przed wyjazdem do Rosji bohater funkcjo-
nuje w dwóch światach równocześnie — empirycznym i wymyślonym

(na przykład po kupieniu biletu na Kamczatkę prezentuje czytelni-
kom obraz, w którym dwie rzeczywistości współistnieją: „Odra wpa-
da do Pacyfiku”), to po przekroczeniu granicy wschodniej, gdy znalazł
się „we wnętrzu radzieckiego atlasu”, „wszystko [abstrakcyjna mapa

— A.S.] przekształciło się w rzeczywistość” (s. 26), tyle że w miarę pogłębiania znajomości z Północą i Wschodem znaki się odwracają,
poczucie trafienia do odrealnionego świata intensyfikuje się, a prawie
wszystkie opisy Rosji opierają się na odwrotnej optyce, jak w lustrza-
nym odbiciu. Leksyka charakterystyczna dla rzeczywistości wyobra-
żonej stosuje się do przedmiotów i zjawisk rzeczywistości realnej, empirycznej. Jeśli na początku książki pewne określenia zdarzają się
sporadycznie, na przykład, narrator pisze, że kościółek w Norwegii
wygląda jak złudzenie, czy krajobraz Spitsbergenu (domy, kwiaty) wygląda jak halucynacja, (przypomina „wizję po pigułce”, s. 21–22),
to częstotliwość porównań świadczących o zaburzeniach funkcji po-
znawczych wraz z przemieszczaniem się na Wschód wzrasta. Jak for-
mułuje to narrator, „czas i przestrzeń zaczęły wypadać z zawiasów”

(s. 36), „rzeczywistość nie może istnieć, skoro właśnie wypadła z za-
wiasów” (s. 38). Coraz częściej pojawiają się słowa dotyczące odmien-
nych stanów świadomości: — halucynacje, miraż, złudzenie. Związa-
ne są głównie z przeżywaniem jet lagu:

Gdzie ja jestem? — pomyślałem wtedy. Byłem oszołomiony. Synapsorozbity. Wydawało mi się, że to wszystko nie może istnieć naprawdę. Ta cała Kamczatka musi być złudzeniem, snem, halucynacją. Czas się wykoleił i przestał mieć sens, przestrzeń też utraciła realność (s. 42).

Jednakże najczęściej informacja o rozpadzie świata, form, miar, skal
i znaczeń towarzyszy obrazom zniszczenia, jakie obserwuje podróż-
nik na Północy. Jakby świat wywrócony został na nice, w rezultacie
czego Rosja wprawdzie jawi się jako bardziej rzeczywista, bo właśnie
obnażająca obecność nicości, ale dotknięcie świata w stanie rozkładu
nie jest źródłem przyjemności. Tym razem nie chodzi już o tak często
i tak sugestywnie opisywane doświadczenie jet lagu, określane przez
narratora jako znalezienie się w ślepej odnodze alternatywnego cza-
su lub przewrotka („Świat zrobił fikołek i stanął na głowie”, s. 43).

Chodzi o zetknięcie z tym wymiarem rzeczywistości, który rodzi trwo-

53

ANNA SKOTNICKA
gę. Przygoda bohatera z Rosją to balansowanie na krawędzi dwóch
światów. Mimo podjętej próby scalenia ich w jedno (w zakończeniu),
rozpływają one się, rodząc niejasne wrażenie, „Jakby rzeczywistość
wciąż istniała, a przecież coś się z nią stało” (s. 38).

Syberia pociąga bohatera utworu jako miejsce, w którym ujaw-
nia się czyste bycie czy względnie puste miejsce, w którym rzeczywi-
stość jak gdyby zanika, rozmywa się, a „sen zamienia się miejscami
z jawą”32. Dzieje się to przede wszystkim dzięki zmianom stref cza-
sowych. Podmiot i świat trwają wówczas w zawieszeniu, bo postrze-
ganie czasu podlega zachwianiu i człowiek traci grunt pod nogami.

To doświadczenie przesunięcia w czasie i przestrzeni przedstawia dla
eseisty szczególną wartość, ponieważ właśnie wówczas możliwe jest
doświadczenie nicości.

Walter Hilsbecher, przypominał, iż narodziny eseju związane z na-
zwiskiem Montaigne’a dokonują się w czasie odwrotu od tomistycz-
nego i arystotelesowskiego myślenia systematycznego, kiedy w dobie
renesansu
duch ludzki nie może utrzymać się w chybotliwym środku między przeciwień-stwami. Z bezpiecznie zakreślonych obszarów pędzi w otwarte przestrzenie, aż ogarnia go strach, że się w nich zagubi. Systemów jako takich nie można po prostu odrzucić, tylko że tkwi w nich — jak się wydaje, nieuchronnie — niebezpieczeństwo skostnienia, jak w myśleniu otwartym — niebezpieczeństwo bezgra-niczności, rozkładu, nietrwałości. Między tymi skrajnościami oscyluje napięcie ducha, minimalne na „brzegach”, maksymalne w środku, gdzie przeciwieństwa się stykają33.

Przytoczony cytat z powodzeniem możemy odnieść do prozy Micha-
ła Milczarka. Rozważania o jego książce rozpoczęłam od zwrócenia
uwagi właśnie na tę cechę autorskiej wypowiedzi, by zauważać i ana-
lizować szczególne wyczulenie autora na sprzeczne cechy rzeczywi-
stości, a także na paradoksalny charakter doświadczeń i tworzenie heterogenicznych analogii. Tego rodzaju zabiegi charakterystyczne
są dla literatury, czyniącej swym przedmiotem tajemnicę istnienia,
z której zresztą Witkacy wywodził nienasycenie34.

32 M. Milczarek, Czas na negatyw, „Tygodnik Powszechny” 2018, 06.08, https://
www.tygodnikpowszechny.pl/czasnanegatyw–154420 (03.02.2023)

33 W. Hilsbecher, Esej o eseju…, s. 128–129.

34 F. Nguyen, „Rozpęd do nieskończoności a „metafizyczne nienasycenie” — teoria psychiki według Tadeusza Micińskiego w recepcji Stanisława Ignacego Witkiewicza, w: M. Bajko, J. Ławski, U.M. Pilch (red.), Tadeusz Miciński i ludzie epoki. Studia, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2019.

54

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

Francuskie słowo „essayer” znaczy „próbować”, a źródłosłów „es-
sai” odsyła do późnołacińskiego „exagium”, co oznacza „wagę, mia-
rę wagi, ważenie”, stąd Hilsbecher pojmuje esej jako „próbowanie prawdy, doświadczenie z prawdą”35, poszukiwanie, przygodę ducha,
tropienie, pozostawanie strażnikiem tajemnicy36. Jest więc esej dla Michała Milczarka swego rodzaju poligonem; dla doświadczającego
świata podróżnika wyprawa staje się próbą, środkiem poznania, dla
piszącego — filozofa i pisarza — poruszaniem się w horyzoncie praw-
dy. W tym utworze podróż, pozostawanie w drodze oraz myślenie
i rozumienie (jako rodzaje bycia w drodze) są po prostu sposobem
egzystowania.

Jak wspominałam, książka Michała Milczarka zaliczana jest do
gatunku trawelogu, w tym miejscu jednak próbuję dowieść, że tak naprawdę przedmiotem refleksji autora jest myślenie. On sam w jednym z wywiadów ironicznie stwierdza, że zajmuje się „turystyką
ontologiczną”37. Jest tak, ponieważ interesuje go bycie rozumiane w perspektywie takich pojęć filozoficznych, jak nicość i skrytość, które zaproponowali egzystencjaliści z Martinem Heideggerem na cze-
le. Problem nicości niemiecki filozof rozpatrywał przede wszystkim
w pracy Czym jest metafizyka? (1929), w której dochodził do wniosku, że

Nicość nie jest przedmiotem, nie jest ona w ogóle bytem. Nicość nie nadchodzi ani sama dla siebie, ani obok bytu, do którego by miała niejako przystawać. Nicość jest warunkiem, który umożliwia ujawnienie się wobec ludzkiej przytomności bytu jako takiego. Nicość nie tworzy po prostu pojęcia przeciwstawnego do pojęcia bytu, ale leży u źródła samej istoty. W byciu bytu dokonuje się nicościo-wanie nicości38.

Heidegger zauważał również, że antyczni Grecy ze zdziwieniem po-
strzegali fakt obecności, ale jednocześnie podkreślał, że w wyniku zachodzących przemian, stajemy wobec tego, co skryte i niepewne,
ale właśnie dlatego godne zapytywania. W tym kontekście zdziwie-
nie, spowodowane kontaktem z nicością, oznacza zapytywanie, bę-

35 W. Hilsbecher, Esej o eseju…, s. 129.

36 Tamże, s. 130.

37 M. Milczarek, „Donikąd. Podróże na skraj Rosji”. Wywiad Z. Rokita, „Gazeta Praw na” 26.01. 2020, https://kultura.gazetaprawna.pl/artykuly/1450476,michalmilczarekwywiaddonikadpodrozenaskrajrosji.html (04.01.2023).

38 M. Heidegger, Czym jest metafizyka? , przeł. K. Pomian, w: Tegoż, Budować, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane, wybrał, opracował, wstępem opatrzył K. Michalski, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 39.

55

ANNA SKOTNICKA
dące nie tylko pierwszym krokiem w kierunku wiedzy, ale i najwyż-
szą formą rozumienia39. Zapytywanie to intelektualny odpowiednik
podróży, przemieszczania się, myślenia. Podróż Michała Milczarka
na skraj Rosji dotyczy również doświadczenia stawania przed tym, co niejawne, skryte, doznawania nicości i spotkania z tym, co jest warunkiem poszukiwania podstaw bycia. Dokonuje się to poprzez
zwrot do doświadczenia źródłowego, które w rezultacie prowadzi ku
elementarnym formom bycia, do przestrzeni w rodzaju Syberii (nie
przeciążonej obiektami), ku żywiołom (wiatrowi, wodzie, światłu), które poprzedzały powstanie świata, a więc do tego, co związane jest
z przedwerbalnym jego istnieniem, ku człowiekowi, jakim był na po-
czątku: wolnym od społecznych, historycznych i kulturowych uwa-
runkowań, a także ku temu, co łączy człowieka ze światem zwierząt.

W eseju Trzask żywiołów, który nie wszedł do analizowanego utworu, podróżnik obserwuje pęknięcia i pęcherze w marcowym lodzie Bajkału. Przypominają mu one labirynt lub zaszyfrowaną mapę.

Przestrzeń nad głową i pod lodem postrzegana jest jako zaświaty, uzupełniające i równocześnie ograniczające kulę ziemską, a także od-działujące na podróżnika, który w efekcie napierania żywiołów czuje,
że traci swą substancjalność i staje się pierwotnym elementem przy-
rody, powracając do kosmosu. W ten sposób pisarz przekonuje czy-
telników, że pod ziemią i nad nią kłębią się żywioły, gotowe w każdej
chwili wybuchnąć i podać w wątpliwość porządek tego, co istnieje, zrodzić niepewność odnośnie do stabilności ontologii.

Autor jest filozofem, pisze i rozmyśla. Słowo „filozofia” związane
jest z greckim wyrazem „thaumazein” — „dziwić się”, „zdumiewać”,
nawet „zachwycać”40, co oznacza w stosunku do tej dziedziny wiedzy
starania, by zrozumieć, w jaki sposób istnieje świat i człowiek. W tym
procesie podstawową rolę według Heideggera pełni otwarcie ludzkiej
przytomności na nicość:

Tylko wtedy, gdy trapi nas osobliwość bytu, pobudza on i ściąga na siebie nasze zdziwienie. Tylko na podstawie zdziwienia, tzn. ujawnienia się nicości, może pojawić się „dlaczego”? Tylko dzięki temu, że „dlaczego” jest możliwe jako takie, możemy w określony sposób zapytywać o podstawy, o zasady i uzasadniać41.

39 M. Heidegger, Die Selbstbehauptung der deutschen Universität (Rede gehalten bei der feierlichen Übernahme des Rektorats der Universität Freiburg i. Br. am27.

Mai 1933) w: GA 16, s. 111. Cyt. za: S. Łojek, Co ujawniają nastroje? Heidegger o zdziwieniu i trwodze, „Kwartalnik Filozoficzny” 2015, z. 3, s. 38.

40 S. Łojek, Co ujawniają nastroje? …, s. 37.

41 M. Heidegger, Czym jest metafizyka…, s. 45–46.

56

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

Jednakże po książce Milczarka nie należy oczekiwać ani zachwy-
tów, ani informacji o niezwykłych czy dziwnych rzeczach w zwykłym
znaczeniu tych słów. Jest niezwykła z innego powodu. Brak w niej wstrząsających historii, sensacyjnych przygód, opowieści z jedno-znacznym sensem i oceną tego, co autor widział, tak często występujących w relacjach innych podróżników. Ale są w niej opisy, pobu-
dzające czytelnika do rozmyślań o ludzkiej egzystencji. Te opowieści,
raczej notatki z codzienności, zawierające obrazy czy działania na pierwszy rzut oka całkowicie niczym się nie wyróżniające (autostop,
przechadzki bez celu po dzielnicach miast, zwykłe spotkania ze zwy-
kłymi ludźmi), wywołują jednak dysonans poznawczy i skłaniają do
pytań, pobudzających wyobraźnię i dotyczących samego sposobu ist-
nienia świata. Z kolei właśnie wyobraźnia jest w stanie ujrzeć świat
w sposób bezpośredni, poprzez ekstazę wywołaną przemierzaniem
południków i równoleżników czy poprzez przerażenie, kiedy zderze-
nie z konkretnym widokiem, na przykład ze wszechobecnym na Sybe-
rii formami rozpadu materii, ujawnia niemożliwość zrozumienia by-
cia, nadania mu sensu. Momenty ekstazy czy trwogi pozwalają wyjść
poza siebie i połączyć się z byciem, sprzyjają transgresji — możliwości doświadczenia czystego bycia, „wykroczenia poza byt”42.

Dla Michała Milczarka ważna jest codzienność życia i wysiłek in-
terpretacji podstaw egzystencji również poprzez przenikanie, wcho-
dzenie na tyle na ile to możliwe w doświadczenie rdzennych miesz-
kańców lub rozprzestrzeniającego się przed wzrokiem pejzażu. Na
stronicach książki znajdziemy mnóstwo opisów pustej przestrzeni,
pozbawionej możliwości orientacji, a także zdewastowanych i rozpa-
dających się domów, zaniedbanych ogrodów, skupisk przedmiotów
przypominających śmietnik. Wszystko to jest widzialnym znakiem
nieobecności i rozpadu, tj. nicości.

Wokół słowa „nicość” toczy się nie pozbawiona humoru gra zna-
czeń. W rozdziale o Turze, stolicy Ewenkii, autor przytacza rozmowę,
jaką odbył z tamtejszym mieszkańcem. Odpowiadając na standardo-
we pytania, podróżnik wyjaśnia, że przyjechał po nic. A kiedy rozmówca zauważa, że nie ma tu nic do zobaczenia, jeszcze raz podkre-
śla, że właśnie dlatego to miejsce jest interesujące. Ukierunkowanie
ku nicości, do odwrotnej strony rzeczywistości, rozumianej jednak nie w sensie aksjologicznym, lecz ontologicznym, odzwierciedla wybór miejsc i język opisu. Jak już wspominałam na wstępie, język ten

42 Tamże, s. 46.

57

ANNA SKOTNICKA
pełen jest paradoksów, gry słów wokół pojęcia nicości. Celem takiej
postawy jest próba opisania nicościowania się świata:

Nie było sensu tu przyjeżdżać — i właśnie dlatego przyjechałem. Chciałem się znaleźć w samym środku zielonej plamy z atlasu do klasy pięćosiem. W środku niczego, w środku geologicznej ciszy. Reszta nie miała znaczenia. Zresztą żadna reszta nie istniała. Było tylko samo bycie i nic więcej (s. 191).

Nic. Nie miałem na co patrzeć i mogłem chłonąć to nic (s. 225).

Powróćmy jeszcze na chwilę do tytułu książki. W świetle dotychcza-
sowych rozważań potwierdza się po raz kolejny obserwacja, że tytuł
książki Michała Milczarka nie ma oceniającego charakteru, lecz za-
powiada apofatyczne podejście do rzeczywistości, a także sygnalizuje
odwrót od tak popularnych wśród turystów kierunków podróży oraz
wskazuje na zwykłą radość z powodu przemieszczania się. Oczywi-
ście, Milczarek skrupulatnie planuje swoje podróże, w szczególności
odnosi się to do terenów przygranicznych, gdzie wymagane są odpo-
wiednie dokumenty oraz szczegółowy plan zwiedzania okolicy, któ-
rego należy przestrzegać. Jednak autora interesują przede wszystkim
miejsca niezaznaczone na mapie, te, których nie ma, choć są (drogi
syberyjskie, tereny przygraniczne). To jeszcze jeden powód, by nie kwalifikować utworu jako trawelogu. Błędne jest również myślenie,
że pisarz, przedstawiając na przykład występujące spod śniegu śmie-
ci, w jakikolwiek sposób ocenia stan materialny mieszkańców czy też
ich niegospodarność, ponieważ takie obrazy i opisy korespondują ra-
czej z zamiarem podtrzymywania kontaktu z czystym byciem.

Pasjonowanie się przez autora zimnem, brakiem życia może dziwić
i wywoływać wątpliwości. Jednakże taka postawa znajduje uzasad-
nienie w koncepcji Heideggera, który u podstaw bycia stawiał nicość,
to, co skryte od świata, a Syberia jak dowodzi Milczarek, jest najlep-
szym wyrazem tego pojęcia. Pusta przestrzeń aktywizuje wyobraźnię.

Podróżnik niejednokrotnie opisuje momenty, kiedy pejzaż przynosi
mu najwięcej zadowolenia:

Pusty horyzont i chmury sunące w jedną lub w drugą stronę — właśnie to kocham najbardziej. Zupełny brak znaczeń, nieobecność semiosfery, czysty bezsens.

Świat znika i zostaje samo istnienie, które jest niczym. Nicość to jedyny dostępny nam absolut (s. 213).

Wybór miejsc odwiedzin wywołuje zdziwienie i wydaje się niektórym
irracjonalny. Krańcowo odmienne jest postrzeganie Syberii przez au-
tora i spotykanych po drodze mieszkańców Rosji. Ci ostatni nie tylko

58

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

się dziwią, ale i ostrzegają, że jest to dzikie miejsce, którego należy unikać. Milczarka z kolei nie interesuje ani Moskwa ani Petersburg,
lecz Syberia jako terytorium czystego bycia, pełne pustych miejsc, które tak intrygująco wyglądają na mapie. Na tym polega specyfika
podejścia autora pragnącego doświadczyć nicości, która „stanowi
doskonałe niezróżnicowanie”43. Podkreślmy raz jeszcze, nicości nie w znaczeniu niebytu, a jako części całości, bez której nie można postrzegać bycia, a która jest przed nami skryta.

Autor książki tłumaczy swoje umiłowanie Wschodu i Północy wła-
śnie tym, że w jego wyobrażeniu (a być może jego pokolenia, pisze przecież: „Wierzyliśmy wtedy […]”, s. 25) uosabiają one odrzucany, lekceważony aspekt rzeczywistości, jej podszewkę, swego rodzaju an-tyświat, bez którego świat nie może istnieć. Ogólne wyobrażenie o Sy-
berii związane jest z pojęciem braku: światła, ciepła, życia. Dla Milczarka nie ma ono nihilistycznego wydźwięku, ponieważ to, co skryte
według Heideggera oznacza najwyższy element, dlatego też w utworze
wszystko, co związane jest z negatywną, odwróconą, nieludzką stroną
bycia zasługuje na uwagę. Wschód i Północ to prawdziwy świat, po-
nieważ jest nieuporządkowany, niezróżnicowany, odwrócony, nieskry-
wający swych ran, a człowiek w nim trwa w rozdarciu. W porównaniu
z harmonijną egzystencją mieszkańców Wysp Owczych czy Norwegii,
która nie budzi ciekawości, mieszkańcy byłego ZSRR, ich życie, pejza-
że pełne obrazów rozpadu materii wydają się autorowi jedyną możli-
wością do podjęcia poszukiwań sensu jako horyzontu naszego bycia.

Odmienne postrzeganie Syberii towarzyszy Milczarkowi wszędzie.

Sam podróżnik określa je jako zderzenie orientalizmu autora z okcy-
dentalizmem rdzennych mieszkańców i kpi z samego siebie, kiedy
jego pragnienia, by zobaczyć skraj Rosji jako inne czy niezwykłe miej-
sce, nie spełniają się: na przykład wówczas, gdy młody Rosjanin zwra-
ca się do niego po angielsku, zaś ludzie z „końca świata” pasjonują
się amerykańskimi filmami, zupełnie obojętnymi autorowi. Różnica
poglądów wynika nie tylko z odmiennego geograficznego położenia
czy sytuacji kulturowej, ale polega przede wszystkim na tym, że autor
przypisuje Syberii szczególne znaczenia.

Syberia nierzadko kojarzona jest głównie z tragedią milionów lu-
dzi, którzy tam zginęli, ale Milczarek, nie zapominając o tym, czym
była Kołyma czy inne „skażone krajobrazy”44 w naszej historii, zwra-

43 M. Heidegger, Czym jest metafizyka? ..., s. 33.

44 Por. M. Pollack, Skażone krajobrazy, przeł. K. Niedenthal, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2014.

59

ANNA SKOTNICKA
ca się mimo wszystko ku geografii, która zastępuje mu metafizykę.

Częściowo wynika to z natury samej Rosji, w której obrazie na plan
pierwszy wysuwa się właśnie przestrzeń: „na wschodzie wszystko było
geografią […]. Geografia stawała się językiem metafizyki — wyrażała
ją, opisywała, kreowała i niszczyła” (s. 25), częściowo z zainteresowań autora, poszukującego tam właśnie absolutu. Kontakt z nicością, do-pełniającą bycie, oto główny cel podróży Michała Milczarka.

W analizowanej książce znalazły się także elementy typowe-
go pejzażu syberyjskiego i obrazy kulturologiczne, które pociągają
innych podróżników. Na przykład, takie jak przestrzeń jako pew-
na forma absolutu, pustka, podróż jako obnażenie „ja”, nadmiar
przestrzeni, pustki, niekończący się bezmiar, biel, królestwo mono-
chromatyczności. Jednakże u innych autorów poszczególne myśli
o charakterze medytacyjnym czy filozoficznym, inkrustują narrację,
podczas gdy w książce Milczarka pojęcia filozoficzne organizują wy-
powiedzi o Syberii. Jednakże w efekcie obcujemy nie z pracą filozo-
ficzną, a z książką zawierającą zapis egzystencjalnych doświadczeń
konkretnego człowieka, niepozbawiony humoru oraz ironii. Inny-
mi słowy, język filozofii organizuje myśl i doświadczenie, jednakże
nie w celu skonstruowania jednoznacznego obrazu Syberii, jako że
nie jest to możliwe, lecz przeciwnie, dla ukazania bogactwa odcieni,
oscylowania znaczeń charakterystycznych dla tego terytorium. Ni-
cość jako ontologiczna i egzystencjalna kategoria pozwala wypełnić
to zadanie.

Książka Michała Milczarka jest świadectwem pasji, potrzeby sku-
pienia uwagi na pragnieniu towarzyszącym autorowi od dzieciństwa,
na doświadczeniu obecności nieobecnego, a także na skraju, który wzmaga chęć zajrzenia poza granicę, skoncentrowania się na przestrzeni końca świata, poza którą na mapie nie ma już niczego albo —
mówiąc językiem autora — zaczyna się niewidzialny świat. Przywią-
zanie do pogranicza, pragnienie kontaktu z Ultima Thule prowadzą
ku próbom spotkania z niewidzialnym, z absolutem, z pewnego ro-
dzaju zaświatami, które rozpościerają się poza ostatnim widzialnym
punktem na ziemi.

Wyobraźnia kazała dziecku wyruszać w drogę, która w życiu doro-
słego, próbującego zgłębić naturę bycia, nabrała kierunku „donikąd”,
co w ujęciu bliskiego filozofowi Heideggera oznacza przede wszyst-
kim niepewność i dążenie ku nieznanemu45. Hanna BuczyńskaGare-

45 H. BuczyńskaGarewicz, Metafory przestrzeni…, s. 192.

60

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

wicz, tłumacząc na czym polega specyfika ujęcia motywu drogi przez

Heideggera, podkreślała, że nie chodzi w nim
po prostu o to, że myślenie można przyrównać do bycia w ruchu na drodze lub że prowadzi ono zawsze „od… do”. Innymi słowy, nie o najogólniejszy sens drogi idzie, nie o „znalezienie drogi dokądś” ani o jej przebycie, ani nawet o myślenie jako stałe przebywanie „w drodze” jako w ruchu i zmienności. Heideggerowski obraz drogi nie odsyła nas do zmienności wędrowania czy podróżowania. „Droga leśna” i „droga polna” to przede wszystkim ścieżki nie mające wyraźnego celu czy kierunku, są to drogi stale gubiące się, a mimo to nie będące całkowitym zbłąka-niem. Są to przede wszystkim „drogi do nikąd”, nie w tym sensie, że wyklucza się możliwość osiągnięcia na nich czegoś, lecz przede wszystkim w tym, że nie wiadomo dokładnie, dokąd prowadzą, pełne są niespodzianek i wykluczają oczekiwanie jakiegoś określonego wyniku kroczenia po nich46.

Takie wędrowanie jako żywo przypomina nie tylko pracę intelektu,
ale i wyobraźni. Piszący o niej posługują się prawie taką samą argu-
mentacją. Jeden z nich zauważa, że wyobraźnia jest ruchem w nie-
znane, niekiedy kojarzonym z błądzeniem, które jednak wcale nie musi oznaczać zgubienia drogi, sama zaś droga wcale nie musi kojarzyć się z gruntem. I pyta: „ A co jeśli gruntem są bezdroża?”47. Za-
pis wędrowania Michała Milczarka, potwierdza intuicję (w gruncie rzeczy Heideggerowską) wyrażoną w tym pytaniu; autor, poczynając
od dziecięcych prób pokonania przestrzeni w szkolnym atlasie aż po
podróże po syberyjskich przestworzach w dorosłości, dowodzi, że in-
telekt, hołdujący logice i wyobraźnia, kierująca się kaprysami, to dwie równoprawne siły twórczego przeżywania życia.

REFERENCES

Abramowiczówna, Zofia. Słownik greckopolski. T. IV. Warszawa: PWN, 1965.

Bańkowski, Andrzej. Etymologiczny słownik języka polskiego. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.

Boryś, Wiesław. Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2008.

BuczyńskaGarewicz, Hanna. “Metafory przestrzeni.” idem, Miejsca, strony, okolice.

Przyczynek do fenomenologii przestrzeni. Kraków: Universitas, 2006.

46 Tamże, s. 193.

47 J. Grzybowski, O tym, czy jest miejsce dla wyobraźni w państwie doskonałym, to znaczy o tym, czy wyobraźnia prowadzi do szczęścia? w: Sz. Wróbel (red.),

Światłocienie wyobraźni, Wydział PedagogicznoArtystyczny UAM, Poznań–

Kalisz 2008, s. 218.

61

ANNA SKOTNICKA

Cielecki, Marcin. “Jurodiwy łapie autostop”. Nowy Napis co Tydzień 30.04.2020

<https://nowynapis.eu/tygodnik/nr–47/artykul/jurodiwylapieautostop> (10.01.2023).

Donikąd. Podróże na skraj Rosji — Michał Milczarek < https://latajaceksiazki.blogspot.com/2020/06/donikadpodrozenaskrajrosjimicha.html> (10.01.2023).

Fiodorow, Nikołaj. Filozofia wspólnego czynu. Transl. Wodziński, Cezary, and Milczarek, Michał. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2012.

Freud, Zygmund. Pisarz a fantazjowanie. Transl. Leśniewska, Maria. Teoria badań literackich za granicą. Antologia. Vol. II. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974 .

Grzybowski, Juliusz. “O tym, czy jest miejsce dla wyobraźni w państwie doskonałym, to znaczy o tym, czy wyobraźnia prowadzi do szczęścia?” Światłocienie wyobraźni. Wróbel, Szymon. (Ed.). Poznań–Kalisz: Wydział PedagogicznoArtystyczny UAM, 2008.

Heidegger, Martin. “Czym jest metafizyka?” Transl. Pomian, Krzysztof. Budować, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane. Michalski, Krzysztof. (Ed.). Warszawa: Czytelnik, 1977.

Heidegger, Martin. Die Selbstbehauptung der deutschen Universität (Rede gehalten bei der feierlichen Übernahme des Rektorats der Universität Freiburg i.

Br. am27. Mai 1933).

Hilsbecher, Walter. Tragizm, absurd, paradoks. Eseje. Trans. Błaut, Sławomir.

Warszawa: PIW, 1972.

Janion, Maria. Zło i fantazmaty. Kraków: Universitas, 2001.

Kępiński, Antoni. Lęk. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1987.

Kłosińska, Krystyna. Fantazmat: Grabiński, Prus, Zapolska. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004.

Laplanche, Jean, and Pontalis, J.B. Słownik psychoanalizy. Transl. Modzelewska, Ewa, and Wojciechowska, Ewa. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1996.

Lubecki, Marcin. “Motyw drogi we współczesnej filozofii niemetafizycznej. ‘Wege, nicht Werke’ Martina Heideggera.” Zeszyty Naukowe TD UJ, 2011, vol. 2.

Łojek, Stanisław. “Co ujawniają nastroje? Heidegger o zdziwieniu i trwodze.” Kwartalnik Filozoficzny, 2015. vol. 3.

Macfarlane, Robert. Szlaki. Opowieści o wędrówkach. Transl. Konieczny, Jacek.

Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2018.

Milczarek, Michał. “Donikąd. Podróże na skraj Rosji”. Wywiad Z. Rokita. Gazeta Prawna, 26.01. 2020 <https://kultura.gazetaprawna.pl/artykuly/1450476,michalmilczarekwywiaddonikadpodrozenaskrajrosji.html> (04.01.2023).

Milczarek, Michał. “Czas na negatyw.” Tygodnik Powszechny, 06.08. 2018. <https://
www.tygodnikpowszechny.pl/czasnanegatyw–154420> (03.02.2023).

Milczarek, Michał. Donikąd. Podróż na skraj Rosji. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2019.

Milczarek, Michał. Drzewo życia. Fenomen Wasilija Rozanowa. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016.

Milczarek, Michał. Z martwych was wskrzesimy. Filozofia Nikołaja Fiodorowa.

Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.

Milczarek, Michał. “Zatoka Akaba.” Tygodnik Powszechny, 08.08. 2022. <https://
www.tygodnikpowszechny.pl/zatokaakaba177379> (20.01.2023).

62

W DRODZE. DONIKĄD MICHAŁA MILCZARKA…

Nguyen, Fryderyk. “‘Rozpęd do nieskończoności’ a ‘metafizyczne nienasycenie’ —
teoria psychiki według Tadeusza Micińskiego w recepcji Stanisława Ignacego Witkiewicza.” Tadeusz Miciński i ludzie epoki. Studia. Bajko, Marcin, Ławski, Jarosław, and Pilch, Urszula M. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Bia
łymstoku, 2019.

Pankalla, Andrzej. “Koncepcja fantazmatu w teorii działania symbolicznego (SAT) i psychologii kulturowej E.E. Boescha.” Czasopismo Psychologiczne, 2010, no.

16(1).

Pietkiewicz, Barbara. “Mity, którymi żyjemy. Psychoanalityczna koncepcja fantazmatu.” Kultura i Społeczeństwo, 1997, vol. 2.

Pollack, Martin. Skażone krajobrazy. Transl. Niedenthal, Karolina. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2014.

Rzadkowska, Magdalena. “Książki — wrota do krainy wyobraźni.” Światłocienie wyobraźni. Wróbel, Szymon. (Ed.). Poznań–Kalisz: Wydział Pedagogiczno

Artystyczny UAM, 2008.

Schalansky, Judith. Atlas wysp odległych. Transl. Ososiński, Tomasz. Warszawa: Dwie Siostry, 2013.

Sobota, Daniel. “Heideggerowska filozofia drogi.” FiloSofija, 2010, vol. 10.

Stevens, Wallace. “Szlachetny jeździec i brzmienie słów.” Transl. Gutorow, Jacek.

Literatura na Świecie, 2000, vol. 12.

Stevens, Wallace. “Wyobraźnia jako wartość.” Transl. Gutorow, Jacek. Literatura na Świecie, 2000, vol. 12.

Szałamow, Warłam. Opowiadania kołymskie. Transl. S. Wodnik (= A. Biel). Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1987.

Szymborska, Wisława. Wystarczy. Kraków: Wydawnictwo a5, 2011.

Szymczak, Mieczysław. Słownik języka polskiego PWN. T. 1. Warszawa, 1988.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15714

JUSTYNA PISARSKA

ORCID: http://orcid.org/0000-0002-1884-7125

Uniwersytet Jagielloński

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”

JAKUCK. SŁOWNIK MIEJSCA MICHAŁA KSIĄŻKA W UJĘCIU POSTKOLONIALNYM

IN THE MIDDLE OF NOWHERE. JAKUCK. SŁOWNIK MIEJSCA BY MICHAŁ KSIĄŻEK FROM POSTCOLONIAL PERSPECTIVE

The article attempts to read a book by Michał Książek from a postcolonial perspective. It discusses such issues as the relationship of domination and subordination of the colonizer to the colonized, the phenomenon of transferring traces of Yakut culture to a place where it can safely survive, the use of the map as a tool that gives the Yakutians’ control over territories that historically belong to them. The article also comments on the accusation that its author of Jakuck carries out “metaphorical colonization.”

Keywords: Yakutsk, Michał Książek, postcolonial perspective, re-location, map, mapping Dorota Kozicka w książce Wędrowcy światów prawdziwych: dwudziestowieczne relacje z podróży 1 zauważa, że rozwój ludzkości roz-począł się od wędrownego trybu życia, a podróżowanie jest doświad-
czeniem wspólnym dla wszystkich ludzi. Każdy z nas odbył w swoim
życiu jakąś podróż, jeśli nie dosłowną, to symboliczną, co daje powo-
dy, by praktykę tę uznać za uniwersalną formułę naszego doświad-
czenia2. Odwieczne ludzkie pragnienie wyjścia poza przypisane nam
miejsce związane jest nie tylko z potrzebą poznawania świata, ale tak-
że poznawania siebie.

Współczesne literaturoznawstwo dysponuje wieloma sposoba-
mi badania literatury podróżniczej. Jedną z ciekawszych propozycji
jest ujęcie postkolonialne, które staje się narzędziem niezwykle po-

1 D. Kozicka, Wędrowcy światów prawdziwych: dwudziestowieczne relacje z podróży, Universitas, Kraków 2003, s. 9.

2 D. Kozicka, Dwudziestowieczne „podróże intelektualne”. (Między esejem a autobiografią), „Teksty Drugie” 2003, 2−3, s. 41.

64

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

ręcznym zawsze wtedy, gdy mamy do czynienia z relacją dominacji
i podporządkowania, powstałą w wyniku działań władzy imperialnej3.

Wspomnianą zależność bardzo wyraźnie widać w utworze Michała

Książka Jakuck. Słownik miejsca (2013), wielowymiarowej opowieści o odległych i śnieżnych przestrzeniach północnowschodniej Syberii:

Uzbrojeni w palmy i zakłuci w zbroje z kościanych płytek Jakuci byli łatwym celem: walcząc, stawali zwartą ławą i można było do nich strzelać jak do kaczek.

Długie nosy i brody Rosjan, ich blade twarze i „lodowe” oczy przerażały Jakutów nie mniej niż huk muszkietów. Nic zatem dziwnego, że najeźdźcy dołączyli do panteonu mitologicznych potworów i maszkar, od których nikt ich tam już dziś nie odróżni. Co niektórzy ze starszych Sacha uważają, że jakuckie nuuczcza, tłumaczone jako „Rosjanin”, oznaczało też niegdyś straszydło, czupiradło. Sacha do dziś mówią tak o każdym białym, a dzieci w wioskach z krzykiem uciekają, czyli także na nasz widok4.

Autor wspomnianej książki łączy w sobie wiele namiętności. Jest nie
tylko ornitologiem i inżynierem leśnikiem ale także poetą, kulturo-
znawcą i reportażystą. Wydał tomiki poezji Nauka o ptakach (2014) i Północny wschód (2018). Pierwszy z nich przyniósł mu nomina-cję do Nagrody Literackiej „Nike” oraz laur Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej „Silesius” (2015), drugi — Nagrodę „Orfeusz Mazurski”

(2018). Oprócz tego Książek z powodzeniem pisze prozę. Jest auto-
rem trzech reportaży: Jakuck. Słownik miejsca, Droga 816 (2015) i Atlas dziur i szczelin (2023). W 2016 roku za Drogę 816 otrzymał
m.in. Nagrodę Literacką „Gdynia” w kategorii „eseistyka” i „Nagrodę

Magellana”, a także nominacje do Nagrody im. Ryszarda Kapuściń-
skiego w kategorii „reportaż literacki” i do Nagrody Literackiej m.st.

Warszawy w kategorii „proza”.

Jakuck. Słownik miejsca to książka, która stała się przedmiotem namysłu wielu badaczy. Do najciekawszych należy analiza Magda-leny Roszczynialskiej, która w artykule Polskim śladem po Syberii i Jakucji — z przewodnikiem Michałem Książkiem 5 omawia utwór

3 E. Domańska, Badania postkolonialne, w: L. Gandhi, Teoria postkolonialna: wprowadzenie krytyczne, przeł. J. Serwański, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 158.

4 M. Książek, Jakuck. Słownik miejsca, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013, s. 28. Wszystkie cytaty pochodzą z tego wydania. Strony podaję w nawiasach.

5 M. Roszczynialska, Polskim śladem po Syberii i Jakucji — z przewodnikiem Michałem Książkiem, w: B. Karwowska, E. Konończuk, E. Sidoruk, E. Wampuszyc, Geograficzne przestrzenie utekstowione, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2017, s. 207−233.

65

JUSTYNA PISARSKA
w odniesieniu do etnograficznej koncepcji gęstego opisu, przyjmując za punkt widzenia lingwistykę kulturową; Moniki Wiszniowskiej,
która w tekście zatytułowanym Reporterskie opowieści o konfliktach
etnicznych w świecie ludzi wykorzenionych 6 nawiązuje do utworu Książka, poruszając kwestie tożsamości w utworach reporterskich i jej
związkach z dialogiem międzykulturowym. Izabella Adamczewska
ujmuje natomiast Jakuck w kontekście „antycelebryckiego wariantu współczesnego podróżopisarstwa”7 i wreszcie Joanna Jastrzębska
w artykule Czy interpretacyjna „zemsta” trwa? Rosja w polskiej prozie podróżniczoreportażowej ostatnich lat 8 omawia utwór Książka, wykorzystując teorię postkolonialną.

Ostatnia z zaprezentowanych koncepcji wydaje się szczególnie
interesująca. Mam na myśli przede wszystkim sformułowane przez

Jastrzębską zarzuty o dokonującą się w Jakucku „metaforyczną kolo-nizację”9, która manifestuje się, m.in. zdominowaniem utworu „przez
poszukiwanie polskich śladów na Syberii”10, „wywyższa[niem] Pola-
ków na polu nie tylko naukowym, lecz także organizacyjnym”11, co w konsekwencji prezentuje „postawę byłego skolonizowanego, prze-konanego o wyższości własnej kultury nad inną”12. Moim zamiarem nie jest jednak polemika z zarzutami stawianymi przez badaczkę.

Czytając utwór Książka, nietrudno odnieść wrażenie, że przyjechał on
do Jakucka głównie po to, aby odnaleźć ślady dwóch polskich bada-
czy Syberii — Edwarda Piekarskiego i Wacława Sieroszewskiego. Jeśli
wziąć pod uwagę, że pierwszy z nich napisał słownik języka jakuckie-
go, a drugi jest autorem wybitnego dzieła Dwanaście lat w kraju Jakutów (1935), w którym znajdziemy twarde dane nie tylko na temat geografii, klimatu, fauny i flory, ale także przeczytamy o pochodzeniu

Jakutów, ich cechach plemiennych, wierzeniach, języku i twórczości
ludowej, to szybko okaże się, że dokładnie ten sam sposób pisania o Syberii prezentuje Książek. Bez wątpienia wzoruje się on na swoich

6 M. Wiszniowska, Reporterskie opowieści o konfliktach etnicznych w świecie ludzi wykorzenionych, „Sensus Historiae” 2020, Vol. XL (3), s. 141−153.

7 I. Adamczewska, Antycelebrycki wariant współczesnego podróżopisarstwa.

Reporterska pikareska „dzikiego zachodu” , „Kultura Popularna” 2019, nr 2 (60).

8 J. Jastrzębska, Czy interpretacyjna „zemsta” trwa? Rosja w polskiej pro zie podróżniczoreportażowej ostatnich lat, „Rusycystyczne Studia Literaturo znawcze” 2018, nr 28, s. 157−178.

9 Tamże, 176.

10 Tamże, s. 173.

11 Tamże

12 Tamże, s. 175.

66

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

poprzednikach: podobnie jak Piekarski pisze słownik języka jakuckiego, analogicznie do Sieroszewskiego opisuje topografię Jakucka,
zwyczaje i wierzenia Jakutów, dużo miejsca poświęca ich historii czy
pochodzeniu. Tak wyraźna fascynacja pracami poprzedników, nie-
ustanne podkreślanie ich wkładu w zachowanie kultury jakuckiej,
a także informacje w stylu:

Jakucję zdobywał dla cara Polak Antoni Dobryński. Działał na zlecenie innego Polaka — Samsona Nowackiego. To Dobryński zbudował pierwszy umocniony punkt na ziemi Jakutów, który jednak z racji małych rozmiarów i krótkiego ży-wota nie został uznany za początek Jakucka (s. 24),
mogą być odczytane jako przekonanie Książka o wyższości kultury polskiej nad jakucką. Warto jednak zastanowić się z czego wynika taka postawa pisarza. W części Mapa, a więc już na samym początku
utworu znajdziemy nawiązanie do postaci Wacława Sieroszewskiego:

„Rzeki jakuckich manowców przypominały zesłanemu tu Wacławowi

Sieroszewskiemu bujną koronę drzewa, które pniem Leny uchodzi na
północ, póki korzeniami delty nie wrośnie w Ocean Lodowaty” (s. 9).

Następnie Książek dość obszernie prezentuje losy badacza na Syberii:

Najpierw — na złość carskiemu belfrowi — schował pod podłogą klasy pozytyw-kę wygrywającą Mazurka Dąbrowskiego, potem wyrzucili go z gimnazjum. Nic dziwnego, że szybko trafił do X Pawilonu — za pomoc w ucieczce z Warszawy do Galicji towarzyszom z tajnej organizacji. Był rok 1878. Szlachectwa się wyrzekał, ale i tak kontynuował rodzinne tradycje: w celi znalazł wyryte „na podokniu” nazwisko swojego ojca, weterana z 1863 roku (s. 55).

Do Jakucka przybył Sirko sannym etapem w kwietniu 1880 roku — na czełdoń-skich saniach i pod kozacką strażą. Tu zaczęło się sześć lat pełnych awantur i podróży (s. 55).

Mało który z Polaków i syberyjskich podróżników tak dokładnie zdeptał Jakucję jak pan Wacław. Zjeździł jakucką północ wszerz i wzdłuż, pieszo, konno, na grzbiecie rena i w łodzi. Podróż z Jakucka do Wierchojańska okazała się bezcenna dla jego badań etnograficznych, poświęcił jej po latach oddzielne wspomnienie (s. 57).

Bez wątpienia autor Jakucka pozostaje pod dużym wrażeniem Sie-
roszewskiego. Nic w tym dziwnego — jego książkę Dwanaście lat w kraju Jakutów (1961) Książek znał od dziecka. Uczył się na niej czytać i jak sam przyznaje, jakuckie słowa pamięta równie dobrze jak
polskie. To właśnie po tej lekturze zapragnął poznać kraj Ewenków
i to tę książkę zabrał ze sobą w podróż do najbardziej znanego biegu-

67

JUSTYNA PISARSKA
na zimna na świecie. Utwór Książka jest zatem podróżą lekturową,
czyli praktyką czytelniczą, która łączy czytanie i podróżowanie. Jed-
nak Książek nie ogranicza się do rekonstrukcji trasy wędrówek Sieroszewskiego — próbuje też odnaleźć miejsce, w którym mieszkał autor

Dwunastu lat, ciekawi go gdzie stał dom, gdzie znajdowało się gospodarstwo: „tak jak ciągnie się pagórek ( kyrdaal) i trawiasta rzeczka ( ot urech), nad małym jeziorkiem” (s. 68). Elżbieta Rybicka zauważa, że takie zachowanie jest jednym z elementów podróży lekturowej.

Nazywa je „przekonaniem o tajemnej analogii”13 między miejscem,
a wybitnym człowiekiem, który je zamieszkiwał. Takie miejsca stawa-
ły się pewnego rodzaju „pamiątką, relikwią, materialną manifestacją
i rewelacją ludzkiego ducha”14 (s. 226). Zatem dla Książka Syberia bez

Sieroszewskiego nie istnieje. Jest dla niego pamiątką po ukochanym
autorze z dziecięcych lat.

Warto w tym miejscu podkreślić, że wspomniana przez Jastrzęb-
ską „metaforyczna kolonizacja” to nie jedyny element wskazujący
na możliwość postkolonialnego odczytania Jakucka. Okazuje się bo-
wiem, że jest ona także widoczna w obszarze wspomnianej już relacji
dominacji i podporządkowania, próbach zachowania przez Książka
śladów jakuckiej kultury, realizowanych w warstwie języka, literatury
i historii, a także w związkach mapy z terytorium — tym kwestiom
zostanie poświęcona dalsza część artykułu.

Opisywana przez polskiego kulturoznawcę Jakucja została podbi-
ta przez państwo rosyjskie na przełomie XVII i XVIII wieku. Rosja-
nie stopniowo osiedlali się na jej terenach, wprowadzając rolnictwo
i ograniczając tereny łowieckie Jakutów, którzy zmuszani byli do skła-
dania daniny w naturze. Niezgoda na takie traktowanie kończyła się
zwykle pozbawieniem wolności, a nawet sprzedawaniem tych, któ-
rzy stawiali opór imperialnej władzy. Jak we wszystkich przypadkach
również i tu Rosja narzucała swój język. Dopiero po upadku ZSRR

Jakuci mogli oficjalnie pisać i mówić w swoim języku: „Kiedy prezy-
dentem Jakucji został Sacha, Michaił Nikołajew, jakucki uznano za
język oficjalny. Powstały szkoły z wykładowym jakuckim, próbowano
nawet nauczać go w szkołach rosyjskojęzycznych” (s. 39). Nastąpiły
też zmiany w obszarze religii:

Zaangażowana inteligencja opracowywała nową religię narodową, spierając się o to, co jest bardziej jakuckie: szamanizm, panteon bóstw Ajyy czy zespół animi-13 E. Rybicka, Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Universitas, Kraków 2014, s. 226.

14 Tamże.

68

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

stycznych wierzeń określanych jako religia przyrody. Dzieci potrafiły z pamięci wymienić imiona bogów i zamieszkiwane przez nich nieba, o których wychowani w socjalizmie rodzice nie mieli pojęcia (s. 39).

Jakuci powrócili także do dawnych obyczajów, na przykłąd kar-
mienia ognia, pochówku w otwartych grobach, a na dyskotekach

„młodzież tańczyła narodowy taniec ohuochaj” (s. 39–40). Jak zapewnia dalej Książek, Sacha nareszcie poczuli się u siebie i nagle wszystko zaczęło być „na wskroś jakuckie” (s. 40).

Jednym z ważniejszych zadań literatury postkolonialnej, do któ-
rej niewątpliwie zalicza się utwór Książka, jest zapisywanie „śladów
kultur ginących lub już utraconych na skutek działań kolonizatorów”15. W omawianym utworze na szczęście żaden z wymienionych
przypadków nie zachodzi (kultura ginąca, utracona), ale nie sposób
zaprzeczyć, że to, co prezentuje Książek można rozumieć jako próbę zachowania śladów jakuckiej kultury. Aby to szerzej omówić posłu-żę się zaproponowaną przez Marię Tymoczko metaforą przekładu,
rozumianą jako „przeniesienie, transport i relokacja”16. W artykule

Literatura postkolonialna i przekład literacki badaczka proponuje, aby literaturę postkolonialną wyobrazić sobie jako szczególny rodzaj
przekładu, w którym historyczne, mityczne i literackie ślady społeczności „przenosi się z jednego uświęconego miejsca kultu w inne,
bardziej centralne i bezpieczniejsze (bo potężniejsze) […], gdzie może przetrwać”17. Badaczka podkreśla jednak, że nie chodzi o sam
fakt przeniesienia jednej kultury do drugiej (to dość częste zjawisko
w literaturze), ale o to, ile zostało przeniesione, czyli o ładunek in-
formacyjny. W Jakucku niewątpliwie mamy do czynienia z obszerną prezentacją obcych elementów kulturowych, z jednoczesnym zaak-centowaniem różnic18, co widać najwyraźniej w obszarze języka, lite-
ratury i historii.

Już sam podtytuł utworu Książka Słownik miejsca wskazuje, że język odgrywa tu kluczową rolę. Znaczną część omawianego tekstu

15 K. MroczkowskaBrand, Postkolonialna lekcja uważności, „Konteksty Kultury”

2019, nr 16 z. 3, s. 299.

16 M. Tymoczko, Literatura postkolonialna i przekład literacki, przeł. A. Sadza, w: P. Bukowski, M. Heydel (red.), Współczesne teorie przekładu, Znak, Kraków 2009, s. 430−431.

17 Tamże, s. 431.

18 Drugi sposób to forma asymilacyjna, która polega na podkreślaniu podobieństw i uniwersalności oraz tłumieniu różnic kulturowych. M. Tymoczko, Literatura post kolonialna…, s. 432.

69

JUSTYNA PISARSKA
stanowi „słownik języka jakuckiego”, któremu autor poświęca trzy-
naście z osiemnastu rozdziałów. Każdy z nich zawiera zestaw słów za-
prezentowanych w formie haseł słownikowych, do których dołączone
są pomniejsze części przypominające fiszki glosariusza. Warto pod-
kreślić, że wyrazy z języka jakuckiego zostały dodatkowo wydzielone
z tekstu poprzez zapis z użyciem kursywy (typografia). Dobór jakuc-
kich słów wyraźnie wskazuje na interakcję języka z warunkami przy-
rodniczogeograficznymi, w jakich przyszło żyć mieszkańcom Syberii.

Nie dziwi zatem fakt, że spora ich część dotyczy określeń związanych
z zimą i mrozem: „ tymnyy — mróz i chłód zarazem” (s. 106), „ kyraha

— pierwszy śnieg. Zazwyczaj bardzo drobny i miałki, nie klei się tylko
przesypuje jak biały kurz czy piasek” (s. 106), „ kystyk — bezpieczne i ciepłe miejsce, gdzie można przeczekać zimę. […] największym jakuckim kystykiem jest stolica. Mieszka tu dwieście czterdzieści tysię-
cy ludzi, a zimuje dużo więcej, bo w najsroższe mrozy przyjeżdżają
krewni z drewnianych, niedogrzanych ułusów” (s. 18). Dużą repre-
zentację ma także syberyjska fauna i flora: „ chachchan — puszczyk mszarny. To największa — obok puchacza — sowa Jakucji i najpospo-litsza z tutejszych sów” (s. 213), „ sordong — to szczupak, ryba, którą w wielu miejscach Syberii i Jakucji karmi się lisy na fermach albo psy
w zaprzęgu” (s. 217), „ chatyng — brzoza […], czarang — brzeźniak

[…], tii — modrzew” (s. 214). Znajdziemy tu także mało znane określenia dotyczące polowań, których powodzenie nierzadko gwarantuje
przeżycie: „ omooch suol — słabo odciśnięty i źle widoczny ślad bądź
trop zwierzęcia” (s. 216).

Na postkolonialny charakter wypowiedzi Książka wskazują też
nierzadkie porównania języka jakuckiego z rosyjskim, na korzyść
tego pierwszego, np.:

wołoczatnik — rosyjskie słowo określające łowcę wilków. Wołoczatnik nie mógł
powstać w jakuckim, bo wilk był zwierzęciem totemicznym, unikano jego imienia i starano się nie wchodzić mu w drogę (s. 216).

Opisując swoje jedyne miasto, Jakuci używają rosyjskich słów zmienionych przez silną rodzimą fonetykę. Stąd słowa poćta, milisija, fontan. Jakuckie rzeczowniki nie pasowały tutaj, tak jak i miary odległości: künnük — dosłownie ‘dziennik’, czyli dystans, który można przebyć w ciągu jednego dnia, albo kös — odcinek szlaku długości około dziesięciu kilometrów. Zatem ulica to nie suol (droga), tylko uulussa, od rosyjskiego ulica, podobnie skrzyżowanie to nie bilir, tylko pieriekrostok, a pieriechod to przejście dla pieszych. Jedynie budynki Jakuci z jakiegoś powodu nazywają, jak nakazuje im ich prastary język: każdy murowaniec, kapie-70

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

dieszka i wieżowiec to taas dżie, czyli kamienny dom, dieriewiaszka zaś — mas dżie, dom drewniany. Cerkiew to Tangara dżiete, czyli dom Boga (s. 31−32).

Pierwszy z przykładów można rozumieć jako siłowe traktowanie
przyrody i brak szacunku wobec jej przedstawicieli, otaczanych reli-
gijną czcią. Zatem Rosja jawi się jako strona agresywna, narzucająca
swój sposób działania. W drugim Książek podkreśla, jak bardzo fo-
netyka języka jakuckiego zniekształca język rosyjski. Symbolicznie
można to rozumieć jako opór, który język skolonizowanego stawia
kolonizatorowi.

Na poziomie kultury przeniesienie, o którym pisała Tymoczko,
odbywa się poprzez bezpośrednie, właściwie encyklopedyczne od-
niesienia do jakuckiej literatury. Książek wspomina najważniejszego
z jakuckich pisarzy — Aleksieja Elisiejewicza Kułakowskiego i uści-
śla, że jest on autorem: pierwszego współczesnego jakuckiego utworu
literackiego — Zaklinanie Bajanaja (1900), poematu Sen szamana, w którym Kułakowski przewidział wybuch i przebieg I wojny światowej, oraz wierszy Portrety Jakutek i Pieśń stuletniej staruchy, w których opisuje trudny los jakuckich kobiet. Książek wyjaśnia również, że Kułakowski w 1921 roku napisał List do jakuckiej inteligencji, w którym opowiedział się za pozostaniem w granicach Rosji (s. 41−42). Naturalnie to nie jedyne nawiązania do jakuckiej literatury. Autor wspomina też o doskonale wydanych bajkach, eposach,
legendach i podaniach, dzięki którym „sporo można się dowiedzieć
o mieszkańcach opisywanego regionu” (s. 160). Tak szczegółowa pre-
zentacja przedstawiciela jakuckiej literatury z uwzględnieniem tytu-
łów jego utworów, jest niczym innym jak właśnie próbą zachowania
śladów kultury jakuckiej.

Na poziomie historii omawiane przeniesienie realizuje się
w utworze Książka poprzez obecność mitu założycielskiego, czyli hi-
storii powstania Jakutów. Jak pisze kulturoznawca:

Zaciszną tajgę w środkowym dorzeczu Leny wybrali na swoją ojczyznę Kurykanie, praszczurowie Jakutów, kiedy zaczęli docierać tu znad Bajkału setki lat temu.

Czy gnały ich czambuły CzingisChana, ciekawość, czy zaraza, nie wie nikt (s. 10).

Jeśli spojrzeć na tę krótką historię z perspektywy badań postkolo-nialnych, można ją uznać za mit założycielski, który jest niezwykle ważnym elementem w procesie tworzenia i podtrzymywania wspólnoty. Wiąże się to z teorią pamięci Jana Assmanna, a konkretnie 71

JUSTYNA PISARSKA
z obszarem pamięci kulturowej. Jak przekonuje niemiecki egiptolog
oraz badacz kultur starożytnego świata, każdy naród dąży do tego, aby odnaleźć swoje korzenie, wskazać moment, w którym zaczął istnieć. Stanowi to element niezbędny dla trwania danej społeczności,
dlatego, jak wyjaśnia dalej Assmann, mity założycielskie obecne są
we wszystkich zbiorowościach narodowych19. Warto zauważyć, że
w przypadku omawianego utworu mit początku pełni dwie funkcje.

Pierwsza, legitymizująca, uzasadnia prawo danej społeczności do
określonego terytorium, druga, integracyjną, tworzy fundamenty da-
nej grupy, przez co nadaje jej status narodu20.

Przeniesienie śladów kultury jakuckiej zachodzi w utworze Książ-
ka również w obszarze mapy. Jedną z cech literatury postkolonialnej,
o czym także wspomina Tymoczko, są towarzyszące jej parateksty.

Zwykle przyjmują one postać aneksów z informacjami historyczny-
mi, wstępów opisujących kontekst kulturowy lub przypisów. W lite-
raturze podróżniczej z oczywistych względów rolę paratekstu pełni mapa21, którą geografia humanistyczna bada nie tylko w kontekście
przestrzeni. W artykule Mapa w interdyscyplinarnym dialogu geografii, historii i literatury 22 Elżbieta Konończuk przywołuje różne koncepcje dotyczące badania tego rekwizytu. Dla porządku tylko
dodam, że nawiązuje m.in. do ustaleń Karla Schlögela, który chce,
aby mapę odczytywać jako historyczną reprezentację przestrzeni,

YiFu Tuana, dla którego mapa wiąże się z potrzebą obrazowania przestrzeni, po to, aby uczynić ją dostępną dla innych, czy wreszcie Briana Harleya, który twierdzi, że mapa jako tekst przechowuje

„indywidualne doświadczenia przestrzenne”, przez co jest ważnym
elementem tożsamości człowieka. W kontekście badań postko-
lonialnych szczególnie interesujące wydają się ustalenia Harleya
dotyczące aspektu społecznego i politycznego mapy. Inspirowany
myślą Michaela Foucaulta badacz zauważa bowiem, że w wymiarze
społecznym i politycznym mapę można uznać za narzędzie władzy

19 J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. KryczyńskaPham, WUW, Warszawa 2008, za: A. RatkeMajewska, Mity założycielskie bez granic w kontekście narodów Ameryki Łacińskiej, „Politeja” 2019, nr 1(58), s. 283−299.

20 Za: A. RatkeMajewska, Mity założycielskie bez granic…, s. 288.

21 M. Tymoczko, Literatura postkolonialna…, s. 433.

22 E. Konończuk, Mapa w interdyscyplinarnym dialogu geografii, historii i literatury, „Teksty Drugie” 2011, nr 5, s. 255−264.

72

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

i nadzoru23. W tym ujęciu najciekawsze wydają się związki mapy z terytorium24, o czym pisał Benedict Anderson w książce Wspólnoty wyobrażone 25. Jak zapewnia badacz, mapy tworzą terytorium, a głównym powodem ich sporządzania jest poddanie określonej
przestrzeni nadzorowi26. W tym przypadku chodziło jednak o nadzór
państwa kolonialnego. Natomiast w omawianym utworze tym, który
tworzy mapy, jest autor. Czy można zatem zaryzykować stwierdzenie,
że Książek opisywaną przez siebie przestrzeń bierze we władanie? Bez
wątpienia w omawianej książce mapa jest wyróżniającym się rekwi-
zytem, a jej znaczenie da się rozpatrywać co najmniej na kilku pozio-
mach (przestrzennym, biograficznym, społecznym, symbolicznym).

Mapa jest tu zawiązkiem opowieści o Jakucku i jego mieszkańcach, stanowi dosłowną klamrę kompozycyjną całości27: na pierwszych
stronach autor umieścił mapę Republiki Sachy, a na ostatnich mapę

Jakucka. Zatem lekturę Książka otwiera i zamyka „obraz powierzchni
jakiegoś obszaru przedstawiony na płaszczyźnie za pomocą umow-
nych znaków i kolorów”28. Należy podkreślić, że obraz ten jest bardzo
surowy, ograniczony do absolutnego minimum. Żadna z map nie po-
siada tytułu, siatki kartograficznej czy legendy (bo i niewiele tu zna-
ków). Zaprezentowana przez Książka mapa Jakucji to przede wszyst-
kim linie o nierównej strukturze, które oznaczają rzeki, oraz punkty
wskazujące położenie osiedli typu miejskiego, czyli przestrzeni więk-
szych od wsi, ale mniejszych od miasta (Kangałaś, Biestaich czy Po-
krowsk). Na mapę naniesione są też nazwy gór (Czerskiego, Ałda-noUczurskie, Wierchowiańskie), rzek (Kołyma, Jana, Lena) i mórz

(Ochockie, Wschodniosyberyjskie, Łaptiewów). Mapa samego Jakuc-
ka jest jeszcze surowsza: właściwie przedstawia topografię najważniejszych ulic (Czernyszewskiego, Lenina, Oktiabrskiej), gwiazdką
zaznaczono kilka miejsc, takich jak cerkiew, muzeum czy kinoteatr.

Mocno zredukowana jest też kolorystyka obu map: białoszaroczar-
na, co współgra z umieszczonym na okładce zdjęciem przedstawia-

23 Tamże, s. 256, 257.

24 E. Rybicka, Geopoetyka…, s. 145.

25 B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrze nianiu się nacjonalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Znak, Fundacja im. Stefana Batorego, Kraków–Warszawa 1991.

26 Tamże, s. 169.

27 J. Jastrzębska, Czy interpretacyjna „zemsta” trwa…, s. 174.

28 Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/slowniki/mapa.html (27.02.2023).

73

JUSTYNA PISARSKA
jącym „sylwety ludzkie zanurzone w szarości”29. Jakby autor chciał,
żeby zimno, które pochłania miasto, stało się bardziej realne: „Ulice,
chodniki i przystanki pokryła warstwa lodowego stiuku, który rośnie
pod stopami jak grzybnia i nie mniej niż biel wokół utrudnia utrzy-
mywanie równowagi” (s. 86). Co więcej, pierwszy i ostatni rozdział
utworu Książka noszą tytuł Mapa. Autor konsekwentnie rozpoczyna swą opowieść od opisu Jakucji, która „wygląda na mapie jak manow-ce na końcu świata” (s. 9).

Najwięcej uwagi w pierwszym rozdziale Książek poświęca prahi-
storii Jakutów dzięki czemu czytelnicy dowiadują się, że „zaciszną taj-
gę w środkowym dorzeczu Leny wybrali na swoją ojczyznę” nie tylko

Kurykanie, ale także Jukagirzy, Tunguzi, którzy dali początek Ewe-
nom, a jako ostatni przybyli na te tereny Kozacy. Tworząc dalej swoją
mapę narracyjną, Książek przedstawia też kilka etymologii słowa „Ja-
kuci”. Pierwsza głosi, że Tunguzi nazywali przybyłych Jaakoo. Według eweńskiego historyka i etnografa Anatolija Afanasjewicza Alek-
siejewa, określenie „Jakuci” pochodzi od pytania „Jeko?” , czyli „Kto to?”. Natomiast większość badaczy przychyla się ku trzeciej możliwości: określenie „Jakut” pochodzi od starotureckiego słowa jaka, które oznacza brzeg, skraj: „ Jaka, czyli ci, którzy mieszkają na skraju” (s.

10). Książek przywołuje jeszcze inną etymologię — rosyjską, zgodnie
z którą określenie „Jakuci” jest połączeniem rosyjskiego ja i jakuckiego kut, co miałoby oznaczać „ja częstuję, zapraszam” (s. 10). Jednak autor podaje ją w wątpliwość, nazywa „niedbale skleconą” i twierdzi, że nikt w nią nie wierzy, bo „żadnych zaprosin nie było” (s. 11).

Zamknięciem klamry kompozycyjnej utworu jest ostatni rozdział

— symboliczne drzwi wyjściowe, wyprowadzenie z książki30. Tutaj
autor prezentuje dawne drogi pocztowe, które wychodziły z Jakuc-
ka. Szczegółowo opisuje, którędy prowadziły szlaki („wiódł przez upstrzoną jeziorami tajgę”, s. 235), podaje stopień trudności, odległość do przebycia (w dniach), sposób przeprawiania się (z pomocą
koni i renów), podaje też liczbę stacji pocztowych z uwzględnieniem
dat („W początkach XVII wieku stacji pocztowych między Jakuckiem
a Irkuckiem było zaledwie kilkanaście, dwieście lat później już około
sześćdziesięciu”, s. 236). Wszystko po to, żeby, jak słusznie zauważa

Joanna Jastrzębska, wyprowadzić czytelnika z Jakucji, zasugerować
mu dalszą drogę31. Tym samym Książek oddaje przestrzeń w posia-

29 M. Roszczynialska, Polskim śladem po Syberii i Jakucji…, s. 212.

30 J. Jastrzębska, Czy interpretacyjna „zemsta” trwa? …, s. 175.

31 Tamże.

74

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

danie Jakutom, jako miejsce, które im się prawnie należy. Działania
pisarza przypominają to, co Anderson nazywa dziedziczeniem suwe-
renności, czyli metodę quasiprawną, którą europejscy władcy wyko-
rzystywali, gdy chcieli rozszerzyć swoje posiadłości. Polegała ona na
rekonstruowaniu „historii posiadania swych dóbr”32 za pomocą map
historycznych, które miały zaświadczyć o „dawności określonego te-
rytorium”33, a zatem i przynależności do konkretnego państwa.

Opisane wyżej mapy nie są jedynymi, jakie odnajdziemy w Jakucku. Jak zauważa Magdalena Roszczynialska, Książek w swojej opowieści nieustannie dokonuje mapowania przestrzeni34. Robi to głów-
nie po to, aby pokazać „palimpsestowy charakter miasta”35, które było
przebudowywane wraz z pojawianiem się kolejnych ideologii. Służą
do tego historyczne atlasy, mapy i przewodniki, w które zaopatrzony
jest Książek. Dzięki temu możemy się dowiedzieć, że „[a]rchitektu-
ra idzie w parze z władzą. Władza określa możliwe pole kreacji i ma-
terializacji architektury”36, bo po rewolucji powstały wsie, „budynki
z tajgi przenoszono do pierwszych kołchozów” (s. 63), a sowieckie betonowe bloki mieszkalne pojawiły się w miejsce kupieckich siedzib
i dieriewiaszek37. Podobnie jest z ulicami: „mapa miasta zdradza, że
wszystkie główne ulice noszą imiona bolszewickich bohaterów […]

albo co najwyżej dziewiętnastowiecznych carskich zesłańców” (s. 32).

Niektóre ulice zostały nazwane na cześć pisarzy: „Na skraju miejsca

‘Jakuck’, pod myraanami gdzieś za Jeziorem Białym, aż osiemset me-
trów przestrzeni nosi imię Teki Odułoka, pierwszego z trzech pisarzy
narodu Jukagirów. Lermontow nigdy w Jakucku nie był, ale też do-
stał swój kawałek — długą ulicę od jeziora Sajsary do dawnego Jezio-
ra Monastyrskiego” (s. 33).

Mapowanie przestrzeni odbywa się również poprzez ustalenie
centrum. Jest nim oczywiście stolica, do określenia której w języ-
ku jakuckim używa się słówka „ kiin” oznaczającego kiedyś pępek, a dziś środek, centrum. Jednak wcale nie chodzi o miejsce, które leży dokładnie pośrodku, lecz o miejsce, które, jak zauważa Rosz-32 B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone…, s. 170−171.

33 Tamże.

34 M. Roszczynialska, Polskim śladem po Syberii i Jakucji…, s. 220.

35 Tamże.

36 R. Barełkowski, Mroczna strona architektury. Władza nad przestrzenią a kontrola społeczeństwa, cyt. za: P. Rogalski, Postkolonialny świat w kamieniu.

O „po lityczności” architektury na przykładzie narracji podróżniczych Wojciecha Góreckiego, „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2020, nr 17, s. 55.

37 M. Roszczynialska, Polskim śladem po Syberii i Jakucji…, s. 220.

75

JUSTYNA PISARSKA
czynialska, daje poczucie „psychologicznego i fizjologicznego bezpieczeństwa”38.

Reasumując, zastosowanie perspektywy postkolonialnej do ba-
dania literatury wpływa inspirująco na nowe sposoby jej odczytania.

W przypadku Jakucka pozwoliła opisać relację dominacji i podporządkowania kolonizatora wobec skolonizowanego, przedstawić
utwór Książka jako miejsce, do którego autor przenosi kulturę Jaku-
tów, chroniąc ją tym samym od zapomnienia, czy chociażby pokazać,
że rekwizyt taki jak mapa, który w wymiarze społecznym i politycz-
nym zwykle był uznawany za narzędzie władzy i nadzoru, staje się sposobem na oddanie Jakutom pod władanie terytoriów historycznie
im przynależnych. I wreszcie badania postkolonialne pozwalają zoba-
czyć, że relacje kulturowe pomiędzy kolonizatorem i skolonizowanym
nie opierają się na prostych kategoriach, lecz są niezwykle skompli-
kowanym układem współzależności, gdzie skolonizowany w nowych
warunkach może stać się kolonizatorem.

REFERENCES

Adamczewska, Izabella. “Antycelebrycki wariant współczesnego podróżopisarstwa.

Reporterska pikareska ‘dzikiego zachodu.’” Kultura Popularna, 2019, no. 2 (60): 50−64.

Anderson, Benedict. Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu. Transl. Amsterdamski, Stefan. Warszawa–

Kraków: Znak, Fundacja im. Stefana Batorego, 1991.

Assmann, Jan. Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Transl. KryczyńskaPham, Anna. Warszawa: WUW, 2008.

Barełkowski, Paweł. “Mroczna strona architektury. Władza nad przestrzenią a kontrola społeczeństwa.” Białostockie Studia Literaturoznawcze, 2020, no. 17.

Domańska, Ewa. “Badania postkolonialne.” Teoria postkolonialna: wprowadzenie krytyczne. Gandhi, Leela. Transl. Serwański, Jacek. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2008.

Jastrzębska, Joanna. “Czy interpretacyjna ‘zemsta’ trwa? Rosja w polskiej prozie podróżniczoreportażowej ostatnich lat.” Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze, 2018, no. 28: 174−175.

Konończuk, Ewa. “Mapa w interdyscyplinarnym dialogu geografii, historii i literatury.” Teksty Drugie, 2011, no. 5: 255−264.

Kozicka, Dorota. “Dwudziestowieczne ‘podróże intelektualne.’ (Między esejem a autobiografią).” Teksty Drugie, 2003, no. 2−3.

Kozicka, Dorota. Wędrowcy światów prawdziwych: dwudziestowieczne relacje z podróży. Kraków: Universitas, 2003.

Książek, Michał. Jakuck. Słownik miejsca. Wołowiec: Czarne, 2013.

38 Tamże, s. 221.

76

„MANOWCE NA KOŃCU ŚWIATA”…

MroczkowskaBrand, Katarzyna. “Postkolonialna lekcja uważności.” Konteksty Kultury, 2019, 16 z. 3.

RatkeMajewska, Anna. “Mity założycielskie bez granic w kontekście narodów Ameryki Łacińskiej.” Politeja, 2019, no. 1(58): 283−299.

Rogalski, Paweł. “Postkolonialny świat w kamieniu. O ‘polityczności’ architektury na przykładzie narracji podróżniczych Wojciecha Góreckiego.” Białostockie Studia Literaturoznawcze, 2020, no. 17.

Roszczynialska, Magdalena. “Polskim śladem po Syberii i Jakucji — z przewodnikiem Michałem Książkiem.” Geograficzne przestrzenie utekstowione. Karwowska, Bożena, Konończuk, Elżbiera, Sidoruk, Elżbieta, and Wampuszyc, Ewa.

(Eds.). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2017. s. 212.

Rybicka, Elżbieta. Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich. Kraków: Universitas, 2014.

Tymoczko, Maria. “Literatura postkolonialna i przekład literacki.” Transl. Sadza, Aga ta. Współczesne teorie przekładu. Bukowski, Piotr, Heydel, Magdalena.

(Eds.). Kraków: Znak 2009. 430−431.

Wiszniowska, Monika. “Reporterskie opowieści o konfliktach etnicznych w świecie ludzi wykorzenionych.” Sensus Historiae, 2020, Vol. XL (3): 141−153.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15472

JOANNA KULA

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1950-3498

Uniwersytet Wrocławski

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ

W SZKICACH DAGESTAŃSKICH ALISY GANIJEWEJ

THE QUESTION OF IDENTITY AND CULTURE MEMORY IN DAGESTANI SKETCHES BY ALISA GANIEVA The aim of the article is to analyze and interpret a series of works by Alisa Ganieva collected under the common title Дагестанские очерки ( Dagestani Sketchesб 2010). The starting point for the analysis is the issue of identity in the theory of cultural memory (Assmann). The analysis also takes into account the theoretical assumptions of the genres the author draws from (sketch, essay, memoir) and the role of the oral narrative technique (skaz). The conducted research shows that Ganieva builds her story about Dagestan, by referring to history, culture, and her own experiences, often recalling the history of her family. By demonstrating knowledge about the region, she expresses her views and attitude toward the world. By building a narrative, she becomes a medium of cultural memory, revealing collective and individual identity.

Keywords: literary sketch, essay, Alisa Ganieva, Dagestan, culture memory, identity Dagestan jest jedną z siedmiu północnokaukaskich republik wcho-dzących w skład Federacji Rosyjskiej. Uosabia współczesną wieżę

Babel. Zamieszkują go dziesiątki grup etnicznych, które posługują się wieloma językami, wyznają różne religie (dominuje islam) i kulty-wują odmienne tradycje. Dagestańczykom bliskie są wspólne dla ca-
łego Kaukazu wartości, wśród których można wymienić gościnność,
szacunek do starszych, kult przodków, więzy rodzinne, cześć i honor.

Mieszkańcy górskiego Dagestanu — przez wieki izolowani od reszty
świata i odporni na wpływy zewnętrzne — podobnie jak inne kauka-
skie narody z czasem zmieniali tradycyjny styl życia, migrowali, sta-
wali się częścią rosyjskiej (i radzieckiej) przestrzeni kulturowej. Da-
gestańskiemu poecie Rasułowi Gamzatowi (1923–2003) przypisuje
się słowa, że „Dagestan dobrowolnie do Rosji nie wchodził, ale do-

78

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

browolnie z niej nie wyjdzie”1. Miał je wypowiedzieć na początku lat

90. ubiegłego wieku, kiedy Związek Radziecki opanowała fala ruchów
separatystycznych. Wydaje się, że dzisiejszy Dagestan, choć tak od-
mienny od Rosji, nie aspiruje do politycznej suwerenności i także kul-
turowo odnalazł swoje miejsce w strukturze federacji. Nadal jednak
pozostaje najbardziej zmitologizowanym regionem Rosji, co można
uznać za pokłosie różnych zjawisk: zarówno politycznych (dziewiętna-
stowieczna wojna kaukaska, okres władzy radzieckiej, wojny czeczeń-
skie), społecznych (rusyfikacja regionu, migracje) jak i kulturowych

(utrwalenie romantycznego obrazu Kaukazu w literaturze rosyjskiej).

W istocie faktyczna wiedza o Kaukazie, w tym zwłaszcza o Dagesta-
nie, jest mocno ograniczona. Lukę tę próbuje zapełnić pochodząca z Dagestanu rosyjskojęzyczna pisarka Alisa Ganijewa (ur. 1985).

W debiutanckim tomie, któremu nazwę dała poczytna powieść

Салам тебе, Далгат! (2010), autorka opublikowała cykl dziesięciu szkiców pod wspólnym tytułem Дагестанские очерки, stanowiące
przedmiot niniejszego studium. Jej twórczość daje wiele możliwości
interpretacyjnych, ale mnie interesuje odczytanie Szkiców dagestańskich przez pryzmat tożsamości w koncepcji pamięci kulturowej Jana i Aleidy Assmannów2. Postaram się pokazać, że Ganijewa buduje
swoją narrację o Dagestanie w oparciu o trzy zasadnicze elementy:

historię regionu, kulturę i wspomnienia z dzieciństwa, za każdym razem uwzględniając kontekst rodzinny. Wychodzę z założenia, że
sam fakt powstania cyklu wynika nie tylko z chęci przybliżenia czy-

1 Дагестан в сердце России. Многоязыкая лира России, „Литературная газета”

2008, nr 7(6159), https://lgz.ru/article/N7–6159–200802–20/Dag%D0%

B5stan%0D%0Avs%D0%B5rdts%D0%B5Rossii3266/ (10.08.2023). Nie jest
znane wiarygodne źródło archiwalne cytatu, dlatego funkcjonuje on w różnych wersjach. Por. wspomnienia socjologa i badacza Kaukazu: „Однажды, когда после развала СССР в Дагестан приехали высокие посланцы Грузии, он

[Gamzatow] им ответил на вопрос, почему Дагестан с его глубокой традицией
политического суверенитета не отделяется от России, он сказал: ‘Дагестан
добровольно в Россию не входил и он добровольно из России не выйдет’”.

О. Краснов, Кисриев: поэта Гамзатова не смог бы „заглушить” никакой
режим, „Кавказский узел” 24 сентября 2011, https://www.kavkazuzel.eu/
articles/193074 (10.08.2023).

2 J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. KryczyńskaPham, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015; A. Assmann, O problemie toż samości z perspektywy kulturoznawczej, przeł. K. Sidowska, w: tejże, Między historią a pamięcią. Antologia, przeł. A. Teperek i in., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013, s. 146–167.

79

JOANNA KULA
telnikowi mało znanego regionu, ale także z potrzeby samookreślenia
tożsamości autorki, którą można uznać za „interkulturowe medium”.

Uważam też, że dla osiągnięcia tego celu istotny był wybór odpowied-
niej formy wypowiedzi (połączenie elementów szkicu, eseju, skazu i wspomnienia), której cechy i możliwości omówię w dalszej części.

Kulturowe konteksty pamięci obejmują m.in. idee, obyczaje, sztu-
kę i wartości. Zawsze też uwzględniają kontekst społeczny. Teoria pamięci kulturowej sformułowana przez Jana Assmanna (1992) odnosi się do ponadindywidualnej pamięci człowieka i oznacza rodzaj
pamięci zbiorowej, utrwalonej i przekazywanej przez określone me-
dium. Podstawowym nośnikiem pamięci kulturowej jest słowo i to
dzięki niemu powstają narracje. Jak wiadomo, ludzka pamięć przy-
swaja i przechowuje nie tylko to, na co pozwalają indywidualne zdol-
ności jednostki i o czym decyduje jej wola, tj. celowa chęć zapamię-
tania. Wpływ na kształtowanie pamięci mają także uwarunkowania
zewnętrzne: społeczne i kulturowe. A więc to zbiorowość (rodzina, sąsiedztwo, grupa rówieśników) kształtuje pamięć jednostki i wspomnienia osobiste, które powstają poprzez komunikację i interakcje
w ramach grup społecznych3. Bardzo ważne dla podjętych w niniej-
szym studium badań jest spostrzeżenie Assmanna: „Myślenie opiera
się na abstrakcji, pamiętanie zaś — na konkretach. Idee muszą zyskać
materialny symbol, żeby stać się przedmiotem pamięci”4. Równie
istotne są uwagi dotyczące przestrzennych ram pamięci, gdyż „miej-
sce ma siłę przypominania”5. Twórca omawianej teorii pamięci doko-
nał też znaczącego rozróżnienia na pamięć komunikatywną i kulturo-
wą właśnie6. Pierwsza obejmuje wspomnienia najbliższej przeszłości
i można ją utożsamić z pamięcią pokoleniową nabywaną w procesie
historycznym. Jest ona żywa, ale przemijalna i tu właśnie można szu-
kać źródeł fenomenu historii ustnej w badaniach humanistycznych
ostatnich lat7. Pamięć kulturowa bazuje zaś na zinstytucjonalizowa-

3 J. Assmann, Pamięć kulturowa…, s. 52. Autor odnosi się tu do koncepcji „pamięci zbiorowej” francuskiego socjologa Maurice’a Halbwachsa (1925).

4 Tamże, s. 53.

5 Tamże, s. 54. Zob. także monograficzne opracowanie A. Barska, K. Biskup ska, I. Sobieraj (red.), Przestrzenie pamięci. Świat wartości w przekazie kulturowym, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2015.

6 Tamże, s. 66–71.

7 Historię mówioną można potraktować jako pole badawcze lub metodę zachowania oraz interpretowania pamięci świadków. S. NiebrzegowskaBartmińska i in. (red.).

Historia mówiona w świetle nauk humanistycznych i społecznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej, Lublin 2014.

80

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

nej mnemotechnice, odwołuje się do symbolu, mitu czy elementów
sakralnych i jest dziedziczona drogą przekazu kulturowego. Assmann
wyróżnia także dwa odmienne modusy pamięci: pamięć fundacyj-
ną (rytuały, tańce, mity, stroje, krajobrazy) i biograficzną (opartą na społecznej interakcji)8.

Znaczącym elementem koncepcji Assmannów jest kwestia toż-
samości rozumiana jako świadome wyobrażenie samego siebie. Jan

Assmann zauważa ścisłą zależność pomiędzy tożsamością jednostki
i tożsamością zbiorową. Zdaniem uczonego tożsamość wspólnotowa
jest nadrzędna wobec tożsamości jednostkowej, a jednocześnie nie może istnieć poza jednostkami, które tę wspólnotę tworzą9. Innymi
słowy, tożsamość jednostki jest zawsze determinowana socjokultu-
rowo. Aby zrozumieć złożoność obrazu kulturowego, jaki w Szkicach
dagestańskich przedstawia Ganijewa, nie można zignorować szcze-
gółowych ustaleń badacza na temat tożsamości jednostkowej — którą
tworzy tożsamość indywidualna i osobowa — oraz tożsamości wspól-
notowej. Tożsamość wspólnotową warunkuje identyfikowanie się
ze wspólnotą pewnej grupy osób. Tożsamość indywidualna jest nie-
powtarzalna i oznacza świadomość posiadania cech odróżniających
jednostkę od wszystkich pozostałych. Natomiast tożsamość osobowa
obejmuje role i kompetencje nałożone na jednostkę w ramach struk-
tury społecznej, w której ta funkcjonuje10. Jak pisze dalej Assmann
o tożsamości jednostkowej:

Zarówno proces indywidualizacji, jak i socjalizacji przebiega w wyznaczanych przez kulturę ramach. Oba aspekty tożsamości [indywidualny i osobowy] bytują też w jednej świadomości, która uformowana została przez język, wyobrażenia, wartości i normy jednej kultury i epoki. Społeczeństwo nie jest więc wielkością przeciwstawną wobec jednostki, lecz stanowi jej konstruktywny element. Tożsamość, także jednostkowa, jest zawsze konstruktem społecznym i jako taki — tożsamością kulturową11.

Innym istotnym dla podjętego badania zagadnieniem, nawiązującym
do ustaleń psychologów, jest kwestia „narracyjnej tożsamości”12, któ-
ra ujawnia sposób widzenia świata i umożliwia zrozumienie samego

8 J. Assmann, Pamięć kulturowa…, s. 67.

9 Tamże, s. 144–145.

10 Tamże, s. 145–146.

11 Tamże, s. 146.

12 D. Gocół, Odkrywanie narracyjnej tożsamości w relacjach historii mówionej (na podstawie narracji Haliny Górskiej), w: S. NiebrzegowskaBartwińska i in. (red.), Historia mówiona…, s. 121–124.

81

JOANNA KULA
siebie. I chociaż rzecz zasadniczo dotyczy historii mówionej, to teoria ta znajduje zastosowanie w przypadku omawianych w tym artykule
tekstów. Narrator nadaje znaczenie wydarzeniom ze swojego życia,
reinterpretuje je, a to powoduje konieczność spojrzenia na pewne doświadczenia z różnych punktów widzenia. „Tym samym — jak pisze Damian Gocół — tożsamość przybiera formę dialogową. Ta we-
wnętrzna dyskusja prowadzi do stworzenia pewnego wyobrażenia
własnej osoby, którego najważniejszym elementem jest system wy-
znawanych wartości”13. Oznacza to, że tożsamość — zarówno jednost-
kowa jak i wspólnotowa — nie jest zjawiskiem jednolitym i niezmien-
nym, lecz podlega reinterpretacji w procesie narracji. Ciekawe jest zatem zbadanie, w jaki sposób Alisa Ganijewa — Awarka, rosyjska pisarka wyznająca liberalne wartości14 — konstruuje pamięć o kraju
swojego dzieciństwa i mówi o własnej tożsamości.

Jeszcze w 2009 roku w jednym z esejów pisarka stwierdziła:

„Россия, в общемто, символически давно сидит на чемоданах.

Которое уже десятилетие спорят о том, куда ей нужно двигаться
и каков ее срединный Путь”15. Droga, o której mówi, ma znaczenie
symboliczne i odnosi się do kulturowych i cywilizacyjnych wyborów

Rosji, która wciąż znajduje się na rozdrożu. Tym też tłumaczy popu-
larność motywu ruchu, ciągłych zmian i poszukiwań:

Тот факт, что текущая литература обращается к жанру романапутешествия
или попросту регенерирует мотивы странствия как отдельные сюжетные
инъекции […] служит индикатором внутреннего самоощущения сегодняш-
него человека. Современные литературные герои — люди, либо потерян-
ные, либо ищущие, либо убегающие, либо настигающие16.

13 Tamże, s. 124.

14 Warto podkreślić, że Ganijewa od wielu lat demonstruje aktywną i kon sekwentną postawę obywatelską: sprzeciwiała się ograniczeniu swobód demokra tycznych i stosowaniu represji, występowała m.in. w obronie ukraińskiego reżysera Oleha Sencowa, wychodziła na jednoosobowe pikiety. Po ataku Rosji na Ukrainę w 2022
roku opuściła kraj, udając się na emigrację najpierw do Estonii, a następnie do Kazachstanu. Była jedną z sygnatariuszek listu otwartego, potępiającego rosyjską agresję. [Zob. Putin jest ślepy i głuchy, rozmawiajcie z tymi, których znacie —
apel piszących po rosyjsku pisarzy, przeł. A.L. Piotrowska, „Gazeta Wyborcza”, 3.03.2022, https://wyborcza.pl/7,75410,28181078,putinjestslepyigluchyalerozmawiajcieztymiktorych.html (1.02.2023)]. Na emigracji nadal jest aktywna medialnie i bardzo ostro krytykuje politykę Kremla.

15 А. Ганиева, Дальше моря — меньше горя. „Октябрь” 2009, nr 1, https://
magazines.gorky.media/october/2009/1/dalshe-morya–8211menshe-gorya.

html. (14.01.2023).

16 Tamże.

82

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

Ganijewej wtóruje krytyk Kiriłł Glikman: „Если посмотреть шире —
на всю панораму новейшей отечественной литературы, то мы
увидим в основном персонажей на повороте истории или своей
личной судьбы”17. Stan zatrzymania na zakręcie czy rozwidleniu
charakteryzuje nie tylko postaci literatury, ale i całe pokolenie reprezentowane przez pisarkę. Krytyczka literacka Jelena Pogoriełaja za-
uważa:

Книга Алисы Ганиевой […] приглашает увидеть происходящее с той сто
роны, изнутри, уводя нас не в горы, где стреляют герои Прилепина, Саду-лаева, Ермакова, и не в прогламуренные столицы, куда возвращаются эти
герои затем, чтобы столкнуться здесь с персонажами Гришковца, но в са-
мую сердцевину естественной жизни сегодняшнего Кавказа, лишенного
мифологического ореола и точно так же топчущегося на распутье, как и вся
остальная страна18.

W istocie Ganijewa uwzględnia zarówno wewnętrzną jak i ze-
wnętrzną perspektywę, gdyż o kraju dzieciństwa pisze z punktu
widzenia dorosłej już mieszkanki Moskwy19. Teksty układające się w dagestański cykl Pogoriełaja nazwała „autobiograficznymi minia-turami”20. Sama autorka oświadczyła natomiast, że zamierzała poka-
zać Dagestan poprzez „małe scenki i osobiste wspomnienia”21. Trud-
no jednak przekonująco i jednoznacznie określić gatunek, którym
się posługuje. Sugerując się tytułem cyklu — Szkice dagestańskie —
można przyjąć, że jest to lapidarny szkic, stylizowany na mowę ustną,
uwzględniający cechy eseju i wspomnienia. Wybór przez pisarkę tej
formy uważam za fundamentalny dla przedstawienia problematyki
kulturowej i tożsamościowej, dlatego warto wspomnieć o kilku pod-
stawowych teoretycznych założeniach.

Zgodnie z definicją umieszczoną w Литературной энциклопе
дии терминов и понятий, „szkic” (ros. oчерк) jest gatunkiem epic-kim, pisanym prozą, z wyraźną rolą konstrukcyjną autorskiego „ja”22.

17 К. Гликман, Один день в Дагестане, „Новый мир” 2010, nr 11, https://magazines.gorky.media/novyi_mi/2010/11/odindenvdagestane.html (14.01.2023).

18 Е.А. Погорелая, В долине Дагестана. О книге Алисы Ганиевой „Салам тебе, Далгат!” , „Вопросы литературы” 2011, nr 2, s. 211.

19 Ganijewa przeprowadziła się do Moskwy na początku lat 2000.

20 Е.А. Погорелая, В долине Дагестана…, s. 211.

21 А. Ганиева, Дагестанские очерки, w: tejże, Салам тебе, Далгат! , АСТ

Астрель, Москва 2010, s. 229. Teksty źródłowe cytuję dalej według tego wydania, wskazując w nawiasie tytuł szkicu i numer strony.

22 Е.Ю. Гордеева, Очерк, w: А.Н. Николюкин (red.), Литературная энциклопе
дия терминов и понятий, НПК Интевак, Москва 2003, s. 707.

83

JOANNA KULA

Pozostałe kryteria są rozmyte i wskazują na pograniczność szkicu z innymi gatunkami23. Synonimicznie opisany jest „esej” (ros. эссе).

W próbie definicji mowa o utworze prozatorskim niewielkich rozmia-
rów i swobodnej kompozycji, w którym wyrażone są indywidualne
spostrzeżenia i poglądy dotyczące określonego zagadnienia24.

Esej jako gatunek „nieoznaczony”, „niegatunek” czy „antygatu-
nek”25 właśnie ze względu na swoją elastyczność jest formą atrak-cyjną i bardzo pojemną. Grzegorz Grochowski w opracowaniu Pamięć gatunków. Ponowoczesne dylematy atrybucji gatunkowej zauważa, że współczesne badania prozy niefikcjonalnej koncentrują
się wokół „komunikacyjnego statusu przekazu referencjalnego, jego
genologicznych i tropologicznych uwarunkowań lub ograniczeń”26.

Zwraca się w nich uwagę m.in. na rozluźnienie rygorów faktograficznych, większą swobodę konstrukcyjną czy wreszcie postępującą
subiektywizację prozy niefikcjonalnej, czemu służą spersonalizowane
środki ekspresji. Zdaniem różnych badaczy, coraz bardziej widoczna
jest perspektywa podmiotu i coraz istotniejsze stają się „ślady osoby
utrwalone w wyborach językowych i kompozycyjnych”27. Za równie
istotną uważa się formę zapisu, która oddaje tok myśli, dynamikę au-
toprezentacji, postawę i światopogląd piszącego.

Taka personalizacja wypowiedzi jest zdecydowanie widoczna
w stylu Ganijewej. Dodatkowym elementem, który wprowadza autor-
ka, jest stylizacja narracji na wypowiedź ustną — tradycyjny w lite-
raturze rosyjskiej „skaz” (ros. сказ). Jej opowieści stanowią hybrydę 23 „Находится на стыке художественной литературы и публицистики. Границы
отделяющие о[черк] от других эпических жанров, весьма условны и подвижны.

О[черк] сохраняет особенности образного отражения жиз ни, используя
стредства художественной изобразительности, и в связи с этим приближается
к рассказу. От рассказа и повести, выделяющихся последовательностью
событий, вытекающих одно из другого и обуслов ленных конфликтными
ситуациями между персонажами, о[черк] отличается свободной композицией, организуемой ‘рассказчиком’ или идейным ‘заданием’”. Tamże.

24 „Э[ссе] предполагает новое, субъективно окрашенное слово о чемлибо
и может иметь философский, историкобиографический, публицистический,
литературнокритический, научнопопулярный или чисто беллетристический
характер. Эссеистический стиль отличается образностью, афористичностью
и установкой на разговорную интонацию и лексику”. В.С. Муравьёв, Эссе, w: А. Н. Николюкин (red.), Литературная энциклопедия…, s. 1247.

25 R. Sendyka, Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku, Universitas, Kraków 2006, s. 61–68.

26 G. Grochowski, Pamięć gatunków. Ponowoczesne dylematy atrybucji gatunkowej, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2018, s. 207.

27 Tamże.

84

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

wypowiedzi spontanicznej i zorganizowanej jednocześnie. Eseistka
nadbudowuje swoją narrację, zagęszcza, kondensuje, wprowadza
nowe wątki i mnogość postaci; a następnie próbuje tę narrację dys-
cyplinować28. Czasem wyraża niepewność wobec swojej wiedzy na
temat konkretnych faktów, nie ufa własnej pamięci albo wyraża scep-
tycyzm, podważając wiarygodność usłyszanych historii. Jej głos jest
wyraźnie zaadresowany do mniej lub bardziej skonkretyzowanego
odbiorcy, co podkreślają wtrącone zwroty typu „wyobraźcie sobie”,

„sami pomyślcie”, „jak widzicie”, „zauważycie” i tym podobne.

Ponadto Ganijewa łączy różne płaszczyzny czasowe i tematyczne.

Jest to możliwe dzięki sięgnięciu do konwencji gatunkowej „wspomnienia”29. W swobodnej kompozycji tworzy relacje o mało istotnych
zdarzeniach, często kreśli sylwetki ważnych dla siebie a nieznanych
powszechnie osób. Autorka nie tworzy jednak pełnych portretów po-
staci, a jedynie, zgodnie z typologią gatunku, „skupia się na określo-
nej osobliwości, na paru cechach szczególnych unaocznianych przez
wybór anegdotycznych przykładów”30. Jej utwory dalekie są od ofi-
cjalności — Ganijewa preferuje swobodny tok wypowiedzi, posługuje
się anegdotą, a nawet plotką czy pogłoską.

Autorka nie proponuje monumentalnej narracji o zmitologizo-
wanej przestrzeni Kaukazu, ale prezentuje „fragmenty” opowie-
ści, tworząc osobisty „miniprzewodnik” po Dagestanie. Odwołując
się do swojego doświadczenia, obserwacji lub wiedzy przekazanej
przez przodków, opowiada o życiu w północnokaukaskiej republice
ze zmiennym dystansem — czasem zupełnie go niweluje i przybie-
ra osobisty ton. Odnosi się wrażenie, że w doborze tematów autor-
ka nie kieruje się żadnym kluczem. Tematy generują luźno zebrane
historie (o tradycjach, zdarzeniach, dzieciństwie, pieriestrojce, cie-kawostkach z życia znajomego lub krewnego). Przeprowadziwszy
się do Moskwy Ganijewa zrozumiała, że Kaukaz Północny jest dla 28 Służą temu określone wtrącenia, mające uporządkować narrację: „Так вот, вернемся к Гуле” ( Путешествие к темной речке, s. 160); „Кстати, я тут упо-минула Карах и Андалал, а вы, возможно, не знаете, что это такое” ( Чохто, адаты и тухумы, s. 166); „Раз уж я начала говорить про бабушек и дедушек, то могу рассказать и про прадедушек” ( Чохто, адаты и тухумы, s. 171); „Но
я говорила о зрелищах” ( Про ясли и зрелища, s. 181); „Но вернемся к Махачкале и к детям” ( Про детей, хинкал, вызывание дождя и прочие мелочи, s. 189); „Но не об этом речь” ( „Лучший город России” , s. 193); „Так вот, я говорила про пансионат ‘Чайка’” ( Люди и Каспий, s. 217).

29 G. Grochowski, Pamięć gatunków…, s. 297–303.

30 Tamże, s. 298.

85

JOANNA KULA
statystycznego mieszkańca stolicy niczym odległa planeta: „покрыт
мраком неизвестности, в котором смутно различаются бурки,
кинжалы и террористы” ( Послесловие, s. 229). Według jej obser-
wacji, pierwsze skojarzenia Rosjan ze współczesnym Kaukazem to
uzbrojeni „OMONowcy”, kobiety w chustkach otoczone grupką dzie-
ci, abstrakcyjne góry i auły zamieszkane przez wąsatych pastuchów,
kaukaskie tańce i szaszłyki. Jeszcze bardziej egzotycznie Kaukaz Pół-
nocny wygląda w oczach cudzoziemca: jest górską prowincją w sku-
tej lodem i przesiąkniętej wódką Rosji, gdzie grasują brodaci bandyci
gotowi wszystkim poobcinać głowy ( Как ирландец дагестанский
коров доил, s.150). Ganijewa przybliża więc współczesnemu odbiorcy kulturową przestrzeń Kaukazu, odwołując się do wydarzeń histo-
rycznych, zwyczajów i tradycji oraz osobistych wspomnień.

Historia w ujęciu Alisy Ganijewej jest niemal pozbawiona dat.

Eseistka nie dba o encyklopedyczną wierność faktom, pisząc np.:

„Здесь стояли лагерем войска во время Кавказской войны.

Русские или шамилевские — я не разбираюсь” ( Путешествие
к темной речке, s. 157). Jednak wraca do wielu wydarzeń, mających fundamentalne znaczenie dla losów Dagestańczyków. Mówi
o wojnie, zsyłkach, podporządkowaniu administracji rosyjskiej,
przesiedleniach rdzennej ludności z gór na niziny. Fakty te diame-
tralnie zmieniły pejzaż kulturowy i znacząco wpłynęły na tradycyjny
układ życia Dagestańczyków. Przesiedlenia miały miejsce w różnych
okresach historycznych, począwszy od momentu uwięzienia w 1859
roku przywódcy powstania Szamila: „Коренных жителей выселили
за поддержку сепаратистов и возвели русскую крепость” ( Как
ирландец дагестанских коров доил, s. 151). Jakby na marginesie narracja autorska dotyka tematu wysiedlenia mieszkańców aułu

Icari: „Так, женщины из кайтагского Ицари (лет сорок назад
выселенного с гор на равнину)...” ( Кавказский человек на rendezvous, s. 142) czy Rogudży: „Около сотни лет назад сюда не
смогли провести электричество, и людей переселили на новое
место” ( Путешествие к темной речке, s. 162). Przywołane przez
narratorkę miejscowości zmieniają charakter — pustoszeją i popada-
ją w ruinę jak Gamsutl:

За последнее столетие многих жителей переселили, ктото уехал добровольно. Без людей древние постройки разрушаются, а подгонять к ним
стройматериалы для восстановления невозможно изза плотной застройки.

Напротив Чоха, на самой вершине горы расположено живописное, а теперь
опустевшее селение Гамсутль. Раньше это была многолюдная природная

86

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

крепость, на двух тамошних возвышенностях до сих пор стоят дома в свое
время конкурировавших между собой ханов. А теперь в Гамсутле осталось
всего два человека ( Про ясли и зрелища, s. 180).

Chociaż Ganijewa wspomina w esejach o doświadczeniach wspólnych
dla innych narodów dawnego imperium: o zesłaniach, rozkułaczaniu,
łagrach, to w tym przypadku historia nabiera „kaukaskiego” kolorytu. Autorka odwołuje się do faktów związanych właśnie z historią

Kaukazu: „В Согратле существует целое кладбище, на котором
нет ни одного захоронения. Это символические могилы тех, кто
умер на чужбине. Кладбище возникло вслед за восстанием 1877
года, после подавления которого все мужское население было
сослано в Сибирь” ( Чохто, адаты и тухумы, s. 171–172). Powstanie w Czeczenii i Dagestanie przeciwko władzy carskiej wybuchło
w związku z wojną rosyjskoturecką i przeniosło część działań wojen-
nych na Kaukaz. Sogratl był ostatnią twierdzą zdobytą przez wojska
rosyjskie, a upamiętnienie tych, którzy polegli w nierównej walce lub
zostali zesłani i zmarli na obczyźnie uznano za obowiązek.

Wiek XX przyniósł kolejne kataklizmy i represje. Głód lat 30. ubie-
głego wieku spowodował migracje do miast, w tym do Machaczka-
ły, dokąd napływała ludność m.in. z głodującego Powołża. Ofiarami
porewolucyjnych represji stali się także przodkowie autorki, o czym
opowiada z detalami, nadając historii wymiar osobisty:

Оба прадеда из Андалала были влиятельными, богатыми и знатными
людьми, которые владели землей и пастбищами по всему Дагестану. Обо-
их раскулачили. На Сагису Магомеда наговорили завистники, бывшие до
революции у него в подчинении. Когда за ним приехали конные чекисты,
на прощание он подарил дедушке яблоко. Дедушке тогда было десять лет.

Вскоре ему сообщили, что его отец, Сагису Магодед, умер. Родственники
поставили ему надгробный камень ( Чохто, адаты и тухумы, s. 171).

Po wielu latach okazało się, że pradziadek autorki żył jeszcze długo
na katordze. Jej prababcia umarła dwa lata po aresztowaniu męża,
a dziadek w wieku 12 lat został sierotą. Wysłany na obóz pionierski
w nagrodę za dobre wyniki w nauce został z niego wygnany jako syn

„wrogów narodu”. Jak opowiada dalej Ganijewa, ojcu jej babci, zesła-
nemu nie na Syberię, a na kałmuckie stepy, jako „kułakowi” odebrano
stada owiec i ziemie. Eseistka przedstawia dramatyczne okoliczności, które pozwoliły pradziadkowi przeżyć nieludzkie warunki przy budowie kanału „Rewolucji Październikowej”. Ta historia przetrwa-ła w rodzinnych opowieściach i powracała w nocnych koszmarach,

87

JOANNA KULA
które męczyły pradziadka — Czusę Abdułłę. Na przykładzie losów
swoich przodków Ganijewa ilustruje doświadczenia całego pokole-
nia ofiar porewolucyjnych represji. Pamięć o tych trudnych latach, kiedy polityka reżimu i historia rodzinna ściśle się przeplatały, była
starannie pielęgnowana. Eseistka, budując swoją narrację, staje się
kontynuatorką pamięci o przodkach, która dla kaukaskich narodów
jest przedmiotem kultu. Wspomina nawet o przodku z XVIII w. —

Czupaławie Sogratlinskim — zwycięskim przywódcy wojsk awarskich
przeciw irańskiemu najeźdźcy — którego kindżał „z brązowym od
krwi ostrzem” długo leżał pod kaloryferem w mieszkaniu rodziców ( Чохто, адаты и тухумы, s. 170). Sucho dodaje, że nie wie, co się dalej stało z rodzinną pamiątką.

Warto też zwrócić uwagę, że autorka często podaje imiona swoich
licznych krewnych i znajomych, choć żaden czytelnik nie jest w stanie
ich zapamiętać. Wydobywa z zapomnienia wciąż nowe, znane z prze-
szłości postaci i utrwala w swojej pamięci. Zazwyczaj noszą one tra-
dycyjne imiona dagestańskie, których etymologię Ganijewa niekiedy
tłumaczy. Pokazuje też, jak okres radziecki zmodyfikował wieloletnie
tradycje — wspomina o rusyfikowaniu nazwisk, które wcześniej two-
rzono zwyczajowo od miejsca pochodzenia, i odbieraniu im indywidu-
alnych znaczeń. Podaje przykład poety Gamzata Cadasy (1877–1951),
którego nazwisko oznacza „Gamzata z Cadu”. Jego syn — przywołany
już Rasuł Gamzatow — otrzymał zrusyfikowane nazwisko utworzone
od imienia ojca. Ganijewa wyjaśnia też, jak powstało jej nazwisko:

Но вот моему карахскому дедушке фамилию дали по имени его отца, кото-
рого звали Абдулгани. Абдалла с арабского переводится как „раб божий”.

Поэтому юродивых и дураков называли абдалами. А Гани — одно из имен

Аллаха и означает „богатый”. Так вот, дедушке фамилия Абдулганиев по-
казалась слишком длинной, поэтому первую часть он выкинул и осталось
просто Ганиев. Помимо фамилии всем горцам давали еще и отчество. Но
быть ХаджиМусой АбдулГаниевичем моему светскому и прогрессивному
дедушке не захотелось. Поэтому его имя разбили надвое, и он официально
стал Гаджи Мусаевичем. А пять его сыновей — Гаджиевичами ( Чохто, ада
ты и тухумы, s. 170–171).

Na przykładzie babci — do której zwracano się Dżawadilaj — tłumaczy powstawanie form żeńskich: „Джавадиляй — это не имя,
а производное от имени мужа — Джавад. То есть, допустим,

Светлана Медведева была бы Дмитриляй, а Людмила Путина —

Владимириляй, а Виктория Бэкхем — Дэвидиляй” ( Как ирландец
дагестанских коров доил, s. 153). Zaznacza też, że w innych rejo-88

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

nach Dagestanu żeńskie formy tworzy się od imion synów, co gene-
ralnie świadczy o tym, że w językach narodów Dagestanu odzwiercie-
dlony jest patriarchalny układ społeczny.

Jak zauważono, język jest ważnym elementem kształtowania toż-
samości kulturowej, co w przypadku zróżnicowanego pod tym wzglę-
dem Dagestanu przysparza trudności badaczowi.

Podobnie sądzi i Ganijewa: „О кавказцах вообще говорить
трудно. Все очень разные. Особенно — в многокультурном

Дагестане, где одно село отличается одно от другого как Ямал
от Чили” ( Кавказский человек на rendezvous, s. 141–142). Podejmuje jednak trud wyjaśnienia podstawowych zasad i uwarunko-
wań kształtujących kaukaską kulturę materialną i duchową. Istotne
dla zrozumienia specyfiki regionu jest poznanie ustroju społecznego
i norm etycznych, regulowanych przez tzw. adaty, czyli kaukaskie obyczaje. To one umożliwiają rozwój duchowy, utrwalają samoświa-domość, regulują kwestie społeczne i stosunki rodzinne. W Dagesta-
nie adaty oznaczały przede wszystkim prawo zwyczajowe i system sądowniczy31. Co ciekawe, adaty — obowiązujące od wieków — przeczą czasami zasadom szariatu (tj. prawa religijnego), który próbowano wprowadzić znacznie później, bo dopiero w XIX wieku. Adaty, w zmienionej formie i dość umownie, obowiązują także dziś.

Kulturze i tradycjom Ganijewa poświęca m.in. eseje Чохто,
адаты и тухумы oraz Про детей, хинкал, вызывание дождя
и прочие мелочи. W pierwszym przytacza przykładowe adaty obowiązujące kiedyś w Dagestanie, np. zwyczajowe kary za zabójstwo, stosunki pozamałżeńskie czy wzięcie łapówki. Ganijewa wyjaśnia też
strukturę społeczności Karach i Andałał — wolnych dagestańskich
wspólnot, skąd pochodzili jej przodkowie. Próbuje objaśnić specyfikę
etniczną i administracyjną wielonarodowego Dagestanu oraz układ
zależności rodowych.

Na przykładzie chronionych w skrzyniach rodzinnych skarbów
opowiada o tradycyjnych strojach, które — według klasyfikacji Assmanna — są jednym z elementów pamięci fundacyjnej32. Tym sa-
mym autorka jakby potwierdza myśl, że pamięć opiera się na konkre-
tach i materialnych symbolach. Sporo miejsca poświęca np. nakryciu
głowy zwanym czochto: „Чохто просуществовало несколько тысяч

31 Zob. А. Комаров, Адаты и судопроизводство по ним (народы Дагестана), w: Адаты горских народов, Издательство М. и В. Котляровых, Нальчик 2010, s. 335–371.

32 J. Assmann, Pamięć kulturowa…, s. 67.

89

JOANNA KULA
лет в неизменном виде. Но советская власть отменила древние
уборы одним махом” ( Чохто, адаты и тухумы, s. 165). Narra-
torka przywołuje wspomnienia swojej babci o wprowadzeniu dekre-
tu, zabraniającego noszenia chustek i mówi o wstydzie, jaki ta czu-
ła, wychodząc na ulicę z odkrytą głową. Podkreśla w tym miejscu, że
ciągłość tradycji została przerwana nagle, a dawne stroje trafiły do muzeum albo stały się rodzinnymi relikwiami.

У другой моей бабушки, из общества Андалал, в сундуках лежат празднич-
ные чохто, платки и национальные платья. Все это досталось от раскула-
ченных родителей. Когда я была дошкольницей и жила в Гунибе, она наде-
вала на меня чохто и водила к источнику, где собирались дети и женщины.

Там меня вертели и рассматривали, как невидаль, ведь у большинства да-
гестанцев от старинной одежды не сохранилось и нитки ( Чохто, адаты
и тухумы, s. 166).

Autorka cytuje wiersz Gamzata Cadasy, wyśmiewającego andyjskie
czochto i staromodne adaty. Nie krytykuje go jednak. Mając w pamięci, jak ciężkie było czochto, które przymierzyła w muzeum, wyraża raczej zdziwienie, że kobiety nosiły taki ciężar przez wieki. Gani-
jewa zwraca uwagę na wiele innych osobliwości kaukaskiej kultury.

W szkicu Про детей, хинкал, вызывание дождя и прочие мелочи
zapoznaje czytelnika z dagestańską kuchnią i tradycyjnymi potrawami
przyrządzanymi w całym Dagestanie ( chinkał, czudu, kurze) lub zna-nymi tylko w obrębie jednego narodu (jak botiszczał u Awarów) czy aułu. Podkreśla, że dania znane pod tą samą nazwą mogą się bardzo
od siebie różnić w zależności od regionu. Np. awarski chinkał, jak wyjaśnia, oznacza kawałki ciasta gotowane w bulionie, podawane z mię-
sem i innymi dodatkami. Zupełnie inny jest chinkał kumycki, lacki czy dargijski. Eseistka podkreśla też, że podstawą kuchni północnokaukaskiej jest chleb i ser, które w razie zagrożenia można było szybko
wziąć w drogę. Kuchnia dagestańska — wbrew stereotypowym wy-
obrażeniom o bogactwie kaukaskich potraw kojarzonych raczej z Gru-
zją — jest dość uboga. Skaliste tereny Dagestanu i trudne warunki nie
sprzyjały rozwojowi rolnictwa i przepychowi kulinarnemu33. Obecnie,
pomimo nieograniczonego dostępu do produktów spożywczych z ca-
łego świata, lokalne tradycje kulinarne są nadal zachowywane.

33 Jako ciekawostkę można dodać, że nazwa znanej gruzińskiej potrawy — chinkali —
została zapożyczona z języka awarskiego. Wspomina o tym Ganijewa i potwierdzają niektórzy językoznawcy. Zob. Г.А. Климов, Введение в кавказское языкознание, Наука, Москва 1986, s. 194.

90

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

Mogłoby się wydawać, że bezpowrotnie do przeszłości odeszły za
to dawne rzemiosła, dziś pozbawione racji bytu:

Ремесленная специализация в селах сложилась много веков назад. Напри-
мер, в Согратле жили каменщики. Там камень для каждого дома вытесы-
вался и обрабатывался вручную. Село Анди славилось бурками, Кубачи —
кольчугами, оружием, ювелирными изделиями, Балхар — гончарными
изделиями, Унцукуль — деревянными, с серебряной насечкой; Шовкра —
село сапожников, Цовкра — канатоходцев, Гоцатль — златокузнецов; в та-
басаранских селах ткали ковры, в лезгинских занимались шолководством
и так далее ( „Лучший город России” , s. 199–200).

A jednak dawne umiejętności, jak pisze Ganijewa, przydatne są także
we współczesnym świecie: Dagestańczycy, specjalizujący się w różnych rzemiosłach, są świetnymi szewcami, budowniczymi czy den-
tystami. Uwagi te świadczą o nieprzerwanej ciągłości tradycji, która
jednak zmienia się nieuchronnie, podobnie jak zmienia się świat.

Cechą tożsamości kulturowej w aspekcie jednostkowym i wspólno-
towym jest ich wzajemna współzależność i nierozłączność z codzien-
nym doświadczeniem. W kilku esejach — Про ясли и зрелища, Про
соседей и переселения, Про детей, хинкал, вызывание дождя
и прочие мелочи — autorka sporo mówi o swoim dzieciństwie, polegając głównie na pamięci epizodycznej i semantycznej34. Stosując ter-
minologię Assmanna, można powiedzieć, że bazuje na pamięci bio-
graficznej, która zasadniczo odnosi się do osobistych doświadczeń.

Ganijewa przywołuje liczne detale dnia codziennego, umiejscawia-
jąc je w szerszym kontekście społecznokulturowym. Skrupulatnie
można prześledzić przeprowadzki jej rodziny — najpierw z Gunibu
do Machaczkały, a następnie w obrębie stolicy Dagestanu. Konse-

34 A. Assmann, Wprowadzenie do kulturoznawstwa. Podstawowe terminy, pro blemy, pytania, przeł. A. Artwińska i K. Różańska, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań 2015, s. 266–267. Są to ustalenia psychologów, m.in. Alice i Howarda Hoffmanów, którzy rozróżniają pamięć epizodyczną (odnotowuje w pamięci doświadczenia i wydarzenia, których narrator był bezpośrednim świadkiem) i semantyczną (obejmuje fakty i wiedzę ogólną o świecie). „W opinii autorów, wspominanie dowolnego fragmentu przeszłego doświadczenia stanowi przykład pamięci epizodycznej. Świadomość i próba wyodrębnienia kluczowych wydarzeń dla własnej biografii staje się zaś przykładem na kształtowanie się pamięci biograficznej narratora. Z kolei przykładem pamięci semantycznej okazuje się uwikłanie w sieć powiązań z pamięcią zbiorową i kulturową, w której funkcjonuje jednostka”. W. KudelaŚwiątek, Interdyscyplinarność w badaniach

‘oral history’: konieczność czy sposób na nowatorstwo? , w: S. Niebrzegowska

Bartwińska i in. (red.), Historia mówiona…, s. 67.

91

JOANNA KULA
kwencją kolejnych przeprowadzek („В Махачкале мы все время
переезжали из дома в дом” [ Про соседей и переселения, s. 203])

było oswajanie nieznanych przestrzeni i nawiązywanie kontaktów, co
sprzyjało kształtowaniu nowej społecznej i kulturowej samoidentyfi-
kacji przyszłej pisarki.

Z wczesnego dzieciństwa Ganijewa zapamiętała dom dziadków

(przy ulicy Olgi Forsz urodzonej w Gunibie w rodzinie rosyjskiego generała), gdzie mieszkała wraz z rodzicami. Był to dom otwarty i zawsze pełen gości. I chociaż miasto było dość mocno zrusyfikowane

(rdzennych mieszkańców wysiedlono jeszcze w XIX wieku), miesz-
kańcy posługiwali się specyficznym „gunibskim” dialektem. W do-
mach — jak wyjaśnia autorka — mówiono w językach narodowych,
a pierwszym językiem jej samej był awarski. Dobrze pamięta też swój
gunibski żłobek i wierszyk wyuczony w rodzimym awarskim języku.

Z tymi wspomnieniami kontrastują negatywne reminiscencje
związane z przeprowadzką do stolicy Dagestanu — Machaczkały35.

W nowym mieście autorka czuła się obco ze względu na nieznajomość
rosyjskiego. Była z tego powodu obrażana i dyskryminowana przez
przedszkolankę, której rosyjskie imię i patronimik — Nelli Michaj-
łowna — dobrze zapamiętała. I chociaż języka nauczyła się w ciągu
miesiąca, to nadal doświadczała dyskryminacji — nie dostawała ról
w przedszkolnych przedstawieniach, co najwyraźniej mocno ją do-
tknęło. W jej narracji odczuwalny jest żal i poczucie krzywdy z po-
wodu faworyzowania rosyjskiej koleżanki (której długie włosy były obiektem zazdrości golonej na łyso Ganijewej). Wspomnienia z dzieciństwa eseistki są utkane ze szczegółów i emocji.

35 Z innych opisów wynika, że Ganijewa nie darzy sympatią także współczesnej Machaczkały, którą według niej cechuje nieporządek, chaos architektoniczny i kulturowy, niemający nic wspólnego z tradycyjną harmonijną wielokulturowością Dagestanu. W eseju „Лучший город России” z ironią pisze o Machaczkale, biorąc w cudzysłów tytuł, nawiązujący do statusu, jaki oficjalnie zyskała stolica Dagestanu w plebiscycie z 2003 roku. Współczesne miasto jest jej obce, podobnie jak innym: „Коренные махачкалинцы очень тоскуют по старому городу. Сейчас,
говорят, всё не то, всё чужое. Грязь, пробки, бардак” ( „Лучший город России” , s. 195). Krytykuje niefunkcjonalność miasta, niegospodarność administracji, wszechobecny kicz, modę na islam i komercjalizację. Ze smutkiem konstatuje całkowity brak atmosfery nadmorskiego kurortu, choć stolica Dagestanu leży nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Ironicznie wyraża się o ówczesnym merze Machaczkały — „najbardziej troskliwym, inteligentnym i najuczciwszym z merów”.

I chociaż nie podaje jego nazwiska, to wiadomo, że mowa o Saidzie Amirowie (mer w latach 1998–2013), ofierze kilku zamachów, odsiadującym obecnie dożywotni wyrok więzienia.

92

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

Machaczkała w okresie późnego Związku Radzieckiego i na po-
czątku lat 90. była zrusyfikowana36, a szkoła przyszłej pisarki, która
generalnie zostawiła pozytywne skojarzenia, przypominała typową
placówkę edukacyjną okresu transformacji. Jak zaznacza autorka,
szkolne przedmioty związane z Dagestanem (literatura dagestańska,
historia Dagestanu) były lekceważone i traktowane jako „drugorzęd-
ne” zarówno przez nauczycieli jak i uczniów. Z życia nastolatki w pa-
mięci utkwiły jej m.in. skandale obyczajowe, które nabrały wyjątkowej
ostrości ze względu na surowe kaukaskie obyczaje. Najwięcej przyto-
czonych anegdot dotyczy właśnie zachowania dziewcząt, od których
tradycyjnie oczekiwano i nadal się oczekuje przede wszystkim cnotli-
wości i skromności. Dziś, podobnie jak przed wiekami, każde naru-
szenie norm moralnych spotyka się ze społecznym potępieniem, choć
kary nie są aż tak surowe37. Obecnie, dziewczynie, której zachowanie
można by uznać za nieskromne, grozi np. ujawnienie tajnego nagra-
nia z intymnego spotkania, wstyd przed rodziną i ryzyko, że nikt się
z nią nie ożeni. I chociaż Ganijewa twierdzi, że konserwatywny styl
życia uległ rozpadowi, to konsekwencje społeczne naruszenia tradycji
nadal są bardzo dotkliwe.

Ciekawe są osobiste spostrzeżenia pisarki odnoszące się do prze-
łomowych momentów w historii kraju. Polityczne zmiany przełomu
lat 80. i 90. miały wpływ także na dzieci, które opowiadały anegdoty o Gorbaczowie i Jelcynie albo prowadziły wojny podwórkowe:

„Война шла между ‘националами’ и ‘русскими’, все дрались и я
в том числе” ( Про соседей и переселения, s. 206). Starcia kończyły się rozejmem na hasło Santa Barbara. W godzinie nadawania tego
popularnego (także w Polsce) serialu pustoszały ulice. W przypadku
rodziny Ganijewej świadomą aktywność polityczną prowadził ojciec
przyszłej pisarki.

Папа тогда активно занимался „перестройкой”, и его родители боялись, что
он плохо кончит. Они часами спорили с ним о политике. Несколько раз
папа брал меня на митинги. Я стояла на трибуне под памятником Ленину
вместе с участниками клуба „Перестройка”. Площадь была полна народу,
но не помню, знала ли я, чего они хотят и что происходит ( Про соседей
и переселения, s. 204).

36 Rosyjski pozostaje jedynym wspólnym językiem komunikacji między narodami Dagestanu, choć etniczni Rosjanie stanowią dziś zaledwie kilka procent ludności republiki.

37 Kiedyś adaty pozwalały na zabicie cudzołożnicy, jeśli pojmano ją z kochankiem.

А. Комаров, Адаты и судопроизводство по ним…, s. 365–366.

93

JOANNA KULA

Z perspektywy lat jej wspomnienie uległo już pewnemu zatarciu, gdyż
autorka wraca do tych doświadczeń jako dorosła osoba. I to właśnie
wątpliwości, ostrożność w opisie zapamiętanych scen, fragmenta-
ryczność wspomnień podnoszą wiarygodność narracji. Grzegorz

Grochowski, analizując zagadnienie „empirii i narracji” w Imperium

Kapuścińskiego, zauważył, jak ważną rolę odgrywa w nim autobio-
grafizm.

[Ponadto] konwencja taka pozwala uniknąć monumentalizacji historii i ujmo-wać procesy makrohistoryczne oraz przełomowe wydarzenia, rozgrywające się na scenie wielkiej historii, przez pryzmat doświadczeń jednostkowych. Dzięki temu opowiadane sytuacje, nie tracąc swojej wartości przykładowej, reprezentatywnej, jednocześnie pozostają faktami konkretnymi, osobliwymi, zdolnymi łatwiej za-absorbować uwagę czytelnika. „Epos” zyskuje ludzką miarę38.

Ganijewa relacjonuje wydarzenia o znaczeniu historycznym, uwzględ-
niając perspektywę dziecka. Unika perswazyjnego stylu, rezygnuje
z pełnych patosu słów. Przyznaje, że w tym czasie wierzyła w dobrego

Lenina i marzyła, że pojawi się kiedyś w przedszkolu i weźmie ją na
ręce. Przypomina sobie także ostatnie uroczyste obchody pierwszo-
majowe:

Помню, мы стояли на центральной махачкалинской площади, и мама мне
сказала, что это последний парад и коммунисты скоро уйдут. На мне тогда
было синее шерстяное платье, а голова была выбрита налысо ( Про соседей
и переселения, s. 207).

Ganijewa opowiada o Dagestanie, uwzględniając dystans przestrzen-
ny i czasowy, subtelnie operując nostalgią. „Возвышенные черты
приобретают не только места, где мы еще не бывали, но и страны
нашего прошлого: двор детства, пляж позапрошлого отпуска,
родина, оставленная надолго или навсегда”39 — pisała w artyku-
le Дальше моря — меньше горя — gdzie zauważyła, że czas i odle-
głość są generatorami nostalgii, które metaforyzują rzeczywistość,
przekształcając codzienność w artystyczny mit40. W swoich esejach
proponuje czytelnikowi grę estetycznointelektualną: luźne skoja-
rzenia i urywane wątki powodują ciąg asocjacji związanych z życiem
w Dagestanie, będącym dominantą tematyczną i kompozycyjną ca-

38 G. Grochowski, Tekstowe hybrydy. Literackość i jej pogranicza, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, s. 127–128.

39 А. Ганиева, Дальше моря — меньше горя…

40 Tamże.

94

O TOŻSAMOŚCI I PAMIĘCI KULTUROWEJ…

łego cyklu. Szuka wyznaczników tożsamości, odwołując się do histo-
rii, faktograficznej wiedzy o regionie, lokalnych tradycji, osobistych
doświadczeń. Budując swoją narrację na konkretnych obrazach, de-
mitologizuje umowną przestrzeń Kaukazu. Pozbawia ją utrwalonej
w literaturze rosyjskiej romantyki na rzecz faktograficznych relacji
połączonych z indywidualną wrażliwością i autorskim postrzega-
niem świata. Podkreślając różnorodność i bogactwo kulturowe Da-
gestanu, przeciwstawia się stereotypowemu myśleniu o regionie.

Niniejszy szkic traktuje o związku kilku zjawisk: pamięci, tożsa-
mości i zmianie kulturowej. Przeprowadzona analiza cyklu Szkiców
dagestańskich pokazuje, że jest on pozbawiony ambicji monograficznego opracowania regionu. Zamiast tego, w swobodnej narracji o Da-
gestanie Alisa Ganijewa zdołała odtworzyć proces kształtowania się
własnej — interkulturowej — tożsamości. Nazywając się Awarką —
zdefiniowała przynależność etniczną. Mówiąc o swoich przodkach,
bliższych i dalszych krewnych — potwierdziła, jak wielką wartość mają dla niej więzy rodzinne. Przypominając o lokalnych zwycza-jach — ujawniła swój stosunek do tradycji. Przywołując wydarzenia
pieriestrojki — wskazała źródła swojej obywatelskiej postawy. Jej tożsamość jest wielopłaszczyznowa: ma wymiar etniczny, kulturowy,
pokoleniowy oraz indywidualny. Autorka, luźno odwołując się do hi-
storii Dagestanu, kaukaskich tradycji i osobistych wspomnień, oka-
zała się strażniczką pamięci kulturowej.

Projekt badawczy finansowany/współfinansowany ze środków
programu „Inicjatywa Doskonałości — Uczelnia Badawcza”

(IDUB) na lata 2020–2026 dla Uniwersytetu Wrocławskiego

REFERENCES

“Dagestan v serdtse Rossii. Mnogoyazykaya lira Rossii”. Literaturnaya gazeta 2008, no. 7(6159) [“Дагестан в сердце России. Многоязыкая лира России.”

Литературная газета, 2008, no. 7(6159)] < https://lgz.ru/article/N76159

20080220/Dag%D0%B5stan%0D%0Avs%D0%B5rdts%D0%B5Ros-
sii3266/> .

Adaty gorskikh narodov. Nal’chik: Izdatel’stvo M. i V. Kotlyarovykh, 2010 [ Адаты
горских народов. Нальчик: Издательство М. и В. Котляровых, 2010].

Assmann, Aleida. “O problemie tożsamości z perspektywy kulturoznawczej.” Transl.

Sidowska, Karolina. Między historią a pamięcią. Antologia. Transl. Teperek, Aga ta i in. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2013.

Assmann, Aleida. Wprowadzenie do kulturoznawstwa. Podstawowe terminy, problemy, pytania. Transl. Artwińska, Anna , and Różańska, Katarzyna. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 2015.

95

JOANNA KULA

Assmann, Jan. Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Transl. KryczyńskaPham, Anna. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2015.

Ganiyeva, Alisa. “Dagestanskiye ocherki.” Salam tebe, Dalgat! Moskva: ASTAs-trel’, 2010: 141–230 [Ганиева, Алиса. “Дагестанские очерки.” Салам тебе, Далгат! Москва: АСТАстрель, 2010. 141–230].

Ganiyeva, Alisa. “Dal’she morya — men’she gorya.” Oktyabr’, 2009, no. 1 [Ганиева, Алиса. “Дальше моря — меньше горя.” Октябрь, 2009, no. 1] <https://magazines.gorky.media/october/2009/1/dalshemorya–8211menshegorya.html>.

Ganiyeva, Alisa. “Putin jest ślepy i głuchy, rozmawiajcie z tymi, których znacie — apel piszących po rosyjsku pisarzy.” Transl. PIotrowska, Agnieszka Lubomira. Gazeta Wyborcza, 3 March 2022 <https://wyborcza.pl/7,75410,28181078,putinjestslepyigluchyalerozmawiajcieztymiktorych.html>.

Glikman, Kirill. “Odin den’ v Dagestane.” Novyy mir, 2010, no. 11 [Гликман, Кирилл. “Один день в Дагестане.” Новый мир, no. 11, 2010] <https://magazines.gorky.media/novyi_mi/2010/11/odindenvdagestane.html>.

Grochowski, Grzegorz. Pamięć gatunków. Ponowoczesne dylematy atrybucji gatunkowej. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2018.

Grochowski, Grzegorz. Tekstowe hybrydy. Literackość i jej pogranicza. Wrocław: Wydawnictwo Funna, 2000.

Historia mówiona w świetle nauk humanistycznych i społecznych. NiebrzegowskaBartmińska, Stanisława i in. (Eds.). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej, 2014.

Klimov, Georgiy. Vvedeniye v kavkazskoye yazykoznaniye. Moskva: Nauka [Кли
мов, Георгий. Введение в кавказское языкознание. Москва: Наука, 1986].

Krasnov, Oleg. “Kisriyev: poeta Gamzatova ne smog by ‘zaglushit’ nikakoy re-zhim.” Kavkazskiy·uzel, 24 sentyabrya 2011 [Краснов, Олег. “Кисриев: поэта

Гамзатова не смог бы ‘заглушить’ никакой режим.” Кавказский узел, 24 сентября 2011] <https://www.kavkazuzel.eu/articles/193074>.

Literaturnaya entsiklopediya terminov i ponyatiy. Nikolyukin, A. N. (Ed.). Moskva: NPK Intevak, 2003 [ Литературная энциклопедия терминов и понятий.

Николюкин, А. Н. (Ed.). Москва: НПК Интевак, 2003].

Pogorelaya, Yelena A. “V doline Dagestana. O knige Alisy Ganiyevoy ‘Salam tebe, Dalgat!’.” Voprosy literatury, 2011, no. 2: 210–218 [Погорелая, Елена А. “В до
лине Дагестана. О книге Алисы Ганиевой ‘Салам тебе, Далгат!’”. Вопросы
литературы, 2011, no. 2: 210–218].

Przestrzenie pamięci. Świat wartości w przekazie kulturowym. Barska, Anna, Biskup ska, Kamila, and Sobieraj, Iwona (Eds.). Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2016.

Sendyka, Roma. Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku.

Kraków: Universitas, 2006.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15471

MICHAŁ MILCZAREK

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9795-6217

Uniwersytet Jagielloński

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII

GRANICA ZAPOMNIENIA SIERGIEJA LEBIEDIEWA

THE BLOOD OF RUSSIAN GEOGRAPHY. OBLIVION BY SERGEI LEBEDEV

The text contains an interpretation of Sergei Lebedev’s Oblivion (2010). The main problem of the book is the intergener-ational trauma from the Stalinist era. Its mechanisms have been described in reference to the psychoanalytic tradition.

The post-catastrophic image of the Russian Far North presented in the novel was also interpreted. It has been compared to descriptions of radical evil and juxtaposed with Giorgio Agamben’s homo sacer. The writings of Jacques Derrida were also employed, which turned out to be helpful in describing the phenomenon of splitting traumatic „Self”, the present and death, as well as the politics of memory and living with the specters of dead people.

Keywords: Sergei Lebedev, Russian literature, trauma, mourning, Russian Far North Zacznijmy od krwi, bo krew pojawia się najbardziej p o m i ę d z y.

Lokuje się na granicy mojego ciała i mojej psyche 1, przenikając oraz łą cząc jedno i drugie. Nie zatrzymuje się jednak na powierzchni skóry, lecz wyprowadza ku innym ciałom poprzez procesy dziedziczenia,
wymiany, transfuzji. Krew jednocześnie łączy i oddziela. Niesie życie
i śmierć, przepływa przez terytoria przeciwstawne, jest jednocześnie
najbardziej widoczna — aż po ból, krzyk, ranę: narodziny i śmierć —
a także najbardziej skryta, niewidoczna, nieuchwytna, sprowadzona do
samego koloru, znamienia, śladu, rzeczy zastępowalnej, wymienialnej.

Zraniona, może barwić rzeczy, na których się znajdzie, może wsiąknąć
w ziemię. Jest czymś więcej, niż jest — rozsunięta w stosunku do wła-
snej przedmiotowości, znacząca więcej niż znaczy i podważająca czas.

1 Sięgam po słowo greckie, aby uwolnić się od konotacji nadmiernie metafizycznych, prowadzących — w długim, eschatologicznym procesie — do finalnego w y s c h n i ę c i a krwi.

97

MICHAŁ MILCZAREK

Krew pojawia się w decydującym momencie debiutanckiej książ-
ki rosyjskiego pisarza Siergieja Lebiediewa Granica zapomnienia z 2010 roku. Książka nazywana jest „powieścią rodzinną/generacyj-ną”2 oraz „tekstem auto/fikcjonalnym”3. Autor wyznawał, że do jej napisania popchnął go z jednej strony udział w młodości w ekspedy-cjach geologicznych, podczas których widział zalegające w krajobra-
zie rosyjskiej Dalekiej Północy ruiny stalinowskich łagrów, a z drugiej niespodziewane odkrycie przeszłości męża swojej babci, który okazał
się podpułkownikiem NKWD4. Realny „drugi dziadek” stał się pier-
wowzorem powieściowego Drugiego Dziadka. A bohater i narrator
książki — to alter ego jej autora.

W Granicy zapomnienia dziedzictwo Drugiego Dziadka zosta-
ło przekazane młodemu bohaterowi poprzez transfuzję krwi — ko-
nieczną w rezultacie pogryzienia przez psa. Drugi Dziadek uratował
dziecku życie, oddając własne, gdyż zabieg ów miał dla niego skutek
śmiertelny. Wraz z transfuzją krwi i życia dokonała się także trans-
fuzja przeszłości. Bohater nosił ją odtąd we własnym ciele. Stał się
podwójny, rozpołowiony na siebie samego i Drugiego Dziadka:

W ten sposób moje istnienie połączyło się z jego istnieniem; już nigdy nie byłem do końca samym sobą — krążyła we mnie krew Drugiego Dziadka, która mnie uratowała; […] rosłem jak zraz przeszczepiony na stare drzewo5.

2 A. Artwińska, Transfer międzypokoleniowy, epigenetyka i „więzy krwi”: O „Małej Zagładzie” Anny Janko i „Granicy zapomnienia” Siergieja Lebiediewa, „Teksty Drugie” 2016, nr 1, s. 13.

3 Tamże, s. 18.

4 Wspomina Lebiediew: „Бабушка умерла, и в 2008 году я был в ее квартире
и полез в огромную коробку с орденами. Думал, это ордена деда, который
бился за Сталинград, форсировал Днепр и так далее. Сами награды были
моей фетишистской вещью, я их иногда примерял. И вот я нашел пачку
документов и две офицерские книжки. Удивился еще очень, что их две, —
не думал, что второй дед имел отношение к Вооруженным силам. Открыл
ту, что принадлежала [родному деду — M.M.] Григорию Трофимовичу, и все
подтвердилось: капитан, Сталинград. Но ни одного ордена, ни одной медали, кроме «За победу над Германией». Я ошалел и подумал: что ж это такое?!

Открыл вторую, а там — подполковник госбезопасности, служил с 1919 по

1954 год, начал в 15 лет в ЧОН, то есть да, зерно у крестьян забирал. Ну и все
ордена, естественно, его”. Друзья: Николай В. Кононов — Сергей Лебедев, https://www.colta.ru/articles/society/13431druzyanikolayvkononovsergeylebedev (10.01.2023).

5 S. Lebiediew, Granica zapomnienia, przeł. G. Szymczak, Claroscuro, Warszawa 2018, s. 99.

98

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

Dziecko obarczono cudzą historią, połączono jego żywe ciało z ciałem
martwym. Doszło też do transferu traumy, która znajdzie kryjówkę
w nieświadomym bohatera. W jego ciele „żyje” odtąd trup Drugiego

Dziadka.

Opisana przez Lebiediewa transfuzja ma oczywiście charakter
symboliczny — dokonuje się w sierpniu 1991 roku, w czasie puczu Janajewa, będącego ostatnim, przedśmiertnym podrygiem Związku

Radzieckiego. Krew Drugiego Dziadka jest traumatyczną radziecką
spuścizną, która wcale nie zniknęła, lecz została przekazana kolejnym
pokoleniom i obciąża współczesne rosyjskie społeczeństwo. Można tu
zatem mówić o „postpamięci”6 oraz „posttraumie”7 — dziedziczeniu
nieswojej pamięci, obcych doświadczeń, cudzych traum. Warto nad-
mienić, że odkrycia poczynione przez nauki biologiczne i medyczne,
sugerują, iż trauma może być przekazywana również na poziomie
epigenetycznym, a więc cieleśnie8.Wpisuje się to też w genealogiczne
wywody Michela Foucaulta piszącego o „ciele do cna napiętnowanym
historią i historii rujnującej ciało”9.

Bohater Lebiediewa pozostaje rozpołowiony — jest sobą, ale nie
tylko sobą. Niesie w sobie doświadczenia, których sam nigdy nie do-
świadczył. Próbuje uciec od odziedziczonego losu, ale nie udaje mu
się to. I nie może się udać, bo uwolnienie od traumy musi polegać na

6 Klasyczny tekst Marianne Hirsch na ten temat: „W moim rozumieniu, postpamięć od pamięci odróżnia pokoleniowy dystans, a od historii głęboka osobista więź.

Postpamięć jest silną i bardzo szczególną formą pamięci właśnie dlatego, że jej relacja wobec przedmiotu czy źródła jest zapośredniczona nie poprzez wspomnienie, ale wyobraźnię i twórczość”. W ten sposób dokonuje się też transfer „doświadczenia traumatycznego”, którego postpamiętający osobiście nie doświadczył. M. Hirsch, Żałoba i postpamięć, przeł. K. Bojarska, w: E. Domańska (red.), Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Antologia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2010, s. 254.

7 M. Kowalska, Powieść generacyjna jako konfrontacja z „pierwszą pamięcią”

(„Granica zapomnienia” Siergiej Lebiediew), „Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU” 2022, t. XVIII, s. 307.

8 O epigenetycznej transmisji traumy w kontekście literatury pisał Tomasz Bilczewski. W świetle najnowszych ustaleń naukowych okazuje się, że „geny mają swojego rodzaju pamięć”, a zatem trauma może być dziedziczona także w wymiarze cielesnym: „trauma ma wymiar szerszy, niż sądzono, […] dotyka nie tylko sfery psychicznej, lecz także biologicznej”. T. Bilczewski, Trauma, translacja, transmisja w perspektywie postpamięci. Od literatury do epigenetyki, w: Od pamięci biodziedzicznej do postpamięci, red. T. Szostek, R. Sendyka, R. Nycz, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2013, s. 58 i 60.

9 M. Foucault, Filozofia, historia, polityka, przeł. D. Leszczyński, L. Rasiński, PWN, Warszawa 2000, s. 120.

99

MICHAŁ MILCZAREK
jej przepracowaniu, konfrontacji z nią. Jest to trudne i nasza psychika broni się przed tym. Opór ten zdaniem Zygmunta Freuda „ma […] na
celu zaoszczędzenie człowiekowi przykrości, które pojawiły się wsku-
tek uwolnienia wypartych treści”10. Treści te pozostają uwięzione, albo — jak mówi Freud w innym miejscu — „zamknięte”11 w nieświadomości i dlatego nie sposób sobie z nimi poradzić12. Co gorsza, nie
znikają, lecz są wciąż na nowo odtwarzane. Człowiek straumatyzowany jest „zmuszony, by to, co wyparte, p o w t a r z a ć jako przeżycie współczesne, zamiast […] p r z y p o m i n a ć to sobie”13. Różnica między powtórzeniem a przypomnieniem jest tu kluczowa. Powtórzenie
dokonuje się poza kontrolą naszego „ja”, brakuje w nim dystansu,
jest przeżywane jako realne i współczesne. Dystans między współ-
czesnością a przeszłością zostaje tu zawieszony, osoba straumatyzo-
wana „przeżywa to jako coś rzeczywistego i aktualnego”14. Wypar-
te treści mogą też zjawiać się pod postacią „niesamowitego” ( das Unheimliche). Zgodnie z opisem Freuda, niesamowite jest tym, co

„od dawna znane, znajome […], ‘swojskie’”15, które „wyobcowało się

[…] za sprawą procesu wyparcia”16 i miało „pozostać w tajemnicy,
w ukryciu, [lecz — M.M.] wyszło na jaw”17, ukazując się w postaci

„przeraźliwej, wywołującej lęk i grozę”18. Niesamowite tkwi niczym
obce ciało i obca krew w ciele własnym, powodując jego podwoje-
nie i rozszczepienie: „przenosimy obce ‘ja’ na miejsce własnego, a zatem chodzi tu o podwojenie ‘ja’, o podział ‘ja’, o zamianę ‘ja’ —

10 S. Freud, Poza zasadą przyjemności, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 2012, s. 23.

11 S. Freud, Przypominanie, powtarzanie, przepracowywanie, w: tegoż, Technika terapii, przeł. R. Reszke, KR, Warszawa 2007, s. 168.

12 Niekiedy mówi się również o dysocjacji lub rozszczepieniu podmiotu na skutek doświadczenia traumatycznego. Wyparcie ma charakter „wertykalny”, natomiast rozszczepienie „horyzontalny”. Zapomniane treści traumatyczne zawierają się wtedy w „odrębnym strumieniu świadomości” — od samego początku odseparo wanym od naszego ego. Zob. B.A. van der Kolk, O. van der Hart, Natrętna przeszłość: elastyczność pamięci i piętno traumy, przeł. T. Bilczewski, A. KowalczePawlik, w: T. Łysak (red.), Antologia studiów nad traumą, Universitas, Kraków 2015, s. 155–156.

13 S. Freud, Poza zasadą przyjemności…, s. 22.

14 S. Freud, Przypominanie, powtarzanie, przepracowywanie…, s. 171.

15 S. Freud, Niesamowite, w: tegoż, Pisma psychologiczne, przeł. R. Reszke, KR, Warszawa 1997, s. 236.

16 Tamże, s. 253.

17 Tamże, s. 240.

18 Tamże, s. 235.

100

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

i w końcu o stały powrót tego samego”19. W sercu tego, co własne,
rozpoznajemy nieproszonego gościa, karykaturalnego i budzącego
grozę sobowtóra.

Brytyjska psychoanalityczka Prophecy Coles pisała, że owymi

„nieproszonymi gośćmi” z przeszłości mogą być także nasi zmarli przodkowie: „jeśli nasi przodkowie cierpieli, ich udręka może po-wrócić i nas prześladować. To bolesny powrót traumatycznych do-
świadczeń, który powtarza się, naznaczając kolejne pokolenia”20.

Coles przywołuje między innymi przykłady powrotu dziadków okre-
ślanych przez pacjentów jako „obce ciało” w ich ciele albo powodu-
jących „rozdwojenie tożsamości”21. Wspomina o „śladzie dziadków”,
o ich „ukrywaniu się” w naszej nieświadomości — i konieczności przepracowania wiążących się z ich osobami traum, aby „uwolnić
się od bólu”22.

Oto przypadek bohatera Granicy zapomnienia, w którego cie-
le zamieszkało niechciane dziedzictwo Drugiego Dziadka. Trauma
często daje o sobie znać w koszmarach sennych zawierających me-
chanizm powtórzenia23 — tak właśnie dzieje się u Lebiediewa. Do
konfrontacji z przeszłością skłaniają bohatera bardzo niepokoją-
ce, a zarazem wyraziste sny, które nawiedzają go przez kilka nocy
pod rząd. Przenoszą go w czasy stalinowskie, w których niewia-
domą jeszcze rolę miał niegdyś odegrać Drugi Dziadek. Pojawiają
się w nich obrazy więźniów zmierzających do łagru albo zesłańców
roztapiających się w niebycie. Oczywiście treści te nie są wyłącznie
prywatną własnością bohatera. W istocie śni on nieswoje sny24. Le-

19 Tamże, s. 247.

20 P. Coles, The uninvited guest from the unremembered past. An exploration of the unconscious transmission of trauma across the generations, Karnac Books, London 2011, s. xiv.

21 Tamże, s. 47.

22 Tamże, s. 48.

23 Freud: „Marzenia senne człowieka dotkniętego nerwicą pourazową charakteryzują się tym, że stale cofają chorego do sytuacji, w jakiej uległ wypadkowi, z której budzi się on z nowym strachem”. S. Freud, Poza zasadą przyjemności…, s. 17.

24 Mechanizm ten opisuje także Maria Stiepanowa w eseju napisanym w reakcji na inwazję Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku: „Sny o katastrofie często śnią się ludziom na tym terytorium, które trudno już nazwać postsowieckim: myślę, że wkrótce zyska nowe imię lub imiona. Katastrofa ta zazwyczaj ma związek z wojną (bardzo przypominającą II wojnę światową) albo z aresztowaniem, więzieniem, obozem koncentracyjnym. Sny te śnią się tym, którzy zastali tamtą wojnę, i tym, którzy dziś mają zaledwie po 20 lat i których noce nie powinny stać się terytorium strachów i rozpaczy sprzed lat 80”. M. Stiepanowa, Od wyniku tej wojny zależą 101

MICHAŁ MILCZAREK
biediew przyznaje, że chodzi tu o wyparte obszary rosyjskiej (nie)

pamięci:

Tak — przez sen człowiek ma wgląd w pokłady pamięci: odczuwa groźną obecność zacienionych sfer przeszłości, do których nie docierało światło świadomości; tam, w więzieniu czasu, pogrzebani są ludzie, wydarzenia, wiedza o sobie samych, wyłączone ze sfery wewnętrznego życia.

Wyłączone — ale nieprzestające istnieć: przecież nawet zapominając o czymś, jedynie odmawiamy temu wspomnieniu prawa pojawiać się w polu naszego wewnętrznego widzenia i nie jesteśmy w stanie całkowicie się go pozbyć25.

„Pojednanie z wypartym”26 może dokonać się tylko wtedy, gdy

„przezwyciężymy opory wyparcia”27, rozpoznamy („przypomnimy
sobie”) traumatyczną przeszłość jako przeszłość właśnie. Proces
ten łączy się z żałobą, która opiera się na „pragnieniu wiedzy”28
o przeszłości, jak pisał Aleksander Etkind w książce poświęconej

„wypaczonej żałobie” w Rosji. Wiedza pozwala opłakać cierpienie
ofiar albo nazwać zbrodnią czyny katów. Ponowne przeżycie bólu,
przepracowanie go, pozwala się od niego uwolnić, zamknąć prze-
szłość. Ból nieprzepracowany powraca zaś jako „nieproszony gość”

w teraźniejszości.

Trzeba zatem wyruszyć w drogę śladami Drugiego Dziadka — na

Daleką Północ. Obiektem szczególnego rodzaju „psychoanalizy” in-
spirowanej twórczością Prousta czyni Lebiediew rosyjskie społe-
czeństwo, historię oraz geografię. Geografia zawiera w sobie ziemie
naznaczone traumą, wyparte ze świadomości terytoria niepamięci
i — dosłownie — niepogrzebane szczątki ludzkie. Kryje obszary czasu
przeszłego, który nie domknął się i tkwi niezakończony. Te zapętlone
czasoprzestrzenie niosą w sobie ból, który nie przeminął. Należy je
rozsupłać, uwolnić. Geografia Rosji domaga się terapii i żałoby.

„Cel nie leży przede mną, lecz za mną”29 — wyznaje bohater na początku książki, stojąc na skraju Europy, nad Cieśniną Gibraltar-ską. Trzeba udać się na przeciwległy kraniec kontynentu — rosyj-losy wszystkich i każdego, nie tylko Ukrainy i Rosji, przeł. A. Sowińska, „Gazeta Wyborcza” 2.04.2022, https://wyborcza.pl/7,179012,28290215,rosyjskapisarkamariastiepanowaodwynikutejwojnyzaleza.html (27.01.2023).

25 S. Lebiediew, Granica zapomnienia,… s. 170.

26 S. Freud, Przypominanie, powtarzanie, przepracowywanie…, s. 171.

27 Tamże, s. 167.

28 А. Эткинд, Кривое горе. Память о непогребенных, перевод В. Макарова, Новое Литературное Обозрение, Москва 2016, s. 25.

29 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 8.

102

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

ską Daleką Północ. Będzie to „droga powrotna”30 — droga do domu
i w przeszłość jednocześnie. Teraźniejszość, podobnie jak nasze „ja”,
pozostaje rozcięta, nie jest tylko sobą, lecz zawiera brzemię ciemnej
przeszłości, dziedzictwo przekazane we krwi, historyczną spuściznę,
widma zmarłych. Transfuzja krwi — to transfuzja wypartej przeszło-
ści. Bohater jest wygnany z teraźniejszości, a jego przyszłość pozo-
staje pod władzą przeszłości. Trzeba udać się na terytorium czasu zamrożonego i sprawić by popłynął dalej, nadać mu żywy bieg, uwolnić go spod lodu, rozplątać. W przeciwnym razie przyszłość nigdy nie
nadejdzie, a czas będzie się bez końca powtarzał.

Uścisk cudzej krwi należy rozluźnić, przypomnieć sobie niepa-
miętane. Pozwolić, by przemówiło: „Dziedzictwo krwi, dziedzictwo
wspomnień, dziedzictwo cudzych istnień — to wszystko pragnie sło-
wa, poszukuje języka, szuka i spełni się, ziści do końca, zostanie roz-
poznane i opłakane”31. Opowiedzenie wypartego jest jedynym sposo-
bem, aby się od niego uwolnić. Należy opłakać przeszłość i pochować
zmarłych: „ten tekst jest jak pomnik, jak ściana płaczu, skoro mar-
twi i opłakujący nie mogą spotkać się nigdzie indziej, jak tylko pod
ścianą słów — ścianą łączącą martwych i żywych”32. Książka „narusza
tabu”33, jak pisał Łukasz Najder, zmowę milczenia, będącą mechani-
zmem obronnym kolektywnej świadomości Rosjan przed naporem
wypartej traumy, przed niepogrzebanymi zmarłymi, którzy obarczają
niepamiętających poczuciem winy.

A zatem — na Północ. Jest to terytorium postapokaliptyczne —
ziemia gnijącej materii, resztek łagrów, kalekich miast, opuszczonych
sztolni, lasotundry zatrutej przez wyziewy kombinatów. Zdegrado-
wane przestrzenie Północy pozostają wypartym dziedzictwem Związ-
ku Radzieckiego. Koło podbiegunowe możemy w tym kontekście
pojąć jako symboliczną granicę pomiędzy świadomością i nieświa-
domością, teraźniejszością i niechcianą przeszłością. Według sfor-mułowania Aleksandry Zywert miejsca te są „niemym świadectwem
obłąkanej karuzeli martwego czasu uwięzionego w pętli wymuszonej
niepamięci”34. Wyparta przeszłość wnika w miasta, budynki, przed-
mioty i ludzi. Tkwi w nich jak trucizna.

30 Tamże, s. 9.

31 Tamże, s. 21.

32 Tamże.

33 Ł. Najder , Zawsze wchodzą, „Tygodnik Powszechny” 15.08.2022, https://www.

tygodnikpowszechny.pl/zawszewchodza–177636 (15.01.2023).

34 A.M. Zywert, Czarna dziura. (Siergiej Lebiediew Granica zapomnienia ), „Przegląd Rusycystyczny” 2020, nr 3 (171), s. 110.

103

MICHAŁ MILCZAREK

Przede wszystkim jednak i w sensie dosłownym przeszłość znaj-
duje się we wnętrzu ziemi — wraz z niepogrzebanymi ludzkimi
szczątkami. A ponieważ ziemia nie jest nieruchoma, lecz podlega geologicznym procesom erozji, abrazji, egzaracji, ablacji — prochy te
rozprzestrzeniają się po przyrodzie. W książce pojawia się ponury ob-
raz północnej rzeki, która zmieniła bieg i podmyła łagrowy cmentarz,
porywając ze sobą ludzkie szczątki. Żywią się nimi ryby, które następ-
nie łowią wędkarze:

I chce ci się wymiotować zjedzoną rybą, bo w mięsie lipienia jest to właśnie ciało i jesteś już ludojadem, i wszyscy jesteście ludojadami, dlatego że jedliście tę rybę, piliście tę wodę, w której rozpuścili się umarli. Masz mdłości, ale nieczystość nie przechodzi, na zawsze pozostanie w twoim ciele i twojej krwi35.

Miasto, do którego udaje się bohater, nie zostaje wymienione z na-
zwy, ale nietrudno odgadnąć, że jest to Kirowsk leżący w obwodzie
murmańskim na Półwyspie Kolskim. Został on założony w 1929 roku
ze względu na występujące w okolicy złoża rud. Budowali je więźnio-
wie Gułagu, oni też pracowali w okolicznych kopalniach. Kirowsk sta-
je się u Lebiediewa metonimią radzieckiej Północy.

Specyficznym antysercem miasta jest kamieniołom — ogrom-
ny wykop w ziemi, kopalnia odkrywkowa. Jest to jama, która wykracza poza świat ludzki i możliwość opisu: „Moja świadomość nie
była w stanie nazwać ludzkim tworem tej głębokiej na pięćset metrów dziury w ziemi”36. Kamieniołom to symbol „świata po katastro-
fie”, który anihiluje człowieka i wszystko, co ludzkie. Rosyjski filozof Walerij Podoroga nazwał podobne postmiejsca „krajobrazamikata-strofami”37, lokując je w postczasie: „czasiep o”38. Lebiediew bardzo
trafnie zauważa, że postczasowego kamieniołomu niepodobna też
nazwać „piekłem”39, bo wyobrażenia piekła należą do ludzkiej kultury. Tymczasem ów wykop był jej naoczną destrukcją — końcem
człowieka: „przedstawiał sobą antyobraz, zaprzeczenie obrazowości
jako takiej. Był z i e j ą c ą p u s t k ą”40. Istniał poza kulturą, językiem, wyobraźnią, czasem. Przechowywał w sobie doświadczenie anihilacji
i samozniszczenia człowieka:

35 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 21.

36 Tamże, s. 209.

37 В. Подорога, Время После. ОСВЕНЦИМ и ГУЛАГ: Мыслить абсолютное

Зло, Издательство „Логос”, Москва 2015, s. 17.

38 Tamże, s. 7.

39 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 213.

40 Tamże.

104

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

Kamieniołom wchłaniał spojrzenie — i spojrzenie w nim ginęło; nie napotykało niczego oprócz pustki, oprócz śladów pracy nad opustoszeniem; i nie można było sobie poradzić z absurdem, zmieścić w świadomości o b j ę t o ś c i n i e o b e c n o -
ś c i. W tym miejscu zostało zrobione coś, czego nie powinno się robić, przekro-czona została jakaś granica, której nie powinno się przekraczać w odniesieniu do ludzkiej natury41.

Oto obraz zła wykraczającego poza etykę i ontologię — „zła radykal-
nego”, które wyrywa język i odbiera mowę. Zło radykalne chowa się
ostatecznie za pojęciem „nic” („pustka”, „nieobecność”), które stanowi konceptualną granicę języka i jest świadectwem naszej klęski.

Rozciągającej się obok Kirowska wyrwy w ziemi nie sposób opisać42.

Bohater odkrył, że to właśnie Drugi Dziadek wbił „pierwszą łopa-
tę” pod ów wykop i całe miasto: „to on poruszył ziemię krawędzią łopaty i ziemia odezwała się, otworzyła — i teraz nie da się jej zatknąć, ani zamknąć z powrotem, miasto stoi na pęknięciu i przeszłość ma
nad nim więcej władzy niż teraźniejszość”43. Drugi Dziadek był ko-
mendantem łagru w Kirowsku, a jego przyjaciel z dawnych lat, któ-
rego bohater Granicy zapomnienia zastał przy życiu, pełnił funkcję dowódcy plutonu egzekucyjnego…

Dziedziczymy zatem nie tylko traumę ofiar, ale także traumę ka-
tów. Jest to trauma podwójnie wyparta i niepamiętana, ponieważ
łączy się z winą. Jak mówił Lebiediew podczas jednego ze spotkań:

„Mamy ofiary, nie mamy kata, mamy dramat bez tragedii. Brakuje
nam nadal przestępcy. Nikt nie jest w stanie w Rosji znaleźć winnych.

Dawni oficerowie przepadli, stali się miłymi staruszkami”44. Aby roz-
liczyć przeszłość i wyzwolić zastygły czas, należy zmierzyć się z ko-
lektywną winą społeczeństwa rosyjskiego. Były już w literaturze ro-

41 Tamże.

42 „Antyopisy” Lebiediewa korespondują ze zmaganiami filozofa Cezarego Wodzińskiego, który w książce Światłocienie zła usiłował uchwycić fenomen „zła radykalnego”. Pod koniec książki autor doszedł do wniosku, że nasz język i wszystkie etyczne kategorie kapitulują w zetknięciu z tym „doświadczeniem”: „Moment zamilknięcia. Granica konfrontacji z tym, co dane widzeniu i wypowiadane w językach różnicy ontologicznej i różnicy aksjologicznej. Granica naszego doświadczenia. Naszego myślenia. Języka. […] Radykalizm cudzysłowności, w którą popadliśmy, polega ostatecznie na tym, że to ‘zło’ — wypychane poza terytoria logosu — bierze ‘nas’ w cudzysłów. Odbiera nam mowę”. C. Wodziński, Światłocienie zła, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1998, s. 331–332.

43 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 247.

44 J. Adamiec, ( Nie) pamięć historyczna, https://kultura.poznan.pl/mim/kultura/
news.html?co=print&id=129810&instance=1200&lang=&parent=&category=9

(30.01.2023).

105

MICHAŁ MILCZAREK
syjskiej portrety ofiar Gułagu, teraz przyszedł czas na odmalowanie
postaci kata. Anonimowym sprawcom zbrodni należy nadać twarz.

Bohater książki zmierza jednak jeszcze dalej — ku „wywrócone-
mu światu”45, w głąb „mapy pamięci niechcianej”46, do „granicy za-
pomnienia”47, na dno niepamięci, w sam środek czarnego serca trau-
my. Pragnie odnaleźć wyspę zesłańców wyprawionych niegdyś przez

Drugiego Dziadka na pewną śmierć. Wędruje po porzuconym nasy-
pie kolejowym wzniesionym przez więźniów w ramach budowy „ma-
gistrali nr 509” i urywającym się gdzieś w tundrze. Płynie w stronę

Oceanu Lodowatego rzeką, mijając bezludne brzegi48. Dociera do na
wpół wymarłej wsi zesłańców, w której pozostało przy życiu jedynie
trzech ślepych starców — wykluczonych ze świata i czasu, zasklepio-
nych w przeszłości.

Wreszcie dopływa do kresu drogi — na jałową łachę piachu i żwi-
ru pośrodku rzeki porośniętą co najwyżej ubogimi krzakami brzozy
karłowatej. Oto wyspa zesłańców. Jej realnym pierwowzorem była
wyspa na syberyjskiej rzece Ob w pobliżu wsi Nazino w obwodzie tomskim, gdzie w 1933 roku porzucono bez środków do życia około 6000 ludzi49. Po kilku miesiącach przy życiu zostało jedynie 2200
osób, odnotowano wiele przypadków kanibalizmu50. Wyspę nazwaną
później „Wyspą Śmierci” Lebiediew przenosi w Granicy zapomnienia na Półwysep Kolski.

Na miejscu bohater znalazł „czarną dziurę”51 — wypłuczysko
w wiecznej zmarzlinie. Zbliżył się do krawędzi, chcąc zajrzeć na dno

45 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 298.

46 A.M. Zywert, Czarna dziura…, s. 111.

47 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 303.

48 Jej pierwowzorem była rzeka Wronia na Półwyspie Kolskim — informacja od autora.

49 Domysł ów potwierdził autor Granicy Zapomnienia.

50 Rozmowa ze świadczynią wydarzeń @Marią Panową:

„ — Говорят, на острове было людоедство?

— Было, было. Привязывали женщин к лесинам, груди отрезали, икрянки эти
вот отрезали.

— На ногах?

— Ну вот это вот мягкое место.

— И ели это мясо?

— Они жарили на костре и ели. Ну, голод был, голод”. А. Филимонов, Жизнь
на острове смерти. Назинская трагедия — одна из самых страшных
страниц в российской истории ХХ века, https://www.sibreal.org/a/zhiznnaostrovesmerti/29293884.html (01.02.2023).

51 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 344.

106

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

— ujrzeć kres rzeczywistości, dotknąć serca traumy, doświadczyć
śmierci za życia. To właśnie we wnętrzu wypłuczyska znajdował się

„sens mojej podróży”52 — wyznawał. Sens, a raczej antysens, przekre-
ślający możliwość sensu. Dziura — to śmierć. Jest ona dopełnieniem
kamieniołomu. Działa w niej ta sama nihilologiczna antylogika: wraz
z pochłanianiem kolejnych żyć nie zwiększała się jej objętość, lecz pustka.

Bohater wpadł do środka, do „żołądka ziemi”53 — i był to jednocze-
śnie upadek w „ciemną wyrwę wewnątrz siebie”54. „Gleba świadomo-
ści […] nagle rozstąpiła się”55. Pękły mechanizmy obronne, „opory”

i bohater znalazł się we wnętrzu traumy, którą odziedziczył i współ-
dzielił ze zmarłymi — traumy śmierci, która nie poddaje się reprezen-
tacji, nie można jej doświadczyć: „świadomość starała się ukryć, żeby
nie przyjmować tego, co zobaczyłem, ale nie było wyjścia, i wówczas
w całym ciele dosłownie zgasł dzień”56. Niereprezentowalność, „po-
tworność” śmierci prowadzi do „zgaśnięcia” i anihilacji świadomości.

Warto przywołać w tym miejscu rozważania Jacques’a Derridy,
który poddając uważnej lekturze dzieło Freuda, pisał, że doświadcze-
nia śmierci niepodobna sprowadzić do wydarzenia w czasie teraźniej-
szym. Rodzi ono temporalną „e k o n o m i ę śmierci”57. Ekonomia ta jest koniecznością, ponieważ pełne doświadczenie śmierci, byłoby jej
prostym pomnożeniem, czyli śmiercią właśnie, a zatem kresem wszel-
kiego doświadczenia i samozniszczeniem podmiotu. Aby tego unik-
nąć, podejmowany jest „wysiłek samoobrony ze strony życia, które
o d r a c z a [ en différent] niebezpieczną obsadę, czyli tworzy pewną r e z e r w ę”58. Odraczanie, rezerwa, opóźnianie — Nachträglichkeit i Verspätung — oznaczają, że: „ signifié zawsze jest odtwarzane z opóźnieniem, nachträglich, post factum, s u p l e m e n t u j ą c o”59.

„ Signifié” śmierci ma charakter radykalnie traumatyczny i właśnie dlatego podlega automatycznemu odroczeniu i opóźnieniu60. Praca

52 Tamże.

53 Tamże, s. 348.

54 Tamże, s. 346.

55 Tamże.

56 Tamże.

57 J. Derrida, Freud i scena pisma, w: tegoż, Pismo i różnica, przeł. K. Kłosiński, KR, Warszawa 2004, s. 356.

58 Tamże.

59 Tamże, s. 371.

60 Powołując się między innymi na Freuda i Derridę, pisała o tym również Agata BielikRobson: „istotą traumy jest to właśnie, że zawsze wydarza się ‘za wcześnie’, 107

MICHAŁ MILCZAREK
śmierci nie kończy się w momencie fizycznego ustania wszelkich pro-
cesów życiowych. Śmierć pozostaje „rozsunięta” w stosunku do samej
siebie — odroczona, rozciągnięta w czasie. Tworzy — sięgnijmy po metaforę Anny Skotnickiej — „szczelinę”61. Jest bolesną raną, rozcię-ciem, blizną — tkwi w ciele czasu długo po stwierdzeniu zgonu.

Granica zapomnienia to bolesna podróż do źródeł szczeliny rozcinającej rosyjską historię i geografię, czas i przestrzeń. Jej źródło znajduje się w wypłuczysku, do którego wpada bohater. Książ-ka w tym miejscu zapada się — jesteśmy w grobie. W czarnym dole
tkwią zamrożone szczątki ludzi i zwierząt: „Lej był pełen trupów; wieczna zmarzlina zachowała je bez śladów gnicia”62. Bohater widział
je już wcześniej we śnie: „ich ziemiste niewidome twarze prosiły, by
je rozpoznać”63. I oto są: niepogrzebani albo „żywcem pogrzebani”64.

Lektura tych fragmentów wywołuje w czytelniku odruch wymiotny

— instynktowne odrzucenie trupa w samym sobie. Mdłości wyrażają
pragnienie pozbycia się go z ciała65.

Trupy powodują mdłości, bo pozostają niepochowane. Czytamy
u Lebiediewa, że „nienaruszony stan”, w jakim znajdowały się ciała,
jej rozumienie natomiast zawsze przychodzi ‘za późno’: ludzkie Ja istnieje w stanie desynchronizacji, w wiecznej kondycji opóźnienia, kiedy nic nie dzieje się ‘w czas’”.

Pojawia się tu „efekt opóźnienia”. A. BielikRobson, Słowo i trauma: czas, narracja, tożsamość, „Teksty Drugie” 2004, nr 5, s. 25.

61 A. Skotnicka, Szczelina. Bohater współczesnej prozy rosyjskiej i jego światy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2020, s. 102.

62 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 347.

63 Tamże, s. 174.

64 Tamże, s. 172.

65 Znam to uczucie. Doświadczałem niekiedy mdłości, podróżując po dawnych terytoriach Gułagu na Dalekiej Północy, gdzie ludzkie kości nie zostały pogrzebane.

Wrażenia bywały na tyle intensywne, że budziły bezwarunkowe odruchy cielesne.

Pozwolę sobie zacytować fragment własnej książki: „W Norylsku wydarzył się koniec świata. Człowiek umarł, a jego piszczele, żebra i czaszki zmieszały się z hałdami hut. Przemienił się w Menschenmaterial, materiał ludzki. Surowiec wtórny, żwir, dym i rzyg. Czas był pusty, bo niczego już w sobie nie krył. Przyszłość jako horyzont sensu przestała mieć sens. Można było dalej być, ale to nie miało znaczenia. To było życie po śmierci. Życie hałd, czarnego nieba i kości. Nie zostawało nic do zrobienia. Słupy wysokiego napięcia przewodziły prąd, rurami płynęła ciepła woda, po cmentarzu jeździły samochody, ale świat już nie istniał.

Została tylko ta breja, ten postludzki żwir, rdza i beton. Paw na asfalcie. Wszystko się zmieszało, zbiło w jednolitą masę. I ta masa, cały ten Menschenmaterial krążył
w deszczu, spływał ulicami, osypywał się z hałd, zsuwał się do wykopów, odłamywał
od fasad. Leżałem pod kocem w hotelu Norilsk i nachodziły mnie mdłości. Szybko połykałem ślinę, żeby nie zwymiotować samym sobą”. M. Milczarek, Donikąd.

Podróże na skraj Rosji, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019, s. 254–255.

108

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

„nie był stanem świętości, lecz ucieczką od śmierci”66. Koresponduje
to z rozważaniami o „nagim życiu” Giorgio Agambena z Homo sacer.

Homo sacer to człowiek odarty z wszelkiej nadwyżki, sprowadzony do
czystej biologii, surowca — „ludzkie życie, które można zabić i które-
go nie można złożyć w ofierze”67. Zabójstwo jest dozwolone i bezkar-
ne, a ofiara niedozwolona — człowiek jest „podwójnie wykluczony”68,
znajduje się poza prawem ludzkim, a jednocześnie zostaje wyłączony
z porządku sakralnego, boskiego. Staje się „nagim życiem”, ludzkim
surowcem, biologicznym odpadem. Jego śmierć nie jest na dobrą spra-
wę śmiercią, ponieważ nie podlega jakiemukolwiek prawu: „Przemoc
ta — niedające się usankcjonować zabójstwo, które każdy na nim może
popełnić — nie pozwala się zakwalifikować ani jako ofiara, ani jako
morderstwo, ani jako wykonanie wyroku, ani jako świętokradztwo”69.

U Lebiediewa śmierć została wymazana. Nie dopełniono towarzy-
szących jej obrzędów, nie przeprowadzono pogrzebu. Ludzie zniknę-
li, „przepadli bez wieści”70, a państwo nawet nie poinformowało o ich
zgonach. Żałoba została przez to zablokowana71. I teraz ludzie ci tkwią w lodzie w stanie nieokreślonym — ani żywi, ani martwi. Potrakto-wanie życia jako biosurowca sprawia, że śmierć nie może nastąpić,
dokonać się w pełni. Zacytujmy Lebiediewa:

Śmierć — to nie zniknięcie, nie nagłe przejście od obecności do nieobecności; umiera tylko człowiek, ale ci, którzy są wokół, powinni zwieńczyć jego śmiertelny trud smutkiem i opłakiwaniem; dziewięć dni, czterdzieści dni — to część w y d a -
r z e n i a ś m i e r c i, którą zwieńczają żywi. A jeśli żywi i martwi są rozdzieleni

— to niedokończenie i ten wiecznie trwający moment zamieniony w lód zaciskają bieg czasu72.

Autor Granicy zapomnienia powiada wprost, że żałoba nie dokonała się, a zatem śmierć nie została zakończona i pracuje nadal. Powra-66 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 348.

67 G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, przeł. M. Salwa, Prószyński i Ska, Warszawa 2008, s. 116.

68 Tamże, s. 115.

69 Tamże.

70 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 348.

71 Etkind zauważa, że „stan nieokreśloności spowodowany niewiedzą” o losach aresztowanych ma charakter „patologiczny” i pozostaje „destrukcyjny zarówno dla egzystencji żywych, jak i dla pamięci o zmarłych”. W rezultacie praca żałoby podlega „wypaczeniu”, nie może się dopełnić. А. Эткинд, Кривое горе…, s. 32; przeł. MM.

72 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 348.

109

MICHAŁ MILCZAREK
ca pod postacią „niesamowitego”, nawiedza nas niczym nieproszony
gość, upiór. Umarli wiodą widmową egzystencję, nachodzą nas i za-
rażają śmiercią, bo nie pomogliśmy im odejść na zawsze. Jak ujął to

Etkind: „Rosja to kraj, w którym miliony ofiar pozostają niepocho-
wane, a wyparci powracają pod postacią zombie”73. Zombie — czyli
w stanie pośrednim między życiem a śmiercią: ani żywi, ani martwi.

Istoty te domagają się pogrzebu i żałoby. Śmierć musi zostać uznana
za śmierć i opłakana, a tym samym dopełniona. W przeciwnym wy-
padku skazujemy i siebie, i zmarłych na uwięzienie w pustej szczeli-
nie pomiędzy życiem a śmiercią. Wtedy życie zrasta się ze śmiercią
i powraca w błędnym kole widmowego czasu, a trupia krew krąży w żyłach pompowana przez czarne serce traumy.

Zombie przeraża, budzi strach, bo pozostaje istotą niechcianą,
niepamiętaną, wypartą. Im bardziej usuwamy go ze świadomości

— tym bardziej staje się upiorny. Jeśli jednak przestaniemy go ru-
gować i odpędzać — dostrzeżemy w nim nieopłakane widmo zmar-
łego. Powtarzające się nawiedzenia przez „niesamowitych” zombie
zamienią się wtedy w symboliczną i realną identyfikację zmarłych

— rozpoznamy ich „niewidome twarze”. Należy kierować się tu
radą Derridy, który pisał, że powinniśmy „nauczyć się żyć z widmami”74. Ekonomia śmierci powoduje bowiem, że zmarli pozosta-
ją z nami pod postacią widm: z a w s z e j u ż [ toujours déjà] żyjemy z widmami. Deklarację tę należy rozumieć nie jako tezę ontologiczną,
ale, przeciwnie, jako podważenie ontologii. Jest to postulat etyczny
i polityczny zarazem: „byciez widmami byłoby również […] p o l i -
t y k ą pamięci, dziedzictwa i pokoleń”75. Politykę tę należy realizować

„w imię s p r a w i e d l i w o ś c i”76 i z poczuciem „o d p o w i e d z i a l -
n o ś c i przed widmami”77. Apel Derridy prowadzi poza „ż y w ą t e -
r a ź n i e j s z o ś ć”78 oraz „wszelką obecność jako obecność dla siebie”79. Czyli — w szczelinę:

Trzeba będzie zatem nauczyć się duchów. Nawet — i szczególnie — jeśli to coś, o czym mówimy, czyli widmowość, n i e i s t n i e j e. Nawet — i szczególnie — je-73 А. Эткинд, Кривое горе…, s. 34. (Przekład autora artykułu).

74 J. Derrida, Widma Marksa, przeł. T. Załuski, PWN, Warszawa 2016, s. 12.

75 Tamże, s. 13.

76 Tamże.

77 Tamże.

78 Tamże, s. 14.

79 Tamże.

110

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

śli ta widmowość, nie będąc ani substancją, ani esencją, ani egzystencją, n i g d y n i e j e s t o b e c n a i t e r a ź n i e j s z a j a k o t a k a80.

O tak pojętą „politykę pamięci” w kraju „niepamięci” upomina się Lebiediew. I podróżuje na Północ śladami widm, aby oddać im sprawiedliwość oraz ich opłakać. Bohater Granicy zapomnienia wie, że musi dotrzeć do kresu — geografii, ziemi, przeszłości i dziedziczonej
traumy. Nie mogąc wydostać się z oblodzonego wypłuczyska, kopie
w nim dół — suchym konarem ryje „grób w grobie”81. Wydaje się, że
czeka go tylko śmierć, ale właśnie na najczarniejszym dnie odnajdu-
je ratunek: „wyjście”82. Żeby odbić się od dna, należy na nie wpierw
zejść — tak aby pod spodem nie pozostało już nic ukrytego. Trzeba
dotrzeć do najgłębszego punktu traumy, do kresu niepamięci. Wyba-
wienie — paradoksalnie — ofiarowują zmarli. Zakleszczony w wiecz-
nej zmarzlinie człowiek, na którego upadł pogrążający się w śmierć
bohater, zmarł z siekierą w rękach. Ciepło ciała bohatera ogrzało go,
uwalniając siekierę z rąk zmarłego. Owo ciepło wytworzyła praca ża-
łoby. Transfer ciepła tamuje i anuluje transfuzję krwi. Wektory książ-
ki i czasu odwracają się — z najgłębszego poziomu dna można iść tyl-
ko do góry: „Wyrąbałem stopnie w lodzie; byłem pierwszym, któremu
udało się wydostać z tej jamy — i czułem, że wyrwa po tym wszystkim
zamknie się, zniknie, rozmyje w wysokiej wodzie; żywi i martwi spo-
tkali się i moje ciepło stało się ich ciepłem”83.

Bohater pojednał się z widmami zmarłych. Ciepło życia grzebie
przeszłość i wyzwala przyszłość. Trauma zostaje pokonana. Zmar-
li opłakani. Po kilku kolejnych wspomnieniach o charakterze wizji,
w których dokonuje się symboliczna akceptacja losu i rzeczywistości, bohater dociera łodzią na wody Oceanu Lodowatego — i czuje, że
uwolnił się od spuścizny, powrócił do samego siebie, przezwyciężył
rozpołowienie: „odczułem, że szaleństwo ustępuje, jego gorączka od-
chodzi i krwi Drugiego Dziadka […] już we mnie nie ma”84.

Tkwiący w książce Lebiediewa trup został pochowany.

80 Tamże, s. 12.

81 S. Lebiediew, Granica zapomnienia…, s. 348.

82 Tamże.

83 Tamże, s. 354.

84 Tamże, s. 368.

111

MICHAŁ MILCZAREK

REFERENCES

Adamiec, Jacek. “(Nie)pamięć historyczna” <https://kultura.poznan.pl/mim/kultura/news.html?co=print&id=129810&instance=1200&lang=&parent=&category=9>.

Agamben, Giorgio. Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie. Transl. Salwa, Mateusz. Warszawa: Prószyński i Ska, 2008.

Antologia studiów nad traumą. Transl. Bilczewski, Tomasz, Bojarska, Katarzyna, Burzyński, Jan, KowalczePawlik, Anna, and RejniakMajewska, Agnieszka.

Kraków: Universitas, 2015.

Artwińska, Anna. “Transfer międzypokoleniowy, epigenetyka i ‘więzy krwi’: O ‘Małej Zagładzie’ Anny Janko i ‘Granicy zapomnienia’ Siergieja Lebiediewa. Teksty Drugie, 2016, no. 1.

BielikRobson, Agata. “Słowo i trauma: czas, narracja, tożsamość.” Teksty Drugie, 2004, no.5.

Coles, Prophecy. The uninvited guest from the unremembered past. An exploration of the unconscious transmission of trauma across the generations. London: Karnac Books, 2011.

Derrida, Jacques. Pismo i różnica. Transl. Kłosiński, Krzysztof. Warszawa: KR, 2004.

Derrida, Jacques. Widma Marksa. Transl. Załuski, Tomasz. Warszawa: PWN, 2016.

Druz’ya: Nikolay V. Kononov — Sergey Lebedev. 21.12.2016 [ Друзья: Николай

В. Кононов — Сергей Лебедев] <https://www.colta.ru/articles/society/13 431druzyanikolayvkononovsergeylebedev>.

Etkind, Aleksandr. Krivoye gore. Pamyat’ o nepogrebennykh, Transl. Makarov, Vladimir. Moskva: Novoye Literaturnoye Obozreniye, 2016 [Эткинд, Александр.

Кривое горе. Память о непогребенных. Перевод. В. Макаров, Владимир.

Москва: Новое Литературное Обозрение, 2016].

Filimonov, Andrey. Zhizn’ na ostrove smerti. Nazinskaya tragediya — odna iz samykh strashnykh stranits v rossiyskoy istorii XX veka. [А. Филимонов, Жизнь на острове смерти. Назинская трагедия — одна из самых
страшных страниц в российской истории ХХ века] <https://www.sibreal.

org/a/zhiznnaostrovesmerti/29293884.html>.

Foucault, Michel. Filozofia, historia, polityka. Transl. Leszczyński, Damian; Rasiński, Lotar. Warszawa: PWN, 2000.

Freud, Sigmund. Pisma psychologiczne. Transl. Reszke, Robert. Warszawa: KR, 1997.

Freud, Sigmund. Poza zasadą przyjemności. Transl. Prokopiuk, Jerzy. Warszawa: PWN, 2012.

Freud, Sigmund. Technika terapii. Transl. Reszke, Robert. Warszawa: KR, 2007.

Kowalska, Martyna. “Powieść generacyjna jako konfrontacja z ‘pierwszą pamięcią’

(‘Granica zapomnienia’ Siergiej Lebiediew).” Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU 2022, Vol. XVIII.

Lebiediew, Siergiej. Granica zapomnienia. Transl. Szymczak, Grzegorz. Warszawa: Claroscuro, 2018.

Milczarek, Michał. Donikąd. Podróże na skraj Rosji. Wołowiec: Czarne, 2019.

Najder, Łukasz. “Zawsze wchodzą.” Tygodnik Powszechny, 15.08.2022 <https://
www.tygodnikpowszechny.pl/zawszewchodza–177636>.

Od pamięci biodziedzicznej do postpamięci. Szostek, Teresa, Sendyka, Roma, and Nycz, Ryszard. (Eds.). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2013.

112

KREW ROSYJSKIEJ GEOGRAFII…

Podoroga, Valeriy. Vremya Posle. OSVENTSIM i GULAG: Myslit’ absolyutnoye Zlo. Moskva: Izdatel’stvo “Logos”, 2015 [Подорога, Валерий. Время После.

ОСВЕНЦИМ и ГУЛАГ: Мыслить абсолютное Зло. Москва: Издательство

“Логос”, 2015].

Skotnicka, Anna. Szczelina. Bohater współczesnej prozy rosyjskiej i jego światy.

Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2020.

Stiepanowa, Maria. “Od wyniku tej wojny zależą losy wszystkich i każdego, nie tylko Ukrainy i Rosji”. Transl. Sowińska, Agnieszka. Gazeta Wyborcza, 2.04.2022.

<https://wyborcza.pl/7,179012,28290215,rosyjskapisarkamariastie-
panowaodwynikutejwojnyzaleza.html>.

Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Antologia. Domańska, Ewa. (Ed.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.

Wodziński, Cezary. Światłocienie zła. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, 1998.

Zywert, Aleksandra Maria. “Czarna dziura. (Siergiej Lebiediew ‘Granica zapomnienia’).” Przegląd Rusycystyczny 2020, no. 3 (171).

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15393

MAGDALENA OCHNIAK

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6607-3067

Uniwersytet Jagielloński

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY:

WYBRANE ESEJE DMITRIJA ZAMIATINA

THE JOURNEY AS A METAGEOGRAPHICAL IMAGE: SELECTED ESSAYS BY DMITRY ZAMYATIN

Dmitry Zamyatin (born 1962) is a contemporary Russian geographer and culturologist and also a specialist in cultural an-thropology, geopolitics, marketing, and territorial branding. As a researcher and scientist, he is known in Russia primarily for popularising the concepts of humanistic geography and metageography. He has presented his concept of metageographical research (an interdisciplinary field at the borderline of science, philosophy and art) for years as a researcher and as a populariser and author of essays. The essays written over the years were collected and published in 2011 in the volume In the Heart of the Air. In this article, the concept of travel as a metageographical image and the way in which the traveler models and creates space is explored on the material of selected essays by the Russian metageographer.

Keywords: Dmitry Zamyatin, metageography, essay, journey, image

А я бы ушёл в метагеографию, в пространствен
ную антропологию — как учёный, имею в виду.

А как эссеист — я вообще свободен, пишу, что хочу1.

Dmitrij Zamiatin urodził się w roku 1962 i dzieciństwo spędził w po-
łożonym na Uralu mieście o utajnionej nazwie „Swierdłowsk45”

(obecnie — Lesnoj), które do dziś zachowało status miasta zamknię-
tego2 i jego funkcjonowanie pozostaje w gestii Federalnej Agencji 1 Motto do artykułu, które można też potraktować jako twórcze credo Dmitrija Zamiatina pochodzi z obszernego wywiadu, którego udzielił on Oldze Balla w 2014
roku: О. Балла, Интервью с (мета)географом Дмитрием Замятиным, https://gertman.livejournal.com/158468.html (05.02.2023).

2 Kwestię szeroko rozumianych „terytoriów zamkniętych” (ЗАТО — закрытые
административно-территориальные образования) w Rosji regulują stosowne
przepisy, np.: ustawa Электронный фонд правовых и нормативнотехни

114

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

Energii Atomowej „Rosatom” (Государственная корпорация по
атомной энергии „Росатом”). Tam właśnie w zakładzie, wokół któ-
rego wyrosło miasto nieistniejące później przez całe dziesięciolecia na oficjalnych mapach, pracowali przez wiele lat rodzice Dmitrija Zamiatina3. Wspominam o charakterze tego miasta ulokowanego na
pograniczu Europy i Azji, ponieważ wydaje się, że życie w przestrzeni
o tak dziwnym i zagadkowym charakterze, a następnie kilkukrotne
przeprowadzki w inne regiony kraju, miały wpływ na rozwój nauko-
wych i kulturowych zainteresowań Dmitrija Zamiatina4 — człowieka
o wiedzy wszechstronnej, legitymującego się dziś dwoma dyploma-
mi: geografa (doktorat — 1989) i kulturologa (habilitacja — 2005).

Zamiatin jest także pomysłodawcą i założycielem (2004) Cen-
trum Humanistycznych Badań Przestrzeni (Центр гуманитарных
исследований пространства [ЦГИП])5 — pierwszej w Rosji insty-
tucji, która prowadziła badania nad geografią humanistyczną6, dys-
ческих доку ментов, https://docs.cntd.ru/document/9033280 (05.02.2023), które także dość precyzyjnie definiują ich cechy. Są to najczęściej miasta założone i stworzone po to, by zapewnić na ich obszarze bezpieczne funkcjonowanie obiektów wojskowych, instytucji i zakładów produkujących broń masowego rażenia lub materiały promieniotwórcze itp. Budowane często na niedostępnych terenach, utajnione na oficjalnych mapach z licznymi ograniczeniami dotyczącymi do dziś zarówno mieszkańców, jak przyjezdnych są obszarami „skażonymi” dosłownie i metaforycznie swoją przeszłością. Ograniczenia swobód obywatelskich oraz przemieszczania się w przestrzeni wprowadzane odgórnie przez państwo w imię bezpieczeństwa obronności kraju musiały mieć wpływ na mentalność setek tysięcy (czy nawet milionów) ludzi żyjących w takich miastach. Swój pobyt w jednym z zamkniętych miast, Norylsku, opisał w niezwykle realistyczny i wyjątkowo

„soczysty” sposób Michał Milczarek w książceeseju Donikąd (M. Milczarek, Donikąd. Podróże na skraj Rosji, Wydanie II, Wołowiec 2022, s. 200–259).

3 Na początku lat 70. rodzina przeniosła się ze Swierdłowska45 do miasta naukowców, czyli Obninska (pod Moskwą), gdzie rodzice kontynuowali pracę zawodową.

4 Zamiatin sam o tym wspomina w wywiadzie: „Тут дело скорее в психо
геобиографии. Я не москвич; жил в детстве на Урале, закончил Московский
университет, потом работал в Ярославском педагогическом институте.

Я вообще изначально был гуманитарием, много читал, любил историю
и литературу. Поступил в МГУ на экономическую географию Советского

Союза — хотел на социальноэкономическую географию зарубежных стран,
но немосквичей туда не принимали”. Podaję za: О. Балла, Интервью с (мета) географом…

5 Instytucja ta później została „zreorganizowana” przez rosyjskie ministerstwo kultury i przestała istnieć w roku 2013.

6 Jak wyjaśnia sam Zamiatin w streszczeniu opublikowanego w Polsce artykułu

„Geografia humanistyczna — interdyscyplinarny kierunek naukowy, badający różne sposoby interpretacji przestrzeni ziemskiej podlegającej ludzkiej inge115

MAGDALENA OCHNIAK
cypliną, której podwaliny w Rosji w 1999 roku zaczął kształtować właśnie Zamiatin7. Napisał sześć monografii poświęconych proble-matyce geografii humanistycznej oraz przestrzeni: Моделирование
географических образов: Пространство гуманитарной гео
гра фии (1999), Гуманитарная география: Пространство
и язык географических образов (2003), Власть пространства
и пространство власти, Метагеография. Пространство
образов и образы пространства (obie z roku 2004), Культура
и пространство. Моделирование географических образов

(2006), Постгеография: Капитал(изм) географических обра
зов (2014). Jest także autorem koncepcji metageografii, specjalistą w zakresie antropologii kulturowej, geopolityki, marketingu i bran-dingu terytorialnego. Poza wspomnianymi monografiami naukowy-
mi oraz kilkuset artykułami o charakterze naukowym i popularyza-
torskim przez wiele lat (od 1995 roku) pisał eseje, które ukazywały
się na łamach licznych czasopism („Новая Юность”, „Октябрь”,

„Воздух”, „Зеркало” i in.). Był członkiem klubu eseistów (Эссе
клуб) oraz grupy literackiej pod nazwą „Путевой журнал”. Znacz-
na część jego esejów została opublikowana w wydanym w 2011 to-
mie zatytułowanym В сердце воздуха: к поискам сокровенных
пространств. Tytuł tego zbioru, który został zapożyczony z jedne-go ze znajdujących się w nim esejów, można by przełożyć na polski
jako „W sercu powietrza: o poszukiwaniu sekretnych przestrzeni”.

„Serce powietrza” można tu interpretować jako centrum, środek, ją-
rencji, nie wyłączając ingerencji intelektualnej. Podstawowe terminy, którymi posługuje się geografia humanistyczna, to: pejzaż kulturowy (także etnokulturowy), regionalna (przestrzenna) tożsamość, przestrzenny lub lokalny mit (mitologia regionalna)”. Podaję za: Д. Замятин, На пути к геоспациализму.

Пространство и цивилизация в зеркале гуманитарной географии, „Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU” 2017, t XIII, s. 9. O różnicach pomiędzy ‘zachodnim’ i rosyjskim pojmowaniem geografii humanistycznej (zwanej odpowiednio „гуманистической” oraz „гуманитарной географией”) można przeczytać w cytowanym tu już kilkakrotnie wywiadzie z Zamiatinem: О. Балла, Интервью с (мета)географом…

7 Pytany w wywiadzie o to, czy jest on autorem samego pojęcia „geografia humanistyczna” odpowiedział „Думаю, нет. В конце 90х почти одновременно
вышли статья Владимира Каганского о региональном гуманитарногеогра
фическом анализе и моя книга Моделирование географических образов: Пространство гуманитарной географии. Несколько людей решили, что
этот термин удобен, чтобы отличать то, что формируется у нас — пусть оско
лочно, фрагментарно — от происходящего на Западе. Всё же есть специфика”.

Patrz: О. Балла, Интервью с (мета)географом…

116

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

dro (ale też i sens) przestrzeni, ku któremu dąży artysta próbujący
tę przestrzeń poznać i opisać. W omawianym eseju padają bowiem
następujące słowa:

География искусства: возможность исследования экзистенциальных ситу-
аций творца, художника в месте, где он находится/находился, пребывал, творил. Бытие местом, бытиевместе: географизация искусства означает,
что художник, творец не только преобразует свое место — он размещает
свое искусство и размещается им. Место художника как географический
образ — это ментальное ядро географии искусства8.

Wspomnianą publikację doceniła także w 2011 roku kapituła jury
konkursu nagrody literackiej im. Andrieja Biełego, która przyznała Zamiatinowi główną nagrodę w kategorii „badania humanistyczne”

(гуманитарные исследования).

Tom В сердце воздуха nie ma jednorodnego charakteru. Na ponad 400 stronicach zebrane zostały 93 eseje. Z anonsu wydawnicze-
go na odwrocie strony tytułowej możemy dowiedzieć się, że zawarte
w tomie eseje, zarówno literackie jak i geopoetyckie, są poświęcone
obrazowemu postrzeganiu przestrzeni, czyli metageografii:

В книге представлены геопоэтические и художественные эссе, посвященные
географическому воображению, образному восприятию пространства, метагеографии — попытке выйти за пределы непосредственного видения зем-
ных ландшафтов, в том числе — в русской литературе. Образы российского
пространства интерпретируются в различных социокультурных контекстах.

Благодаря этому возникает новый, живой ракурс восприятия исторического
ландшафта. Жанр эссе, полноценно представленный в данной книге, явля-
ется в настоящее время одним из наиболее интересных и наиболее перспек-
тивных для гармоничного развития современной русской литературы (s. 4).

Sam twórca, próbując wyjaśniać swym czytelnikom i odbiorcom isto-
tę metageografii, dziedziny niezbyt jeszcze rozpoznawalnej wśród ba-
dań humanistycznych, stwierdza, że jest ona pojęciem jednoczącym
naukę i sztukę, gdyż jest zorientowana na artystyczne odbieranie rze-
czywistości:

[…] тут можно вспомнить Аристотеля: метафизика — то, что после физи-
ки. Так вот, метагеография — то, что „после” географии. С одной стороны, 8 Д. Замятин, В сердце воздуха. К поискам сокровенных пространств: Эссе, Издво Ивана Лимбаха, СанктПетербург 2011, s. 371–372. Wszystkie cytaty z omawianych tu esejów Zamiatina przytaczane są za tym wydaniem, numer strony podawany jest w nawiasie po cytacie.

117

MAGDALENA OCHNIAK
она базируется на академических дискурсах, на гуманитарной географии,
с другой — ориентируется на художественное восприятие мира, на сакраль-
ную географию, которая тоже не в чистом виде орудует позитивистскими
дискурсами. Поэтому она — в двух мирах одновременно: науки и искусства.

В ней есть моменты развития пространства и по горизонтали, и ввысь — по
сакральной вертикали: отношения между Землёй и Небом. Метагеография
есть и на Западе. Там, правда, это не целенаправленный академический
дискурс, скорее искусство. Но и здесь никакого направления нет. Есть по-нятие, описывающее зыбкую область между академическим дискурсом
и искусством9.

Wspomniana niejednorodność tomu polega na tym, że eseje po-
wstałe w różnych latach aktywności pisarskiej Dmitrija Zamiatnia, zostały przez niego tematycznie pogrupowane w dwie części oraz
dziesięć rozdziałów. Część pierwsza zatytułowana jest Инспектор
земных образов i zawiera cztery rozdziały (bloki tematyczne) Ландшафт и бытие, Россияобраз, Образ и империя oraz Пространство и сферы. W skład części drugiej, zatytułowanej Метагеография: образы и определения wchodzi sześć rozdziałów:

Метагеографический словарь, Гений и место, Метагеография
русской литературы, Русское письмо, Макеты неизвестности
oraz Геокаллиграфия.

Fragment tomu, który przyciągnął moją uwagę i który stanie się
tu przedmiotem refleksji, to umieszczony na początku części drugiej rozdział Метагеографический словарь zawierający osiem esejów zatytułowanych odpowiednio: Страна, Путешествие,

Географическая карта, Граница, Город, Столица, Петер бург
oraz Русские столицы. I chociaż tytuł rozdziału ( Метагеогра
фический словарь) sugerowałby, że mamy do czynienia ze słowni-
kowym opracowaniem, które wyjaśni nam znaczenie zdawałoby się
kluczowych dla każdego podróżnego terminów — tu je przypomnę:

kraj, podróż, mapa geograficzna, granica, miasto, stolica, Petersburg oraz rosyjskie stolice — to jego narracja odbiega od konwencji przyjętej w encyklopediach.

Być może eseje te były szczególnego rodzaju pisarskimi wpraw-
kami Zamiatina, który przez pewien czas nosił się z zamiarem stwo-
rzenia takiego właśnie słownika metageograficznego. Ponieważ jak
sam przyznawał w wywiadzie, nie jest encyklopedystą i nie potrafi pisać profesjonalnych haseł („увы, сам я — не энциклопедист и не
систематизатор. Энциклопедические статьи — это же жёсткие

9 Por.: О. Балла, Интервью с (мета)географом…

118

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

стандарты. А я, человек искусства, создавать их не могу”10), do planowanego słownika zaprosił liczne grono specjalistów i naukowców. Ich prace leksykograficzne, projektowane jako zaczątek słowni-
ka, zostały opublikowane w latach 2005–2010 na łamach kolejnych roczników redagowanego przez Zamiatina almanachu noszącego nazwę „Гуманитарная география”11 („Geografia humanistyczna”). Nie-
stety bardzo niski nakład i ograniczony zasięg almanachu wpłynął na
to, że nie trafił on do szerszego grona badaczy zainteresowanych tą te-
matyką. Nie wiem też, czy słownik ten ukazał się jako osobna książka.

Czym zatem jeśli nie zbiorem haseł encyklopedycznych jest Słownik metageograficzny Zamiatina? Są to krótkie i niespieszne opowieści o tworzeniu się w świadomości podróżującego podmiotu prze-
strzeni i jej obrazu12. W esejach Zamiatin przywołuje co prawda te 10 Tamże.

11 Numery 1, 3, 5 i 6 almanachu można znaleźć na stronie internetowej Instytutu Dziedzictwa https://heritageinstitute.ru (Институт Наследия — Российский
научноисследовательский институт культурного и природного наследия
имени Д. С. Лихачёва), którego częścią było przez lata Centrum Humanistycznych Badań Przestrzeni założone przez Zamiatina.

12 Sporą trudność sprawia próba określenia tematyki poszczególnych esejów.

Teksty są bowiem słownymi wariacjami, łamigłówkami, intelektualnymi grami językowymi z kluczowym znaczeniem, które kryje się zdaniem Zamiatina w każdym z tytułowych pojęć. Esej Страна traktuje o rozdźwięku między obrazem kraju prezentowanego przez kartografa jako płaski kontur na mapie i plastycznym wielowymiarowym obrazem widzianym „z wnętrza mapy” przez mieszkańca lub podróżnika. W eseju Путешествие mamy do czynienia z próbą ukazania różnic pomiędzy turystą i podróżnikiem, zaś ich obrazy prezentowane są w duchu dawnych sentymentalnoromantycznych podróży po
świecie. Географическая карта to esej o mapie jako przedmiocie estetycznym, artystycznej wizji pejzażu i przestrzeni, którą dawniej próbowano wcisnąć w ciasną ramę stronic atlasu, a która dziś umiera przez hegemonię cyfryzacji i trójwymiarowego obrazowania komputerowego. W eseju Граница znajdziemy erudycyjne pasaże o próbach wyznaczenia granic granicy oraz o jej (jako zantropomorfizowanego bytu) zdolnościach realnego dzielenia przestrzeni.

W podobnym duchu snuje się opowieść w eseju Город: rozważania o ekspansywnej naturze miasta wzbogacone są metaforycznymi wizjami miastaośmiornicy sięgającej mackami po kolejne fragmenty nieoswojonej jeszcze przestrzeni.

Ciekawe cechy stolicy państwa prezentuje Zamiatin w eseju o tym samym tytule ( Столица). Jego zdaniem bycie głównym miastem w państwie czyni ze stolicy

„tymczasową”, „chwilową” przestrzeń poza i ponad granicami kraju, która jak kameleon próbuje przystosować się do sytuacji, w której się znalazła. Z kolei w eseju Петербург zawarta jest gorzka refleksja o północnej stolicy, mieście introwertycznym, sztucznym, zbyt europejskim, by pasował do rosyjskiego krajobrazu. Ostatni z cyklu, ósmy esej, traktuje o rosyjskich stolicach ( Русские
столицы) w dość szerokim sensie: zarówno o tych mianowanych oficjalnie, jak 119

MAGDALENA OCHNIAK
same pojęcia, o których traktują jego monografie i artykuły nauko-
we, jednak tutaj — dzięki odmiennemu użyciu języka — zyskują one
poetycki wydźwięk, brzmią jak upoetyzowana, sentymentalna bądź
romantyczna narracja o podróży i przestrzeni, jak wyjątkowo uniwer-
salny przewodnik po zmitologizowanej przestrzeni. A więc Zamiatin
w omawianych esejach co prawda opowiada o przemierzaniu rosyj-
skiej przestrzeni, jednak jej „rosyjskość”, czyli przyporządkowanie do
określonego, rozpoznawalnego geograficznie miejsca, zwerbalizowa-
na jest tylko w dwóch spośród nich, zatytułowanych Petersburg oraz Rosyjskie stolice (mówiąc o dawnej Rosji raczej trudno jest uniknąć osadzenia przestrzeni miast w konkretnym, nomen omen, „miejscu”

i czasie historycznym) . W przypadku pozostałych tekstów przestrzeń jawi się jako nieskonkretyzowane globalne „wszędzie”, istniejące jakby poza czasem i historią.

W większości z tekstów Zamiatina przestrzeń unaocznia się jako
coś żywego, gotowego w każdej chwili zmienić swój kształt i cechy.

Jak granica z eseju pod tym samym tytułem, starająca się zmienić przestrzeń, którą definiuje:

[…] граница работает, движется и дышит. Общий принцип ее жизни — не
давать жить другим границам, ибо на каждую законную границу есть не
менее одной незаконной, неофициальной, неформальной, невидимой гра-
ницы. Вообще, границы стараются ограничивать друг друга, оставляя пре-
дельно наивное пространство в дураках (s. 169).

Czy też miasto opisane w eseju Город, którego struktura ma magiczne cechy:

Структура города имеет волшебное свойство: она растягивает и приближа-
ет ко мне точки цветоносного, распускающегося орхидеей мира, но в то же
время она стягивает и сосредоточивает перед моим внимательным умозри-
тельным взглядом вакханалии вышедшего из себя облака образов (s. 172).

Zamiatin stosuje w omawianych esejach narrację opartą o widze-
nie obrazowe, metaforyczne, upoetyzowane. Spojrzenie narratora
każdorazowo antropomorfizuje przestrzeń, która jest aktywna i od-
działuje na obserwatora. Powiedziałabym nawet, że jej obraz jest wyjątkowo plastyczny, namacalny. Bohater w esejach Zamiatina
nierzadko z trudem brnie przez przestrzeń, która w jednym z esejów
i o ważnych miastach pełniących istotną rolę w historii i społecznym rozwoju kraju.

120

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

( Географическая карта) porównana jest nawet do gęstego kisielu

„карты […] расслаивают, рассекают, растворяют сгустки и комки
земного пространствакиселя” (s. 165). Ów króciutki cytat o prze-
strzenikisielu znajduje też odzwierciedlenie w naukowych artyku-
łach Zamiatina. Jednak w nich myśl zawarta w jednym zdaniu z eseju
przeradza się w cały akapit będący kulturologicznym komentarzem
opisującym interakcję podróżnego i przestrzeni:

Путешествие отличается интенсивностью движения. Пространство вокруг
путешественника фрагментируется им и расщепляется, становясь „паз-зловым” (англ. puzzle — загадка). „Паззлы” пространства образуют вяз-кую среду, сквозь которую держится путь. Уплотняемое путешественни-ком пространство сопротивляется. Путешественник видит объемы, „кубы”

пространства, раздвигая их своими образными усилиями. Путешествие
организует образы пространства. Путешественник движется и в реальном
и в образном пространствах. Чем интенсивнее движение, тем взаимосвя-
заннее эти пространства. Вершина путешествия — тождество реального
и образного пространства, рождение образа путешествия13.

Jak czytamy w tym fragmencie, zdaniem Zamiatina modelowy po-
dróżnik przemieszcza się jednocześnie i w przestrzeni realnej i w prze-
strzeni mentalnej, obrazowej. W ten sposób autor chce podkreślić ważny aspekt podróży w przestrzeni, poprzez przestrzeń, za pomocą
przestrzeni, a więc nieustannej interakcji człowieka z przestrzenią po-
konywaną przez niego w czasie podróży. Autor wspominał też o tym
w 2013 roku w programie Искусство путешествия nagranym dla
stacji radiowej finam.rm. W godzinnej audycji o sztuce podróżowania

Dmitrij Zamiatin powiedział między innymi, że podróż jest pewnym
stanem egzystencjalnym („Путешествие это экзистенциальное
состояние”14) polegającym na wchłanianiu przestrzeni i rozpływa-
niu się człowieka w niej („впитывание пространства, растворение
в пространстве”15), co więcej, ta interakcja powoduje, że podróżnik
staje się w toku podróży innym człowiekiem: „ты становишься дру
гим человеком в ходе путешествия, если оно у тебя получается”16.

Tak więc wyrazistą cechą poetyki analizowanych esejów jest próba 13 Д. Замятин, Образы путешествий: социальное освоение пространства,

„Социологические исследования” 2002, nr 2, s. 14.

14 Program radiowy „Исскуство путешествия”, Wywiad z Igorem Sidem i Dmitri jem Zamiatinem: https://www.youtube.com/watch?v=Iezr3JfwUEE&ab_
channel=finamfm

15 Tamże.

16 Tamże.

121

MAGDALENA OCHNIAK
opisania nieustannej interakcji człowiekapodróżnika z przestrzenią,
którą, jak sądzę, można nazwać interakcją performatywną17. Ta prze-
strzeń w czasie jej przemierzania, obserwowania i opisywania przez
podróżnika żyje, oddziałuje, wpływa. Jak czytamy w eseju Miasto: Радиальнокольцевой город старается стронуть с места теснины узких улиц
и растревожить, расшевелить покой извилистых закоулков. Город, владе-
ющий рекой, вытаскивает ее из береговой кожи, скальпирует ее и разве-шивает водоносные реликвии пристанямиресторанами и загаженными
пляжиками (s. 172).

Jak zauważa Zamiatin w innym ze swych artykułów — a co po raz ko-
lejny podkreśla aktywne działanie przestrzeni w jego tekstach — me-
tageograficzny obraz podróży cechuje specyficzna „wypukłość”, która
spowodowana jest skupianiem uwagi podróżującego na kulturowych,
emocjonalnych i psychologicznych elementach kształtujących prze-
strzeń wokół niego. Stąd też i wartość oraz znaczenie wszelkiego ro-
dzaju literatury podróżniczej (dzienniki, pamiętniki, zapiski z podró-
ży) zdaniem Zamiatina powinny być oceniane nie z punktu widzenia
jej wiarygodności i zgodności z dostępnymi danymi fizycznogeogra-
ficznymi czy też ekonomicznymi, lecz z punktu widzenia siły obrazu
wytworzonego w czasie podróży18.

Doświadczenie przeżywania przestrzeni u Zamiatina jest, jak widzi-
my, centralnym punktem koncepcji metageografii, którą w dość zwar-
ty i przejrzysty sposób wyłożył w krótkim tekście Метагеография:

на пути к совместности. Zamiatin podkreśla w nim, że meta-
geografia jest dziedziną interdyscyplinarną zarówno w sposobie pre-
zentowania rozważań jak i typie tekstów, które tworzy:

[…] метагеография — междисциплинарная область знания, находящаяся на
стыке науки, философии и искусства (в широком смысле) и изучающая раз-
личные возможности, условия, способы и дискурсы географического мыш-
ления и воображения […]. Для метагеографии в целом характерно смеше-
ние и сосуществование различных текстовых традиций: художественных,
философских, научных; серьезное значение приобрел литературный жанр
эссе, позволяющий наиболее свободно ставить и интерпретировать метаге-
ографические проблемы […]. В концептуальном плане метагеография со-

17 Performatywność rozumiem tu — zgodnie z wykładnią Ewy Domańskiej — jako zmiany w otaczającej rzeczywistości powodowane przez aktywny (sprawczy) podmiot performatywny, który potrafi angażować w działanie nie tylko siebie lecz także inne byty „nieludzkie”. Por.: E. Domańska, „Zwrot performatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 2007, nr 5, s. 48–61.

18 Д. Замятин, Образы путешествий…, s. 16.

122

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

держательно взаимодействует с гуманитарной и культурной географией, геопоэтикой, географией искусства, геофилософией, сакральной географией, архитектурой, мифогеографией, геокультурологией, различными худо-
жественными и литературными практиками19.

Jak więc wynika z powyższego cytatu, esejów Zamiatina nie można
czytać dla fabuły (bo w istocie jej tam nie ma), nie da się ich też czytać szybko, pobieżnie. Tam niemal każde zdanie kryje w sobie intrygu-jącą myśl, w którą należy się zagłębić, przeczytać na głos, podysku-
tować o niej. Olga Balla w recenzji książki В сердце воздуха trafnie zwraca uwagę, że eseje Zamiatina to dość złożona struktura i nie da
się ich czytać pobieżnie:

[…] читать его, надо признать, трудно. К своеобразному вокабуляру Замя-
тина надо еще привыкнуть. Я бы даже сказала прямо — надо выучить —
разгадавши — его язык, который у него, кажется, тоже изобретается (или
сам возникает? — пожалуй это вернее) на ходу20.

Recenzentka zwraca też uwagę na inną ważną kwestię — autor każ-
dorazowo, tworząc esej, dokonuje twórczego eksperymentu i zapisuje
w słowie własne wrażenia z percepcji przestrzeni:

По существу, тексты Замятина (даже: текст, один, большой, в который
складываются, срастаются отдельные тексты, ибо это — система), невзирая
на их поэтический облик, — исследование, притом экспериментальное: ав-
тор ставит эксперимент сразу на трёх (по меньшей мере) объектах — про-
странстве, собственном восприятии и слове — и шаг за шагом протоколиру-
ет его ход. Он исследует возможности всех трёх объектов, проявляющиеся
при одном условии: при их встрече, взаимоналожении21.

Podobny aspekt eseistyki Zamiatina podkreślił Igor Sid (poeta, dzien-
nikarz, podróżnik), wygłaszając krótką laudację na cześć autora, wy-
różnionego w 2011 nagrodą im. Andrieja Biełego:

Эссеистика Замятина — образец „нестрогого” жанра исследования, когда
к новым смыслам автор приходит не путем прямолинейных научных

19 Д. Замятин, Метагеография: на пути к совместности, s. 19–23. Tekst jest umieszczony w katalogu wystawy Метагеография. Пространство — oбраз

— действие, Специальный проект VI Московской биеннале современного
искусства, Москва 2016, https://garagemca.org/programs/library/catalogue/

L33685 (05.02.2023).

20 О. Балла, Книжная полка Ольги Балла, „Новый мир” 2012, nr 1, https://
magazines.gorky.media/novyi_mi/2012/1/knizhnayapolkaolgiballa–4.html (05.02.2023)

21 Tamże.

123

MAGDALENA OCHNIAK
рассуждений, но изогнутым «ходом коня», где связь между исходным
и конечным мыслительными конструктами зачастую оказывается
неуловимой22.

W tym miejscu można by z nutką ironii powiedzieć, że wskazane przez

Sida właściwości są charakterystyczne nie tylko dla tekstów Zamiati-
na, nietrudno rozpoznać je bowiem jako typowe cechy eseistyki jako
gatunku pogranicznego. Jak głosi Słownik pojęć i tekstów kultury:

[…] esej nie prezentuje wyczerpującego podejścia do tematu; charakteryzuje się subiektywizmem ujęcia, dygresyjnym i impresyjnym tokiem wywodu oraz dbałością o oryginalność i artyzm przekazu. Łączy logiczny wywód rozprawy z tokiem aforystycznym i refleksyjnym; chętnie korzysta z form narracyjnych, a niekiedy także lirycznych. Synkretyczny charakter eseju, którym rządzi zasada kojarzenia pomysłów, wymaga od jego twórcy znacznego kunsztu pisarskiego23.

U Zamiatina są przecież widoczne jak na dłoni zarówno erudycyj-ne dygresje i refleksje, oryginalny język, swobodna i niewymuszona
kompozycja, jak i wyrafinowana forma. Wspomniany w słowniko-
wej definicji synkretyczny charakter eseju przejawia się u Zamiatina
w tym, że jego eseje są co prawda narzędziem pozanaukowej ekspresji,
jednak ekspresji ściśle powiązanej z jego wykształceniem, obszarem
badań i zainteresowaniami. Ta wieloaspektowa działalność wpisuje
się w jego autocharakterystykę, której dokonał przy okazji udzielo-
nego w 2014 roku wywiadu. Powiedział wówczas o sobie: „скорее
я учёныйписатель в широком смысле, человек письменного
текста”24. Wspomniane wcześniej wykształcenie jest tu elementem
bardzo istotnym, ponieważ znajduje swoje odbicie w pisarstwie Za-
miatina: nieoczywistym, niejednorodnym, łączącym w sobie wiedzę
geografa i pióro eseizującego kulturologa. Tworzy on szczególnego ro-
dzaju „pismo”, będąc kontynuatorem tradycji rosyjskiego pisarstwa,
wyrosłego ze spuścizny kompletnie odmiennej niż zachodnia, euro-
pejska. Jak zauważa bowiem Zamiatin w jednym ze swych tekstów:

Классическое письмо — это растянутая, протяженная словесная речевая
ткань, позволяющая увидеть ее; текст, возникающий одновременно и внев-
ременно параллельно с этим «текстильным» процессом. […] Русское письмо

22 И. Сид, Слово о Дмитрии Замятине, https://web.archive.org/web/2015 0610203659/http://www.belyprize.ru/?pid=409 (05.02.2023).

23 E. Szczęsna (red.), Słownik pojęć i tekstów kultury, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2002, s. 100.

24 О. Балла, Интервью с (мета)географом…

124

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

не знает текста, текст — продукт латиноязычного письма, западной мета
физики. Густая, вязкая и навязчивая консистенция, плоть русского пись-
ма стремится вылиться, сформоваться просто — в письмо, единое письмо
писем, единообразное послание, закрывающее и, временя, выставляющее
русский язык как пространство25.

Mając w świadomości ten cytat oraz czytając eseje Zamiatina, ma się
wrażenie takiego właśnie przedzierania się przez gęstą od znaczeń i obrazów przestrzeń tekstu, który stara się jak grząskie piaski lub lepka pajęczyna uwięzić odbiorcę, spowolnić lekturę, zatrzymać czytelnika na dłużej ze sobą. Co chwilę napotykamy tam obrazowe sko-
jarzenia, słowne i aforystyczne miniatury zachęcające do powtórnego
niespiesznego czytania, smakowania tekstu, cieszenia się wyobrażo-
nym sobie właśnie wizerunkiem przestrzeni.

Zamiatin niejednokrotnie w omawianych tu esejach skupia się
na słowie, jego brzmieniu, etymologii. Jakby nawlekając korali-
ki na nitkę, zestawia szeregi współdźwięczących słów: „влагать
власть в трещины расстояний” (s. 158), „странности странового
пространства” (s. 158), „пространство слегка притворяется,
позволяя водворить себя в рамки и контуры карты” (s. 163) —
jakby ze zdziwieniem przysłuchiwał się im, jak brzmią. To strate-
gia, która przenika wszystkie jego miniatury. Wszak sam stwierdza
w eseju Путешествие — „Величие путешествия достигается
отречением от права паковать страну в глянец гладкого
текста” (s. 162). Opis podróży zatem nie może być nijaki, bez-barwny, nieciekawy. Ma być gęsty od znaczeń, porównań, obrazów
tworzonych przez podróżnikaopowiadacza, będącego według wizji

Zamiatina „pasażerem nieoswojonej i lekkomyślnej przestrzeni”

(„пассажир неосвоенного и легкомысленного пространства”

s. 162). Podróż weryfikuje bowiem naszą wiedzę uprzednią o eks-
plorowanym miejscu, „innym” miejscu — zgromadzoną na podsta-
wie wcześniejszych, cudzych doświadczeń, lektury cudzych opisów,
wrażeń i doznań. Pozwala nam samodzielnie zbadać i opowiedzieć
przestrzeń, gdyż, jak konstatuje Zamiatin, w XX wieku obrazy geo-
graficzne stały się literackim środkiem wyrażania postawy czło-
wieka wobec świata, a sama podróż — potężną metaforą literacką:

„географические образы стали естественным литературным
средством выражения отношения к миру. Путешествие стало

25 Д. Замятин, Определение геопоэтики, «Октябрь» 2002, nr 4, https://magazines.gorky.media/october/2002/4/geopoetikaigeografika.html (05.02.2023).

125

MAGDALENA OCHNIAK
удобным литературным приемом и мощной литературной
метафорой”26.

A zatem w myśl zarówno teoretycznych rozważań, jak i eseistycz-
nej praktyki Dmitrija Zamiatina — tworząc tekst z podróży i o podróży, nie tylko opowiadamy świat, ale też i go współtworzymy.

Podróż pozwala płaski dwuwymiarowy obraz przestrzeni zaklę-
ty w mapie przeistoczyć w kipiące wrażeniami i obrazami miejsce, zbudować mentalną przestrzeń, ukształtować krajobrazy w pamięci.

Jak plastycznie opisuje to w eseju Путешествие rosyjski metage-
ograf: „глаз путешественника обладает убойной ландшафтной
силой” (s. 160) zaś „дельный путевой человек всегда заменит
один пейзаж на другой, перечертит карту былых пространств”

(s. 162). Metageografpodróżnik jest więc artystą, który potrafiąc pa-
trzeć poprzez, dookoła, poza skraj pejzażu, swoimi tekstami tworzy
szczególnego ro dzaju „pismo w ruchu”. Jak podkreśla bowiem rosyj-
ski autor „путешествия — это письмо в движении, порождающее
образы стран, городов, местностей, проникающие в литературу,
изменяя ее”27.

REFERENCES

Balla, Ol’ga. “Interv’yu s (meta)geografom Dmitriyem Zamyatinym.” [Балла, Ольга.

“Интервью с (мета)географом Дмитрием Замятиным]” <https://gertman.

livejournal.com/158468.html>.

Domańska, Ewa. “ ‘Zwrot performatywny’ we współczesnej humanistyce.” Teksty Drugie, 2007, no. 5: 48–61.

Sid, Igor’. “Slovo o Dmitrii Zamyatine” [Сид, Игорь . “Слово о Дмитрии Замятине”

<https://web.archive.org/web/20150610203659/http://www.belyprize.

ru/?pid=409>.

Słownik pojęć i tekstów kultury. Szczęsna, Ewa (Ed.). Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, 2002.

Zamyatin, Dmitriy. “Na puti k geospatsializmu. Prostranstvo i tsivilizatsiya v zer kale gumanitarnoy geografii.” Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU,2017, vol. XIII: 9–30. [Замятин, Дмитрий. “На пути к геоспациализму.

Пространство и цивилизация в зеркале гуманитарной географии.” Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU, 2017, vol. XIII: 9–30].

Zamyatin, Dmitriy. “Opredeleniye geopoetiki.” Oktyabr’, 2002, no. 4 [Замятин, Дмитрий. “Определение геопоэтики.” Октябрь, 2002, no. 4 <https://magazines.gorky.media/october/2002/4/geopoetikaigeografika.html>.

26 Д. Замятин, Образы путешествий…, s. 21.

27 Tamże, s. 19.

126

PODRÓŻ JAKO OBRAZ METAGEOGRAFICZNY…

Zamyatin, Dmitriy. V serdtse vozdukha. K poiskam sokrovennykh prostranstv: Esse. SanktPeterburg: Izdvo Ivana Limbakha, 2011 [Замятин, Дмитрий.

В сердце воздуха. К поискам сокровенных пространств: Эссе. Санкт

Петербург: Издво Ивана Лимбаха, 2011].

Zamyatin, Dmitriy. “Obrazy puteshestviy: sotsial’noye osvoyeniye prostranstva.”

Sotsiologicheskiye issledovaniya, 2002, no. 2: 12–22 [Замятин, Дми трий.

“Образы путешествий: социальное освоение пространства.” Социоло
гические исследования, 2002, no. 2: 12–22].

Zamyatin, Dmitriy. “Metageografiya: na puti k sovmestnosti.” Metageografiya. Prostranstvo — obraz — deystviye. Spetsial’nyy proyekt VI Moskovskoy biyennale sovremennogo iskusstva. Moskva 2016: 19–23 [Замятин, Дмитрий. “Метагеография: на пути к совместности.” Метагеография.

Пространство — oбраз — действие. Специальный проект VI Московской
биеннале современного искусства. Москва 2016: 19–23 <https://garagemca.

org/programs/library/catalogue/L33685>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15832

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2850-6308

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

СОН О РОССИИ

МИФОЛОГЕМА «ДЯДО ИВАНА» В БОЛГАРСКОЙ КУЛЬТУРЕ И ЛИТЕРАТУРЕ

THE DREAM ABOUT RUSSIA. THE MYTHOLOGY OF “DJADO IVAN” IN BULGARIAN CULTURE AND LITERATURE

The aim of the article is a historical and philological analysis of the mythology of Dyado Ivan (Russia-Liberator) in Bulgarian culture and literature. The faith of the Bulgarian people in the liberating mission of Russia for centuries had a religious character, which is clearly visible both in folklore and in literature. The apogee of mythologization falls on the 19th century — the period of the Bulgarian national revival. Prominent artists of that era (Lyuben Karavelov, Georgi Sava Rakovski, Petko Slaveykov, Ivan Vazov) sacralized the Russian tsars, and wrote about Bulgaria’s ties with Russia using family and love metaphors. Only the war in Ukraine began to verify the centuries-old Bulgarian dream of Russia.

Keywords: myth, Russia, Bulgaria, mission, russophilism

В болгарской национальной мифологи важное место занима-
ют мотивы связанные с Россией. «При всем их разнообразии
самые старые, основные темы — констатирует Николай Аре-
тов — можно свести к двум» взаимосвязанным
фигурам — Дядо Ивана [переводится как «Дед Иван» или «Дедушка

Иван» — Б.З.З.] и Райны, болгарской царевны. […] Не будучи частью од-
ного сюжета, они удачно дополняли друг друга; более того, история Рай-
ны (особенно вариант, связанный с апрельским восстанием [1876 года —

Б.З.З.]) предполагает появление освободителя Дядо Ивана1.

Как, ждущая своего покровителя и освободителя, красивая, но
пассивная Райна, отождествлялась с Болгарией, так ожидаемый

1 N. Aretov, Forging the myth about Russia: Rayna, Bulgarian Princess // Se mantyka Rosji na Bałkanach, ред. J. Sujecka, т. 1, Instytut Badań Inter dyscyplinarnych

„Artes Liberales” Uniwersytet Warszawski & Wydawnictwo DiG, Warszawa 2011, c. 69, 83. Если не обозначено иначе, все переводы мои — Б.З.З.

128

СОН О РОССИИ…

освободитель появлялся в виде активного, мужественного Ива-
на, то есть России2. В данном контексте немаловажным является
замечание Аретова:

Хотя в разной степени генезис обеих мифологем связан с Россией, обе были
последовательно навязаны разными механизмами как русской, так и бол-
гарской пропаганды. Несмотря на то, что обе мифологемы предполагают
довольно негативный образ болгарина, они во многом интериоризирова-
ны, воспринимаются как свои, а попытки быть если не деконструирован-
ными, то хотя бы рационально понятыми, встречают скорее сопротивле-ние, причем не только со стороны русской власти3.

Мифологема «Дядо Ивана» имеет более мощную корневую
базу, связанную с культурой, этносом, традицией и прежде всего
с православной конфессией. Особую популярность она приобре-
ла в доосвобожденский период Болгарии, когда на Россию воз-
лагались надежды сбросить с себя, длившееся почти пять веков,
турецкое иго4. Вопрос о времени и обстоятельствах её возникно-

2 См. там же, с. 69, 71. Ср. иную мысль Аретова: «Возникает неожиданная
аналогия. И англичане, и русские, и сами болгары часто представляют

Болгарию через архетипический образ красивой, но беззащитной девушки,
которую должен вызволить из рук похитителей — неверующих или
злонамеренных иностранцев — другой иностранец, добрый, красивый
и храбрый. Очевидно, что британские образы Балкан, с одной стороны, и болгарские и русские образы болгар, с другой, имеют определенные
сходства, и они явно не случайны. В некоторых красноречивых версиях роль
спасителя отводится благожелательному иноземцу (который, как правило,
является для автора ‘своим’) — Святославу, Деду Ивану, западному князю —
как бы тоже имеющему право на болгарскую корону. Возможно, во всех этих
случаях можно найти ‘империализм воображения’, как удачно выразилась

Голдсуорси. Другой вопрос, могут ли и в какой мере быть прямые связи
между разными вариантами этого сюжетного узла и каково главное
направление воздействия. Третьей, особенно важной проблемой является
готовность болгарской общественности принять и усвоить подобные образы
и мифологемы и, таким образом, ‘самоколонизироваться’». Н. Аретов, Изковаването на мита за Русия. Райна българска княгиня, «LiterNet» 2012,

№ 2, https://liternet.bg/publish8/naretov/rusiia.htm (02.02.2023). Поднятый

Аретовым вопрос «имперского» взгляда на Балканы является главной
темой книги упомянутой им Весны Голдсуорси, см. V. Goldsworthy, Inventing Ruritania. The Imperialism of the Imagination, Yale University Press, New HavenLondon 1998. Ср. M. Todorova, Imaging the Balkans, Oxford University Press, New York 2009 [перв. изд. — 1997].

3 Н. Аретов, Изковаването на мита за Русия...

4 В конце XIV века Второе Болгарское царство было завоёвано Османской
империей. После поражения Турции в войне с Российской Империей в 1878
году Болгария получила частичную автономность. Полную независимость

129

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ
вения оспаривается болгарскими исследователями, в зависимо-
сти от того наделяют они этот миф светским или религиозным
смыслом.

Юрдан Трифонов считает, что характер веры в Дядо Ивана
с самого начала был близок религиозному культу. О том, что
поверье старше второй половины XVIII века, свидетельствуют
черты, которые приписывались Дядо Ивану в народе, например,
представление о российском царерыбаке. Ссылаясь на русско-
го слависта и фольклориста XIX века Владимира Качановского,
исследовавшего фольклор западной Болгарии, Трифонов при-
водит легенду о рыбаке, получившем от болгарского царя пруд.

На протяжении 50 лет царь ловил рыбу и продавал ее местным
жителям. Однажды решил просушить пруд и переменить его
в пахотную землю. Во время раскопок на дне пруда он нашел три
пушки: св. Николы, св. Петра и св. Архангела. Когда ему при-
ходилось бороться с врагом, пушки самостоятельно обращались
в нужном направлении. Таким образом он завоевал много зе-
мель и стал самым могучим царем на земле5.

В сказании, записанном в Македонии, говорится о усилении
значения русского царя в результате того, как двум русским сы-
новьям министров, сознательно бежавшим из России в Констан-
тинополь и притворявшимся обращенными в магометанство,
удалось уговорить султана прислать в Россию Крест Господень
и голову св. Иоанна Крестителя, хранившиеся в султанской каз-
не. Султан послал эти святыни русскому царю в подарок в обмен
на серебряную мечеть с чудесными часами наверху. Этот рассказ
указывает на XVI и XVII века, когда монахи и епископы из раз-
ных мест Турции ездили в Россию за помощью, привозя с собой
мощи, иконы и кресты, которые они оставляли своим щедрым
и благочестивым жертвователям. Этим святыням и русские,
и сами монахи приписывали особую силу и верили, что они при-
влекают на русскую землю милость Божию, даровавшую им свое
гостеприимство6.

Третье Болгарское царство провозгласило только в 1908 году.

5 См. Ю. Трифонов, Историческо обяснение на вярата в «Дяда Ивана»

(Русия) у българския народ, «Библиотека на Славянска Беседа» [София]

1908, кн. 1, с. 26; Памятники болгарского народного творчества, собр.

В. Качановский, вып. І. Сборник западноболгарских песен, Типография

Императорской Академии Наук, СанктПетербург 1882. c. 213–214.

6 По: Ю. Трифонов, Историческо обяснение на вярата в «Дяда Ивана»…, с. 34–35.

130

СОН О РОССИИ…

Для определения времени возникновения веры в освободи-
тельную миссию РоссииДядо Ивана особое значение имеют
проповеди о освобождении Царьграда/Константинополя. После
падения столицы Византии (1453) православные под турецким
игом обратились в сторону Москвы — единственного независи-
мого в то время центра православной ортодоксии. На Руси стали
распространять мнение, что русский царь является наследни-
ком византийского императора. Повесть о взятии Царьграда
турками в 1453 г. Нестора Искандера, участника осады столицы

Византийской империи,

[…] привлекла особое внимание, ибо в ней рассказывалось о пророчестве

Льва Премудрого, гласившем, что «русый» народ освободит Царьград от
неверных. Автор увидел в «русых» — русских. Его толкование было с вос-
торгом принято на Руси как доказательство того, что освободителями Кон-
стантинополя будут русские7.

Стоит заметить, что идею исторической миссии Москва заим-
ствовала непосредственно из Болгарского царства (независи-
мого от Византии), где образовалась профетическая традиция.

Стремясь прославить болгарскую столицу в Тырнове, летопис-
цы объявили её новым Римом, вместо Рима античного. В 1390
году болгарский монах из Тырнова Киприан стал митрополитом
в Москве, тем самым положив начало процессу болгарского вли-
яния. В течение следующего столетия люди и идеи проникали на
север, в Москву, способствуя развитию мессианских амбиций8.

Легитимацией стремлений Москвы к наследству не суще-
ствующего уже второго РимаКонстантинополя была свадьба
царя Ивана III с Софией Палеолог — дочерью брата последне-
го императора Византии. В царствование Ивана III имя «Иван»

распространилось между болгарами и другими православными
народами как имя нового сильного православного правителя,
преемника византийских императоров, владыки обширных зе-
мель и великих богатств, того, который победил татар и не пре-
клонялся перед султаном. Тот фундамент, который заложил

Иван III на вере в освободительную миссию русского народа,

7 М. Геллер, История Российской Империи, т. 1, Издательство «МИК», Москва

1997, с. 151.

8 См., например: Н. В. Синицына, Третий Рим. Истоки и эволюция русской
средневековой концепции (XV–XVI вв.), Издательство «Индрик», Москва

1998.

131

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ
мог бы бесследно исчезнуть, если бы не подкреплялся деяния-
ми славного внука — Ивана IV Грозного. В 1548 году весь право-
славный мир узнал и официально признал, что приобрел своего
царя. В том же году Патриарх Константинопольский Иоасаф по
просьбе Ивана Грозного подтвердил его царский титул, а также
повелел, чтобы его имя упоминалось во всех храмах, где служи-
ли епископы, как некогда упоминалось имя византийского им-
ператора. На балканском полуострове говорили о Иване Гроз-
ном «наш царь Иван»:

Иван IV был самым самодержавным христианским правителем в Европе
того времени. Князья и бояре в страхе и трепете пали к его ногам. Он был
и благочестивей наших старых [болгарских — Б.З.З . ] и византийских царей: в процессиях и во времена покаяния грозный царь являлся в монашеском
одеянии; и из его щедрой руки текли реки даров и золота патриархам, ми-
трополитам и монастырям, брошенным под тяжелое ярмо ислама. Мог ли
быть более идеальный царь для наших предков, а особенно для монахов?

Кто принес им известия о нем? Только такой грозный для магометан и ка-
толиков «Дед Иван», с которыми он еще и воевал, строго благочестивый,
законный наследник престола Константина, — только он мог, по их глубо-
кому убеждению, воздвигнуть крест над «Св. Софией» и раздавить голову
свирепого змея, обвивавшего тело православного христианства и сосущего
его кровь9.

Вышеуказанную позицию оспаривает Иван Снегаров считая, что
миф «Дядо Ивана» наделен светским характером — рождение
данного изображения ученый датирует концом XVIII века и свя-
зывает с появлением русских войск на северовостоке Балкан10.

Согласно концепции Ирины Ф. Макаровой, возникновение ми-
фического образа обусловлено расселением на территории До-
бруджи и на северовостоке Болгарии в конце XVIII столетия ка-
заковстарообрядцев как результат булавинского бунта на Дону
в 1707 году. В фольклоре русского казачества на протяжении
веков бытовали песни об Иване Грозном, в том числе и о казан-
ском походе и о победе над мусульманами. Образ древнего ца-
ряосвободителя мог быть перенят и актуализирован православ-
ными болгарами под турецким игом. Как суммирует Макарова:

«Если ситуация складывалась именно так, то неудивительно,
что среди болгар, сознание которых было хорошо подготовлено

9 Ю. Трифонов, Историческо обяснение на вярата в «Дяда Ивана»…, с. 52.

10 См. И. Снегаров, Културни и политически връзки между България и Русия
през XVI–XVIII вв. , Синодално книгоиздательство, София 1953, с. 25.

132

СОН О РОССИИ…

к восприятию сюжетов мессианского толка, этот образ быстро
нашел многочисленных почитателей»11.

Здесь стоит заметить, что Трифонов, опровергая светский
характер мифологемы, подчеркивает, что ни в XVIII ни в XIX
веках имя Иван не встречается среди русских царей и полко-
водцев. Также обыкновенный русский воин — Иван (популяр-
ное русское имя), с каким сталкивался такой же обыкновенный
болгарин, не мог послужить прототипом хорошего Деда Ивана.

Обиды и ущерб, какие поносили местные жители со стороны
русских солдат иногда сравнивались с турецким насилием. Тем
временем определение «Дядо» вызывает чувства уважения и по-
чтение к авторитету. Поскольку вера болгар в освободительную
силу России приобретала почти религиозный характер, фигура

«Дядо Ивана» однозначно ассоциировалась с царем наделен-
ным божественной мощью.

Несмотря на генезис мифа его распространению и популяр-
ности в болгарском национальном сознании в большой степени
поспособствовала деятельность писателей и публицистов эпохи

Возрождения12. В конце XVIII–начале XIX вв. известный болгар-
ский деятель епископ Софроний Врачанский побывал в России
с политической миссией. Вместе с другими представителями
болгарского народа Иваном Замбиным и Атанасом Николаевым
они посылали письма русскому царю с просьбой принять Болга-
рию под протекторат русского государства. Во время русскоту-
рецкой войны 1810–1812 г. Врачанский неоднократно призывал
своих соотечественников поддержать русские войска, которые
пришли освободить братьевхристиан13. Переломным стал XIX
век, когда многие славянские народы, лишенные своей государ-
ственности, рассчитывали на Россию. Первым документирован-
ным свидетельством мифа «Дядо Ивана», появившимся в эпо-
ху болгарского возрождения, является высказывание Ивана

Селиминского (50ые годы XIX века): «В секретных разговорах

11 И. Ф. Макарова, Болгарский народ в XV–XVIII вв. , КомКнига, Москва 2005, с. 172.

12 Болгарское национальное возрождение (XVIII–XIX вв.) — восстановление
болгарской государственности, которому сопровождались как борьба за
национальную независимость, так бурное возрождение культуры. См.

например: И. И. Стоянов, История на Българското възраждане, Издателство

«Абагар», Велико Търново 1999.

13 См. например: Н. Аретов, Софроний Врачански: живот и дело, Кралица

Маб, София 2017.

133

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ
болгары называют турков зелеными — изза цвета тюрбанов.

Русский в их шифровке — это Иван, а русский император — Де-
душка Иван»14. В литературной практике начала XIX века мифо-
логическая картина Дядо Ивана еще не сформулировалaсь, она
функционирует рядом с другими достаточно распространенны-
ми фразами: «северный ветер», «северное солнце» или «двугла-
вый орел». Известный поэт Добри Чинтулов во время пребыва-
ния в Одессе пишет: «О, ветер северный на Болгарию подуй /
грусть с глаз её развей. / О, солнце северное, / пусть светят твои
лучи» . Однако ни один из этих образов не достиг такой попу-лярности как фигура Дядо Ивана — «северный ветер» и «север-
ное солнце» вероятно изза высокой степени абстракции и ме-
тафоричности, зато „двуглавый орел” мог казаться слишком
официальным, а кроме того ассоциировался с империальными
претензиями царской России. Определение «Дядо Иван» было
достаточно конкретным и фамильярным15.

В первой половине XIX века болгарорусские отношения
новыми идеями обогатило русское славянофильство. Филолог
и историк Юрий Венелин в книге Д ревние и нынешние болгаре
в политическом, народописном, историческом и религолзном
их отношении к россиянам в романтическом духе идеализиро-
вал болгарское прошлое, обращался к русским с просьбой по-
мочь страдающим болгарам, больше всех пострадавшим при ту-
рецком иге. Его работа сыграла особо важную роль в развитии
народного сознания болгар16. Весьма интересно, как замечает

Христо Манолакев, что автор видел смысл говорить о болгарах
только в контексте их отношений к русским. Выводя из небы-
тия малоизвестный русскому читателю славянский народ, Ве-
нелин выделяет и акцентирует присутствие своего в «чужом»,
т.е. доказывает, насколько русские близки к «иностранным»

болгарам»17. Из историконаучных и эмоциональноартисти-
ческих элементов Венелин создавал миф, которым вдохновил
болгарских возрожденских деятелей, прежде всего писателей:

14 По: И. Радев, История на българската литература на възраждането, Издателство «Абагар», Велико Търново 1997, с. 72.

15 См. там же, с. 73.

16 См.: M. Todorova, Imagining the Balkans…, с. 83.

17 Х. Манолакев, За знаците на миналото в българската възрожденска
култура, «LiterNet» 2005, https://liternet.bg/publish/hmanolakev/ruinite.htm (02.03.2023).

134

СОН О РОССИИ…

Петко Славейкова, Добри Чинтулова, Васила Друмева и др.

В 30е годы, когда среди болгар усилился процесс формирова-
ния народного сознания, такой тип эмоциональности был для
болгарского читателя важнее чем научные аргументы. Вокруг
идеи Венелина стали концентрироваться душевные силы бол-
гар18. Один из великих учителей болгарского народа, выпускник

Московского университета Любен Каравелов писал, что благо-
даря Венелину произошло «моральное возрождение» нации19.

Неофит Рилски, ссылаясь на «удивительного» Венелина, про-
славляющего славянскую общность, просит царя Николая и его

«славный и знаменитый народ» о помощи «своей бедной сестре

Болгарии»20.

Активный центр славянофильски ориентированной болгар-
ской молодежи был создан в Одессе в начале 40х XIX в . Именно
болгарские студенты представляли наиболее многочисленный
отряд по сравнению с другими учащимися из южнославянских
стран. За период от Крымской войны до Освобождения в 1878
году в российских учебных заведениях получило образование

267 болгар, а четыре пятых болгарских учителей были подго-
товлены в России. Одесский круг болгарских литераторов фор-
мировал новые культурные направления и реализовал первые
автономные формы возрожденческой литературы21. Под эгидой
русских славянофилов в Одессе был создан первый небольшой
сборник болгарских пословиц и народных песен.

Для многих болгарских писателей мастерами были русские
авторы. Любен Каравелов сатиры учился у Николая Гоголя, пу-
блицистики у Александра Герцена и Николая Чернышевского.

Почти два десятилетия Каравелов сочинял на русском языке,

18 См. Г. Д. Гачев, «Древние и нынешние болгаре» Венелина как научно
художественное произведение и националъный миф // Ю. И. Венелин
в Болгарском Возрождении, ред. Г. К. Венедиктов, Институт славяноведения
и балканистики РАН, Москва 1998, с. 27–51.

19 См. Л. Каравелов, Събрани съчинения в дванадесет тома, т. 6, Български
писател, София 1985, с. 372.

20 По: А. Бурмов, С. Стойков, Предосвобожденски стихотворци, Казанлъшка
долина, София 1938, с. 13.

21 См. Е. Налбантова, Одеса в българската история и литература, Друк,

Одеса 2006; Е. Тачева, Одесса и Одесский круг болгарских литераторов
в литературном контексте Болгарского возрождения, пер. Е. М. Сусловой

// Болгария и Россия (XVIII–XX вв.): взаимопознание, ред. Г. Д. Гачев, Р. Да
мянова, Институт славяноведения РАН&Институт литературы БАН, Москва

2010, c. 180–190.

135

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ
пытаясь познакомить русского читателя с болгарским мучени-
чеством и освободительными идеями. После Крымской войны
писатель разочаровался в образе России, покровительницы бра-
тьев славян, однако до конца жизни сохранил иллюзию о са-
мостоятельной, оригинальной дороге развития славянских на-
родов. Еще в 1873 г. в «Независимости» писал: «Помогите нам
снять с нашей шеи турецкое […] ярмо, развяжите нам руки и дай-
те нам возможность обрести свою собственную волю»22. Пораже-
ние России в Крымской войне стало переломным моментом для
многих традиционно настроенных болгар, погруженных в вол-
шебном сне о «России — освободительнице». Часть русофилов

[…] уже не хочет таковыми называться. Облегчения участи страны ищут
даже в милости султана, в смене религии, в восстании. Вера, надежда и любовь к России пошатнулись, особенно у политизированной интеллигенции,
настойчиво искавшей свой путь к национальноцерковному освобождению
страны и собиранию исторических земель23.

От восхищения к разочарованию пришел также поэт, писатель
и публицист Георгий Сава Раковский; один из «четырёх вели-
ких» апостолов свободы рядом с Христо Ботевым, Любеном Ка-
равеловым и Василем Левским. В 50е годы Раковский писал
оды в честь царя Николая I, но уже несколько лет позже называл
его политику «убийственной и злобной» для болгар: «Русское
правительство, которое до сих пор прельщало наших добродуш-
ных болгар всякими лукавыми и лживыми обещаниями, сейчас
раскрывает своё лицо […]»24. С 1860 по 1861 год издавал в Сербии
газету «Дунавски лебед», в которой резко критиковал Россию за
переселения болгарских крестьян в Крым25. Критике подвергал-
ся также церковный вопрос и идея панславизма, которую Раков-
ский называл более опасной чем панэллинизм26. Несмотря на

22 Л. Каравелов, Събрани съчинения в дванадесет тома, т. 8, Български
писател, София 1986, с. 160.

23 В. И. Косик, Немного из истории русофильства и русофобства в Болгарии,

«Вестник ПСТГУ» [серия 2] 2016, № 2, с. 24.

24 Г. С. Раковски, Преселение в Русия или Руската убийствена политика за

Българите, предисл. З. Стоянов, Скоропечатница на К. Т. Кушлев, София, 1886, с. 12.

25 Впоследствии статьи вошли в состав брошюры Преселение в Русия или

Руската убийствена политика за Българите [1861]. См. З. Стоянов, Предисловие // Г. С. Раковски, Преселение в…, с. 7.

26 См.: А. Димов, Дядо Иван. Мит или действителност, Издателство «Аба136

СОН О РОССИИ…

учебу в Императорском Новорос сийском университете в Одессе,
увлечения российским револю ционным движением, переводы
русских классиков на болгарский, иллюзий насчет российской
политики не испытывал и Христо Ботев. Россия стала для него
лишь мнимой защитницей. На страницах издаваемых в Ру-
мынии газет «Тьпан» и «Будилник» он помещал язвительные
статьи против болгарских русофилов. Сотрудничающий с ним
польский художниксатирик Хенрик Дембицки, эмигрировав-
ший в Бухарест после падения январского восстания, обогащал
тексты Ботева весьма талантливыми карикатурами27. Ботев —
аллюзивно упоминая Пушкина, и тем самым полемизируя с его

Клеветникам России — отрицательно отнесся и к идее пансла-
визма:

«Славянские ли реки сольются в русском море, или оно ль иссякнет?» […]

Ни один южный или западный славянин, ни один мыслящий человек во-
обще не станет симпатизировать с этой абстрактной русской идеей, осу-ществление которой было бы однозначно с поглощением целых народов,
у которых ведь своя история, литература, обычаи, традиция28.

Вторая мощная волна русофобства вспыхнула после освобож
дения 1878 года, когда, несмотря на факт, что русский Дед Иван
принес болгарам долгожданную независимость, часть болгар-
ских интеллектуалов высказала свои сомнения в его адрес. За-
хари Стоянов в письмах Ивану Аксакову благодарил русских
братьев за свободу, но одновременно апеллировал не вмеши-
ваться больше в болгарские дела. Русскую заботу называл раз-
рушительной, от имени свободных болгар восклицал «Не хотим
вашей татарской цивилизации!»29. В первые десятилетия после
освобождения, как замечает Антон Страшимиров, «новые по-
коления болгар входят в жизнь с чувствами и мыслями россий-
ского гражданства. И это создает психологическую трагедию:

гар», Велико Търново 2004, с. 147.

27 См. Т. СиляновскаДимитрова, Карикатурите на Хенрих Дембицки
в «Тъпан» и «Будилник» // Христо Ботев. Сборник по случай сто години
от рождението му, ред. М. Димитров, П. Динеков, БАН, София 1949, с. 322–

370; Т. СиляновскаДимитрова, Нови данни върху творчеството на Х. Дем
бицки, художествения сътрудник на Хр. Ботев, «Известия на Българското
историческо дружество» 1948/49, кн. XXII–XXIV, с. 81–144.

28 Х. Ботев, Югославия, «Дума на българските емигранти» 1871, № 4, с. 16.

29 З. Стоянов, Съчинения в три тома, т. 3, Български писател, София 1966, с. 153.

137

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ
старые и молодые разделены не по вопросам болгарской обще-
ственности и болгарской государственности», но по своему от-
ношению к России: «отцы […] преклоняются перед [...] русским
царем [...], а дети настроены нигилистически против […]»30. Со-
временный болгарский историк Вера Бонева называет эту си-
туацию своеобразным распятием между иллюзией о «доброй
освободительнице» и «либеральноидеалистическим представ-
лением о свободе»31.

Исключительно долго в состоянии русофильского восхище-
ния жил отец болгарской литературы Иван Вазов. Еще до осво-
бождения, а также многие годы позже выражал свою любовь
к русскому народу:

Россия! Свято нам оно,

То имя милое, родное.

Оно, во мраке огневое,

Для нас надеждою полно.

Напоминает нам, скорбящим,

Что, всем забыты миром, мы

Любовью сладостной, хранящей

Озарены средь нашей тьмы.

Земля великая, Россия,

Всей ширью, светом, мощью — ты

С небесной только схожа синью,

С душою русской широты32.

Объектом особого восхищения вплоть до сакрализации много-
кратно являлся русский царь33. Как замечает Александр Кёсев:

30 А. Страшимиров, Диктаторътъ. Нови Проучвания Върху Живота

И Личността На Стефан Стамболов, кн. 3, Печатница «Художникъ», София 1935, с. 14–15.

31 В. Бонева, Две малки Българии в сянката на две големи империи, «Участие»

1997, № 7, с. 8.

32 И. Вазов, Россия, пер. Н.Тихонова // И. Вазов, Сочинения в 6 томах, т. 1., Гослитиздат, Москва 1956, с. 120–121.

33 Ср. также слова великого поэта эпохи Возрождения Петко Славейкова:

«Русский царь на земле самый великий, над всеми первый, русские наши
братья, наша плоть и наша кровь. Такой, как Россия, нет могущественнее
в мире, она наша опора, она наша высота! Русская сила, русская воля, русская
кровь и русский пот избавят от неволи наш павший народ. Бог поддерживает
крепкую мышцу и руку спасительную, Он вложил в ее десницу саблю
отмстительную. Нам Россия есть надежда, русский царь — наше спасение, 138

СОН О РОССИИ…

Сама Россия» «хотя и братская и родственная, оказывается для национальной идеологии внешней, трансцендентной силой, именно поэтому ее
действия для освобождения братьевболгар сливаются в один божествен-
нотрансцендентный акт высшей справедливости, который во всяком
другом отношении оказывается непроницаемым и непостижимым — как
непроницаемо и непостижимо вмешательство Бога, восстанавливающего
правду34.

Евангельский код присутствует в многих стихотворениях Вазо-
ва: русский царьосвободитель сопоставляется с Христом, вос-
крешающим Лазаря ( У могилы Царяосвободителя), «Россия»

рифмуется с «Мессия» ( Россия)35. Конечно нельзя забывать
о том, что сакрализация монарха присуща культурам ориенти-
рованным на византийскую модель36, однако в случае Болгарии
особенно то, что «ситуация рабства порождает феномен сакра-
лизации чужого монарха»37. Черты хорошего Деда Ивана кано-
низирует Вазов в романе Под игом, где главный герой чорбаджа

Мичо с непоколебимой верой и пафосом произносит слова:

Ты забыл еще кое о чем, — отозвался Мичо Бейзаде, — ты забыл сказать
о России. Дед Иван набросится с севера на Царьград, и Царьграда как не
бывало! Пророчество исполнится слово в слово.

Мичо подразумевал пророчество пресловутого Мартына Задеки, которому
слепо верил38.

Вазов сослался на пророчество известного (также в Болгарии)

швейцарского отшельника XVIII века Мартина Задеки, пропо-
ведующего падение турецкой империи.

никто другой на нас не взглянет, не позаботится о нас. Немцы, франки, англичане иуды — наши неприятели, дружные с нашими тиранами, наши
кровопийцы… Пусть смирятся интриганты и да здравствует русский Бог!».

Цит по: В. И. Косик, Немного из истории русофильства…, с. 23.

34 По: Д. Чавдарова, Болгарорусский диалог в творчестве Вазова: (не) проблематическая любовь // Болгария и Россия (XVIIIX–X вв.)…, c. 340.

35 Подробнее, см. тaм же, с. 340–341.

36 См. Б. Успенский, В. Живов, Царь и Бог. Семиотические аспекты
сакрализации монарха в России // Б. Успенский, Избранные труды, т. 1, Языки русской культуры, Mосква 1996, с. 205–337; а также: Б. Успенский, Царь и патриарх: харизма власти в России (Византийская модель и ее
русское переосмысление) // Б. Успенский, Избранные труды..., с. 184–204.

37 Д. Чавдарова, Болгарорусский диалог в творчестве Вазова…, c. 341.

38 И. Вазов, Под игом, пер. В. Володина, М. КлягинойКондратьевой и Я.Сло
нима // И. Вазов, Сочинения в 6 томах, т. 4., Гослитиздат, Москва 1957, с. 262.

139

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ

Настоящей драмой для русофила Вазова было сражение рус-
ских войск с болгарскими в 1917 году (во время Первой мировой
войны оба государства оказались в разных лагерях). Вчерашние
друзья стали врагами. Если совсем недавно Вазов с радостью
встречал братьевРоссиян, то теперь он с горем спрашивал, за-
чем пришли (стихотворение Русским воинам). Жалуется, что
болгарский народ хотел преподнести русским солдатам цветы
и плакать от радости, но братья не ответили взаимностью. Боль
разочарования Вазова увеличил факт, что стихотворение вызва-
ло живую дискуссию в русской прессе о неблагодарности осво-
божденного народа — Иуды39. В Вазове произошла болезненная
потеря веры в славянскую миссию России, но разлюбить «Де-
душку Ивана» он так и не смог. Даже отсутствие официальной
болгарской делегации на праздновании 18 июля 1888 в Киеве

900летия крещения Руси, хотя сначала вызывает обиду болгар-
ского писателя, в конечном счете находит оправдание. Кстати,
в коммунистическом режиме русофильство Вазова было ис-
пользовано для идеологизации дружеских отношений между

Болгарией и Россией.

В 1944 году Дядо Иван очередной раз появился на болгарской
земле в роли освободителя, укрепляля тем самим процес мифо-
логизации взаимной любви. Возникшая после Второй мировой
войны социалистическая Болгария, преклоняясь перед СССР,
пыталась стать его 16й республикой. Еще после падения Совет-
ского Союза и вступления Болгарии в 2000х в Евросоюз и НАТО,
многие болгары продолжали любить не только русскую культу-
ру, но и Владимира Путина, в котором видели борца за тради-
ционные православные ценности. И даже если война в Украине
резко изменила рейтинг российского президента, комментарии
на болгарских интернетфорумах свидетельствуют скорее всего
о злободневности слов высказанных Дечкой Чавдаровой в пер-
вом десятилетии нулевых:

В Болгарии о взаимоотношениях с Россией никогда не говорят спокойно,
в нейтральном тоне, а всегда со страстью, при помощи метафор любовно-
го дискурса. […] Мы постоянно слышим вечные вопросы, кто кого любит
больше, кто кого разлюбил, кто кому изменил […]40.

39 См. М. Цанева, Иван Вазов. Поетически пьт, Университетско издателство

«Св. Климент Охридски», София 1992, c. 127–128.

40 Д. Чавдарова, Болгарорусский диалог в творчестве Вазова…, c. 338; 351.

140

СОН О РОССИИ…

REFERENCES

Aretov, Nicolay. “Forging the myth about Russia: Rayna, Bulgarian Princess.” Semantyka Rosji na Bałkanach. Sujecka, Jolanta. (Ed.). Vol. 1. Warszawa: Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales” Uniwersytet Warszawski & Wydawnictwo DiG, 2011: 69–89.

Aretov, Nikolay. “Izkovavaneto na mita za Rusia. Rayna balgar ska knyaginya.” Liter

Net, 2012, no. 2 [Аретов, Николай. “Изковаването на мита за русия. Райна
българска княгиня.” LiterNet 2012, no. 2] <https://liternet.bg/ publish8/naretov/rusiia.htm>.

Aretov, Nikolay. Sofroniy Vrachanski: zhivot i delo. Sofia: Kralitsa Mab, 2017

[Аретов, Николай. Софроний Врачански: живот и дело. София: Кралица

Маб, 2017].

Boneva, Vera. “Dve malki Balgarii v syankata na dve golemi imperii.” Uchastie, 1997, no. 7 [Бонева, Вера. “Две малки Българии в сянката на две големи империи.”

Участие, 1997, no. 7].

Botev, Hristo. “Yugoslavia.” Duma na balgarskite emigranti 1871, no. 4. 16 [Ботев, Христо. “Югославия.” Дума на българските емигранти 1871, no. 4. 16].

Burmov, Aleksandar. Stoykov, Stoyko. Predosvobozhdenski stihotvortsi. Sofia: Kazanlashka dolina, 1938 [Бурмов, Александър. Стойков, Стойко. Пред
освобожденски стихотворци. София: Казанлъшка долина, 1938].

Chavdarova, Dechka. “Bolgarorusskiy dialog v tvorchestve Vazova: (ne)problem-aticheskaya lyubov’.” Bolgariya i Rossiya (XVIII–XX vv.): vzaimopoznaniye.

Gachev, Georgiy Dmitriyevich, and Damyanova, Rumyana. (Eds.). Moskva: Institut slavyanovedeniya RAN&Institut literatury BAN, 2010: 338–351 [Чавдарова, Дечка. “Болгарорусский диалог в творчестве Вазова: (не)проблематическая
любовь.” Болгария и Россия (XVIII–XX вв.): взаимопознание. Гачев, Георгий

Дмитриевич, Дамянова, Румяна. (Ред.). Москва: Институт славяноведения

РАН&Институт литературы БАН, 2010: 338–351].

Dimov, Asen. Dyado Ivan. Mit ili deystvitelnost. Veliko Tarnovo: Izdatelstvo “Abagar“, 2004 [Димов, Асен. Дядо Иван. Мит или действителност. Велико

Търново: Издателство “Абагар”, 2004].

Gachev, Georgiy Dmitriyevich. “‘Drevniye i nyneshniye bolgare’ Venelina kak nauchnokhudozhestvennoye proizvedeniye i natsional’nyy mif.” Yu. I. Venelin v Bolgarskom Vozrozhdenii. Venediktov, Grigoriy Kupriyanovich. (Ed.). Moskva: Institut slavyanovedeniya i balkanistiki RAN, 1998: 27–51 [Гачев, Георгий

Дмитриевич. “‘Древние и нынешние болгаре’ Венелина как научно
художественное произведение и националъный миф.” Ю. И. Венелин в Бол
гарском Возрождении. Ред. Венедиктов, Григорий Куприянович. Mосква: Институт славяноведения и балканистики РАН, 1998: 27–51].

Geller, Mikhail. Istoriya Rossiyskoy Imperii. Vol. 1. Moskva: Izdatel’stvo “MIK,”

1997 [Геллер, Михаил. История Российской Империи. Т. 1. Москва: Изда
тельство “МИК,” 1997].

Goldsworthy, Vesna. Inventing Ruritania. The Imperialism of the Imagination.

New HavenLondon: Yale University Press, 1998.

Karavelov, Lyuben. Sabrani sachinenia v dvanadeset toma. Vol. 6. Sofia: Balgarski pisatel, 1985 [Каравелов, Любен. Събрани съчинения в дванадесет тома.

Т. 6. София: Български писател, 1985].

141

BOŻENA ZOJA ZILBOROWICZ

Karavelov, Lyuben. Sabrani sachinenia v dvanadeset toma. Vol. 8. Sofia: Balgarski pisatel, 1986 [Каравелов, Любен. Събрани съчинения в дванадесет тома. Т.

8. София: Български писател, 1986].

Kosik, Viktor Ivanovich. “Nemnogo iz istorii rusofil’stva i rusofobstva v Bolga-rii.” Vestnik PSTGU [seriya 2] 2016, no. 2: 22–30 [Косик, Виктор Иванович.

“Немного из истории русофильства и русофобства в Болгарии.” Вестник

ПСТГУ [серия 2] 2016, no. 2: 22–30].

Makarova, Irina Feliksovna. Bolgarskiy narod v XV–XVIII vv. Moskva: Komkni-ga, 2005 [Макарова, Ирина Феликсовна. Болгарский народ в XV–XVIII вв.

Москва: КомКнига, 2005].

Manolakev, Hristo. “Za znatsite na minaloto v balgarskata vazrozhdenska kultura.”

[Манолакев, Христо. “За знаците на миналото в българската възрожденска
култура.” LiterNet, 2005] <https://liternet.bg/publish/hmanolakev/ruinite.

htm>.

Nalbantova, Elena. Odesa v balgarskata istoria i literatura. Odesa: Druk, 2006

[Налбантова, Елена. Одеса в българската история и литература. Одеса: Друк, 2006].

Pamyatniki bolgarskogo narodnogo tvorchestva. Sobr. Kachanovskiy, Vladimir. Vyp. І. Sbornik zapadnobolgarskikh pesen. SanktPeterburg: Tipografi-ya Imperatorskoy Akademii Nauk, 1882 [ Памятники болгарского
народного творчества. Собр. Качановский, Владимир. Вып. І. Сборник
западноболгарских песен. СанктПетербург: Типография Императорской

Академии Наук, 1882].

Radev, Ivan. Istoria na balgarskata literatura na vazrazhdaneto. Veliko Tarnovo: Izdatelstvo “Abagar,” 1997 [Радев, Иван. История на българската
литература на възраждането. Велико Търново: Издателство “Абагар,”

1997].

Rakovski, Georgi Stoykov. Preselenie v Rusia ili Ruskata ubiystvena politika za Balgarite. Predisl. Stoyanov, Zahariy. Sofia: Skoropechatnitsa na K. T. Kush-lev, 1886 [Раковски, Георги Стойков. Преселение в Русия или Руската
убийствена политика за Българите. Предисл. Стоянов, Захарий. София: Скоропечатница на К. Т. Кушлев, 1886].

SilyanovskaDimitrova, Tatyana. “Karikaturite na Henrih Dembitski v ‘Tapan’

i ‘Budilnik’.” Hristo Botev. Sbornik po sluchay sto godini ot rozhdenieto mu.

Dimitrov, Mihail, and Dinekov, Petar. (Eds.). Sofia: BAN, 1949: 322–370

[СиляновскаДимитрова, Татяна. “Карикатурите на Хенрих Дембицки
в ‘Тъпан’ и ‘Будилник’.” Христо Ботев. Сборник по случай сто години от
рождението му. Димитров, Михаил, Динеков, Петър. (Ред.). София: БАН, 1949. 322–370].

SilyanovskaDimitrova, Tatyana. “Novi danni varhu tvorchestvoto na H. Dembitski, hudozhestvenia satrudnik na Hr. Botev.” Izvestia na Balgarskoto istorichesko druzhestvo 1948/49, kn. XXII–XXIV: 81–144 [СиляновскаДи–итрова, Татяна. “Нови данни върху творчеството на Х. Дембицки, художествения
сътрудник на Хр. Ботев.” Известия на Българското историческо друже
ство 1948/49, кн. XXII–XXIV: 81–144].

Sinitsyna, Nina Vasil’yevna. Tretiy Rim. Istoki i evolyutsiya russkoy srednevekovoy kontseptsii (XV–XVI vv.). Moskva: Izdatel’stvo “Indrik,” 1998 [Синицына, Нина Васильевна. Третий Рим. Истоки и эволюция русской средневековой
концепции (XV–XVI вв.). Москва: Издательство “Индрик,” 1998].

142

СОН О РОССИИ…

Snegarov, Ivan. Kulturni i politicheski vrazki mezhdu Bulgaria i Rusia prez XVI–

XVIII vv. Sofia: Sinodalno knigoizdatelystvo, 1953 [Снегаров, Иван. Културни
и политически връзки между България и Русия през XVI–XVIII вв. София: Синодално книгоиздательство, 1953].

Stoyanov, Ivan Iliev. Istoria na Balgarskoto vazrazhdane. Veliko Tarnovo: Izdatelstvo «Abagar», 1999 [Стоянов, Иван Илиев. История на Българското
възраждане. Велико Търново: Издателство «Абагар», 1999].

Stoyanov, Zahari. Sachinenia v tri toma. Vol. 3. Sofia: Balgarski pisatel, 1966

[Стоянов, Захари. Съчинения в три тома. Т. 3. София: Български писател, 1966].

Strashimirov, Anton. Diktatorata. Novi Prouchvania Varhu Zhivota I Lichnostta Na Stefan Stambolov. Kn. 3. Sofia: Pechatnitsa “Hudozhnika,” 1935 [Страшимиров, Антон. Диктаторътъ. Нови Проучвания Върху Живота И Личността

На Стефан Стамболов. Кн. 3. София: Печатница “Художникъ,” 1935].

Tacheva, Yelena. “Odessa i Odesskiy krug bolgarskikh literatorov v literaturnom kontekste Bolgarskogo vozrozhdeniya.” Transl. Suslova, Yevgeniya Mikhaylov-na. Bolgariya i Rossiya (XVIII–XX vv.): vzaimopoznaniye. Gachev, Georgiy Dmitriyevich, and Damyanova, Rumyana. (Eds.). Moskva: Institut slavyanovedeniya RAN&Institut literatury BAN, 2010: 180–190 [Тачева, Елена. “Одесса
и Одесский круг болгарских литераторов в литературном контексте

Болгарского возрождения.” Пер. Суслова, Евгения Михайловна. Болгария
и Россия (XVIII–XX вв.): взаимопознание. Ред. Гачев, Георгий Дмитриевич, and Дамянова, Румяна. Москва: Институт славяноведения РАН&Институт
литературы БАН, 2010. 180–190].

Todorova, Maria. Imaging the Balkans. New York: Oxford University Press, 2009.

Trifonov, Yurdan. “Istorichesko obyasnenie na vyarata v ‘Dyada Ivana’ (Rusia) u balgarskia narod.” Biblioteka na Slavyanska Beseda [Sofia], 1908, no. 1: 26–

56 [Трифонов, Юрдан. “Историческо обяснение на вярата в ‘Дяда Ивана’

(Русия) у българския народ.” Библиотека на Славянска Беседа [София], 1908, кн. 1: 26–56].

Tsaneva, Milena. Ivan Vazov. Poeticheski pyt. Sofia: Universitetsko izdatelstvo “”Sv.

Kliment Ohridski, 1992 [Цанева, Милена. Иван Вазов. Поетически пьт.

София: Университетско издателство “Св. Климент Охридски,” 1992].

Uspenskiy, Boris. Izbrannyye trudy. Vol. 1. Moskva: Yazyki russkoy kul’tury, 1996 [Успенский, Борис. Избранные труды. Т. 1. Mосква: Языки русской
культуры, 1996].

Vazov, Ivan. Sochineniya v 6 tomakh. Vol. 1. Moskva: Goslitizdat, 1956 [Вазов, Иван. Сочинения в 6 томах. Т. 1. Москва: Гослитиздат, 1956].

Vazov, Ivan. Sochineniya v 6 tomakh. Vol. 4. Moskva: Goslitizdat, 1957 [Вазов, Иван. Сочинения в 6 томах. Т. 4. Москва: Гослитиздат, 1957].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15708

GRZEGORZ PRZEBINDA

Uniwersytet Jagielloński

ORCID: http://orcid.org/0000-0001-9581-0214

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT. POLSKIE TROPY WŁADIMIRA MAKSIMOWA

FROM THE ARCHIPELAGO TO THE CONTINENT POLISH TRACES OF VLADIMIR MAKSIMOV

In this article, I have attempted a synthetic analysis of the Polish threads in the editorial activity of Vladimir Maksimov (1930–1995) as head of the émigré quarterly Continent during the period of its publication in Paris (1974–1992). The main idea of Maksimov as editor was to create such a literary-political, and allegedly anti-communist, magazine in Western Europe, which would bring together people involved in the struggle for freedom throughout Eastern Europe in cooperation with Western Europe. Similar aims had already been pursued much earlier in Parisian Kultura — by Jerzy Giedroyc, Józef Czapski, Gustaw Herling-Grudzinski, who, at Maksimov’s request, joined the international editorial board of Continent, remaining on it until his death, even when the editorial board was moved to Moscow from 1992 and handed over to Igor Vinogradov as editor. Meanwhile, Maksimov during the Paris period, supported since 1976 by Natalia Gorbanevskaya, also collaborated very willingly with Poles from the communist regime — Viktor Woroszylski, Adam Michnik, Andrzej Drawicz, Cardinal Stefan Wyszynski. Both Maksimov and Gorbanievskaya, as well as their Polish authors, saw it as a part of a common struggle “For our freedom and yours” — together with Ukrainians, Czechs, Slovaks, Lithuanians, and Hun-garians. The above article’s overall aim was to present this very important “Polish segment” in the history of the Russian Continent in exile.

Keywords: Vladimir Maksimov, Russian émigré quarterly Continent, cooperation between the Polish émigré Kultura and Continent, Natalia Gorbanevskaya and Poland, Giedroyc, Czapski and Herling-Grudziński in the Editorial Board of Continent, Polish national authors of Continent, Wiktor Woroszylski, Andrzej Drawicz, Adam Michnik, Ukrainian threads in Continent.

1 marca 1974 roku Władimir Maksimow — dość znany już wtedy i ce-
niony niemal w całej Europie, szczególnie w Niemczech, za powieść

Siedem dni stworzenia 1 — wyjechał z Moskwy do Paryża na emigra-1 „Dopiero co skończyłem czytać książkę Władimira Maksimowa, młodego Rosjanin — ma on około czterdziestu lat — i wydaje mi się, że czeka nas jeszcze wiele wspaniałych niespodzianek ze Związku Radzieckiego. Przepiękna książka, zatytułowana Siedem dni stworzenia. Heinrich Böll”. Cyt. za: В. Иверни, Тревога.

Разговор с Владимиром Максимовым, „Континент”. Литературный, об
щественнополитический и религиозный журнал 1980, nr 25, s. 419. Böll pisał

144

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

cję2. Droga do Europy tego urodzonego w 1930 roku pisarza i redak-
tora była długa i nieprosta. Utraciwszy w 1941 roku na froncie ojca,

Aleksiej Lwowicz Samsonow — bo tak się naprawdę nazywał — uciekł
niebawem z domu, aby wędrować po ZSRR — wzorem „bosiaków”

Gorkiego — przed całe siedem lat. Gdzieś po drodze zapisany został
w kartotece kolejnego sierocińca jako Władimir Jemielianowicz Mak-
simow i pod takimi danymi funkcjonować będzie potem jako pisarz
i redaktor aż do śmierci w Paryżu w marcu 1995 roku. Podczas swych
młodzieńczych wędrówek LewWładimir SamsonowMaksimow od-
wiedził Gruzję (z zachodu na wschód — Batumi nad Morzem Czarnym,

Kutaisi i Tbilisi), Azerbejdżan nad Morzem Kaspijskim, stepową Azję

Środkową. Po drodze bywał kosiarzem, tragarzem, murarzem, pastu-
chem, szoferem bez prawa jazdy. W Azji Środkowej trafiał parę razy
do dziecięcych kolonii karnych, a w 1946 roku otrzymał nawet ciężki
wyrok siedmiu lat za jakąś drobną kradzież, ale i ogólnie za „włóczęgo-
stwo” i „pasożytnictwo”. Ostatecznie spędził w tej niewoli tylko osiem
miesięcy plus potem jeszcze sześć w więziennym lazarecie. W 1951
roku zawerbował się jako poszukiwacz diamentów na Półwysep Taj-
myr nad Oceanem Lodowatym, co potem opisze w debiutanckim
opowiadaniu Ożywiamy ziemię (z mottem z Gorkiego „Czy aby znam
ludzi?”), opublikowanym w 1961 roku w głośnym i bardzo krytykowa-
nym przez ówczesne władze almanachu Tarusskije stranicy pod re-
dakcją Konstantina Paustowskiego3. Następnie pracował w miastecz-
ku Igarka nad Jenisejem za kręgiem polarnym jako kierownik kółka
teatralnego dla portowców rzecznych, a stamtąd wyjechał znowu
daleko na Południe, tym razem na Kubań, gdzie podjął pracę w koł-
chozowej cegielni i tam też zaczął pisać wiersze w obowiązującym na-
onczas stylu patetycznym. W 1980 roku — już na swoje pięćdziesię-
ciolecie — wyzna w „Kontynencie”, bez większej skądinąd skruchy:

te słowa w 1972 roku, po lekturze wydanej właśnie po niemiecku największej z powieści Maksimowa (V. Maximov, Die sieben Tage der Schöpfung, przeł. N. Koch, J. Koch, Scherz, Bern–München 1972). Po rosyjsku powieść została opublikowana rok wcześniej, tyle że oczywiście nie w Związku Radzieckim, ale w zachodnionie-mieckim Frankfurcie nad Menem (В. Максимов, Семь дней творения, Посев, Frankfurt/Main 1971).

2 Tytuł poniższego tekstu zaczerpnąłem od Gustawa HerlingaGrudzińskiego, który tak właśnie nazwał swój wywiad z Władimirem Maksimowem, opublikowany w 10.

numerze paryskiej „Kultury” w 1974 roku, równolegle z edycją pierwszego numeru

„Kontynentu”.

3 В. Максимов, Мы обживаем землю. Маленькая повесть, w: Тарусские стра
ницы. Литературнохудожественный иллюстрированный сборник, Научное
книжное издательство, Калуга 1961, s. 223–234.

145

GRZEGORZ PRZEBINDA

Od dzieciństwa chciałem zostać pisarzem, niczego innego sobie nie wyobrażałem.

[…] Pisałem kiedyś wiersze, zaczynałem jako poeta. To zresztą jedyne, czego się wyrzekłem. Złe wiersze pisałem. Chociaż i one były dla mnie szkołą. Przecież wy-konywałem wszelką literacką bieżączkę, chałturę przekładową robiłem kilometra-mi, harowałem jak niewolnik dla innych, i wcale tego nie żałuję. To także szkoła4.

O tym wczesnym etapie swojej biografii Maksimow opowiadał w 1983
roku w rozmowie w College Park (Maryland) z amerykańskim dzien-
nikarzem Johnem Gladem, uściślając wtedy, że po 1951 roku przepro-
wadził się do Czerkiesji i do Kraju Stawropolskiego, gdzie pracował
w regionalnych gazetach, będąc też korespondentem miejscowego
radia. Skądinąd zapoznał się tam z młodym jeszcze Michaiłem Gor-
baczowem (ur. w 1931)5, co potem w Paryżu już w latach „pieriestroj-
ki”, wobec której był nadzwyczaj niechętny, bardzo lubił eksponować.

Czynił przy okazji mało, przyznajmy, uzasadnione paralele pomiędzy
wchodzącym dopiero na scenę Gorbaczowem a Stalinem, co skądinąd
podchwycił z entuzjazmem Gustaw HerlingGrudziński, przyjaźniący
się z Maksimowem w Paryżu w latach 1974–1995. W Dzienniku pisanym nocą pod datą 12 marca 1985 Herling odmalował następująco stosunek pisarza rosyjskiego na emigracji do owego „siódmego gen-seka” Gorbaczowa:

Trzy miesiące temu, podczas mojego poprzedniego pobytu w Paryżu, odwiedziłem Maksimowa. Prasa zachodnia pełna była już wtedy westchnień do „nadchodzą-4 В. Иверни, Тревога. Разговор с Владимиром Максимовым,…, s. 394. W 1956
roku ujrzał światło dzienne 60stronicowy tomik poezji Maksimowa Pokolenie na warcie — z cyklami w stylu: Ojczyzna trzech bohaterów, Wsłuchaj się, młodo
ści! , O prawo patrzenia na gwiazdy. Zawierał on także wykonane przez pisarza

— na bazie filologicznych „rybek” — przekłady z radzieckich poetów nierosyjskich (В. Максимов, Поколение на часах, Книжное издательство, Черкесск 1956).

Wszystkie przekłady z rosyjskiego, jeśli nie zaznaczono inaczej, w przekładzie moim — G.P.

5 Д. Глэд, Беседы в изгнании. Русское литературное зарубежье, Издательство Книжная палата, Москва 1991, s. 253–254. Nie powstała niestety i nigdy już nie powstanie, ze względu na brak źródeł, wiarygodna biografia Maksimowa z okresu jego wędrówek. Wiemy tylko tyle, ile sam zainteresowany zdecydował się ujawnić (albo poukrywać) w takich, jak powyższy, wywiadach oraz w literackiej autobiografii Pożegnanie znikąd, napisanej w kraju, ale opublikowanej w 1974
roku na emigracji (В. Максимов, Прощание из неоткуда, книга 1: Памятное
вино греха, Посев, Frankfurt/Main 1982, 2 wyd., s. 104 i n.). Wypowiedź autorki jedynej polskiej książki o Maksimowie: „Nietrudno zauważyć, iż w życiorysie Maksimowa próżno by szukać tzw. białych plam” — realnego stanu rzeczy nie oddaje, wręcz przeciwnie. Por. K. Duda, Wiara i naród. Twórczość Władimira Maksimowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, s. 21.

146

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

cej ery oświeconej Gorbaczowa”. Maksimow mówił o nim „Miszka Gorbaczow”

z taką naturalnością, jakby ów młody delfin był za dawnych czasów jego „koleżką od bitki i wypitki”. Okazało się, że rzeczywiście był. Wspinał się po szczeblach kariery w Komsomole, gdy Maksimow pracował w piśmie komsomolskim. „Chy-try i cyniczny”, scharakteryzował go zwięźle Maksimow. W dzisiejszym „Corrie-re dela Serra” Maksimow rozszerza charakterystykę z okazji świeżej intronizacji

[Gorbaczowa]: człowiek nie pozbawiony uroku, przystępny, wcale nie głupi, ale za czarusia w osobistych kontaktach uchodził również Stalin6.

Opuśćmy na to jednak zasłonę milczenia i powróćmy do czasów wy-
jazdu Maksimowa do Paryża, aby przypomnieć, że stało się to dwa
tygodnie po deportacji z ZSRR Sołżenicyna. Ten niebawem zamiesz-
kał z rodziną w Zürichu i tam w maju 1974 roku odwiedził go wła-
śnie Maksimow z żoną Tatianą — z planami wydawania na emigracji
antykomunistycznego czasopisma. Miało już ono obiecujące widoki
na dobre finansowanie ze strony niemieckiego magnata prasowego

Axela Springera, ale w połowie owego 1974 roku nie posiadało jesz-
cze nawet tytułu, o redakcji nie wspominając. Najbardziej treściwie
opisał te odwiedziny Maksimowa sam Sołżenicyn w swej późniejszej
autobiografii Wpadło ziarno między żarna (1998–2000). I stamtąd postanowiłem wydobyć teraz większy fragment, stanowiący ważną,
acz dziś niestety doszczętnie zapomnianą kartę z dziejów „trzeciej fali” emigracji rosyjskiej, a zarazem przedakcję założonej po dziewięciu latach przez Maksimowa wraz z Władimirem Bukowskim Mię-
dzynarodówki Oporu przeciwko komunizmowi (działała w okresie

1983–19887):

Z Maksimowem spotkałem się przedtem tylko raz: siedzieliśmy obok siebie na spektaklu w teatrze „Sowriemiennik”. Widziałem — i bardzo dobrze rozumiałem

— że wrze w nim gniew i na radzieckich czynowników, i na literackich pieczenia-rzy. Jego minipowieść w „Tarusskich stronicach” świadczyła, że Maksimow dobrze zna życie, otarł się o łagry, a w dzieciństwie był bezdomny. W ciągu ostatnich pełnych napięcia lat, jakie spędziłem w ZSRR, zdążyłem przeczytać dwie części z jego Siedmiu dni stworzenia, i wydały się mi bardzo solidne. Pisarstwo auten-tyczne, bez mizdrzenia się.

A teraz — pismo? Że będzie bezkompromisowe wobec komunizmu — to nie bu-
dziło wątpliwości. Ale czy ten jeden punkt to już wszystko? A jakie będzie w stosunku do poszczególnych fal emigracji? Już było widoczne, że Trzecia Emigracja 6 G. HerlingGrudziński, Dzieła zebrane, red. W. Bolecki, t. 8: Dziennik pisany nocą. Vol 2: 1982–1992, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 171.

7 Por. A. Mietkowski, Inna Międzynarodówka, w: „Kultura” i emigracja rosyjska.

W poszukiwaniu zatraconej solidarności, red. P. Mitzner, Instytut Literacki Kultura

— Instytut Książki, Paryż — Kraków 2016, s. 185–194. To samo po rosyjsku: А. Метковский, Другой Интернационал, „Новая Польша” 2016, nr 1, s. 34–37.

147

GRZEGORZ PRZEBINDA
odsuwa się od Pierwszej i Drugiej. (W walce z komunizmem też specjalnej aktywności nie przejawia). A sam Maksimow odnosił się wówczas do białych chłodno, wywiezionym na roboty i jeńcom wojennym nie współczuł, nie miał kiedy i gdzie się przejąć ich losem. Zawikłane koleje życia sprawiły, że raczej nie czuł się związany z historycznoduchowymi tradycjami Rosji.

Tak więc pokładać w nim nadzieję można było tylko, jak mawiała Matriona z mojego opowiadania, z bidą. Akurat rosyjskiej linii pisma Maksimow nie utrzyma. Tak właśnie żartem mu powiedziałem: Nie liczę i nie nalegam na to, żeby pan bronił „Świętej Rusi”, ale przynajmniej niechże pan jej nie oczernia! Mimo wszystko myślałem, że synowskie uczucia Maksimowa do Rosji są gorętsze. Ale tamtego roku wszyscy na Zachodzie byliśmy nowicjuszami i jeszcze nie umieli-śmy wyobrazić sobie rysujących się już szczelin rozłamu.

Jakże jednak nie poprzeć przedsięwzięcia bez wątpienia antybolszewickiego?

Podsunąłem tylko Maksimowowi pewien pomysł, a on przyjął go i potem urze-czywistnił: Żeby pismo miało solidniejsze podstawy i większe znaczenie, powinno zjednoczyć siły całej Europy Wschodniej. Tego najbardziej obawiali się w moskiewskim KC — przyjacielskiego związku wschodnioeuropejskich emigracji.

(W takim też duchu posłałem potem życzenia do pierwszego numeru, wskazując kierunek nowo powstającemu pismu. Samą nazwę też podpowiedziałem: „Kontynent”, bo Siniawski już namawiał Maksimowa, żeby zmałpować od Kafki Proces). Napisałem pismo polecające, o które Maksimow prosił, mógł się więc teraz zwrócić o pomoc do Springera8.

Tymczasem Tatiana Maksimowa, już jako wdowa po pisarzu, w dużo

8 A. Sołżenicyn, Wpadło ziarno między żarna, przeł. J. Czech, Grupa Wydawnicza Bertelsman Media. Fakt, Warszawa 2022, s. 54–55. Por. А. Солженицын, Уго
дило зёрнышко промеж двух жерновов. Очерки изгнания. Часть первая

(1974–1978), „Новый мир” 1998, nr 9, s. 75–76. Znamienne, że w 1000stronico-wej książce o Sołżenicynie autorstwa Ludmiły Saraskiny — uchodzącej w kręgach bliskich zmarłemu pisarzowi, także wśród rodziny, za „kanoniczną” — informacja o tym spotkaniu w ogóle się nie pojawia (Л. Сараскина, Солженицын, Моло-дая гвардия, Москва 2008). Zwróciłbym przy okazji uwagę, że w funkcjonującym na YouTubie, skądinąd bardzo ciekawym filmie dokumentalnym o Maksimowie powyższa wypowiedź Sołżenicyna została jawnie zafałszowana. Słyszymy tam bowiem, jak autor Archipelagu Gułag wspomina o swoich wątpliwościach co do owej

„rosyjskiej linii” Maksimowa, a zaraz potem następuje konstatacja Sołżenicyna, że te właśnie wątpliwości „przekazał on żartobliwie” gościowi. Wycięto natomiast ze środka wypowiedzi ową fundamentalną radę udzieloną Maksimowowi przez Sołżenicyna, aby jego przyszłe pismo zjednoczyło antykomunistycznych twór-ców możliwie z całej Europy Wschodniej. Por. Телеканал Культура. Владимир

Максимов/Острова/Телеканал Культура (https://www.youtube.com/wat-
ch?v=StK5dL28_ZY, od 11 min. 45 sek.) (01.07.2023). I wystarczy tu tylko porównać cytowane wyżej przeze mnie wspomnienie Sołżenicyna z jego powitalnym tekstem opublikowanym właśnie w 1. numerze „Kontynentu” aby dostrzec, że twórcy filmowych biografii pisarzy emigracyjnych w dzisiejszej Rosji zdecydowanie wolą widzieć w autorze Archipelagu Gułag głosiciela „linii rosyjskiej” aniżeli propaga-tora solidarności wschodnioeuropejskiej w walce z komunizmem. Por. А. Солженицын, Слово к журналу, „Континент”. 1974, nr 1, s. 6–7.

148

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

późniejszym tekście dla „Nowej Polszy”, przedstawiała genezę ideową
tego wschodnioeuropejskiego pisma nieco inaczej. Potwierdzając, że
samą nazwę „Kontynent” rzeczywiście podsunął Maksimowowi Soł-
żenicyn — zapewne w opozycji do „Archipelagu” — zarazem jednak
podkreślała, że pomysł na czasopismo, które jednoczyłoby międzyna-
rodowe siły opozycyjne wobec reżimów Europy Wschodniej, zrodził
się w głowie jej męża jeszcze w ZSRR:

W swoich wywiadach Maksimow mówi, że dyskutował o konieczności stworzenia własnego organu prasowego na Zachodzie jeszcze z Bukowskim (to jest przed aresztem Bukowskiego pod koniec grudnia 1971)9.

Natalia Gorbaniewska w tym samym miejscu uściślała, że przed wy-
jazdem do Paryża Maksimow przedstawił jej autorski plan wydawa-
nia czasopisma, które jednoczyłoby wschodnioeuropejską opozycję
i zarazem drukowało rosyjskich emigrantów i autorów „samizdatu”10.

W nieco wcześniejszej rozmowie, z listopada 2004 roku, Gorbaniew-
ska twierdzi, że do Maksimowa przed jego emigracją z Moskwy przy-
jeżdżali wręcz emisariusze z Niemiec:

Tuż przed wyjazdem z Moskwy [Maksimowa] spotkałam się z nim przypadkiem u znajomych, towarzyszył mu jakiś obcokrajowiec, chyba Niemiec. Pewne było, że to już ktoś od Springera, kto zaproponował mu wydawanie tego czasopisma.

Maksimow powiedział wtedy do mnie: „Proponują mi wydawanie czasopisma, ale nie chcę tworzyć kolejnego pisma rosyjskiej emigracji. Chcę, żeby to był organ całej emigracji wschodnioeuropejskiej”11.

Podobną wersję rysował w Paryżu w 1974 roku wobec Herlinga-

Grudzińskiego sam Maksimow: „Pozwolono mi z Moskwy wyjechać
w lutym tego roku, w dniu banicji Sołżenicyna. Wyjechałem z jednym
gwoździem w głowie: założyć pismo…”12 Zupełnie jednak abstrahując
od faktu, kto był formalnym ojcem pomysłu na wschodnioeuropejską
linię rosyjskiego „Kontynentu”, dzisiaj możemy mieć stuprocentową

9 Т. Максимова, Н. Горбаневская, „Культура” — „Континент”, Ежи Гедройц

— Владимир Максимов. По личным воспоминаниям, переписке и печатным
материалам, „Новая Польша” 2006, nr 12, s. 79.

10 Tamże.

11 „…W Paryżu nauczyłam się dobrze mówić po polsku…” . Rozmowa Karoliny Zioło-

Pużuk z Natalią Gorbaniewską, przeprowadzona w Paryżu 29 listopada 2004, w: N. Gorbaniewska, Moja Polska, red. E. Skalińska, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2021, s. 97.

12 Z „Archipelagu” na „Kontynent”. Rozmowa z W.E. Maksimowem…, s. 87.

149

GRZEGORZ PRZEBINDA
pewność, że w połowie lat 70. XX wieku wschodnioeuropejska soli-
darność przeciwko komunizmowi bliska była zarówno Maksimowo-
wi, jak i Sołżenicynowi.

Tatiana Maksimowa uściślała jeszcze, że Sołżenicyn poradził
w maju 1974 Maksimowowi skontaktować się bezzwłocznie z pol-
skimi emigrantami w „Kulturze”, którzy mieli kilkudziesięcioletnie doświadczenie edytorskie na emigracji i posiadali bardzo skuteczne kontakty w kraju. Sam Maksimow we wspomnianym wywiadzie
z Grudzińskim zdecydowanie to wszystko potwierdził:

Napisałem do Sołżenicyna. Odpisał listem, w którym było między innymi takie zdanie: Ja dumaju, Wam objazatielno nada swiazatsia s poliakami iz „Kultury”, s emigraciej wengierskoj i czeszskoj... [pozostawiam w nieporadnej transkrypcji Herlinga — G.P]. Wybrałem się do MaisonsLaffitte, poznałem Giedroycia13.

Już w roku 1977 Maksimow napisał w „Kontynencie” na trzydziesto-
lecie „Kultury”, że po raz pierwszy usłyszał on o tym polskim emi-
gracyjnym miesięczniku jeszcze w Moskwie, w połowie 1958 roku,

„w nader niezwykłych okolicznościach”. Odwiedzili go bowiem wtedy
w mieszkaniu w Sokolnikach dwaj „małomówni towarzysze po cy-
wilnemu”, aby „stanowczo ostrzec przed kontaktami z tym pismem,
które ze swej strony, jak powiadali, poszukuje usilnie kontaktów ze
mną”. „W przeciwnym razie — oznajmili owi goście — będę miał

‘określone nieprzyjemności’”14. Żadne „kontakty”, jak wspomina da-
lej Maksimow, wtedy nie nastąpiły, ale w miarę upływu czasu słyszał
on coraz więcej dobrego o tym polskim emigracyjnym miesięczniku,
tak bardzo zainteresowanym wolną kulturą rosyjską:

Wkrótce jeden z jej numerów, specjalnie poświęcony rosyjskiej literaturze, pozwolił mi zapoznać się z „Kulturą” bezpośrednio. Wspomniany wyżej numer wy-różniał się takim serdecznym zainteresowaniem, takim uważnym pochyleniem nad każdym autorem, taką troską o współczesną literaturę rosyjską w ogóle, że od razu uznałem „Kulturę” za swoje czasopismo, a zarazem — niechaj mi to wybaczą inni czytelnicy — miesięcznik na wskroś osobisty15.

Ów jubileuszowy tekst Maksimowa ukazał się równolegle po pol-
sku w paryskiej „Kulturze”, w 7–8 numerze pisma z 1977 roku, ale
redakcja nie opatrzyła niestety żadnym przypisem tego fragmentu, 13 Tamże.

14 В. Максимов, Колонка редактора. Тридцатилетие „Культуры” , „Континент” 1977, nr 12, s. 365.

15 Tamże.

150

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

gdzie redaktor „Kontynentu” pisał o nabożnym wręcz stosunku pol-
skich redaktorów do publikowanych przez siebie pisarzy rosyjskich.

Polski badacz Piotr Mitzner sugeruje dzisiaj, że w ręce Maksimowa
trafił niechybnie pierwszy rosyjskojęzyczny numer „Kultury”, wydany
przez Giedroycia w 1960 roku w Paryżu i przemycany potajemnie do

ZSRR16, ale nie jest to jednak prawda. Zaświadczył o tym niezbicie już
w 1974 roku sam Maksimow, w znanej nam rozmowie z Herlingiem.

Znamienne, że rosyjski pisarz przesuwał tam wspomnianą wizytę
służby bezpieczeństwa na rok 1960, a na pytanie Herlinga, czy to wła-
śnie ów pierwszy rosyjskojęzyczny numer „Kultury” nie był powodem
tych „odwiedzin”, Maksimow odpowiadał:

Tak, możliwe. W każdym razie, dowiedziawszy się o istnieniu Kultury, zacząłem o nią rozpytywać przyjaciół. Kilku słyszało, i dobrze. Ktoś miał na krótko w ręku numer, nie pamiętam już: polski czy rosyjski. Sporo ludzi w Moskwie czyta po polsku. Mnie się w poszukiwaniach nie powiodło: nie widziałem w ZSSR ani pierwszego, ani drugiego numeru rosyjskiego „Kultury”17.

Cóż zatem mógł mieć w ręku w 1958 albo w 1960 roku, gdy chodzi
o „Kulturę”, Władimir Maksimow? Zdrowy rozsądek podpowiada
mi, że jednak nic, a ta jego „jubileuszowa opowieść” przynależy ra-
czej do sfery Dichtung aniżeli Wahrheit 18. Giedroyc co prawda — jak pisał wstępnie jeszcze w lutym 1958 w liście do Herlinga — układał
ów pierwszy rosyjski numer „Kultury” w „duchu do przyjaciół Moskali”19, wszelako jedynym tekstem pisarza rosyjskiego był tam za-mykający zbiór utwór Суд идет Andrieja Siniawskiego ze wstępem

Herlinga. Poza tym były tam jeszcze obecne utwory Czesława Miło-
sza — fragment Rosja z Rodzinnej Europy, Herlinga — Krzyki nocne z Innego Świata, Józefa Czapskiego — Obłoki i gołębie z Na nieludzkiej ziemi, opowiadające o spotkaniach autora z Aleksiejem Tołsto-jem i Anną Achmatową w 1942 roku w Taszkiencie, poemat Józefa

Łobodowskiego List do Pasternaka — napisany we fragmentach po
rosyjsku. Numer — po wstępie od Redakcji — otwierał esej Juliusza

Mieroszewskiego W kwestii stosunków polskorosyjskich, z tezą, że 16 „Kultura” i emigracja rosyjska. W poszukiwaniu zatraconej solidarności…, s. 231.

17 Z „Archipelagu” na „Kontynent”. Rozmowa z W.E. Maksimowem…, s. 87.

18 W 1972 roku, jeszcze więc przed emigracją Maksimowa, ukazał się drugi rosyjski numer „Kultury”, który rzeczywiście krążył po Moskwie (N. Gorbaniewska, Moja Polska…, s. 99), ale tutaj również nie było ani jednego utworu pisarza rosyjskiego.

19 Literatura rosyjska w kręgu „Kultury”…, s. 223.

151

GRZEGORZ PRZEBINDA

Polska Rosji nie zagraża, ale nie chce ona być państwem satelickim,
tym bardziej że istnieją między nią a Rosją inne jeszcze przecież kraje i narody, na razie jeszcze nie posiadające państwowości.

Dla pełni obrazu należy jednak dodać, że Miłoszowi ten pierwszy
rosyjski numer „Kultury” do gustu nie przypadł, poeta miał m.in.

za złe Giedroyciowi, że esej Rosja, wyrwany z jego wydanej właśnie książki Rodzinna Europa, bez żadnej o tym informacji (inaczej niż w przypadku tekstów Herlinga i Czapskiego), sprawia fałszywe wrażenie, jakby został specjalnie napisany dla tego rosyjskiego numeru
miesięcznika20. Ale byli i tacy Rosjanie — jak np. Roman Gul — któ-
rym numer akurat się spodobał, przy czym więcej o recepcji rosyj-
skiej „Kultury” pośród Rosjan na emigracji możemy się dowiedzieć
z przeglądowego, ale i polemicznego artykułu redakcyjnego Dialog polskorosyjski:

Na nasz rosyjski numer „Kultury” zareagowała bardzo żywo rosyjska prasa, emigracyjna. Roman Gul („Nowyj Żurnał”, Nowy Jork), Koriakow („Nowoje Russkoje Słowo”, Nowy Jork), piszą o tym numerze w tonie przyjaznym, wita-jąc tę polską próbę szczerego dialogu; reszta artykułów utrzymana jest w tonie polemicznym i skrajnie krytycznym. Naszych rosyjskich rozmówców dotknęły do żywego teksty „antyrosyjskie” Marksa i Custine’a, dołączone do eseju Miłosza21.

Większość polemik dotyczy artykułu wstępnego Mieroszewskiego. Mieroszewski, jak zresztą i Miłosz, wiążą parokrotnie z historią Rosji, również Rosję i Rosjan pod władzą sowiecką, obciążając naród rosyjski za grzechy sowieckie. Nasi pole-miści kategorycznie przekreślają tę odpowiedzialność, negując związki istniejące między tradycją historii państwa rosyjskiego, a historią 43 lat Związku Sowieckiego. Stanowisko to zdaje się nam powierzchowne. Okrutna diagnoza Custine’a czy wiersze Mickiewicza cytowane przez Miłosza, były może dlatego tak bolesne dla czytelników rosyjskich, że ciągłość tę proroczo podkreślają22.

Natomiast w dziejach kontaktów samego Maksimowa z „Kulturą” —
nadal jeszcze wszak nie osobistych — ważniejsze było co innego. Oto
już w 1963 roku z inicjatywy Giedroycia ukazała się w Instytucie Li-
terackim antologia współczesnej literatury sowieckiej We własnych
oczach, zawierająca — wśród innych utworów — Zagrodę Matriony 20 J. Giedroyc, C. Miłosz, Listy 1952–1963, red. M. Kornat, Czytelnik, Warszawa 2008, s. 423.

21 To absolutne nieporozumienie, bo Miłosz, po pierwsze, żadnych aneksów do swojego tekstu nie dołączał, a po drugie, przywołując Marksa i de Custine’a, sam ich określał mianem „zażartych rusofobów (Ч. Милош, Россия, „Kultura” 1960 [numer rosyjski; номер посвященный польско-русским отношениям], s. 20. Por.

C. Miłosz, Rodzinna Europa, Instytut Literacki, Paryż 1983, s. 133 (fragment Rosja).

22 „Kultura” 1961, nr 1/2, s. 107.

152

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

(1963) Sołżenicyna oraz Żywot człowieka (1962) Maksimowa. Auto-
rem wstępu do tej publikacji był nie kto inny, jak Gustaw Herling-

Grudziński, a jego esej musiałby przypaść do gustu Maksimowowi,
gdyby go tylko znał. Autor bowiem Innego Świata najwyżej oceniał
co prawda w prezentowanym zbiorze — i słusznie — Zagrodę Matriony, ale pochwalił też bardzo Żywot człowieka 23, opowieść o wy-kolejonym synu „wroga ludu”, z wyraźnymi — o czym jeszcze Herling
wiedzieć nie mógł — wątkami autobiograficznymi. A należy tu jeszcze
dodać w kontekście polskich związków Maksimowa, że ta jego opo-
wieść w oryginale nosiła tytuł Жив человек i jako taka lepiej została przetłumaczona w wydaniu krajowym — nosząc tam dużo bardziej
adekwatny tytuł A człowiek żyje 24. Notabene polskie edycje książek Maksimowa w PRLu — m.in. w bardzo dobrych do dziś tłumaczeniach Jerzego Litwiniuka — rozpoczęły się i skądinąd zakończyły w tych właśnie odległych latach 60., paradoksalnie dzięki pryncypial-nemu marksiście literaturoznawcy, Stefanowi Żółkiewskiemu, co tak
zrekonstruował w 2016 roku Piotr Mitzner:

W 1961 roku Żółkiewski wraz z Alicją Lisiecką (znaną wówczas krytyczką literacką) podczas pobytu w Moskwie w mieszkaniu Bułata Okudżawy spotkali młodego pisarza, który nie mógł doczekać się debiutu. Zabrali jego teksty do Warszawy i proza Maksimowa (podobnie jak wiersze Josifa Brodskiego) ukazała się po raz pierwszy nie w ZSRS, lecz w Polsce. Wyszły tu w sumie jego trzy książki. W publikowanych w Polsce wypowiedziach Maksimowa wyraźny był jego chrześcijański światopogląd, ze szczególnie akcentowanym wymiarem miłosierdzia25.

Piotr Mitzner przywołuje w przypisie wypowiedź Władimira Maksi-
mowa o Dostojewskim zatytułowaną Prekursor, spisaną w Moskwie
przez Zbigniewa Podgórca i opublikowaną w 1971 roku w 36. nume-
rze „Polityki”. Jednak moim zdaniem znacznie ważniejszy jest w tym
kontekście inny równoległy wywiad Podgórca z Maksimowem, opu-
blikowany w listopadzie 1971 roku w „Tygodniku Powszechnym”.

Nieprzypadkowo Miłosz — po lekturze tekstu tej właśnie rozmowy,
zatytułowanej Nie obiektywizować stworzonego przez siebie świata

— tak pisał w lutym 1972 w liście do Giedroycia: „Czytałem w Tyg[od-
niku] Powszechnym zdumiewający wywiad z Maksimowem i teraz

23 G. HerlingGrudziński, Księga krzywd, w: We własnych oczach. Antologia współczesnej literatury sowieckiej, Instytut Literacki, Paryż 1963, s. 13–14.

24 W. Maksimow, A człowiek żyje, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964.

Tłumaczenie krajowe przygotowała Irena Piotrowska, a emigracyjne — Kazimierz Okulicz

25 P. Mitzner, Władimir Maksimow i „Kontynent” …, s. 122.

153

GRZEGORZ PRZEBINDA
dostałem jego powieść Siem dniej tworienija wydaną przez ‘Posiew’.

Podobno b[ardzo] ciekawa”26. Marek Kornat, redaktor cytowanej pu-
blikacji, określił Maksimowa, w przypisie do tego Miłoszowego listu,
jako „jednego z najbardziej cenionych znawców” Dostojewskiego27.

Opinia to oczywiście przesadna, ale jest faktem, że twórca Biesów był dla autora Siedmiu dnia stworzenia — obok Tołstoja — pisarzem najważniejszym. Sam Maksimow tak to wyeksponował w rozmowie
z Podgórcem w „Tygodniku Powszechnym”:

Pytanie: „Co Panu, jako człowiekowi i pisarzowi, dała lektura Dostojewskiego?”.

Odpowiedź: „Osobiście zawdzięczam Dostojewskiemu ogromnie dużo: wybór mojej drogi życiowej i pisarskiej, skrystalizowanie światopoglądu. Dostojewski pierwszy odkrył mi głębię natury ludzkiej, ze zdumiewającą wprost przenikliwo-ścią ukazał światłocienie otaczającego mnie świata i, co jest chyba najważniejsze, decydująco wpłynął na wybór moich dzisiejszych kryteriów moralnych”.

Pytanie: „Jaki utwór Dostojewskiego wywarł na panu największe wrażenie?”.

Odpowiedź: „‘Biesy”. Jest to powieść, którą podziwiam najbardziej. Wstrząsnęło mną wręcz przewidzenie przez pisarza mechanizmu działania wszelkiego rodzaju ekstremizmów”. Pytanie: „Jak precyzuje Pan na własny użytek istotę filozofii Dostojewskiego?”. Odpowiedź: „Podstawą filozofii Dostojewskiego jest dla mnie przekonanie, że nie ma na świecie winnych, że każdy człowiek godny jest miłości i zbawienia. Im bardziej Dostojewski obnaża i demaskuje człowieka, tym bardziej mu współczuje. Dostojewski — wzorem Puszkina — wyznaje miłosierdzie wobec upadłych”. Pytanie: „Czy z tego wynika, że filozofia Dostojewskiego ma podło-że religijne?”. Odpowiedź: „Nigdy w to nie wątpiłem. Aby się w tym utwierdzić, należy tylko uważnie przeczytać ‘Legendę, o Wielkim Inkwizytorze’ z ‘Braci Karamazow’”. „Jak wobec tego sformułowałby Pan główną myśl religijną Dostojewskiego?”. „Cała zawarta jest ona w Ewangelii”. „Czy różni się ona czymś od zasad prawosławia?”. „Jeśli mówić o prawdziwych zasadach, to absolutnie się z nimi pokrywa”. „Czy wobec tego, zdaniem Pana, dzisiejsze prawosławie mogłoby coś wziąć od Dostojewskiego?”. „Tak: czystość wiary”28.

Na pytanie, co aż tak zdumiało Miłosza w wywiadzie Podgórca z Mak-
simowem, odpowiedź odnajdujemy choćby w późniejszym o ćwierć-
wiecze wywiadzie polskiego poety dla warszawskiej „Więzi”:

Nie starajmy się za wszelką cenę zrobić z Dostojewskiego chrześcijanina. Mnie się zdaje, że Szestow miał bardzo dużo racji. Dostojewski był człowiekiem głęboko rozdartym i zrozpaczonym. Weźmy pod uwagę, że jego wiara w — powiedział-bym — chrześcijaństwo była rzutowaniem jego wiary w Rosję. On chciał wierzyć 26 J. Giedroyc, C. Miłosz , Listy 1964–1972…, s. 501.

27 Tamże, s. 502.

28 Z. Podgórzec, Nie obiektywizować stworzonego przez siebie świata. 150 rocznica urodzin Dostojewskiego. Rozmowa z Władimirem Maksimowem, „Tygodnik Powszechny”, 28 XI 1971, nr 48, s. 6.

154

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

w ocalenie Rosji. Inteligencja prowadziła Rosję do zguby. Masy chłopskie były chrześcijańskie i mogły Rosję uratować29 .

Co do Maksimowa to przez całe swoje dojrzałe pisarskie życie zwykł
był powtarzać, że na swoim życiowym szlaku Wanderjahre przeżył
on ewolucję przeciwną do drogi odbytej przez Gorkiego. Podczas bo-
wiem gdy późniejszy autor Matki doszedł konsekwentnie do rewo-
lucyjnego ateizmu, to Maksimow — właśnie pod wpływem lektury

Dostojewskiego i przemycanych w latach 60. do kraju dzieł Nikołaja

Bierdiajewa, Pawła Fłorenskiego, Siergieja Bułgakowa — dotarł kon-
sekwentnie do religii. Oto stosowny fragment z cytowanego już wy-
wiadu dla Johna Glada (1983):

Ogólnie utraciłem całe zainteresowanie Gorkim. I właśnie poprzez swe doświadczenie życiowe doszedłem do Dostojewskiego, a poprzez niego — do religii. Jak zresztą większość współczesnej humanistycznej inteligencji w Rosji30.

Ośmielę się w tym miejscu przywołać własne wspomnienie z jednej
z moich licznych rozmów z Maksimowem w Paryżu w latach 1987–

1992. Usłyszałem od niego mianowicie pewnego razu takie wyznanie:

„Cenię Polaków choćby za, że lubią Dostojewskiego, mimo że on ich
z całej duszy nie cierpiał”.

Gdy zaś chodzi o religijność późnego Maksimowa, to też miałem
okazję przekonać się co do jej mocy, gdy w styczniu–lutym 1987 roku
wyznałem pisarzowi, że ukończyłem właśnie sporządzanie przypisów
do polskiej edycji Mistrza i Małgorzaty. Zgodził się on natychmiast, że jest to arcydzieło, ale określał je — na szczęście całkowicie niesłusz-nie — jako „powieść bluźnierczą”. I w jakimś nagłym rozrzewnieniu
przywołał swą podróż do Jerozolimy i niezapomnianą wędrówkę
ścieżkami Jezusa. Mnie zaś to wszystko współbrzmiało z począt-
kiem pierwszej księgi Pożegnania znikąd (1974) samego Maksimo-
wa: „Izraelu, Izraelu! Żółta, odwodniona przez słońce ziemia, która
chroni jeszcze w sobie lekkie dotknięcia Jego wąskich stóp, i mglisty
łańcuch gór, wyżartych przenikliwymi wiatrami, z których każda mo-
gła się okazać Jego Golgotą!”. To duch, przyznajmy, bardzo przecież
bułhakowowski, choć sam Maksimow nawiązywał tutaj przejmująco
do innych rosyjskich losów i dróg:

29 Dostojewski badał choroby ducha. Z Czesławem Miłoszem rozmawiają Cezary Gawryś i Józef Majewski, „Więź” 2000, nr 3, s. 21, https://wiez.pl/2017/08/14/
miloszdostojewskibadalchorobyducha/ (03.07.2023).

30 Д. Глэд, Беседы в изгнании. Русское литературное зарубежье…, s. 252.

155

GRZEGORZ PRZEBINDA

I ciągnęły dusze cierpiące po niezliczonych wioskach słowiańskich aż tutaj — do miasta Odkupienia i Świątyni. I słały się w ślad za nimi dymy i płacz Babiego Jaru i Kołymy. Czy aby nie stamtąd taka strofa: „Dźwigający krzyża brzemię, /

Stopą bosą głazy krwawiąc / W chłopskiej szacie — wzdłuż tę ziemię / Chrystus przeszedł błogosławiąc”?31.

Powróćmy jednak jeszcze do tamtego czerwca 1974 roku, gdy Maksi-
mow przybył osobiście do MaisonsLaffitte do Giedroycia, a ten na-
pisał od razu 11 czerwca 1974 w liście do Herlinga: „Pierwszy, który
uczciwie odpowiedział w sprawie ukraińskiej: ‘To ciężka i bolesna sprawa, ale jeśli Ukraińcy chcą, to musimy im oddać Kijów’”32. Herling zaś po latach, podczas swego ostatniego spotkania z Maksimo-
wem, usłyszał odeń w Paryżu: „Nawet nie wiecie, wy z ‘Kultury’, ile
wam zawdzięczamy”33. Należy rozumieć, że także w dziele urucho-
mienia „Kontynentu”, przy czym Giedroyc, choć po owym pierwszym
spotkaniu z Maksimowem nadmieniał sceptycznie w liście do Herlin-
ga, że „chwilowo to wszystko w proszku”, dodawał jednak, że w poro-
zumieniu z obecnymi podczas rozmowy Józefem Czapskim i Krucz-
kiem (Michaiłem Hellerem) zadecydował o „delegowaniu do pisma”

właśnie Herlinga i Czapskiego („Józia”).

Redaktor „Kultury” pisał też w tym liście Herlingowi, że Maksimow
zjawił się u niego „zabawne, że z polecenia Sołżenicyna” i że „chce on
wydawać pismo po rosyjsku i po niemiecku (a potem i w innych ję-
zykach)”34. Ów „projekt w proszku” ziścił się już jesienią ciągle tego
samego 1974 roku i potem, aż do początku 1992, Maksimow wyda
w stolicy Francji 71 numerów bogatego ideowo i materialnie kwartal-
nika o orientacji humanistycznochrześcijańskiej — w duchu jednej
solidarnej Europy. W pierwszym numerze redakcja poinformowała,
że pismo „ukazuje się w pięciu językach: rosyjskim, niemieckim, fran-
cuskim, włoskim i angielskim”35, ale — prócz niemieckiego, w któ-31 В. Максимов, Прощание из ниоткуда, кн. 1: Памятное вино греха…, s. 5.

Fragment wiersza Tiutczewa o Chrystusie w tłumaczeniu Artura Sandauera (F. Tiutczew, Te chałupy pochylone, w: Tegoż, Wybór poezji, oprac. R. Łużny, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław–Warszawa–Kra-
ków–Gdańsk 1978, s. 103).

32 „Kultura” i emigracja rosyjska. W poszukiwaniu zatraconej solidarności…, s. 128.

33 G. HerlingGrudziński, Pożegnanie przyjaciela Moskala, „Kultura” 1995, nr 5, s. 131.

34 Gustaw HerlingGrudziński, Dzieła zebrane, red. W. Bolecki, t. 13: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem vol 2. 1967–1975, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 697–698. Por. „Kultura” i emigracja rosyjska…, s. 128.

35 „Континент” 1974, nr 1, s. 451 (nienumerowana).

156

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

rym pismo ukazywało się nieco dłużej — wszystkie inne wspomniane
edycje, poza oczywiście rosyjską, były tylko efemerydami, podobnie
jak ukazująca się w latach 1979–1982 wersja norweska „Kontinent Skandinavia. Antitotalitært tidsskrift”. W 1979 roku ukazał się także jednorazowo przygotowany przez Adama Mazura (Andrzeja Drawicza) polski wybór z „Kontynentu”, do którego będziemy się jeszcze
odnosić.

A we wspomnianym rosyjskim numerze 1. Maksimow ogłosił
w imieniu redakcji cztery „prawdy wiary”: 1) religijny idealizm; 2) antytotalitaryzm; 3) demokratyzm i 4) bezpartyjność, dodając
do każdego punktu — określenie „bezwarunkowy”. Na szczęście
w punkcie pierwszym widniało ekumeniczne uściślenie o „sta-
łym duchowym przymierzu z przedstawicielami innych wyznań”,
a w punkcie drugim została zapowiedziana „walka przeciwko wszel-
kim odgałęzieniom totalitaryzmu — marksistowskiemu, narodowe-
mu, religijnemu”36. W komitecie redakcyjnym „Kontynentu” byli na
początku emigranci rosyjscy, tacy jak Igor Gołomsztok, Andriej Si-
niawski, Naum Korżawin i Aleksander Galicz, następnie wygnańcy
polscy — wspomniani Giedroyc, Herling i Czapski, pisarze i histo-
rycy zachodni — Eugène Ionesco, Ignazio Silone, Robert Conquest,
a także dwaj opozycyjni wobec komunizmu ludzie, mężnie trwający
za żelazną kurtyną — Milovan Dżilas w Jugosławii i Andriej Sacha-
row w Związku Radzieckim. Z redakcji natomiast już w 1975 roku
odszedł Andriej Siniawski, mimo że Maksimow jeszcze na począt-
ku tego roku uznawał obecność w „Kontynencie” tego katorżnika,
który spędził sześć i pół roku za drutem kolczastym za rodzaj listu
żelaznego dla „Kontynentu”, o czym informował listownie wiosną

1975 Romana Gula37. Konflikt na początku był głównie personalny,

Maksimow winą obarczał tu przede wszystkim żonę Siniawskiego,

Marię Rozanową, która ponoć chciała nawet zarządzać redakcją38.

W 1983 roku John Glad zapytał Maksimowa o „istotę ideologicz-
nych rozbieżności z Siniawskimi” i uzyskał taką — w sumie jednak
mocno uproszczoną — odpowiedź:

Zapewniam pana, żadnych ideologicznych rozbieżności nie ma. Pod tym wszystkim kryją się tylko interesy moskiewskiej kuchni komunalnej. Przecież on [Si-36 От редакции, tamże, s. 4.

37 Е.Ю. Скарлыгина, Андрей Синявский и Владимир Максимов: к истории по
лемики, „Вопросы литературы”. Журнал критики и литературоведения, Май

— Июнь 2018, nr 3, s. 204.

38 Tamże, s. 205.

157

GRZEGORZ PRZEBINDA
niawski] proponował i mnie, i Niekrasowowi, aby redaktorem pisma została jego żona. Ja na to, że może jeszcze zaproponuje nam teściową albo swego syna39.

Na opuszczonym przez Siniawskiego miejscu natychmiast pojawiali
się w bogatym piśmie nowi ludzie — przede wszystkim świeży emi-
grant Wiktor Niekrasow, który objął nawet od 5. numeru (1975)

stworzoną dlań specjalnie funkcję zastępcy redaktora. Natomiast
ściągnięty na samym początku do redakcji przez Siniawskich Igor Gołomsztok — jak sam potem będzie wspominać — dopiero ze stop-ki tego 5. numeru dowiedział się, że nie jest już sekretarzem odpo-
wiedzialnym40. Doszli za to do Kolegium Redakcyjnego — Raymond

Aron, Saul Bellow (laureat literackiej Nagrody Nobla w 1976), Arthur

Koestler (autor głośnej Ciemności w południe), Josif Brodski (literacki Nobel w 1987), emigrant Władimir Bukowski (dawny więzień
psychuszek, a potem autor szeroko znanego dzieła I powraca wiatr o wykorzystywaniu w ZSSR psychiatrii do męczenia ludzi i dławienia wolności)41 .

W roku 1976 w redakcji pojawiła się nowa emigrantka z Moskwy,
dzielna i pracowita jak mrówka Natalia Gorbaniewska, też niedaw-
na więźniarka psychuszki, znana i ceniona przez Maksimowa za wyj-
ście 25 sierpnia 1968 roku, z garstką siedmiu innych straceńców, na
plac Czerwony w Moskwie — w proteście przeciwko militarnej agre-
sji Układu Warszawskiego, z Kremlem na czele, na Czechosłowację.

W emigracyjnej Arce dla nieproszonych (1976) Maksimow opisze, jak jeden ze śledczych, dręczony widać ciekawością, zapytał podczas
przesłuchań „dziewczynę, która wyszła na plac w obronie bardzo od-
ległego i mało jej znanego narodu”: „— No niechże pani powie, po co
to robić, przecież to zupełnie nieskuteczne”. W odpowiedzi usłyszał:

„— Zrobiłam to dla siebie, inaczej nie mogłabym dalej żyć. I nic tu już nie dodam”. Dodał za to Maksimow: „Pojawiła się gwiazda, a chociaż

39 Д. Глэд, Беседы в изгнании. Русское литературное зарубежье…, s. 259.

40 И. Голомшток, Занятие для старого городового. Мемуары пессимиста, ACT, Москва 2015, s. 244.

41 Gołomsztok zwraca jednak uwagę — i stopka redakcyjna „Kontynentu” to potwierdza — że Maksimow systematycznie usuwał z grona współpracowników ludzi dla siebie ideowo niewygodnych: „Przepędzał z pisma tych, których uważał za lewicę.

Wygnani byli — Saul Bellow, Wiktor Niekrasow, Wolf Siedler, Luděk Pachman, Michajło Michajłow oraz inni znani wschodnioeuropejscy dysydenci, zwolennicy

‘socjalizmu z ludzkim obliczem’ (И. Голомшток, Занятие для старого городо
вого…, s. 242). Ale i tak pojawiali się wciąż nowi zaciężni — m.in. Alain Besançon czy Irina IłowajskaAlberti.

158

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

trzech króli nie było, to dziś już wiemy, że gwiazda owa zwiastowała

Przyjście do nas Sumienia”42.

Jako pierwszy z Polaków wystąpił już w numerze pierwszym

„Kontynentu” jesienią 1974 roku jako „Głos z Warszawy” — Wiktor

Woroszylski. Wziął on w obronę wydany właśnie w Paryżu List do przywódców Związku Radzieckiego Sołżenicyna, z ulgą konstatując, że po lekturze książeczki nie sprawdziły się jego wcześniejsze obawy
o związki autora z rosyjskim nacjonalizmem i imperializmem. Pisał

Woroszylski:

W Warszawie opowiadają o rozmowie dwóch literatów w kawiarni. Pierwszy, z pogardą wydymając usta, powiedział o Sołżenicynie: „No i wylazł z niego koniec końców Rosjanin”. Na co drugi (podobno Słonimski) odpowiedział: „A czy on kiedykolwiek podawał się za Holendra?”43.

Znamienne, że wspomniany tekst Woroszylskiego podpisany został
w „Kontynencie” nie tylko jako „Głos z Warszawy”, ale także — jako
stanowisko Redakcji „Kultury”44. Z kolei Maksimow opatrzył tekst Woroszylskiego laurką dla polskiego miesięcznika z takim fragmentem: „Trzecia cecha szczególna Kultury to ostre poczucie nierozłącz-
ności losów Polski, narodów ZSRR i Wschodniej Europy, poczucie
braterstwa wszystkich narodów, które dążą do wolności i niezależno-
ści”45. W numerze 2. z 1974 ujrzały światło dzienne Trzy główne motywy w marksizmie Leszka Kołakowskiego, a w numerze 7. z 1976 —
też jego Na marginesie ostatniej książki Sacharowa, po pokojowym Noblu dlań w październiku 1975 roku. Było to w istocie posłowie do
książki Mój kraj i świat Sacharowa, która ukazała się w „Bibliotece Kultury” pod koniec 1975, w tłumaczeniu Michała Kaniowskiego (Jerzego Pomianowskiego). W tekście, który pół roku wcześniej ukazał
się po polsku w „Kulturze”, Kołakowski napisał:

Odpychać z pola widzenia sprawy stosunków naszych z Rosją i Ukrainą to tyle, co poddać się presji instytucjonalnego kłamstwa; porozumienie i przyjaźń z nie-
urzędową Rosją i Ukrainą jest głównym warunkiem, pod którym wspólna sprawa znoszenia ucisku społecznego i narodowego ma szanse wygranej. Alternatyw-ną możliwością jest eksplozywna dezintegracja sowieckiego systemu w wyniku jakiegoś gwałtownego kryzysu, połączona z chaotyczną, wielonarodową [sic]

42 В. Максимов, Ковчег для незваных, Посев, Frankfurt/Main 1979, s. 216.

43 Голос из Варшавы [В. Ворошильский], Как я понимаю „Письмо вождям” ,

„Континент” 1974, nr 1, s. 248–249.

44 Tamże, s. 273.

45 Tamże, s. 273–274.

159

GRZEGORZ PRZEBINDA
masakrą i zwiększonym znacznie niebezpieczeństwem globalnej wojny; jest to perspektywa przeciwna temu, czego chcą — mimo wszystkich między nimi odmienności — zarówno Sacharow, jak Sołżenicyn; jest też przeciwna nadziei na to, że cywilizacja europejska przetrwa napór barbarzyństwa46.

Gdy zaś chodzi o obecność jeszcze we wczesnym „Kontynencie”

Czesława Miłosza — który skądinąd dopiero co odradził skutecznie

Giedroyciowi, już i tak nastawionemu negatywnie, publikację Siedmiu dni stworzenia 47 — to zaraz po otrzymaniu przezeń literackiego Nobla kwartalnik opublikował w numerze 26. z 1980 roku rozmowę z laureatem, z takim aż do dzisiaj przywoływanym bardzo chętnie
fragmentem:

Jestem zapewne bardzo typowym Polakiem, ponieważ lubię Rosjan, a nie lubię Rosji. Mam bardzo dobre kontakty z Rosjanami, czuję się bardzo dobrze w towarzystwie Rosjan. Ale Rosji nie lubię — cóż począć?48.

Tymczasem jeszcze w roku 1977 nasi przyjaciele Moskale z „Konty-
nentu”, z Maksimowem i Gorbaniewską na czele, zorganizowali na
łamach kwartalnika obronę więzionego w PRLu Adama Michnika.

Ten za swego nieco wcześniejszego, dłuższego pobytu nad Sekwaną
udzielił „Kontynentowi” wywiadu, gdzie — przedstawiając się jako człowiek marca 1968 roku — tak mówił do Gorbaniewskiej:

Są w Polsce, a przy tym w opozycji, ludzie, dla których to, że udzielam teraz wywiadu ‘Kontynentowi’, jest aktem zdrady narodowej, jako że radziecka (‘rosyjska’) armia jest dla nich gwarantem władzy w Europie Wschodniej. I trudno im objaśnić, że pisarze rosyjscy, np. Sołżenicyn albo Niekrasow, nie mają nic wspólnego ze stłumieniem powstania 1863 roku albo z rozbiorami Polski49.

Kryje się tutaj oczywiście zawoalowana myśl, że tacy Polacy uważają
się za realistów, którzy z tych „gwarancji dla Europy Wschodniej” ze
strony Armii Radzieckiej wcale się nie cieszą, ale nie widzą żadnych
innych Rosjan, na których można byłoby w dziele demokratyzacji

46 L. Kołakowski, Na marginesie ostatniej książki Sacharowa, „Kultura” 1975, nr 12, s. 9–10.

47 Miłosz: „Władimira Maksimowa czytać nie mogę, może się mylę, ale nudzi mnie”.

Giedroyc: „Książka Maksimowa jest dla mnie dużym rozczarowaniem”. Cyt. za: Literatura rosyjska w kręgu „Kultury”. W poszukiwaniu zatraconej solidarności…, s. 36.

48 В. Соколов, Разговор с Чеславом Милошем, „Континент” 1980, no. 26, s. 445.

Rozmowa została nagrana 13 października 1980 roku w Berkeley w Kalifornii.

49 Интервью с Адамом Михником, „Континент” 1977, nr 12, s. 429.

160

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

bloku wschodniego jakoś szczególnie liczyć. Zgoła inaczej niż Adam

Michnik, który dopowiadał wobec Gorbaniewskiej, przechodząc wy-
raźnie w poszukiwaniu wymarzonej przez siebie wschodnioeuropej-
skiej solidarności od „bazy” do „nadbudowy”:

Obecność Polaków w kolegium redakcyjnym „Kontynentu”, czytanego przez wielu ludzi w Polsce, jest dla nas symboliczna. Stanowi przykład jedności niezależnej kultury w Polsce, w Rosji, na Ukrainie, w krajach nadbałtyckich i w całej Europie Wschodniej50.

Dwa tygodnie po powrocie do kraju, w połowie maja 1977, Michnik
został aresztowany, a Gorbaniewska, Bukowski i Maksimow wystąpili
od razu w jego obronie, udzielając zarazem wsparcia innym więzio-
nym w gierkowskiej Polsce — Jackowi Kuroniowi, Janowi Józefowi

Lipskiemu, Sewerynowi Blumsztajnowi, Antoniemu Macierewiczo-
wi, Piotrowi Naimskiemu, Mirosławowi Chojeckiemu, Wojciechowi

Ostrowskiemu, Marianowi Piłce. To wszystko zostało wyrażone cią-
gle w tym samym 12. numerze „Kontynentu” (1977)51, który słusznie
od razu określono jako „polski”. Rozpoczynał się on notabene wartko napisaną opowieścią Klim i Pannoczka Leonida Rżewskiego, dopiero co zmarłego pisarza emigracyjnego, którego po 17 września 1939
roku władza radziecka wyprawiła na „wyzwalanie” wschodnich ziem

II Rzeczpospolitej. W opowiadaniu w „Kontynencie” Rżewski potrafił
to przekazać z odpowiednią dozą szyderczej ironii:

Uroczyste otwarcie tego zwycięskiego pochodu odbyło się, jak wiadomo, nadzwyczaj prosto. Ileś tam tysięcy wyzwolicieli, niczego nie podejrzewających, nie spodziewających się nawet, jaka to szlachetna misja ich czeka, przeprowadzono między niebieskimi okami przygranicznych jezior na jakąś, (pamiętam, pokrytą zwałami piasku, porośniętą nikłym sosnowym laskiem) polanę, i posadzono tu na miting. Sążnisty komisarz dywizji czy korpusu, gestem dostojnym, acz teatral-nym („Będziemy grozić stąd Szwedowi”…) wskazał na zachód, na niewidoczne stąd słupy graniczne i powiedział: „Towarzysze! Polski lud pracujący — robotni-cy i chłopi — powstał przeciwko swoim ciemiężycielom. A my winniśmy wycią-gnąć do nich pomocną dłoń. Partia i rząd, itd. itd., Hura!”. No to odkrzyknęliśmy

„hura!” i pobrnęliśmy dalej po piasku52 (w tłumaczeniu Leokadii Anny Przebindy).

50 Tamże, s. 433–434.

51 В. Буковский, Н. Горбаневская, В. Максимов, Вместо послесловия к интер
вью Адама Михника, tamże, s. 434–436.

52 Л. Ржевский, Клим и Панночка. Повесть, „Континент” 1977, nr 12, s. 5.

Fragment o Szwedach to oczywiście fraza cara Piotra I, założyciela Petersburga, z poematu Jeździec miedziany Aleksandra Puszkina (tu w przekładzie Juliana Tuwima).

161

GRZEGORZ PRZEBINDA

Z polskich autorów rzucał się jeszcze w oczy w tym „Kontynencie” Jan

NowakJeziorański, w latach 1951–1974 szef Radia Wolna Europa,
który teraz wystąpił u Maksimowa z listem otwartym do Aleksandra

Sołżenicyna, na wskroś notabene apologetycznym, także i wobec „innej Rosji”, a jednocześnie mającym swoje cele pragmatyczne. Apolo-
gia wyglądała następująco:

Byliśmy jedyną sekcją Radia Wolna Europa, która dzięki pomocy Jerzego Giedroycia, redaktora paryskiego miesięcznika „Kultura”, w całości, dzień pod dniu po piętnaście minut, przekazywaliśmy Pańską tragiczną epopeję ludzkiej męki

— Archipelag GUŁag, nie opuszczając ani jednego słowa, ani jednego przecinka.

I nie przesadzę, gdy stwierdzę, że dzięki „Kulturze” i RWE żaden inny Rosjanin w historii nie był obiektem takiego szacunku i sympatii w Polsce, jaką Pan jest tam teraz otoczony. Dlatego odczuwam wobec Pana wdzięczność — jako człowiek, Polak i niedawny dyrektor radia, nadającego do Polski. Pomógł Pan prze-rzucić pierwszy mostek ponad przepaścią, jaką wyryły między naszymi dwoma narodami przestępcze rozbiory Polski i wiekowa niewola, napaść na nasz kraj w zmowie z Hitlerem w 1939 r., masowe deportacje naszego narodu do łagrów i więzień, wyniszczenie naszych jeńców — kwiatu naszej inteligencji — w Katyniu i innych, nieznanych jeszcze miejscach kaźni, tragedia Powstania Warszawskiego i wreszcie — ustrój przyniesiony na bagnetach Armii Czerwonej, który, ode-brawszy nam wolność i niepodległość, pozbawił polski naród owoców zwycięstwa nad Hitlerem. Wszystkie te nieszczęścia kojarzyły się dotąd w umysłach Polaków z Rosją i Rosjanami. I dopiero pan pokazał Polakom, Ukraińcom, Czechom, Sło-wakom i innym ciemiężonym narodom Europy Wschodniej, że istnieje INNA Rosja, która cierpi tak samo jak oni — Rosja, tak jak oni, ofiara strasznych zbrodni i niesprawiedliwości. I że istnieją INNI Rosjanie — tacy jak Pan, nie wrogowie, ale sprzymierzeńcy, współdzielący z nami nasze nieszczęścia”53.

Praktycznym natomiast celem wysłania przez Nowaka tego listu do

Sołżenicyna, było pragnienie uzyskania pomocy od autora Archipelagu Gułag, w sytuacji, gdy niektórzy amerykańscy politycy — z se-natorem Jamesem Williamem Fulbrightem na czele — próbowali za-
mknąć finansowanie dla Radia Wolna Europa i Radia Swoboda jako

„przeżytków zimnej wojny”54. Tekst posłania Nowak wysłał wcześniej
do konsultacji Giedroyciowi, ale ten, mając już w kontaktach z Soł-
żenicynem raczej kiepskie doświadczenia (pisarz, tworzący w Nowej

Anglii, USA, swą epopeję Czerwone koło, w ogóle nie odpowiadał55), 53 Я. Новак, Открытое письмо Александру Солженицыну, „Континент” 1977, nr 12, s. 261–262.

54 Tamże, s. 263–267.

55 Z listu Herlinga do Giedroycia z 14 kwietnia 1977: „Sprawę pani Alberti i Sołżenicyna wyjaśniłem Panu telefonicznie, w Laffitte przełożę Panu z włoskiego jej długą epistołę. W każdym razie sens tej epistoły jest taki: Sołżenicyn odsunął się cał-162

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

odniósł się krytycznie nie tylko do samej inicjatywy, ale i czemuś tak-
że do treści posłania56. Z listu do Herlinga z 5 kwietnia 1977 dowia-
dujemy się nawet, że Giedroyc próbował zablokować w „Kontynen-
cie” — poprzez Irinę IłowajskąAlberti — publikację listu Nowaka, ale
ta ówczesna sekretarka Sołżenicyna w USA poinformowała go przez
telefon, że „Maksimow jest od dawna z nim [Nowakiem] w kontak-
cie i nie można wycofać”57. Giedroyc informuje zarazem Herlinga, że „dalsze wybory”, czyli pozostałe polskie materiały do 12. numeru

„Kontynentu”, „to były inicjatywy miłego Michnika”, z czego sam re-
daktor „Kultury” wyraźnie nie był zadowolony: „W tej chwili nie chcę
żadnej awantury ze względu na deklarację ukraińską [o niej zaraz —

G.P.], ale mam zamiar b. oziębić stosunki [z Maksimowem]”58.

Jednak zupełnie niezależnie od faktu, czyje to były „miłe inicjaty-
wy”, polski „Kontynent” z 1977 roku do dziś prezentuje się naprawdę
imponująco. Mamy tutaj pięć wierszy Stanisława Barańczaka i ko-
lejny fragment Cudownej meliny Kazimierza Orłosia (oba materiały w tłumaczeniu Natalii Gorbaniewskiej), esej Czapskiego o „Kulturze”,

List do przyjaciół Anny Chmielewskiej, byłej polskiej marksistki, obecnie nawróconej na etykę chrześcijańską i odwołującej się m.in.

do zamordowanego przez nazistów protestanckiego pastora Dymitra

Bonhoffera:

Czy w Starym Testamencie w ogóle występuje sprawa zbawienia duszy? Czy sprawiedliwość i królestwo Boga na ziemi nie stanowi centralnego punktu wszystkiego. […] Nie o tamten świat idzie, lecz o ten przecie, o to, jak został stworzony, zachowany, ujęty w prawa, jak dojdzie do pojednania i odnowienia59.

kowicie od ‘polityki’, nie chce widywać ludzi, nie chce zabierać głosu w sprawach aktualnych, nie chce dawać wywiadów do prasy amerykańskiej, chce tylko pracować bez przeszkód nad swoim historycznym freskiem powieściowym” (G. HerlingGrudziński, Dzieła zebrane, red. W. Bolecki, t. 14: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem vol 3. 1976–1996, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 96).

56 J. NowakJeziorański, J. Giedroyc, Listy 1952–1998. Wybór, opracowanie i wstęp D. Platt, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, Wrocław 2001, s. 382–388.

57 G. HerlingGrudziński, Dzieła zebrane, red. W. Bolecki, t. 14: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem vol 3. 1976–1996, s. 95.

58 Tamże.

59 А. Хмелевская, Письмо друзьям, „Континент” 1977, nr 12, s. 307. Cytat przytaczam za polską edycją Bonhoeffera, na którą powołuje się w Liście do przyjaciół sama Chmielewska (D. Bonhoeffer, Wybór pism, red. A. Morawska, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 1970, s. 243, fragment w tłumaczeniu P. Ściegiennego).

Znamienne, że ten wartościowy tekst Chmielewskiej trafił do pierwszego tomu, wydawanego już w Moskwie wyboru materiałów z kwartalnika z okresu 1974–

1992 („Континент” 2012, nr 151). Jest tam także List Jerzego Andrzejewskiego 163

GRZEGORZ PRZEBINDA

Na przeciwległym biegunie stawia polska autorka apel radzieckiej nauczycielki, że „nie możemy sądzić przestępców w duchu sprawiedliwości”, bo wtedy ludzi takich jak Jurij Gałanskow czy Aleksander

Ginzburg „trzeba byłoby uniewinnić!”60. Na tym samym nieprawym
biegunie umieszcza Chmielewska dwie konkretne już sytuacje opisa-
ne przez Sołżenicyna (dodajmy że w Archipelagu Gułag). Pierwsza to wyrzucenie z trumienki zmarłego dziecka — podczas przeszukiwania
przez organy mieszkania kolejarza, a druga — usunięcie pacjenta ze
stołu operacyjnego, aby go natychmiast zaaresztować61.

Z polskich tekstów ciągle w tym samym 12. numerze „Kontynentu”

(1977) jest jeszcze artykuł polskiej adwokatki pochodzenia żydowskie-
go, członkini KORu, Anieli Steinsbergowej Oczami obrońcy, w istocie fragment jej głośnej książki Widziane z ławy obrończej, wydanej równolegle przez Giedroycia w Instytucie Literackim, a poświęconej
procesom podziemia akowskiego i sprawie Kazimierza Moczarskiego,
a zamkniętej dramatycznym epilogiem — Bez rehabilitacji. Oczami obrońcy, a także lwią część innych polskich materiałów, ukazujących się także w następnych numerach kwartalnika, przekładała na rosyjski niestrudzona Natalia Gorbaniewska, o czym sama tak mówiła:

„Kontinient”, w którym pracowałam, według zamysłu redaktora naczelnego Władimira Maksimowa, miał przedstawiać opozycję wszystkich krajów wschodnioeuropejskich, do których zaliczały się także Ukraina i Białoruś oraz republiki bał-tyckie (żeby to lepiej zrozumieć, wystarczy spojrzeć na pierwszą stronę okładki, na której tytuł wypisany jest we wszystkich językach wschodnioeuropejskich).

Oprócz pracy redakcyjnej dużo tłumaczyłam i znowu przede wszystkim z polskiego (wiele moich przekładów, zwłaszcza jeśli to nie były wiersze czy proza, a po prostu jakieś artykuły, ukazywało się bez podpisu). Wśród polskich proza-ików i publicystów, których tłumaczyłam dla „Kontinientu” byli: Czesław Bielec-do prześladowanych uczestników protestu robotniczego [w Ursusie i Radomiu], który pierwotnie był opublikowany w numerze 10 (1976) oraz Głos z Warszawy Jak rozumiem „List do przywódców” Woroszylskiego z 1. numeru (1974), nadal niestety przedstawiany jako anonimowy, https://magazines.gorky.media/continent/2012/151/pismodruzyam.html; http://intelros.ru/readroom/kontinen-t/k–151–2012 (1.07.2023).

60 А. Хмелевская, Письмо друзьям…, s. 299.

61 Tamże, s. 299. U Sołżenicyna: „Biorą cię wprost ze stołu operacyjnego, po operacji rany żołądka (N.M. Worobiew, inspektor okręgowego wydziału oświaty — 1936 r.) i ledwie żywego, okrwawionego, pakują do celi” (A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag 1918–1956. Próba analizy literackiej, przeł. M. Kaniowski [J. Pomianowski], t. 1

(cz. I–II), Instytut Literacki, Paryż 1974, s. 33). „I nic świętego podczas rewizji!

Przy aresztowaniu maszynisty kolejowego Inoszyna, stała w pokoju trumienka z jego dopiero co zmarłym dzieckiem. Prawnicy wyrzucili dziecko z trumny, tam też szukali” (tamże, s. 29).

164

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

ki, Jacek Bierezin, Stefan Bratkowski, Zbigniew Bujak, Józef Czapski, Andrzej Drawicz, Lech Dymarski, Jerzy Giedroyc, Gustaw HerlingGrudziński, Michał

Komar, Jacek Kuroń, Stefan Kurowski, Irena Lasota, Jan Lityński, Józef Mackie-wicz, Tomasz Mianowicz, Adam Michnik, Czesław Miłosz, Kornel Morawiecki, Jan NowakJeziorański, Kazimierz Orłoś, Barbara Polak, Andrzej Rapaczyński, Zbigniew Romaszewski, Aleksander Smolar, Marian Stala, Aniela Steinsbergo-wa, Leszek Szaruga, Zofia Szyk, Barbara Toporska, Jacek Trznadel, Jan Walc, Wiktor Woroszylski (przetłumaczyłam jego Dziennik węgierski, na początku lat 90. przedrukowywany przez „Inostranną Literaturę”), Roman Zimand (jeśli o kimś zapomniałam, proszę o wybaczenie)62.

Już w roku 1984 Jacek Kuroń, Konrad Bieliński, Zbigniew Janas, Wiktor Kulerski, Zbigniew Romaszewski wystąpili na łamach „Kontynentu” w obronie Sacharowa i jego chorej żony Jeleny Bonner, a Władimir Bukowski i Zbigniew Bujak wymienili między sobą listy
wsparcia w duchu „wolności naszej i waszej”. W tym samym 1984
ujrzał jeszcze światło dzienne podpisany wspólnie przez „Kontynent”

i „Russką Mysl” apel Pamięci polskiego męczennika, księdza Jerzego

Popiełuszki (1947–1984):

Do dziesiątków jawnie i tajnie zabitych w ciągu ostatnich trzech lat w Polsce, do górników kopalni „Wujek” i lubińskiej kopalni miedzi, do hutnika Bogdana Włosika, ucznia Grzegorza Przemyka, chłopa Piotra Bartoszcze, dołączyła nowa ofiara polskich czekistów — kapelan warszawskiego kombinatu metalurgicznego, ks. Jerzy Popiełuszko. […] „Biada Kainom, którzy krew bratnią, krew niewinnego Abla przelewają. Albowiem krew Abla wołać będzie o sprawiedliwość do samego Boga”63.

Ciągle w tym samym „orwellowskim roku” ukazał się jeszcze w „Kon-
tynencie” wiersz Do przyjaciół Moskali Adama Mickiewicza w nowym przekładzie Anatolija Jakobsona. Kwartalnik Maksimowa pu-
blikował Węgrów (już w 1. numerze kardynał Mindszenty), Litwinów,

Estończyków, Czechów, Ukraińców, a pośród tych ostatnich — Iwana

Koszeliwca Kronikę ukraińskiego oporu (1975), wiersze zamęczone-go w łagrze Wasyla Stusa (1983, 1985), tekst Gdzie odnaleźć sprawiedliwość, autorstwa ukraińskiego kardynała greckokatolickiego na 62 N. Gorbaniewska, Zamiast posłowia, przeł. N. Woroszylska, w: N. Gorbaniewska,

„И тогда я влюбилась в чужие стихи. Избранные переводы из польской по
эзии…” „I wtedy pokochałam te wiersze obce…”. Wybór przekładów z poezji polskiej, Библиотека журнала НОВАЯ ПОЛЬША, Warszawa–Kraków 2006, s. 348.

63 Памяти польского мученика. Священник Ежи Попелушко (1947–1984),

„Континент” 1984, nr 12, s. 22–23. Ostatnie pamiętne zdanie pochodzi z jednej z wypowiedzi samego ks. Jerzego Popiełuszki po zabójstwie maturzysty Grzegorz Przemyka.

165

GRZEGORZ PRZEBINDA
emigracji, a dawnego łagiernika — Josifa Slipego (1974). Czytaliśmy
też z pasją w Krakowie — dzięki Andrzejowi Drawiczowi — Dialog za
drutem kolczastym Wiaczesława Czornowiła i Borysa Pensona, ukraińskiego Żyda (1975), a także Igora Gołomsztoka Język sztuki w warunkach totalitarnych (1976).

„Kontynent” publikował też niejednokrotnie posłania zbiorowe,
wypowiadając się w nich w fundamentalnych dla Europy Wschodniej
i Środkowej kwestiach historycznych i współczesnych. Do Polaków
wprost zwracał się Władimir Maksimow — za pośrednictwem An-
drzeja Drawicza, w polskim wyborze z „Kontynentu” — już 3 stycznia

1979, że „żaden chyba kraj Europy Wschodniej nie może przedstawić

Rosji, a zwłaszcza Związkowi Sowieckiemu większego ludzkiego i poli-
tycznego rachunku krzywd aniżeli Polska”64. Zresztą już w 5. numerze
pisma z 1975 roku ukazał się list zbiorowy Miara odpowiedzialności, podpisany przez Josifa Brodskiego, Andrieja Wołkonskiego, Nauma

Korżawina, Władimira Maksimowa, Wiktora Niekrasowa, Andrieja

Siniawskiego i Andrieja Sacharowa, z bezwzględnym potępieniem
paktu Ribbentrop–Mołotow, jako „jednego z najcięższych prze-
stępstw dwudziestego wieku — czwartego, zbójeckiego i nieprawego
rozbioru państwa polskiego”. Była też tu mowa o „dokonanym na nie-
winnych morderstwie katyńskim, o wiarołomnej zdradzie Powstania

Warszawskiego w roku 1944”. List kończył się przypomnieniem, że

„w ciągu całej, prawie dwustuletniej walki Polaków o wolność, naj-
lepsi Rosjanie — od Hercena do Tołstoja — zawsze byli po ich stronie
i że ta szlachetna tradycja żyje w naszych czasach”. W październiku

1975 Władimir Maksimow zwrócił się nawet do kardynała Stefana

Wyszyńskiego, prosząc go o wypowiedź w kwestii stosunków polsko-
rosyjskich — w grudniu otrzymał od niego prywatną odpowiedź po
rosyjsku z takim fragmentem: „Zawsze uważałem, że istnieje różnica
między narodem a jego kierownictwem”65.

Z kolei w majowym numerze paryskiej „Kultury” w 1977 roku,
a zaraz potem i w owym 12. „polskim” numerze „Kontynentu” (1977),
ukazała się „deklaracja ukraińska”, podpisana m.in. przez rosyjskich
emigrantów — Andrieja Amalrika, Natalię Gorbaniewską, Władimira

Maksimowa, Wiktora Niekrasowa i Aleksandra Galicza. Jej zakoń-
czenie brzmi i dziś wyjątkowo dobitnie: „Wzywamy ze szczególnym
naciskiem rosyjski ruch opozycyjny w ZSSR i rosyjską emigrację poli-

64 Kontynent. Wybór artykułów, przeł. z rosyjskiego i oprac. Adam Mazur [Andrzej Drawicz], Polonia Book Fund, Londyn 1979, s. 5.

65 List prymasa do Rosjan, „Kultura” 1981, nr 7/8, s. 16–17.

166

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

tyczną do umacniania i pogłębiania współpracy z bojownikami o nie-
zależność Ukrainy”.

* * *

Na samym początku 1992 roku Władimir Maksimow (1930–1995)

zadecydował o przeniesieniu „Kontynentu” do Moskwy i oddanie go
w ręce swego rówieśnika Igora Winogradowa (1930–2015), który
w latach 1965–1970 był członkiem redakcji „Nowego Miru”, za jego
najlepszych czasów pod redakcją Aleksandra Twardowskiego (1910–

1971). Tym samym zakończyła się prawie osiemnastoletnia historia
emigracyjnego czasopisma, o którym wielki francuski slawista Geor-
ges Nivat (ur. w 1935) napisał już po śmierci Maksimowa, że „narzu-
cają się tu dwa porównania: z Kołokołem Hercena i Kulturą”. Zaznaczył też Nivat, że „historia pisma Kontinient nie jest napisana, ale nie ma wątpliwości, że zostanie”66. Polski segment tej historii, który sta-rałem się tu w ogólnym zarysie — ale na tle innych wątków polskich
i europejskich Władimira Maksimowa — przedstawić i zanalizować,
stanowi bez wątpienia istotny fragment tej nadal nienapisanej cało-
ściowej historii „Kontynentu”.

REFERENCES

“Kultura” i emigracja rosyjska. W poszukiwaniu zatraconej solidarności. Mitzner, Piotr (Ed.). Paryż–Kraków: Instytut Literacki Kultura–Instytut Książki, 2016.

Bonhoeffer, Dietrich. Wybór pism. Morawska, Anna (Ed.). Warszawa: Biblioteka

“Więzi”, 1970.

“Dostojewski badał choroby ducha.” Z Czesławem Miłoszem rozmawiają Cezary Gawryś i Józef Majewski. Więź 2000, no. 3.

Duda, Katarzyna. Wiara i naród. Twórczość Władimira Maksimowa. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001.

Giedroyc, Jerzy, Miłosz, Czesław. Listy 1952–1963. Kornat, Marek (Ed.). Warszawa: Czytelnik, 2008.

Gled, Dzhon. Besedy v izgnanii. Russkoye literaturnoye zarubezh’ye. Moskva: Izdatel’stvo Knizhnaya palata [Глэд, Джон. Беседы в изгнании. Русское
литературное зарубежье. Москва: Издательство Книжная палата, 1991].

Golomshtok, Igor’. Zanyatiye dlya starogo gorodovogo. Memuary pessimista.

Moskva: AST, 2015 [Голомшток, Игорь. Занятие для старого городового.

Мемуары пессимиста. Москва: ACT, 2015].

66 G. Nivat, O dysydentach raz jeszcze, przeł. T. Dzieduszycka, „Kultura” 1996, nr 10, s. 10.

167

GRZEGORZ PRZEBINDA

Gorbaniewska, Natalia. “I togda ya vlyubilas’ v chuzhiye stikhi.” Izbrannyye perevody iz pol’skoy poezii . „I wtedy pokochałam te wiersze obce…”. Wybór przekładów z poezji polskiej. Warszawa–Kraków: Biblioteka zhurnala NOVAYA POL’SHA, 2006 [Gorbaniewska, Natalia. “И тогда я влюбилась в чужие
стихи...”. Избранные переводы из польской поэзии „I wtedy pokochałam te wiersze obce…”. Wybór przekładów z poezji polskiej. Warszawa–Kraków: Библиотека журнала НОВАЯ ПОЛЬША, 2006].

Gorbaniewska, Natalia. Moja Polska. Skalińska, Ewangelina (Ed.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2021.

HerlingGrudziński, Gustaw. “Pożegnanie przyjaciela Moskala.” Kultura, 1995, no. 5.

HerlingGrudziński, Gustaw. “Z ‘Archipelagu’ na ‘Kontynent.’ Rozmowa z W.E. Maksimowem,” Kultura, 1974, no. 10.

HerlingGrudziński, Gustaw. Dzieła zebrane. Bolecki, Włodzimierz (Ed.). Vol. 8. Dziennik pisany nocą. Vol 2: 1982–1992. Vol. 13. Korespondencja z Jerzym Giedroyciem. Vol 2. 1967–1975. Vol. 14: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem.

Vol 3. 1976–1996. Kraków: Wydawnictwo Literackie 2018.

Iverni, Vera. “Trevoga. Razgovor s Vladimirom Maksimovym.” Kontinent. Litera turnyy, obshchestvennopoliticheskiy i religioznyy zhurnal, 1980, no. 25

[Иверни, Вера, “Тревога. Разговор с Владимиром Максимовым.” Конти
нент. Литературный, общественнополитический и религиозный жур
нал, 1980, no. 25].

Kontinent, 1974–1992, no. 1–71 [ Континент, 1974–1992, no. 1–71].

Kontynent. Wybór artykułów. Mazur, Adam [Andrzej Drawicz]. Transl and ed.. Londyn: Polonia Book Fund, 1979.

Kultura, 1960. Numer rosyjski. Nomer posvyashchennyy pol’skorusskim otnos-heniyam [ Kultura, 1960. Numer rosyjski. Номер посвященный польско
русским отношениям].

“List prymasa do Rosjan.” Kultura 1981, no. 7/8.

Literatura rosyjska w kręgu „Kultury”. W poszukiwaniu zatraconej solidarności.

Mitzner, Piotr (Ed.). Paryż–Kraków: Instytut Literacki Kultura–Instytut Książki, 2016.

Maksimov, Vladimir. “My obzhivayem zemlyu. Malenkaya povest’.” Tarusskiye stranitsy. Literaturnokhudozhestvennyy illyustrirovannyy sbornik. Kaluga: Nauchnoye knizhnoye izdatel’stvo, 1961 [Максимов, Владимир. “Мы обжи
ваем землю. Маленькая повесть.” Тарусские страницы. Литературно
худо жественный иллюстрированный сборник . Калуга: Научное книжное
издательство, 1961].

Maksimov, Vladimir. Kovcheg dlya nezvanykh. Frankfurt/Main: Posev, 1979

[Максимов, Владимир. Ковчег для незваных. Frankfurt/Main: Посев, 1979].

Maksimov, Vladimir. Pokoleniye na chasakh. Cherkessk: Knizhnoye izdatel’st-vo, 1956 [Максимов, Владимир. Поколение на часах. Черкесск: Книжное
издательство, 1956].

Maksimov, Vladimir. Proshchaniye iz niotkuda. Vol. 1. Pamyatnoye vino grekha.

Frankfurt/Main: Posev, 1982 [Максимов, Владимир. Прощание из ниоткуда.

Vol 1. Памятное вино греха. Frankfurt/Main, 1982].

Maksimov, Vladimir. Sem’ dney tvoreniya. Frankfurt/Main: Posev, 1971 [Максимов, Владимир. Семь дней творения. Frankfurt/Main: Посев, 1971].

Maksimova, Tat’yana, Gorbanevskaya, Natal’ya. “‘Kul’tura’ — ‘Kontinent’, Ye-168

Z ARCHIPELAGU NA KONTYNENT…

zhi Gedroyts — Vladimir Maksimov. Po lichnym vospominaniyam, perepiske i pechatnym materialam.” Novaya Polsha, 2006, no. 12 [Максимова, Татьяна, Горба невская, Наталья. “‘Культура’ — ‘Континент’, Ежи Гедройц — Влади
мир Максимов. По личным воспоминаниям, переписке и печатным матери
алам.” Новая Польша, 2006, no. 12].

Maksimow, Włodzimierz. A człowiek żyje. Transl. Piotrowska, Irena. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1964.

Maximov, Vladimir. Die sieben Tage der Schöpfung. Transl. Koch, Nina, and Koch, Johannes. Bern–München: Scherz, 1972.

Metkovskiy, Andzhey. “Drugoy Internatsional.” Novaya Pol’sha [Метковский, Анджей. “Другой Интернационал.” Новая Польша, 2016, no. 1].

Mietkowski, Andrzej. “Inna Międzynarodówka.” „Kultura” i emigracja rosyjska.

W poszukiwaniu zatraconej solidarności. Mitzner, Piotr (Ed.). Paryż–Kraków: Instytut Literacki Kultura–Instytut Książki, 2016.

Miłosz, Czesław. Rodzinna Europa. Paryż: Instytut Literacki, 1983.

Nivat, Georges. “O dysydentach raz jeszcze.” Transl. Dzieduszycka, Teresa. Kultura, 1996, no. 10.

NowakJeziorański, Jan, and Giedroyc Jerzy. Listy 1952–1998. Platt, Dobrosława (Ed.). Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, 2001.

Podgórzec, Zbigniew. “Nie obiektywizować stworzonego przez siebie świata. 150
rocznica urodzin Dostojewskiego.” Rozmowa z Władimirem Maksimowem. Tygodnik Powszechny, 28 Nov. 1971, no. 48.

Skarlygina, Yelena Yur’yevna. “Andrey Sinyavskiy i Vladimir Maksimov: k istorii polemiki.” Voprosy literatury. Zhurnal kritiki i literaturovedeniya, MayJune 2018, no. 3 [Скарлыгина, Елена Юрьевна. “Андрей Синявский и Владимир

Максимов: к истории полемики.” Вопросы литературы. Журнал критики
и литературоведения, MayJune 2018, no. 3].

Sołżenicyn, Aleksander. Archipelag GUŁag 1918–1956. Próba analizy literackiej.

Transl. Kaniowski, Michał [Pomianowski, Jerzy]. Vol. 1 (I–II). Paryż: Instytut Literacki, 1974.

Sołżenicyn, Aleksander. Wpadło ziarno między żarna. Transl. Czech, Jerzy. Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsman Media. Fakt, 2022.

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Ugodilo zërnyshko promezh dvukh zhernovov. Ocherki izgnaniya. Chast’ pervaya (1974–1978).” Novyy mir, 1998, no. 9 [Солженицын, Александр. “Угодило зёрнышко промеж двух жерновов. Очерки изгнания.

Часть первая (1974–1978)”, Новый мир, 1998, no. 9].

We własnych oczach. Antologia współczesnej literatury sowieckiej. Paryż: Instytut Literacki, 1963.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15005

URSZULA EWA TROJANOWSKA

ORCID: http://orcid.org/0000-0002-2351-822X

Uniwersytet Jagielloński

W MĘSKIM UNIWERSUM

OBRAZY MĘŻCZYZN W POWIEŚCIACH MIKITY FRANKO

IN A MEN’S UNIVERSE. IMAGES OF MEN IN MIKITA FRANKO’S NOVELS

The article is a continuation of the research on the prose of Mikita Franko — a young author of queer literature who writes in Russian and comes from Kazakhstan. This time, the male figures, definitely dominant in the analyzed works, are in the center of attention. The protagonists of Franko’s three novels are considered infrom the perspective of masculinities studies, which allows them to be analyzed in the context of such categories as hegemonic masculinity, complicit masculinity, and subordinate masculinities. In the discussed novels, they take a characteristic East Slavic form. An important aspect of the works is the search for one’s own gender identity by the growing-up characters, as well as the issue of tolerance, especially current in contemporary Russia.

Keywords: Russian queer literature, Mikita Franko, images of masculinities, gender identity Początki studiów nad męskościami/mężczyznami1 w Rosji przypada-ją, ze znacznym opóźnieniem wobec Zachodu, na koniec lat 90. XX

1 Adam Dziadek zaznacza, że „już wstępne badania nad tym fenomenem nakazują mówić nie o ‘męskości’, w liczbie pojedynczej, ale o ‘męskościach’ właśnie”

i wska zuje, że „zasadnicze wytyczne w tej sprawie zawarte są w licznych pracach australijskiej socjolożki Raewyn Connell, a zwłaszcza w jej Maculinities”, która to książka stanowi już dzisiaj, jak zauważają np. Katarzyna Wojnicka i Ewelina Ciaputa, klasyczną pozycję. A. Dziadek Studia nad męskością, w: A. Dziadek, F. Mazurkiewicz (red.), Formy męskości 1, IBL, Olsztyn 2018, s. 8; K. Wojnicka, E. Ciaputa, W prowadzenie: refleksja naukowa nad społecznokulturowymi fenome nami męskości, w: K. Wojnicka, E. Ciaputa (red.), Karuzela z mężczyznami.

Problematyka męskości w polskich badaniach społecznych, Impuls, Kraków 2011, s. 12. Warto zwrócić też uwagę na rozróżnienie „badań mężczyzn — istot cielesnych —
od męskości — ideologii” oraz „postaw towarzyszących owym cielesnym istotom”, o czym pisze Krzysztof Kłosiński. Cytuje on Michaela Kimmela i Amy Aronson, którzy słowa „męskość” używają w liczbie mnogiej, „aby było jasne, że nie istnieje żadna pojedyncza męskość, ale że męskość jest wytwarzana i doświadczana przez różne grupy mężczyzn na różne sposoby”. K. Kłosiński, De(re)konstrukcja męskości, w: A. Dziadek, F. Mazurkiewicz (red.), Formy męskości 1…, s. 22–23.

170

W MĘSKIM UNIWERSUM…

wieku. Pisze o tym znany badacz Igor Kon, który wskazuje, że kie-
dy w 1999 roku rozpoczynał projekt2, zmierzający do zgłębienia sy-
tuacji mężczyzn w zmieniającej się rzeczywistości, żadne rodzime publikacje dotyczące tej problematyki praktycznie nie istniały3. Sytuacja zmienia się na początku wieku XXI, kiedy zainteresowanie gender i queerstudies wyraźnie wzrasta4. Sam Kon, uznawany dzisiaj już za klasyka, stanowi ważny wyjątek, jako że eksplorował
historię seksualności jeszcze przed 1991 rokiem, a jego książki na
temat kultury seksualnej i miłości jednopłciowej ukazały się w 1997
i 1998 roku5.

Therese Garstenauer w artykule z 2018 roku zwraca uwagę, że we
współczesnej Rosji „Гендерные исследования, а в последние пять
лет квирисследования являются качественно новым феноменом
и функционируют […] прежде всего в формате рискованного
транснационального предприятия”6. Badaczka uważa, że perspek-
tywy gender i queerstudies prezentują się w „mrocznych” barwach, co związane jest z sytuacją polityczną i społeczną kraju7.

Badania nad rosyjskimi męskościami podejmują za to chętnie
uczeni z zagranicznych ośrodków, o czym świadczyć może na przy-
kład wydany w 2001 roku w Wielkiej Brytanii tom Rosyjskie męskości w historii i kulturze ( Russian Masculinities in History and Culture)8 czy numer czasopisma „Aspazja” („Aspasia”) z 2021 roku9, 2 Projekt Меняющийся мужчина в меняющимся мире: Введение в социальную
андрологию, kontynuowany następnie w ramach projektów Особенности разви
тия и социализации мальчиков oraz Отцовство: социальнопедагогическая
перспектива.

3 Patrz: И. Кон, Мужчина в меняющемся мире, Время, Москва 2009, s. 25.

4 Wówczas zaczynają regularnie ukazywać się zarówno publikacje w czasopismach naukowych, jak i pozycje książkowe, organizowane są interdyscyplinarne konferencje, poświęcone problemom męskości, a Instytut Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk wydaje trzy numery czasopisma tematycznego „Męski zbiór” („Мужской сборник”). Patrz: И. Кон, Мужчина в меняющемся мире…

5 Patrz: Т. Гарстенауэр, przeł. z niemieckiego Д. Рыбакова, Гендерные и квир
исследования в России, „Социология власти” 2018, nr 1, t. 30, s. 163.

6 Т. Гарстенауэр, Гендерные и квирисследования…, s. 164.

7 Badaniom gender zaszkodziła szczególnie ustawa o „agentach zagranicznych”, przyjęta w 2012 i zaostrzona w 2014 roku, która doprowadziła do zamknięcia wielu ośrodków badawczych, finansowanych w ramach międzynarodowych projektów.

Patrz: Т. Гарстенауэр, Гендерные и квирисследования…, s. 164.

8 Patrz: B. Evans Clements i in. (red.), Russian Masculinities in History and Cul ture, Springer, Cham 2002.

9 Patrz: P. Hallama (red.), Special Forum on Socialist Masculinities, „Aspasia”

2021, vol. 15.

171

URSZULA EWA TROJANOWSKA
stanowiący pokłosie międzynarodowej konferencji na temat męsko-
ści socjalistycznej.

Jeszcze gorzej niż perspektywy badań gender i queer przedstawia się w Rosji kwestia percepcji osób nieheteronormatywnch. Misza

Czerniak, rosyjski aktywista LGBTQ+, który od 2011 roku mieszka w Polsce, w wywiadzie dla Krytyki Politycznej mówi o ich życiu w Federacji Rosyjskiej:

Człowiek, który spełnia życzenia konserwatywnej większości i […] „nie obnosi się”, może czuć się w miarę bezpiecznie, o ile nie mieszka z partnerem/partnerką tej samej płci. […] Natomiast jeśli swoim wyglądem odbiega od wzorców wschodniosłowiańskiego macho, to już może zostać ukarany za to, jak wygląda. Czyli tak: o ile uprawiasz mimikrę, trzymasz język za zębami, nie zabierasz swojego plus jeden na imprezy, nie dążysz do zmian, nie walczysz o swoje prawa — przetrwasz.

Ale zdecydowanie nie jest to szczęśliwe, spełnione życie. Osoba nieheteronor-matywna w Rosji żyje w napięciu i jest wyczerpana psychicznie, bo ciągle musi kłamać, uważać co i komu mówi. Znam argument, że prywatne musi pozostać prywatnym. Tylko że dla ludzi mieszkających w państwach opresyjnych to, co prywatne, w nieunikniony sposób staje się częścią tego, co publiczne10.

Czerniak opowiada, że lata 90. były w Rosji czasem względnej wol-
ności i akceptacji, ale nie przełożyły się na długotrwały stosunek do
osób nieheteronormatywnych. W 1993 roku uchylono wprawdzie ist-
niejący od lat 60. artykuł kodeksu karnego, przewidujący karę sied-
miu lat więzienia za czyny homoseksualne. Pojawiły się też pierwsze
kluby przyjazne LGBTQ+, istniało nawet kilka czasopism gejowskich.

Jednak około 2005 roku, Władimir Putin po swojej pierwszej ka-
dencji zaczął poświęcać coraz więcej uwagi krzewieniu „odwiecznych
rosyjskich wartości”, co miało stanowić odpowiedź na wszechobec-
ne rozczarowanie rozpadem ZSRR. Kremlowska ideologia stworzyła
narrację o dążeniu Zachodu do ostatecznego upokorzenia Rosji po-
przez jej „zdefraudowanie”, czyli zniszczenie rosyjskiej moralności, kultury i wiary prawosławnej. „Kremlowi potrzebny był wróg wewnętrzny, który stałby się uosobieniem tych destrukcyjnych zapędów

Waszyngtonu i Brukseli. W ten sposób społeczność LGBT znalazła się
na celowniku rosyjskiej propagandy” — twierdzi aktywista11. Po wie-
lu „oddolnych” inicjatywach12 w 2013 roku Rosyjska Duma przyjęła

10 O. Babakova, Aktywista LGBT z Rosji: Dekadę temu nie wyobrażałem sobie, że Polska tak się zmieni, https://krytykapolityczna.pl/kraj/lgbtrosjapismiszaczerniakolenababakova/Dziennikarka (9.08.2022).

11 Tamże.

12 Czerniak uważa, że wszystko miało wyglądać tak, jakby impuls szedł z dołu.

O deprawowaniu dzieci przez homoseksualną propagandę pierwszy wypowiedział

172

W MĘSKIM UNIWERSUM…

ogólnopaństwową ustawę zakazującą tzw. propagandy homoseksu-
alizmu wśród osób niepełnoletnich, rozumianej jako publiczne — to
znaczy gdziekolwiek, gdzie mogą to usłyszeć dzieci: w telewizji, ar-
tykułach prasowych, filmach, mediach społecznościowych — mówie-
nie o homoseksualności jako zjawisku neutralnym lub pozytywnym.

Konsekwencją ustawy stało się ogólne przyzwolenie na hejt i agresję
wobec przedstawicieli społeczności LGBTQ+, co w niektórych regio-
nach doprowadziło do prawdziwych tragedii, jak na przykład masowe
prześladowaniach gejów w Czeczenii13.

Wydaje się, że w Rosji homofobia stanowi zatem nieodzowny
element patriarchalnego schematu14. Zgodnie z teorią Eve Kosofsky

Sedgwick, która wypracowała ją, przyjmując koncept „pożądania
trójkątnego” Rene Girarda i „rynku kobiet” Lucy Irigaray, mężczyź-
ni od XIX wieku wchodzili ze sobą w rozmaite relacje, opierające się
na promowaniu własnych interesów oraz handlu kobietami, tworząc
tym samym homospołeczności15. Uwzględniając istotną różnicę po-
między „mężczyznami promującymi interesy mężczyzn” a „mężczy-
znami kochającymi mężczyzn” Kosofsky Sedgwick twierdzi, że nie
wydaje się możliwe wyobrażenie sobie patriarchatu, który nie byłby
homofobiczny. Pisze o tym tak:

się publicznie petersburski deputowany Witalij Miłonow. Następnie poszczególne jednostki administracyjne Rosji zaczęły przegłosowywać uchwały zakazujące propagandy homoseksualizmu, doprowadzając do powstania rosyjskich odpowiedników „stref wolnych od ideologii LGBT”. Patrz: O. Babakova, Aktywista LGBT
z Rosji… Patrz także: И. Соболева, Я. Бахметьев, «Меня как будто вытолкали
за ворота»: реакция ЛГБТ на запрет «пропаганды гомосексуализма»,

„Журнал исследований социальной политики” 2014, t. 12, nr 2, s. 217–232.

13 Patrz: tamże. Pisze o tym też m.in. Jelena Kostiuczenko. Patrz: J. Kostiuczenko, Zabijecie go sami albo my to zrobimy. Decyzja należy do was, w: Tejże, Przyszło nam tu żyć. Reportaże z Rosji, przeł. K. KwiatkowskaMoskalewicz, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2020, s. 13–18.

14 Wpisuje się tym samym w zjawisko globalne. Michael Kimmel uznaje homofobię za ważną cechę męskości amerykańskiej. O homofobii w kontekście męskości i nacjonalizmu w Polsce piszą m.in. Dorota MajkaRostek i Dezydery Barłowski.

Patrz: M. S. Kimmel, Masculinity as Homophobia: Fear, Shame, and Silence in the Construction of Gender Identity, w: H. Brod, M. Kaufman (red.), Theorizing Masculinities, Sage Publication, Thousand Oaks 1994, s. 119–141; D. Majka

Rostek, Męskość i homofobia oraz ich przedstawienia we współczesnym dyskursie nacjonalistycznym, „tekst i dyskurs — text und diskurs” 2021, nr 15, s. 451–

463; D. Barłowski, Homoseksualność — homofobia — nacjonalizm — męskość.

Teoretyczne relokacje, „Wielogłos” 2018, nr 3 (37), s. 21–35.

15 Patrz: E. Kosofsky Sedgwick, Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire, New York 1985, s. 1–5.

173

URSZULA EWA TROJANOWSKA

Nasze społeczeństwo nie mogłoby uwolnić się od homofobii i zachować przy tym swoich politycznych i gospodarczych struktur w niezmienionej postaci. […] ponieważ większość społeczeństw patriarchalnych cechuje wbudowana w nie homofobia, to homofobia jest dla patriarchatu strukturalnie niezbędna16.

Maria Domańska zauważa, że współczesnemu rosyjskiemu patriar-
chatowi towarzyszy paternalizm, przejawiający się w infantylizacji obywateli przez władzę. Od społeczeństwa oczekuje się „pokornego
zawierzenia decyzjom i wizjom przywódcy oraz faktycznego zrzecze-
nia się praw i wolności”17. Nieodłącznym elementem „tradycyjnego”

rosyjskiego systemu wartości, aktywnie promowanego przez aparat
państwowy i Cerkiew prawosławną, jest przemoc, której fundament
stanowi kult toksycznej męskości, „odwołujący się do takich zasad or-
ganizacji porządku społecznego jak hierarchia, kontrola i legitymiza-
cja poprzez siłę”18. Te zasady są organicznie wpisane w logikę systemu
autorytarnego, a ujawniają się na poziomie ustawodawczym, poli-
tycznym i ekonomicznym. Jak zauważa badaczka, „dowartościowuje
on takie cechy jak władczość, agresywność, rywalizacja i dominacja
w połączeniu z ksenofobią, szowinizmem, mizoginią i homofobią”19.

Domańska przywołuje spostrzeżenie Oksany Timofiejewej, która za-
uważa, że w systemie tym najważniejsze jest odczuwanie przez naród
nienawiści do wroga, nieważne, kto za takiego zostanie uznany: „[…]

każdy coś dla siebie wybierze. Nie chcesz nienawidzić Ukraińców, możesz nienawidzić Azjatów albo gejów”20.

Kult toksycznej męskości utrwalany jest w Rosji od pokoleń w pro-
cesie socjalizacji jednostek21 – w patriarchalnej rodzinie, szkole, 16 E. K. Sedgwick, Męskie pragnienie homospołeczne i polityka homoseksualności, przeł. A. Ostolski, „Krytyka Polityczna” 2005, nr 9/10, s. 179.

17 M. Domańska, Młot Wagnera. Kult przemocy w Rosji, „Nowa Europa Wschodnia”, 11.03.2023, https://new.org.pl/2718,domanska_rosjanie_wojna_przemoc_spo
leczenstwo.html (21.07.2023).

18 Tamże.

19 Tamże.

20 Cyt. za: tamże. Jak zauważają Irina Sobolewa i Jarosław Bachmetjew, powołując się na Igora Kona, który do tego wniosku doszedł już w 1997 roku, w Rosji homofobia (i homofilia) stały się fenomenami politycznymi. Przedstawiciele mniejszości LGBT+ idealnie nadają się na wroga publicznego, jako że posiadają

„nienormalne”, „prozachodnie” i „agresywne” konotacje. Patrz: И. Соболева, Я. Бах метьев, «Меня как будто вытолкали за ворота…, s. 221–222.

21 Raewyn Connel uważa, że lansowanie w Rosji silnej męskości opartej na współzawodnictwie wiąże się z utratą przez Rosję charakteru supermocarstwa i uznaje je za mechanizm przystosowawczy do nowego, wrogiego świata po rozpadzie ZSRR. Patrz: R. Connell, Socjologia płci. Płeć w ujęciu globalnym, przeł. O. Siara, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013, s. 49–55.

174

W MĘSKIM UNIWERSUM…

wojsku, podczas interakcji z opresyjnym państwem. Powstaje efekt
domina opresji, czyli jej reprodukowanie na kolejnych szczeblach or-
ganizacji społecznej. Socjalizacja chłopców i mężczyzn (zwłaszcza na
prowincji) polega na afirmacji siły i agresji oraz zaszczepianiu lęku
przed okazaniem słabości i poniżeniem. Stosunkowo niewiele uwagi
poświęca się natomiast umiejętności krytycznego myślenia, refleksji,
co prowadzi do emocjonalnej infantylizacji połączonej z fatalizmem.

Jak konstatuje Domańska, społeczeństwo promuje szczególnego ro-
dzaju darwinizm: „jeśli nie chcesz zostać zaatakowany, atakuj pierw-
szy; poniżaj innych, żeby nie poniżono ciebie”22.

Andriej Szental, podejmujący próbę przedstawienia nowej karto-
grafii męskości rosyjskich, zwraca z kolei uwagę, że niezadowolenie
z obniżenia poziomu życia i poczucie braku sprawczości obywateli zo-
stało przekierowane w „гендерное беспокойство, гомосексуальную
панику и попустительство насилия против ЛГБТИК”23. Męskość
stała się według niego kluczowym, o ile nie centralnym komponen-
tem nowej ideologii państwowej. Ważny wpływ na jej kształtowanie
się miała także militaryzacja kraju, rozpoczęta w 2014 roku.

Szental konstatuje, że w retoryce współczesnej rosyjskiej elity po-
litycznej mitologem epoki permisywności (określane przez Rosjan
jako „лихие” lata 90.) jest ciągle przeciwstawiany epoce stabilności.

Szczególną uwagę zwraca fakt, że ta dychotomia ideologiczna zyskała
wyraźne konotacje genderowe i upodobniła się do polaryzacji „ani-
mus–anima”. Nieokiełznanemu charakterowi systemu gospodarcze-
go i pasywności państwa jelcynowskiego, które kojarzą się ze znie-
wieściałością i/lub agenderowością, przeciwstawiane jest ojcowskie
prawo, porządek, „silna ręka” fallicznego reżimu Putina24. Igor Kon
zauważa:

Войны, политические кризисы и другие события, вызывающие подъем на-
циональных чувств, увеличивают спрос на героеввоинов, повышая ценность традиционных маскулинных качеств. Национализм и религиозный
фундаментализм — самые мощные противовесы цивилизационной ‘феми-
низации’ социокультурных ценностей в современном мире. Под видом за-
щиты традиционных духовных ценностей они способствуют возрождению
культа архаических форм гегемонной маскулинности. […] Культ сильной
власти, дисциплины, державности, вождя и нации практически сочетается

22 Tamże.

23 А. Шенталь, Картография маскулинностей, Syg.ma — a communityrun multilingual media platform and translocal archive, 08/10/2022, https://syg.

ma/@shental/kartoghrafiiamaskulinnostiei (21.07.2023).

24 Patrz: tamże.

175

URSZULA EWA TROJANOWSKA
с культом агрессивной маскулинности, направленной против ‘женственной’ и ‘слабой’ демократии25.

Dyskredytacja „kobiecego” Zachodu stanowi ważny element aktual-
nej ideologii Federacji Rosyjskiej. Przeciwstawia się mu zorganizo-
wane na sposób „męski” społeczeństwo rosyjskie — surowe, karzące,
zamknięte na zewnętrzne negocjacje i kompromisy, które konflikty
rozwiązuje groźbą użycia siły i demonstracją potęgi wojskowej. W ten
sposób binarność genderowa zyskuje geopolityczny rozmach26.

Toksyczna męskość, za jaką bez wątpienia uznać należy lansowany
w Rosji model27, za jeden z kluczowych elementów przyjmuje hetero-
seksualność28, co kreuje jej powiązanie z homofobią29. Michael Kim-
mel zauważa, że męskość jest homospołeczną grą30. Mężczyzna po-
trzebuje aprobaty innych mężczyzn dla potwierdzenia swojej własnej
męskości, dlatego nadrzędną emocją w odgrywaniu męskości jest lęk
przed byciem uznanym za niemęskiego, co równa się lękowi przed byciem uznanym za geja. Homofobia jest zatem czymś więcej niż
irracjonalnym lękiem przed gejami31, gdyż oznacza raczej lęk przed
demaskacją i ujawnieniem deficytów własnej męskości przed inny-
mi mężczyznami32. Męski lęk przed demaskacją to jednocześnie lęk

25 И. Кон, Мужчина в меняющемся мире…, s. 116.

26 Męskość zachodnia dyskredytuje się jako zbyt kobieca, dyplomatyczna i zorientowana na rozwiązywanie aktualnych, mało istotnych problemów, podczas gdy rosyjska, odwołując się do ogólnoludzkiego ideału męskości małomównej, jest kodowana jako naturalna i ponadhistoryczna. Dominującą „prawdziwą” męskość ucieleśnia oczywiście prezydent Putin. Patrz: А. Шенталь, Картография
маскулинностей…

27 Tak określa ją np. Maria Domańska. Patrz: M. Domańska, Młot Wagnera…

28 Natalie FixmerOraiz i Julia Wood uznają heteroseksualność za jeden z głównych elementów męskości w ogóle. Piszą one o nakazie demonstrowania przez mężczyzn zainteresowania seksem z kobietami (komentowanie wyglądu kobiet, opowieści o podbojach seksualnych bądź przynajmniej o chęci ich dokonania itp.). Patrz: N. FixmerOraiz, J. Wood, Gendered Lives. Communication, Gender and Culture, Cengage, Boston 2017, s. 145–146.

29 Patrz: D. MajkaRostek, Męskość i homofobia…, s. 454.

30 Patrz: М. Киммел, Маскулинность как гомофобия: страх, стыд и молчание
в конструировании гендерной идентичности, przeł. И. Кривушин,

„Гендерные исследования” 2006, nr 14, s. 38–39.

31 Pierwotnie homofobia definiowana była właśnie jako lęk przed bliskimi kontaktami z osobami homoseksualnymi. Z czasem jej definicje zyskały szerszy zasięg, odnosząc się do różnych elementów negatywnych postaw oraz uprzedzeń wobec homoseksualności, oddalając się tym samym od psychologii. Patrz: D. Majka

Rostek, Męskość i homofobia…, s. 454.

32 Patrz: tamże.

176

W MĘSKIM UNIWERSUM…

przed utratą uprzywilejowanej pozycji. Narasta on w czasach, które

Eric Anderson określa mianem panowania homohisterii33, którą, jak
sądzę, można porównać do wspominanej przez Szentala paniki ho-
moseksualnej, z jaką mamy do czynienia w Rosji. W takich momen-
tach mężczyźni heteroseksualni, podobnie jak ukrywający swoją toż-
samość geje, muszą stale podejmować próby udowadniania własnej
heteromęskości przez uległość względem ortodoksyjnych oczekiwań
i zachowań kodowanych jako heteroseksualne. Chłopców i mężczyzn
przymusza się wtedy do działań agresywnych, przyjmowania postaw
homofobicznych oraz zachęca się ich społecznie do podnoszenia wła-
snego kapitału męskości za pomocą sportu i budowania muskulatu-
ry34. MajkaRostek podkreśla, że obecnie wielu autorów uważa homofobię za fundamentalny element współczesnej męskości35.

Federacja Rosyjska podjęła walkę nie tylko z „propagandą ho-
moseksualną”, lecz także osobami transseksualnymi. W 2020 roku
senatorka Jelena Mizulina zgłosiła projekt ustawy „umacniający in-
stytucję rodziny”, uniemożliwiający osobom transpłciowym formalne
uzgodnienie płci i zakazujący zawierania związków małżeńskich oso-
bom po korekcie płci. Po jego przegłosowaniu nie miałyby one rów-
nież prawa do adopcji36.

33 Patrz: E. Anderson, Teoria męskości inkluzywnej, przeł. P. Sobolczyk, „Teksty Drugie” 2015, nr 2, s. 434‒435.

34 Patrz: tamże, s. 435.

35 Patrz: D. MajkaRostek, Męskość i homofobia…, s. 455. Michael Kimmel pisze:

„[…] мы боимся других мужчин. Гомофобия является главным
организующим принципом нашей культурной дефиниции мужественности”.

Przedstawia on wprawdzie mężczyzn ze Stanów Zjednoczonych, można jednakże uznać, że podobnie rzecz ma się i w Europie. М. Киммел, Маскулинность
как гомофобия… (zaznaczenie autora). Warto przywołać tu również Błażeja Warkockiego, który w swojej książce pokazuje, jak homofobia staje się podstawowym warunkiem męskości. Patrz: B. Warkocki, Pamiętnik afektów z okresu dojrzewania. Gombrowicz — queer — Sedgwick, IBL PAN, Warszawa 2018. Istotne wydaje się przywołanie w tym kontekście pojęcia męskości inkluzywnej Erica Andersona, który określa nim takie typy męskości, wobec których homofobia przestaje działać jako mechanizm dyscyplinujący i nakazujący nieustanne dowodzenie swojej męskości. Patrz: E. Anderson, Teoria męskości inkluzywnej…, s. 431–444. Zwraca na to uwagę także Wojciech Śmieja. Patrz: W. Śmieja, Świat po męskości? Etapy żałoby i możliwe scenariusze, „Pismo.

Magazyn Opinii”, 31.01.2023, https://magazynpismo.pl/kultura/esejkultura/
wojciechsmiejaswiatpomeskoscietapyzalobyimozliwescenariusze/

(27.07.2023).

36 Patrz: W. Bieliaszyn, LGBT w Rosji. Tu problemem są nawet tęczowe lody,
https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/1965142,1,lgbtwrosjitu
problememsanawetteczowelody.read (9.08.2022). Dodać trzeba, że w trak177

URSZULA EWA TROJANOWSKA

W tym kontekście jako szczególnie istotna jawi się twórczość Mi-
kity Franko — młodego pisarza, określającego siebie jako osobę nie-
binarną37. Dwudziestopięcioletni dziś Franko zadebiutował w roku

2020 autobiograficzną powieścią38 Dni naszego życia ( Дни нашей
жизни). Już w kolejnym roku w moskiewskim niezależnym wydaw-
nictwie Popcorn Books ukazały się jego kolejne dwie powieści: Zeszyt w kratkę ( Тетрадь в клеточку) i (Dziewczyna)° [ (Девочка)°]39 .

W tych utworach, zaliczonych przez krytykę zarówno do nurtu queer
literatury, jak i literatury dla młodych dorosłych ( young adult)40, jako pierwszy w Rosji Franko pokazuje życie w rodzinie homoseksualnej, porusza problem transseksualności, a także niebinarności.

Galina Józefowicz zauważa jednak, że tematyka LGBT w pierwszej
książce Franko nie dominuje, a jedynie stanowi fragment barwnej mozaiki, za jaką można uznać ten utwór41.

Sam autor twierdził, że nie uważa się za „pisarza gejowskiego”, wyraził nawet przekonanie, że nie ma sensu wyodrębnianie utworów
queer jako osobnej kategorii literackiej:

Мне не кажется верным относить книги, где есть ЛГБТтематика, к отдель-
ному виду литературы. Внутренне я чувствую в этом чтото неправильное.

cie przygotowywania niniejszego artykułu do druku (w listopadzie 2022), Duma Rosyjska przyjęła ustawę zakazującą „propagowania LGBT, zmiany płci i pedofilii”. Od tej pory wzmianki na te tematy są całkowicie eliminowane z przestrzeni publicznej. Patrz np.: А. Голубева, Н. Зотова, Госдума приняла
закон о запрете „гейпропаганды”. Чем он грозит и что запрещает? , 23
ноября 2022, https://www.bbc.com/russian/news–63714632 924.07.2023).

37 Mówiąc o sobie Mikita Franko używa jednak męskich zaimków.

38 U podstaw książki legły jego wpisy o własnym życiu, które publikował w mediach społecznościowych.

39 W 2022 roku ukazała się kontynuacja Dni naszego życia — Okna na podwórze ( Окна во двор). Na sierpień 2023 zaplanowano premierę powieści Niedługo koniec świata ( Скоро конец света), która może ukazać się oficjalnie, jako że nie porusza w sposób bezpośredni niedozwolonych treści. Traktuje bowiem o zakazie adopcji dzieci rosyjskich przez zagraniczne pary. Kolejne utwory queer nie mogą być już jednak publikowane, dlatego autor wraca do rosyjskiej tradycji samizdatu, przyjmując zamówienia np. na powieść Lew ( Лев) bezpośrednio od swoich czytelników (w sieciach społecznościowych).

40 Patrz: К. Кропоткин, Клеточки „Тетради”: чему учит новый ЛГБТроман

Микиты Франко. Об оптимистичном young adult от автора „Дней нашей
жизни”, https://gorky.media/reviews/kletochki-tetradi-chemu-uchit-novyj-lgbt-
roman-mikity-franko/ (9.08.2022).

41 Patrz: Г. Юзефович, „Дни нашей жизни” — роман Микиты Франко о под
рост ке, воспитанном гейпарой в современной России, https://meduza.

io/feature/2020/06/06/dni-nashey-zhizni-roman-mikity-franko-o-podrostke-
vospitannom-gey-paroy-v-sovremennoy-rossii (9.08.2022).

178

W MĘSKIM UNIWERSUM…

Если это книга о любви между двумя мужчинами, то это просто любовный
роман. Если это книга о взрослении ЛГБТподростка, то это роман о взрослении — такой же, как и любой другой. Мы всегда говорим, что ЛГБТ
персоны такие же люди, как и все остальные, в нас нет ничего особенного, а тогда так ли нам нужна особенная полка в книжном?42.

Za wypowiedź tę przeprosił jednak dwa lata później na Instagramie,
uznając ją za swój błąd43. Obecnie określa się jako „pisarz queer” i deklaruje twórczość w tym duchu „na przekór” polityce państwa44.

Utwory Franko stały się bardzo ważne przede wszystkim dla mło-
dzieży nieheteronormatywnej, pozostawionej ze swoimi problema-
mi niemal zupełnie samej45, a Józefowicz z całą pewnością ma rację,
twierdząc, że debiutancka powieść pisarza to książka „обаятельная,
живая, очень честная […], помимо прочих достоинств делающая
в высшей степени благое дело — нормализирующая восприятие
гомосексуальных семей в нашей стране”46.

W powieściach Mikity Franko uwagę zwraca dominacja postaci
męskich, kobiety pojawiają się jedynie w rolach drugoplanowych.

Interesujący wyjątek stanowi powieść (Dziewczyna)°, gdzie główną bohaterką jest wprawdzie Wasylisa, która jednakże neguje swoją ko-biecość, udaje chłopca i mówi o sobie w rodzaju męskim. W niniej-

42 Р. Давлетгильдеев, „Книга о любви между двумя мужчинами — это просто
любовный роман”. Писатель Микита Франко об ЛГБТлитературе,
https://snob.ru/entry/198743/ (9.08.2022). Z poglądem tym nie zgadzają się np. Konstantin Kropotkin, Aleksandra Szadrina i Polina Ryżkowa, którzy zdecydowanie uzasadniają celowośćść wyodrębniania literatury gejowskiej.

Patrz: Е. Кудрявцева, Отдельная полка: Почему ЛГБТлитературе нужно
особое место. И почему литература пока не универсальна, https://
www.wonderzine.com/wonderzine/entertainment/books/244739lgbt-books

(10.08.2022).

43 Patrz: kanał Mikity Franko na Instagramie, 18.08.2022.

44 W grudniu 2022 na swoim kanale na Instagramie pisał: „У меня это вызвало
вдохновенную злость и бунтарский протест. Я решил, что раз они мне
запрещают, то я буду в два раза больше рассказывать о жизни квирлюдей.

Мне такая реакция помогает чувствовать себя лучше. У меня сейчас хорошее
настроение, и я верю, что это всё не навсегда. Молодежь будет жить дольше, чем придумавшие эти законы. В России сейчас предсмертная агония.

Я грущу о России, чей потенциал власть уничтожила. Я приезжал в страну, где было много возможностей. Сейчас это будто бы другая страна”.

45 Za ważny wyjątek należy uznać inicjatywę Jeleny Klimowej, która w 2013 roku stworzyła internetową grupę wsparcia dla młodzieży LGBT. Nazwa projektu Dzieci

— 404 odwołuje się do komunikatu informującego o błędzie, kiedy poszukiwana w sieci strona nie może się wyświetlić.

46 Г. Юзефович, „Дни нашей жизни”…

179

URSZULA EWA TROJANOWSKA
szym artykule pragnę przyjrzeć się bohaterom tego uniwersum oraz
spróbować poddać ich analizie i interpretacji w oparciu o podstawo-
we formy męskości wyróżnione przez badaczy.

Punktem wyjścia do niniejszych rozważań będzie klasyczna47
i dziś mocno już krytykowana przez badaczy studiów nad mę-
skościami teoria Reawyn Connell. Wnioski krytyków Connell48,
a szczególnie ich omówienia i uzupełnienia dokonane na gruncie
rodzimym przez Wojciecha Śmieję49, Macieja Dudę50 i Urszulę Klu-
czyńską51, otwierają pole do dalszych badań nad twórczością mło-
dego pisarza rosyjskiego. Szczególnie obiecujące wydaje się pod-
jęcie analizy sposobów konstruowania męskości przez głównych
bohaterów powieści w relacji z innymi mężczyznami oraz kobie-
tami. Pogłębionego namysłu wymaga również niejednoznaczność
i zmienność wyodrębnionych w niniejszym tekście modeli męsko-
ści52. Niezbędne wydaje się też ich skonfrontowanie z teorią męsko

47 Jak zauważa MajkaRostek, trudno jest dziś znaleźć jakąkolwiek pracę na temat męskości, w której brak byłoby odwołań do schematu kulturowego porządku płci jej autorstwa. Patrz: D. MajkaRostek, Męskość i homofobia…, s. 453.

48 Np. Jamesa W. Messerchmidta, Jeffa Hearn’a, Kalle Berggrena i innych. Patrz: J. W. Messerschmidt, Pomnażanie wiedzy uwikłanej w płeć: akademickie wykorzystanie koncepcji męskości hegemonicznej, przeł. W. Śmieja, w: A. Dziadek (red.), Formy męskości 3, IBL PAN, Warszawa 2018, s. 183–210; J. Hearn, Od męskości hegemonicznej do hegemonii mężczyzn, przeł. F. Mazurkiewicz, w: A. Dziadek (red.), Formy męskości 3…, s. 236–265; K. Berggren, Lepka męskość: postsrukturalizm, fenomenologia i podmiotowość w krytycznych studiach nad męskością, przeł. W. Śmieja, w: A. Dziadek (red.) , Formy męskości 3…, s. 74–101.

49 Patrz: W. Śmieja, Krytyczne studia nad męskościami i mężczyznami —
przebudowa paradygmatów, w: Tegoż, Nie/podległości i transformacje. Szkice o stuleciu męskiego niepokoju 1918–2018, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2023, s. 17–59.

50 Patrz: M. Duda, Badania nad mężczyznami w Polsce, czyli o hegemonii struktury, w: B. Zwolińska, K.M. Tomala (red.), (Nie)męskość w tekstach kultury XIX–

XXI wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2019, s. 11–21; M. Duda, Emancypanci i emancypatorzy. Mężczyźni wspierający emancypację Polek w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2017, s. 391–392.

51 Patrz: U. Kluczyńska, Męskości hybrydowe, czyli wilk w owczej skórze.

Definiowanie konceptu, „Przegląd Krytyczny” 2021, t. 3, nr 2, s. 35–50.

52 Connell podkreśla, że terminy takie jak męskość hegemoniczna i zmarginalizowane męskości nie oznaczają stałego typu postaci, ale są konfiguracjami praktyk, generowanymi w konkretnych sytuacjach w zmieniającej się strukturze relacji.

Męskość hegemoniczna, podobnie jak każda tożsamość genderowa, jest w sumie niestabilna i performatywna. Podlega więc reinterpretacji przez czynniki zewnętrzne i jest zależna od środowiska, które ją otacza. Patrz: A. Hobbs, Studia 180

W MĘSKIM UNIWERSUM…

ści inkluzyw nej 53 oraz hybrydowej 54. W niniejszym tekście ogra-niczę się jednak tylko do zarysowania punktu wyjścia do dalszych
badań, umiejscawiając męskie postaci z utworów Mikity Franko
w perspektywie pierwotnych ustaleń Connell. Ta być może nieco
powierzchowna prezentacja strukturalistycznie uwarunkowanych
męskości bohaterów, pozwoli na ukazanie w kolejnym artykule za-
sadności Krytycznych Studiów nad Męskościami i Mężczyznami

(KSMM) w ich odniesieniu. Takie rozplanowanie zamierzonych
działań wydaje się zasadne zwłaszcza wobec faktu, że jak dotąd nie
pojawiły się żadne badania twórczości Franko w perspektywie masculinity studies i potrzebne wydaje się wprowadzenie w tym kontekście klasycznych pojęć z ich zakresu.

Najważniejszą cechą myślenia Reawyn Connell, której koncepcja
wywarła ogromny wpływ na późniejsze analizy naukowe w obrębie
subdyscypliny, wydaje się relacyjność pojęcia płci55. Podejmuje ona
analizę praktyk i relacji, konstruujących główne wzorce męskości w zachodnim porządku genderowym, wyodrębniając cztery ich typy:

hegemonię, podporządkowanie, współudział i marginalizację. Pojęcie hegemonii zapożycza z analizy stosunków klasowych Antonio Gramsciego dla określenia kulturowej dominacji w danym czasie jednej formy męskości. Męskość hegemoniczną ( hegemonic masulinity) definiuje więc jako zbiór praktyk, które ucieleśniają akceptowaną aktualnie odpowiedź na problem legitymizacji patriarchatu, gwarantu-
jącą (lub mającą gwarantować) dominującą pozycję mężczyzn i pod-
porządkowanie kobiet56.

Connell zaznacza, że choć niewielu mężczyzn spełnia faktycznie
standardy hegemonicznego wzorca57, to jednak większość z nich czer-
pie z niego korzyści, ze względu na przewagę, jaką daje im podpo-
rządkowanie kobiet. Męskości realizujące patriarchalną dywidendę
nad męskością, a literatura, przeł. A. Dziadek, w: A. Dziadek (red.), Formy męskości 3…, s. 164.

53 Patrz: E. Anderson, Teoria męskości inkluzywnej…

54 Patrz: U. Kluczyńska, Męskości hybrydowe…

55 Patrz: J. W. Messerschmidt, Pomnażanie wiedzy…, s. 186.

56 Patrz: R. Connell, Masculinities, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 2005 s. 77. Pierwsze wydanie tej pracy ukazało się w roku 1995.

57 W zachodnich społeczeństwach cechują go zwykle autorytet, fizyczna tężyzna i siła, przemoc, heteroseksualność i płatna praca. Connel zwraca uwagę, że, aby jakaś szczególna forma męskości mogła zostać uznana za hegemoniczną, musi być

„wyniesiona kulturowo”, czyli dany wzorzec męskości musi mieć modele, które „są czczone jak bohaterowie”. Cyt. za: A. Hobbs, Studia nad męskością…, s. 164.

181

URSZULA EWA TROJANOWSKA
bez napięć i ryzyka „bycia żołnierzami patriarchatu na pierwszej linii
frontu”58 określa jako współdziałające/ współuczestniczące ( complicit masculinities). Podkreśla też, że: W pojęciu męskości hegemonicznej ‘hegemonia’ oznacza […] społeczną przewagę osiągniętą w grze społecznych sił, która wykracza poza przejawy brutalnej władzy i obejmuje organizację życia prywatnego i procesy kulturowe. Przewaga jednej grupy mężczyzn nad inną osiągnięta przy użyciu broni czy pod groźbą bezrobocia nie jest hegemonią. Przewaga osadzona w doktrynie i praktyce religijnej, w treści przekazywanej przez mass media, w strukturach płac, w projektowaniu budowla-nym, dobrobycie, polityce podatkowej itd., jest już hegemonią59.

Męskość hegemoniczna daje określonej grupie mężczyzn przewagę
nie tylko nad kobietami, ale także nad innymi mężczyznami (np. ho-
moseksualiści, przedstawiciele mniejszości narodowych i etnicznych,
słabo zarabiający). Konstrukt ten zależy więc od istnienia „słabszego”

odpowiednika, który go uprawomocnia60.

Wedle Connell można mówić o różnych relacjach dominacji i pod-
porządkowania między grupami mężczyzn. Za najważniejszy przykład
we współczesnym społeczeństwie amerykańskim i europejskim uzna-
je ona dominację mężczyzn heteroseksualnych i podporządkowanie
homoseksualnych. Jej zdaniem oznaczają one znacznie więcej niż
kulturowa stygmatyzacja homoseksualizmu lub tożsamości gejow-
skiej, jako że homoseksualiści61 są podporządkowani heteroseksual-
nym mężczyznom przez wiele dość materialnych praktyk. Obejmują
one wykluczenie polityczne i kulturowe, nadużycia (homoseksualiści
jako symboliczny cel prawicy religijnej), przemoc prawną (np. wię-
zienie na mocy ustaw o sodomii), przemoc uliczną (od zastraszania

58 Tamże, s. 79.

59 R. Connell, Gender and Power, Polity Press, Cambridge 1987, s. 184. Cyt. za: A. Hobbs, Studia nad męskością…, s. 164.

60 Patrz: A. Hobbs, Studia nad męskością…, s. 164. Dorota MajaRostek stwierdza też, że mężczyźni zawsze pozycjonują się w odniesieniu do tego wzorca. Patrz: D. MajkaRostek, Męskość i homofobia…, s. 453.

61 Kluczyńska pisze, że pewne męskości „zalicza się do podporządkowanych nie dlatego, że brakuje im jakiejś jakości lub że są w jakiś sposób naturalny podporządkowane. Są one podporządkowane, ponieważ konfiguracja praktyk, które reprezentują, których są ucieleśnieniem, są sprzeczne z aktualnie akceptowaną strategią podporządkowania kobiet”. Jako przykład podaje za Demetrakisem Demetriou gejów, wskazując, że są oni podporządkowani, gdyż obiekt ich seksualnego pożądania podkopuje instytucję heteroseksualności, która ma kluczowe znaczenie dla reprodukcji patriarchatu. U. Kluczyńska, Męskości hybrydowe…, s. 37.

182

W MĘSKIM UNIWERSUM…

po morderstwa), dyskryminację ekonomiczną i osobiste bojkoty. Mę-
skość gejowska jest najbardziej widoczna w tej relacji władzy, ale nie
jest jedyną męskością podporządkowaną ( subordinate masculinity), a z kręgu legitymizacji wykluczani są także niektórzy mężczyźni i chłopcy heteroseksualni62. Wiąże się to nie tyle z brakiem jakiejś cechy, ile z ukazywaniem przeciwieństwa cechy istotnej dla męskości hegemonicznej. Jest to zatem przede wszystkim prezentacja cech
i zachowań określanych mianem „kobiecych”, czyli na przykład emo-
cjonalność lub słabość fizyczna63.

Na przecięciu wzajemnego oddziaływania płci z innymi struktura-
mi, jak np. rasa, może dojść do wykształcenia się relacji marginalizacji ( marginalization)64. Męskości zmarginalizowane ( marginalized masculinities) są trywializowane lub dyskryminowane ze względu na relacje inne niż genderowe, czyli na przykład wiek, przynależność etniczną bądź klasę. Charakteryzuje je brak pewnej jakości męskości hegemonicznej, na przykład siły fizycznej (za przykład mogą posłużyć
mężczyźni z niepełnosprawnościami)65.

Jako konstrukty kulturowe modele męskości są niestabilne
i zmienne, różnią się w zależności od kontekstu historycznego, geo-
graficznego, kulturowego czy społecznego66.

Za realizację modelu męskości hegemonicznej w powieściach Franko uznać należy „wschodniosłowiańskiego macho”, którego jako
obowiązujący model męskości w Rosji wskazuje Misza Czerniak. Ten
typ bohatera pojawia się w każdym z utworów pisarza.

W Dniach naszego życia wcielenie męskości hegemonicznej sta-
nowią Ilja — kolega szkolny głównego bohatera, i jego ojciec. W Zeszycie w kratkę będzie to Danił, a w (Dziewczynie)° w pewnym stopniu ojciec głównej bohaterki oraz koledzy jej brata — Żora, Maks i Artiom.

Zaznaczyć trzeba, że wszystkie te postaci mają charakter dru-
goplanowy, a przede wszystkim — ponoszą jakiegoś rodzaju klęs62 Patrz : R. Connell, Masculinities…, s. 79.

63 Patrz: U. Kluczyńska, Męskości hybrydowe…, s. 44–45.

64 Patrz: R. Connell, Masculinities…, s. 80–81.

65 Patrz: U. Kluczyńska, Męskości hybrydowe…, s. 44–45.

66 Connel pisze: „Niektóre kultury czynią bohaterami żołnierzy i uważają przemoc za ostateczny test męskości; inne patrzą na żołnierzy z pogardą i uznają przemoc za podłość. Niektóre kultury uznają homoseksualny seks za niezgodny z prawdziwą męskością, w innych uznaje się, że nie może być prawdziwym mężczyzną ktoś, kto nie miał relacji homoseksualnych”. Cyt. za: A. Hobbs, Studia nad męskością…, s. 165. Patrz także np.: K. Wojnicka, E. Ciaputa, Wprowadzenie…, s. 12.

183

URSZULA EWA TROJANOWSKA
kę67. Ilja i jego tata w pełni wpisują się w Modelową Męską Tożsa-
mość68, na którą, wedle Debory S. David i Roberta Brannona składają
się cztery zasady: „nie bądź babą”, „bądź zwycięzcą” (nastawienie na
sukces i osiągnięcie wysokiej pozycji), „bądź twardy jak stal” (wy-trzymałość, pewność siebie i samodzielność) oraz „zgotuj im piekło”

(przyzwolenie na gwałtowność, agresję i brawurę)69.

Miki — główny bohater i narrator powieści Dni naszego życia określa ojca Ilji jako „groźną figurę”70 i opisuje jego zachwyty nad nie-rozsądnymi zachowaniami kolegi:

Илюшу на детскую площадку приводил отец, целью жизни которого было
стремление уничтожить у сына инстинкт самосохранения. Он всегда очень
радовался „успехам” сына. Когда Илюша подошел к нему с разбитой от ка-
челей переносицей, отец одобрительно похлопал его по плечу и сказал: —

Уууу, мужиыыык!71.

Ojciec Ilji prowadzi go na lekcje boksu, a brawura i niebezpieczne za-
chowania syna postrzega jako dowód jego męskości. Ilja „zna życie”

— wie np. skąd się biorą dzieci, jest wytrzymały na ból i agresywny.

Ostrożnego Mikiego uważa za tchórza, a w szkole staje się prowody-
rem podczas znęcania się nad osobami z różnych względów odbie-
gającymi od normy. Jednocześnie jego rozwój umysłowy pozostawia
nieco do życzenia, na przykład jako jeden z trójki dzieci w pierwszej
klasie — nie umie czytać.

Warto podkreślić, że w słowniku Ilji jednymi z najczęstszych obelg
są „cioty” i „pedały”72, a klasowym kozłem ofiarnym staje się Anton,

67 Koresponduje to wyraźnie ze spostrzeżeniem Alex Hobbs, że nawet mężczyźni,

„przyuczeni do reprezentowania patriarchalnej twierdzy” mogą przez ów porządek cierpieć. Przywołuje ona słowa Victora Jeleniewskiego Seidlera, mówiącego o mogącym się pojawić u mężczyzn poczuciu zdrady wewnętrznej wiedzy o sobie samych, po to, aby udowodnić, że już jako młodzi chłopcy byli wystarczająco męscy. Patrz: A. Hobbs, Studia nad męskością…, s. 160–161.

68 Patrz: K. DzwonkowskaGodula, Publiczny dyskurs o współczesnym ojcostwie w Polsce, w: K. Wojnicka, E. Ciaputa (red.), Karuzela z mężczyznami…, s. 114.

69 W oryginale: „no sissy staff , be a big wheel, be a sturdy oak, give’em hell”. Patrz: U. Kluczyńska, Socjologiczne studia nad mężczyznami i męskościami w Polsce.

Obszary, perspektywy, teorie, „Wielogłos” 2018, nr 3 (37), s. 2. Patrz też: K. DzwonkowskaGodula, Publiczny dyskurs…, s. 114. Kwestię męskiej tożsamości zgłębia w swojej książce Franco La Cecla, przywołać można tu także klasyczną pozycję Elisabeth Badinter. Patrz: F. La Cecla, Szorstkim być. Antropologia mężczyzny, przeł. H. Serkowska, Sic!, Warszawa 2014; E. Badinter, XY. Tożsamość mężczyzny, przeł. G. Przewłocki, Wstęp: M. Janion, W.A.B., Warszawa 1993.

70 Patrz: М. Франко, Дни нашей жизни, Popcorn Books, Москва 2020, s. 23.

71 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 21.

72 Patrz: tamże, s. 76.

184

W MĘSKIM UNIWERSUM…

m.in. za to, że nosi rajstopy („Так гомики делают”73), co potwier-
dza spostrzeżenie Doroty MajkiRostek, że homofobia ma szeroki
zakres znaczeń, z których część nie nosi wcale charakteru seksualnego. Przywołuje ona badania Davida Plummera, konstatującego, że
chłopcy posługują się pojęciami homofobicznymi już we wczesnym
dzieciństwie, przed czasem kreowania dorosłej tożsamości seksual-
nej, zanim jeszcze rozumieją w ogóle specyfikę homoseksualności.

Homofobia stygmatyzuje wiele zachowań nieseksualnych, takich jak

„kobiecy kolor” w ubiorze, publiczny płacz, brak sukcesów w spor-
tach zespołowych czy okazywanie wrażliwości bądź czułości w rela-
cjach z kolegami. Chłopiec, który jest nieśmiały, łatwo się wzrusza czy nie gra w piłkę nożną może otrzymać etykietę „cioty” bądź „pedała”,
co ma miejsce w przypadku bohaterów Franko. Homofobiczne trak-
towanie może więc dotknąć każdego chłopca, który jakkolwiek odsta-
je od grupy — jest niższy, inteligentniejszy, lepiej radzi sobie z nauką.

Homofobia funkcjonuje zatem jako silna stygmatyzacja, nieustannie
definiująca to, co wykracza poza granice męskości. Badaczka zazna-
cza, że chociaż na wczesnym etapie dorastania homofobiczne epitety
nie są ukierunkowane seksualnie, to bardzo precyzyjnie wymierza się
je w każdą inność, postrzeganą jako niedostosowanie do standardów

„hegemonicznego chłopięctwa”74.

Według narratora Ilja bardzo chce podobać się dziewczynkom,
a ponieważ nie umie z nimi rozmawiać, mści się na wszystkich, którzy
traktują je jak „normalnych ludzi”. W hegemoniczny model męsko-
ści jak najbardziej wpisuje się także wymyślanie miłosnych historii,

„в которых все случилось”75.

Danił z powieści Zeszyt w kratkę niezwykle przypomina Ilję. Również jest klasowym zabijaką, który chodzi z najładniejszą dziewczy-
ną i znęca się nad tymi, którzy jakkolwiek wykraczają poza obowią-
zujący schemat normalności, jak Bibi — imigrantka z Tadżykistanu

(„вонючка”76) czy delikatny chłopiec — Artiom – z całą pewnością
nieprzypominający wschodniosłowiańskiego macho („педик”77).

Obaj oni jednak pod koniec utworów okazują się nieszczęśliwymi
dziećmi, które tak naprawdę zasługują na współczucie. Ilja ma pro-

73 Tamże, s. 77.

74 Patrz: D. MajkaRostek, Męskość i homofobia…, s. 455–456.

75 Tamże, s. 60. Patrz także: N. FixmerOraiz, J. Wood, Gendered Lives…, s. 145–

146.

76 М. Франко, Тетрадь в клеточку, Popcorn Books, Москва 2021, s. 55.

77 Tamże, s. 55.

185

URSZULA EWA TROJANOWSKA
blemy z ojcem, który nie może znieść swojej rodziny, a Daniła wycho-
wuje bardzo specyficzna matka, którą za Anną GiząPoleszczuk uznać
należy za typ matki psychologizującej78, ale też męczennicy. Tata Mi-
kiego mówi o ojcu Ilji: „Думаешь, легко с таким придурком жить?

Мы с тобой пять минут еле выдержали, а Илье это каждый день
терпеть. Теперь он тебе, наверное, не кажется такой сволочью?”79
i syn się z nim zgadza. Matkę Daniły główny bohater powieści określa
bardzo trafnie w sposób następujący:

Она только делает вид, что дает Данилу право выбора, обсуждая с ним
разные вещи. На самом деле нет никакого выбора. […] Она обсуждает про-
блемы так, что провоцирует чувство стыда и в конце концов делает выбор, который нужен ей, а не Данилу”. I przenikliwie dodaje: „Наверное, изза по-стоянного вранья он так агрессивен и водится с непонятными людьми80.

Prowadzi to do wniosku, że chłopcy odgrywają rolę macho być może
nieco na siłę, za wszelką cenę starając się zyskać społeczną akceptację i podnieść poczucie własnej wartości. Ich agresja ma zapewnić prze-trwanie w środowisku rówieśniczym, może stanowić też efekt domina
opresji, o którym pisze Domańska. Wydaje się również, że w ich za-
chowaniu dostrzec można także wspomniany przez nią szczególnego
rodzaju darwinizm81.

Żora, Maks i Artiom z powieści (Dziewczyna)° również starają się konstruować swoją męskość w zgodzie z modelem hegemonicznym,
utożsamianym przez autora wyraźnie z prymitywizmem. Główna bo-
haterka opisuje ich następująco:

Все парни в команде были парнями в десятой степени, плевались, мате-рились, сидели, широко раскинув ноги, а напоминающий беспризорника

Жора вообще вонял. Даже в чате все изъяснялись на странном пацанском
языке…82.

Ponadto wszyscy oni zachowują się wyzywająco, a kobiety traktują pogardliwie i brutalnie.

78 Patrz: J. Kubisa, Feministyczne macierzyństwo: AKCJA! , w: R. E. Hryciuk, E. Korolczuk (red.), Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, praktyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012, s. 290–291.

79 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 218.

80 М. Франко, Тетрадь…, s. 203.

81 Patrz: M. Domańska, Młot Wagnera…

82 М. Франко, (Девочка)o, Popcorn Books, Москва 2021, s. 67.

186

W MĘSKIM UNIWERSUM…

Nieco inaczej przedstawiony został ojciec Wasylisy, będący prawo-
sławnym kapłanem. Uosabia on nie tylko prawdziwego mężczyznę,
lecz także ideologię patriarchalną, której szkodliwość demonstruje utwór. Mąż i ojciec rodziny, autorytet moralny ukazany jest jako człowiek zakłamany i miałki. Jego męskość nie budzi wątpliwości, ponie-
waż utrzymuje rodzinę, nie zniża się do prac domowych i podejmuje
decyzje dotyczące żony i dzieci83. Mama bohaterki, „żona przy mężu”,
prowadzi gospodarstwo domowe, całkowicie poświęcając się rodzinie
i jej „obsłudze”. Jako kobieta, odpowiada wyłącznie za wychowanie
córki, w sprawach syna nie ma nic do powiedzenia. Ojciec jest autory-
tarny, zamknięty na potrzeby najbliższych, nie cofa się przed rękoczy-
nami. Tragedia, do której doprowadza, ukazuje bezsens tradycyjnego
modelu rodziny i paradoksalnie wyzwala wszystkich jej członków,
także jego samego.

Degradacja modelu męskości hegemonicznej w omawianych po-
wieściach nie budzi zatem najmniejszych wątpliwości.

Kolejnym, wyróżnionym przez Connell rodzajem męskości jest
męskość współuczestnicząca, charakterystyczna dla osób, które nie są w stanie zinternalizować wszystkich atrybutów związanych z męskością hegemoniczną przy jednoczesnej ich akceptacji. Ta forma
męskości

„korzysta” z przywilejów i profitów jakie wiążą się z funkcjonowaniem modelu hegemonicznego, ale relacje z innymi rodzajami męskości i kobiecości są tu stale negocjowane i niejednoznaczne, co stanowi o kolejnej różnicy odnośnie [do] kon-struktu dominującego84.

W powieściach Franko za przedstawicieli tego modelu uznać można,
jak sądzę, głównych bohaterów — Mikiego ( Dni naszego życia) i Ilję ( Zeszyt w kratkę), oraz Gordieja — brata Wasylisy ( (Dziewczyna)°), a także Romę — ich przyjaciela.

Najwyrazistszym przykładem będzie tutaj Miki, ale Ilja przypomina
go w wielu aspektach, można zatem również jego postrzegać jako alter
ego autora. Obaj chłopcy są outsiderami, z całą pewnością odstający-
mi od modelu męskości hegemonicznej. Wrażliwi, delikatni, odrzuca-
ni przez klasowych macho, muszą wypracować sobie sposób funkcjo-
nowania w niezbyt przyjaznym środowisku. Zarówno Miki, jak i Ilja

83 Patriarchalną męskość i ojcostwo opisuje m.in. Krystyna DzwonkowskaGodula w: K. DzwonkowskaGodula, Publiczny dyskurs o współczesnym ojcostwie…, s. 114.

84 K. Wojnicka, E. Ciaputa, Wprowadzenie…, s. 12–13.

187

URSZULA EWA TROJANOWSKA
są neurotyczni i mierzą się z problemami queer — Miki wychowuje się w rodzinie jednopłciowej, a matka Ilji popełniła samobójstwo, nie
mogąc dokonać tranzycji i żyć pełnią życia jako mężczyzna. Bohate-
rowie muszą zatem dojść do ładu z tymi kwestiami i wypracować wła-
sne podejście do zagadnień tożsamościowych i płciowych. W związ-
ku ze swoimi doświadczeniami są nad wiek dojrzali, ale odstają od
rówieśników pod względem znajomości kodów kulturowych i zasad
obowiązujących w grupie. Miki nie zna na przykład takich świąt jak

Dzień Obrońcy Ojczyzny85, który inne dzieci obchodziły już w przed-
szkolu, a Walentynek i Dnia kobiet nigdy szczególnie nie świętował86.

Jak sam mówi o rzeczywistości, w którą wkracza wraz z rozpoczęciem
edukacji, „фразой ‘я не понимаю, что происходит’ можно емко
описать весь мой первый год в школе”87. Ilja nie wie kim jest znany
raper Face i daje sobie wmówić, że to poseł do Dumy Państwowej88,
obaj chłopcy nie znają też wielu słów, używanych przez kolegów z kla-
sy: „– Что значит ‘гомик’? — поинтересовался я. — Это значит

‘пидор’, — ответила Лена. Легче не стало. — А что это значит?”89.

Miki nie złości się, kiedy Ilja z kumplami przezywają jego i Lenę

„narzeczony i narzeczona”, jako że to przecież „обычные слова, а не
оскорбления”90. Nie rozumie też, dlaczego obraźliwe miałoby być
nazwanie go przez Ilję dziewczyną, co wydaje się w kontekście rozwa-
żań o płci niezwykle znaczące. Warto przytoczyć rozmowę bohatera
z Leną:

— Тебе все равно, что они называют тебя девчонкой? — Да, пускай. — Обид-но же… — Это же не обзывательство. — Обзывательство! — Ну ты же дев-
чонка. Разве тебе обидно? — Ято настоящая! А ты — нет, тебе должно быть
обидно.

Miki nie przyjmuje jednak tej argumentacji:

Но, как бы то ни было, мне не было обидно, что я — ненастоящая дев-
чонка91.

85 Obchodzone 23 lutego święto, kiedy życzenia składa się wszystkim mężczyznom, jako potencjalnym obrońcom ojczyzny.

86 Święta te, obchodzone przez dzieci od przedszkola, można postrzegać jako skuteczne narzędzia propagowania męskości hegemonicznej. Miki nie był tym zabiegom poddany, stąd m.in. bierze się jego nieznajomość panujących w grupie rówieśniczej zasad.

87 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 86.

88 Patrz: М. Франко, Тетрадь…, s. 46.

89 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 76.

90 Tamże, s. 57.

91 Tamże, s. 58.

188

W MĘSKIM UNIWERSUM…

Problemy z określeniem tożsamości szczególnie dręczą bohate-
ra powieści Dni naszego życia 92, na nim też skoncentruję się w niniejszych rozważaniach. Miki, inaczej niż Ilja, który nie przejmuje się zbytnio przezwiskami w stylu „pedał”, poszukuje swojej orientacji i bardzo mocno przeżywa sytuację rodzinną. Zmuszony do życia
w kłamstwie i ukrywania prawdy o swoich bliskich, reaguje agresją.

Zaznaczyć należy, że nie tylko wobec Ilji, obrażającego homoseksuali-
stów, ale także swoich ojców, Leny, gdy ta wyznaje mu prawdę o sobie,
oraz Jarika i Gleba. Bohater z jednej strony wie, że homoseksualizm
nie jest niczym złym, a geje w ogóle nie przypominają figur, za jakie
mają ich jego koledzy. Kocha swoich rodziców oraz docenia dom, jaki
mu stworzyli. Z drugiej jednak strony — zdaje się nienawidzić homoseksualizmu, postrzegając siebie jako ofiarę życiowych wyborów
swoich najbliższych. Ta ambiwalencja staje się najbardziej wyraźna
w relacji z Glebem, który fascynuje Mikiego i budzi jego pożądanie,
ale również wstręt i nienawiść. Chociaż bohater odrzucił Lenę, kiedy
ta wyznała mu, że brzydziła się sobą i starała siebie zmienić, powie-
la jej zachowanie. Od momentu znajomości z Glebem prowadzi nie-
ustanną walkę z samym sobą:

[…] я на себя злился. Сто раз этого парня в коридорах видел, ни разу жела-ния таскаться за ним не возникало, а как узнал, что он подписан на ЛГБТ
группу, так крышу сдвинуло. Что изменилосьто от того, что я узнал, что
он гей, или би, или еще там кто? […] Я сам не замечал, как думаю о Глебе
в контексте романтических глаголов, ‘любить’, ‘признаться’, ‘отшить’. А за-мечая, тут же одергивал себя: куда и зачем я лезу? Я же не такой. Это
все не для меня. Если бы меня парни хоть скольконибудь волновали, я
бы это давно заметил, и вообще мне Лена нравилась […] Вот, я смотрю на
него, и ничего не чувствую. Совсем. Нисколько он меня не волнует, даже
если разденется. Просто случилось чтото неправильное, какойто баг, сбой
в программе, а так парни — вообще не мое93.

Bohater dokonuje zdecydowanego podziału pomiędzy sobą, a wła-
snym ciałem, które nie podporządkowuje się jego woli:

Поцелуи — это ужасно. […] Наверное, потому, что я целовался с парнем, а я
же не гей, чтобы мне это нравилось, и вообще… […] В этих беспомощных
оправданиях я был готов дойти до слез. Потому, что моему телу поце-
луй понравился. Осознавать такое было ужасно, и мой мозг искреннее
повторял: ‘Какая гадость… Какая гадость…’ […] Думая об этом, я снова чув-92 Głównym problemem utworu Zeszyt w kratkę jest kwestia tolerancji.

93 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 340, 344, 349.

189

URSZULA EWA TROJANOWSKA
ствовал приятное напряжение в теле и неприятную тошноту в горле и от-
чаянно сжимал зубы94.

Chłopiec akceptując gejów, zdecydowanie nie akceptuje możliwości,
że jest jednym z nich. Wyraża się o sobie w tym kontekście wyłącznie
negatywnie: „[…] я был сам себе ненавистен”95. Z całą pewnością
doświadcza homofobii zinternalizowanej, o której pisze Dezydery

Barłowski. „Przypadłość” ta występuje u osoby homoseksualnej, któ-
ra nie może się pogodzić z własną orientacją. Zachodzi tu szczególne-
go rodzaju „konflikt wewnętrzny” miedzy tym, kim osoba chciałaby
być, a tym, w jaki sposób doświadcza własnej seksualności96. Badacz
konstatuje, że:

Homofobia zinternalizowana rozwija się w umyśle osoby homoseksualnej od najmłodszych lat – w domu rodzinnym, w środowisku szkolnym, w otoczeniu mocno nacechowanym heteronormą. Podczas procesu wychowania człowiek może nabyć tak mocne uprzedzenie do własnej orientacji, ze do końca życia będzie ukrywać swoją homoseksualność i otwarcie potępiać zachowania oraz osoby homoseksualne97.

Skutkuje to kierowaniem przez osobę z homofobią zinternalizowaną
zachowań obronnych zarówno we własną stronę, czyli intrapunityw-
nie, jak i w stronę innych osób mających cechy homoseksualne, czy-
li ekstrapunitywnie (za takie działanie należy uznać agresję Mikiego
wobec Leny, Jarika i Gleba). Charakter tej „przypadłości” jest zatem
niezwykle destrukcyjny dla psychiki cierpiącej na nią osoby98.

Wydaje się, że Miki najbardziej boi się społecznych konsekwencji
bycia homoseksualistą; tego, że zdecydowanie odchodząc od modelu
męskości hegemonicznej, sprawi zawód swoim rodzicom:

Родители тоже узнают. […] Наверное, мне вообще не стоит возвращаться
домой, потому что я их подвел. Гей, воспитанный геями, ходячий стереотип, радость православных борцунов и разочарование ЛГБТсообщества

— вот кто я99.

Obawa ta wydaje się niezrozumiała, zważywszy na fakt całkowitej akceptacji bohatera przez jego ojców. Można zatem przypuszczać, że

94 Tamże, s. 348–349. Zaznaczenie moje — U. T.

95 Tamże, s. 349.

96 Patrz: D. Barłowski, Homoseksualność…, s. 24.

97 Tamże, s. 25.

98 Patrz: tamże.

99 М. Франко, Дни нашей жизни...…, s. 351.

190

W MĘSKIM UNIWERSUM…

wynika ona wyłącznie z uwarunkowań społecznych. Miki mówi na
przykład:

Время от времени мне было стыдно перед ними за себя — будто я неудав-
шийся эксперимент. Словно весь ученый свет мира взял нашу семью на
контроль и сказал: ‘Вот, сейчас на ваших глазах два гея вырастят достой-ного гетеросексуала’, а в итоге вырос я — мало того что гей, так еще и не-достойный, обжимающийся в грязных туалетных кабинках, без чувств, без
любви, без хоть чегонибудь светлого100.

Я их подставил. Вырос таким же, опозорил. Теперь им лучше до конца жиз-
ни избегать вопроса о сексуальной ориентации сына, чтобы не выслуши-
вать обвинения в пропаганде и совращении […]101.

Jego przypadek idealnie ilustruje zjawisko, o którym opowiada Misza

Czerniak102. Bohater żyje w ciągłym napięciu i jest wyczerpany psy-
chicznie. Wyraźnie widać też, że relacje Mikiego z innymi rodzajami
męskości (a także kobiecości) są niejednoznaczne i podlegają ciągłym
negocjacjom. Bohater mówi zresztą wprost o swoich kłopotach z ich
ułożeniem:

Мне все казалось, что я чегото лишен, что мне тяжело понимать самого
себя и других людей, потому что с детства мои родительские фигуры были
довольно однотипны. […] Я не знал, как выстраивать общение с другими
парнями, потому что мне тяжело понять, что между мужчинами допусти-
мо, а что — нет. Оказывается, при встрече надо здороваться за руку. […]

И обниматься понормальному нельзя. […] Комплименты говорить нельзя,
да и вообще ничего хорошего, только чтото типа ’Че ты, э, ты че’ и вот так
вот выстраивать всю коммуникацию103.

Męskość hegemoniczna nie tylko jest przez niego wyraźnie odrzuca-
na, o czym była mowa już wcześniej, lecz także wyśmiewana: „Надо
было подойти к этому парню и врезать. Сначала сказать: ‘Че ты,
э, ты че’, – а потом врезать”104.

W problemach bohatera z tworzeniem relacji w męskim środowi-
sku można dostrzec echa paradoksu, o którym pisze Mateusz Skucha.

Zgodnie z jego ustaleniami105, w wyniku zerwania w naszej kulturze
kontinuum między tym, co homospołeczne, a tym, co homoseksual-

100 Tamże, s. 357.

101 Tamże, s. 391.

102 Patrz: O. Babakova, Aktywista LGBT z Rosji…

103 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 328.

104 Tamże, s. 330.

105 Skucha opiera się na pracach Eve Kosofsky Sedgwick. Patrz: E. K. Sedgwick, Męskie pragnienie homospołeczne…, s. 176–177, 180.

191

URSZULA EWA TROJANOWSKA
ne, bardzo trudno jest obecnie określić, kto jest „prawdziwym męż-
czyzną”, a kto już nie. Badacz konstatuje:

Im bardziej mężczyzna odcina się od związków homospołecznych, tym bardziej jest narażony na posądzenie o homoseksualizm (i zniewieściałość), czyli na homofobię. Z kolei im bardziej mężczyzna zabiega i angażuje się w związki homospołeczne, tym bardziej eksponuje męskomęskie relacje, a przez to znowu na-raża się na posądzenie o homoseksualizm, czyli na homofobię. Wynika z tego, że konstrukt homospołeczności, służący dawniej interesom mężczyzn i stojący na straży patriarchatu, okazał się — podobnie zresztą jak patriarchat — opresywny dla samych mężczyzn. Poza tym sytuacja taka — wiecznego lęku, że zostanie się oskarżonym o homoseksualizm — powoduje agresję skierowaną do wszystkich, którzy naruszają tę kulturową normę zorganizowaną wokół homospołeczności, a zatem do kobiet i do homoseksualistów106.

Miki mówi:

Кроме того я не знал, как разобраться в себе. […] Я был в отчаянии от по-нимания, что в этой „нормальной” реальности нужно еще и выдерживать
продолжительность взгляда, чтобы никто ничего не подумал. […] Если по-
слушать других, то ты гей, если просто смотришь на мужчину107.

Z całą pewnością też agresja szkolnych kolegów głównych boha-
terów powieści Dni naszego życia i Zeszyt w kratkę wobec gejów wynika właśnie z lęku przed zaliczeniem ich do tej grupy. Nawet Gleb nie ujawnia swojej orientacji, przyjmując maskę Don Juana:

„Ему ведь тоже ни к чему рушить свой образ бабника и альфа
самца…”108. Ukrywanie przez niego własnej homoseksualności (a za-
tem — prawdziwej tożsamości) dokonuje się poprzez zapożyczenie
praktyk charakterystycznych dla męskości hegemonicznej i zbliżenie
do niej w wymiarze symbolicznym109.

Zważywszy na fakt, że Miki najprawdopodobniej jednak jest ge-
jem, co sugeruje zakończenie powieści, można by zastanawiać się nad
zaklasyfikowaniem go jako przedstawiciela ostatniej kategorii mę-
skości, wyróżnionej przez Connell — męskości podporządkowanej.

Sądzę jednak, że ze względu na to, iż bohater dopiero odkrywa swoją
tożsamość, a także, że nigdzie nie zostaje określony jednoznacznie 106 M. Skucha, Męskość fabrykowana. Rzecz o homospołeczności, w: A. Dziadek, F. Mazurkiewicz (red.), Formy męskości 1…, s. 94–95.

107 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 329.

108 Tamże, s. 373.

109 Patrz: U. Kluczyńska, Męskości hybrydowe…, s. 45. Zachowania takie stanowią przykład hybrydyzacji męskości podporządkowanych.

192

W MĘSKIM UNIWERSUM…

jako homoseksualista, bardziej zasadne jest w jego przypadku mówienie o męskości współuczestniczącej. Zmagając się z układaniem relacji z innymi mężczyznami oraz kobietami i walcząc z tym, co prze-czuwa, chłopiec broni się właśnie przed przyporządkowaniem go do
grupy całkowicie przeciwstawnej wobec obowiązującego modelu he-
gemonicznego ideału. Chcąc w jak największym stopniu zbliżyć się do
niego, próbuje przekonać siebie o własnej heteroseksualności, uma-
wiając się z dziewczynami: „А если бы я был гетеросексуал… Что
сделал бы гетеросексуал? Может, он поцеловал бы ее, или хотя
бы взял за руку, или вел бы себя неловко?”110. W jego przypad-ku zinternalizowana homofobia łączy się więc z realizacją wzorców
socjalizacyjnych i zapożyczaniem zachowań, mających zamaskować
właściwą orientację seksualną.

Również pytanie o orientację seksualną Gordieja z powieści (Dziewczyna)° pozostaje bez odpowiedzi. Bohater ten zdecydowanie odrzuca model męskości hegemonicznej, którego wcielenie stanowi jego ojciec. Otwarcie krytykuje też patriarchat i zakłamanie cerkiewne, chce
w życiu realizować własne marzenia, a nie oczekiwania rodziców111.

Siostra postrzega go jednak jako stuprocentowego mężczyznę, według
jej słownika to „мальчик в десятой степени и всегда таким был”112.

Gordiej swoim zachowaniem wpisuje się w Modelową Męską Tożsa-
mość — wygląda jak chłopak, jest silny, wytrzymały, pewny siebie i nie
boi się ryzyka. Wasylisa z zachwytem wspomina wszystkie jego wybry-
ki i nieodpowiednie zachowanie w szkole113. Jednakże scena, w której

Roma całuje Gordieja, wywołuje w niej uzasadnione wątpliwości:

Что, если они встречаются и то, что я видел, — какаято возникшая между
ними недомолвка? Это будет означать, что Гордей — гей, а такое уж совсем
никуда не годится. […] Я поглядывал на Гордея […] и думал, что он совсем
не похож на гея. С другой стороны, я ни разу не видел гея, а потому не мог
быть уверен в этом на сто процентов, просто мне всегда казалось, что геев
должно чтото выделять114.

Nie tylko brak pewności co do normatywnej seksualności bohate-
ra115 pozwala zaliczyć go do kategorii męskości współuczestniczącej.

110 Tamże, s. 386.

111 Patrz: М. Франко, (Девочка)°…, s. 73–75.

112 Tamże, s. 107.

113 Patrz: tamże, s. 6.

114 Tamże, s. 106–107.

115 Na swoim instagramowym kanale Mikita Franko prowadzi ze swoimi fanami rozmowy na ten temat.

193

URSZULA EWA TROJANOWSKA

W moim odczuciu będzie to przede wszystkim otwartość Gordieja na
odmienność, wyrażająca się w akceptacji pragnienia Wasylisy, aby być chłopcem i pomoc, jakiej jej w tym udziela. Również przyjaźń z Romą jest znacząca, jako że w finale utworu zmienia on płeć. Być
może zatem Gordiej nie był gejem, lecz wiedział o transseksualizmie
przyjaciela i akceptował go jako kobietę.

Roma stanowi kolejny przykład męskości współuczestniczącej.

Podobnie do Gordieja, postrzegany jest jako prawdziwy mężczyzna,
jednakże Wasylisa dostrzega jego delikatność i wrażliwość. Jako bo-
haterowi drugoplanowemu nie poświęcono mu wiele miejsca w utwo-
rze, ale jego tranzycja i fakt, że główna bohaterka powieści dowiaduje
się o tym, mają bardzo istotne znaczenie. Wasylisa podsumowuje:

Вот так вот, представляешь? Я всю жизнь думал, что Маргарита — мальчик
в степени примерно восьмой, а оказалось, что она — девочка во второй. Со-гласись, это очень похоже на мой случай: как мальчик я мог бы потянуть на
все десять, но внешность не делала меня мальчиком. Да и вообще,
все эти степени — бред собачий, надо выкинуть их из головы. Всетаки
люди — это не числа, их не такто легко разложить на составля-
ющие116.

Problem męskości i kobiecości, zilustrowany w tej powieści wydaje
się niezwykle aktualny w kontekście poszukiwań modelu nowej męskości, o której pisze m.in. Adam Dziadek. Konstatuje on: Współcześnie mamy do czynienia nie tyle z kryzysem męskości117, co z paradok-sem męskości. Różnorodne reprezentacje męskości są rozpięte między z jednej strony siłą i autorytarnością, z drugiej delikatnością i niestabilnością118.

Twierdzi on, że nowa męskość, do wykształcenia której musiało dojść w zmienionej rzeczywistości współczesnego świata, polega na całkowicie odmiennych zachowaniach mężczyzn. Mogą się one wyrażać np.

w okazywaniu czułości ojcowskiej bez wstydu i obaw przed uznaniem
za bycie „niemęskim”. Przykładami takich właśnie postaw u Franko
są Sława, Lew oraz ojciec Ilji z utworu Zeszyt w kratkę, który samodzielnie wychowuje syna.

Edwin Bendyk stwierdza, że ewidentny koniec męskiej domina-
cji wynika przede wszystkim z utraty społecznej kontroli nad kobiecą

116 Patrz: М. Франко, (Девочка)°…, s. 183. Wyróżnienie moje — U. T.

117 O kryzysie takim mówi się bardzo dużo. Piszą o tym m.in. Zbyszko Melosik, Dorota Wyrwińska, Małgorzata Matlak, Brian McNair, Anthony Giddens.

118 A. Dziadek, Studia nad męskością…, s. 15.

194

W MĘSKIM UNIWERSUM…

płodnością i rozkoszą119. Formułuje niezwykle istotny wniosek o roz-
poczynającym się procesie „demaskulinizacji” figury Człowieka:

Wraz z końcem męskiej dominacji przestaje istnieć zarówno Bóg ojciec, jak i abstrakcyjny człowiek stworzony na podobieństwo owego Boga ojca. Na scenę wchodzi człowiek konkretny, a więc zróżnicowany i pojedynczy, określający się poprzez różne atrybuty niedające się zredukować do biologicznego wymiaru jego seksualności120.

Z tezą tą znakomicie korespondują cytowane wyżej słowa bohaterki
powieści Mikity Franko. Ludzi nie da się już klasyfikować na podsta-
wie ich zgodności ze stereotypową męskością lub kobiecością.

Wojciech Śmieja pisze z kolei o „końcu męskości konsumującej
patriarchalną dywidendę”121, a stosunek do tego zdarzenia i społecz-
ne nań reakcje przedstawia jako etapy żałoby — od zaprzeczenia przez
gniew aż po ostateczną akceptację. Jego zdaniem koniec męskości,
jaką znamy, jest złożonym i wieloaspektowym procesem. Omawia
trzy różne jego ujęcia: koniec ekonomiczny (odebrane przywileje), ideologiczny (schyłek męskiej dominacji) i ontologiczny (kwestiono-wanie binarności)122. W kontekście niniejszych rozważań szczególnie
istotne wydaje się ujęcie ostatnie, związane z rozumieniem płci jako
spektrum. Powieść (Dziewczyna)° wyraźnie pokazuje, że przynależność do płci nie jest już pewnikiem.

Ostatnią formą męskości, wyodrębnioną przez Connell, której
realizacji chciałabym się przyjrzeć w utworach młodego pisarza ro-
syjskiego, jest wspomniana powyżej męskość podporządkowana

( subordinate masculinity). Odnosi się ona do wszystkich mężczyzn, którzy nie potrafią, nie chcą lub nie mogą sprostać wymogom charakterystycznym dla męskości hegemonicznej, tym samym obejmu-
je zakres zachowań, nie wpisujących się w ideał kojarzony z postawą
mężczyzny dominującego nad resztą kategorii genderowych. Grupa
ta podlega silnej, choć zróżnicowanej opresji123. Jak zwracano już uwagę, wielu badaczy za najbardziej charakterystycznych jej przedstawicieli uważa gejów124.

119 Patrz: E. Bednyk, W Polsce, czyli wszędzie. Rzecz o upadku i przyszłości świata, Polityka, Warszawa 2020, s. 182

120 Tamże, s. 184. Wyróżnienie moje — U.T.

121 W. Śmieja, Świat po męskości?…

122 Patrz: tamże.

123 Patrz: K. Wojnicka, E. Ciaputa, Wprowadzenie…, s. 13.

124 Choćby sama Raewyn Connell.

195

URSZULA EWA TROJANOWSKA

Bartłomiej Lis wyróżnia wśród homoseksualistów trzy sposoby
podejścia do kategorii męskości. Pierwszy z nich reprezentują geje,
którzy pozostają wierni przykazaniom tradycyjnej, hegemonicznej męskości, a jedyna różnica między nimi a mężczyznami heteroseksu-alnymi polega na wyborze seksualnego i miłosnego partnera. Drugą
grupę badacz określa mianem męskości a la carte, czyli mniej normatywnej. Charakteryzuje ją akceptacja płciowej binarności świata społecznego; homoseksualiści tacy uznają męskość za ważny element
konstytuujący ich podmiotowość, ale mają do niej otwarte podejście,
tzn. samodzielnie wypełniają to pojęcie treścią, wybierając to, co jest dla nich ważne, a rezygnując z tego, co w ich odczuciu ogranicza, uwiera, zamyka. Ostatnia kategoria obejmuje gejów, zainteresowanych porzuceniem męskości w jej kulturowospołecznym wymiarze.

Traktują ją jako kategorię niepotrzebną, nieadekwatną, nie opisującą
ich tożsamości. W tej grupie Lis wyróżnia podkategorie: osoby trans-
genderowe, (nie)tożsamość queer, chłopięcość oraz gejostwo jako

„trzecia płeć”125. W debiutanckiej powieści Franko odnaleźć można przedstawicieli wszystkich trzech kategorii.

Męskość a la carte realizuje się przede wszystkim w obrazie Sła-wy — jednego z ojców Mikiego. Sława i Lew żyją w długoletnim sta-
łym związku i gdyby nie jego jednopłciowy charakter, można byłoby
uznać, że stanowią raczej tradycyjną rodzinę. Paradoksalnie powiela-
ją bowiem schemat genderowego ujęcia ról w rodzinie, jako że Sława
ewidentnie jest w niej figurą żeńską (matczyną), a Lew męską (ojcow-
ską). Jak zauważa Galina Józefowicz:

[…] молодой художник Слава — эмпатичный, тонко чувствующий, окружа-
ющий Мики безусловной любовью и принятием, становится для мальчика
фигурой скорее материнской, а строгий, брутальный и очень правильный

Лев, приверженец здорового питания, хороших оценок по математике, ре-
жима дня и прочих неприятных вещей, выступает в роли традиционного
отца — любящего, но требовательного126.

Sława i Lew wpisują się więc w stereotyp matczynej łagodności i twar-
dej ojcowskiej ręki127. To Lew narzuca zasady i z nim Miki walczy 125 Patrz: B. Lis, „Bardzo hetero gej” — męskość normatywna: przykład strategii tożsamościowej homoseksualnych mężczyzn, w: K. Wojnicka, E. Ciaputa (red.), Karuzela z mężczyznami…, s. 164.

126 Г. Юзефович, „Дни нашей жизни” — роман Микиты Франко…

127 Patrz: K. DzwonkowskaGodula, Publiczny dyskurs o współczesnym ojcostwie…, s. 114.

196

W MĘSKIM UNIWERSUM…

najbardziej, a Sława zawsze stara się pogodzić skłóconych („Всегда
так. Ругаемся со Львом, а мириться приходит Слава”128). Jest też
tym, kto nie boi się okazywania uczuć i dba o kontakty międzyludz-
kie („Слава был главным агентом моей социализации”129). Fakt,
iż Sława nie przejmuje się „kartezjańskim podziałem na sferę uczuć,
będącą domeną kobiet, oraz obszar racjonalności, opanowania, emo-
cjonalnego wycofania, odpowiadającego mężczyznom”130, wyraźnie
świadczy, że samodzielnie konstruuje swoją męskość, wybierając („z
karty”) to, co mu odpowiada. Lew natomiast nie odbiega od wizerun-
ku stereotypowego „prawdziwego mężczyzny” — wygląda poważnie
i elegancko, wykonuje prestiżowy zawód lekarza (Miki uznaje go na-
wet z tego powodu za superbohatera), pracuje poza domem, podczas
gdy Sława w nim zostaje. Lew reprezentuje również „obszar racjonal-
ności, opanowania, emocjonalnego wycofania”131:

Лев не любил никаких проявлений чувств, и особенно ему не нравилось
делать это при ‘зрителях’. […] дома Слава то и дело демонстрировал мне
степень своей любви ко Льву. А Лев демонстрировал степень нежелатель-
ности таких действий, уворачивался от поцелуев […]132.

Można go zatem z całą pewnością uznać za „bardzo hetero geja”.

Gejami, którzy porzucili męskość w jej kulturowospołecznym wy-
miarze są natomiast Grisza i Gosza — para, pragnąca poznać jedno-
płciową rodzinę z dzieckiem. Miki opisuje ich tak:

Однажды в какомто российском сериале я видел гея — этакого рафини-
рованного манерного мальчика, но родители сказали мне, что это глупое
и неправильное представление, на которое даже не стоит обращать вни-мания. Однако Гриша был очень похож на того персонажа: он даже оделся
в розовое, будто хотел победить в конкурсе на максимальное соответствие
стереотипам. В Гоше этого было меньше, но их схожесть друг с другом яв-
лялась очевидной133.

Można przypuszczać, że kreacją tych postaci autor chciał wyśmiać rozpowszechnione wyobrażenie geja. Grisza i Gosza zwracają się
bowiem do pozostałych per „koteczku”, nieustannie ich dotykają

128 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 241.

129 Tamże, s. 129.

130 B. Lis, „Bardzo hetero gej” …, s. 167.

131 Tamże.

132 М. Франко, Дни нашей жизни…, s. 28.

133 Tamże, s. 151.

197

URSZULA EWA TROJANOWSKA

(„[…] постоянно пытались нарушить наши личные границы —
приобнять, взять за руку, обхватить за талию…”134) oraz dużo mó-
wią o seksie i sprawach gender. Bardzo denerwują „normalnych” Lwa
i Sławę — „Я даже не думал, что такие на самом деле бывают…”135

— mówi Lew i określa ich mianem „profesjonalnych gejów”136. Trzeba
zaznaczyć, że Mikita Franko przeprosił za ten obraz na swoim Insta-
gramie137.

Duża różnorodność typów męskich przedstawionych w powieścio-
wym świecie Franko zdaje się potwierdzać aktualność współczesnej
tendencji do poszukiwania alternatywnych wzorców męskości, o jakiej mówią badacze138. Wynika ona z trudności udzielenia odpowiedzi
na pytanie, „co oznacza być mężczyzną?”139. Jak pisze Zbyszko Melo-
sik, kiedyś odpowiedź na nie była oczywista, jednak „Współcześnie

[…] istnieje wiele równoprawnych (i często sprzecznych ze sobą) wersji męskości. W konsekwencji coraz więcej młodych chłopców
ma problemy z integracją swojej tożsamości”140. Tomasz Kaliściak pi-
sze natomiast o „rzekomym” kryzysie męskości, napędzanym przez
dramatyczne konsekwencje utraty bliskich więzi między mężczyzna-
mi141. Młody pisarz konstruuje uniwersum, w którym więzi między mężczyznami są ważne i mocne, a homoseksualność nie musi szkodzi
męskości142. Z omawianych powieści wyłania się przesłanie o różno-
rodności świata, a wyśmianie modelu męskości hegemonicznej i po-134 Tamże, s. 153.

135 Tamże.

136 Tamże, s. 155.

137 Patrz: kanał Mikity Franko na Instagramie, 18.08.2022.

138 Patrz np.: Z. Melosik, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002; K. Arcimowicz, Nowe wizerunki mężczyzn w polskich przekazach telewizyjnych, w: K. Wojnicka, E. Ciaputa (red.), Karuzela z mężczyznami…, s. 41–63; K. DzwonkowskaGodula, Publiczny dyskurs… i in.

139 Z. Melosik, Kryzys męskości…, s. 8.

140 Tamże, s. 9.

141 Patrz: T. Kaliściak, Małżeństwa jednoduszne. O dawnych formach męskich więzi homospołecznych, w: A. Dziadek (red.), Formy męskości 2, Instytut Badań Literackich PAN, Olsztyn 2018, s. 229.

142 Zaprzeczając tym samym poglądowi Elisabeth Badinter, która uważa, iż tożsamość „prawdziwego mężczyzny” kształtuje potrójna negacja: musi on okazać, że nie jest kobietą, dzieckiem ani homoseksualistą. Badaczka uznaje mężczyzn homoseksualnych za w pewien sposób „okaleczonych”. Patrz: E. Badinter, XY.

Tożsamośc mężczyzny…, s. 13, 1421–142 oraz M. Dziekanowska, Męska płeć kulturowa w perspektywie socjologicznej, w: A. Radomski, B. Truchlińska (red.), Męskość w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii SkłodowskiejCurie, Lublin 2008, s. 60, 64.

198

W MĘSKIM UNIWERSUM…

kazanie jego degradacji oznacza wyraźne zapotrzebowanie na inne
wzorce.

Niniejszy tekst nie wyczerpuje, rzecz jasna, zagadnienia. Jak za-
znaczono we wstępie, ważne będzie podjęcie analizy postaci w per-
spektywie KSMM oraz w oparciu o nowe modele męskości (m.in.

inkluzywna, hybrydowa). Warto byłoby pochylić się uważniej również na przykład nad postacią ojca Ilji z powieści Zeszyt w kratkę, który, jak się wydaje, może stanowić wcielenie męskości utopijnej, o której pisze Śmieja143. Interesujący byłby także namysł nad rela-cjami damskomęskimi bohaterów, które dla Mikiego, postrzegają-
cego kobiety jako stworzenia tak obce jak kosmitki, są bardzo pro-
blematyczne.

REFERENCES

Anderson, Eric. “Teoria męskości inkluzywnej.” Transl. Sobolczyk, Piotr. Teksty Drugie, 2015, nr 2: 431–444.

Arcimowicz, Krzysztof. “Nowe wizerunki mężczyzn w polskich przekazach telewizyjnych.” Karuzela z mężczyznami. Problematyka męskości w polskich badaniach społecznych. Wojnicka, Katarzyna, and Ciaputa, Ewelina. (Ed.). Kraków: Impuls, 2011: 41–63.

Babakova, Olena. Aktywista LGBT z Rosji: Dekadę temu nie wyobrażałem sobie, że Polska tak się zmieni <https://krytykapolityczna.pl/kraj/lgbtrosjapismiszaczerniakolenababakova/Dziennikarka>.

Badinter, Elisabeth. XY. Tożsamość mężczyzny. Warszawa: W.A.B., 1993.

Barłowski, Dezydery. “Homoseksualność — homofobia — nacjonalizm — męskość.

Teoretyczne relokacje.” Wielogłos, 2018, nr 3 (37): 21–35.

Bednyk, Edwin. W Polsce, czyli wszędzie. Rzecz o upadku i przyszłości świata.

Warszawa: Polityka, 2020.

Berggren, Kalle. “Lepka męskość: postsrukturalizm, fenomenologia i podmiotowość w krytycznych studiach nad męskością.” Transl. Śmieja, Wojciech. Formy męskości 3. Dziadek, Adam. (Ed.). Olsztyn: IBL, 2018: 74–101.

Bieliaszyn, Wiktoria. LGBT w Rosji. Tu problemem są nawet tęczowe lody < https://
www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/1965142,1,lgbtwrosjituproblemem
sanawetteczowelody.read>.

Connell, Raewyn. Gender and Power. Cambridge: Polity Press, 1987.

Connell, Raewyn. Masculinities. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 2005.

Connell, Raewyn. Socjologia płci. Płeć w ujęciu globalnym. Transl. Siara, Olga. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013.

Davletgil’deyev, Renat. “Kniga o lyubvi mezhdu dvumya muzhchinami — eto prosto lyubovnyy roman.” Pisatel’ Mikita Franko ob LGBTliterature,

[Давлетгильдеев, Ренат. «Книга о любви между двумя мужчинами —

143 Patrz: W. Śmieja, Świat po męskości? ...…

199

URSZULA EWA TROJANOWSKA
это просто любовный роман». Писатель Микита Франко об ЛГБТ
литературе] <https://snob.ru/entry/198743/>.

Domańska, Maria. “Młot Wagnera. Kult przemocy w Rosji.” Nowa Europa Wschodnia, 11.03.2023 <https://new.org.pl/2718,domanska_rosjanie_wojna_przemoc_spoleczenstwo.html>.

Duda, Maciej. Emancypanci i emancypatorzy. Mężczyźni wspierający emancypację Polek w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2017.

Duda, Maciej. “Badania nad mężczyznami w Polsce, czyli o hegemonii struktury.”

(Nie)męskość w tekstach kultury XIX–XXI wieku. Zwolińska, Barbara, and Tomala, Krystian Maciej. (Ed.). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2019: 11–21.

Dziadek, Adam. “Studia nad męskością.” Formy męskości 1. Dziadek, Adam, and Mazurkiewicz, Filip. (Eds.). Olsztyn: IBL, 2018: 7–15.

Dziekanowska, Małgorzata. “Męska płeć kulturowa w perspektywie socjologicznej.”

Męskość w kulturze współczesnej. Radomski, Andrzej, and Truchlińska, Bo-gumiła. (Ed.). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii SkłodowskiejCurie, 2008: 58–65.

DzwonkowskaGodula, Krystyna. “Publiczny dyskurs o współczesnym ojcostwie w Polsce.” Karuzela z mężczyznami. Problematyka męskości w polskich badaniach społecznych. Wojnicka, Katarzyna, and Ciaputa, Ewelina. (Eds.). Kraków: Impuls, 2011: 113–136.

FixmerOraiz, Natalie, Wood, Julia. Gendered Lives. Communication, Gender and Culture. Boston: Cengage, 2017.

Franko, Mikita. (Devochka)°. Moskva: Popcorn Books, 2021 [Франко, Микита.

(Девочка)°. Москва: Popcorn Books, 2021].

Franko, Mikita. Dni nashey zhizni. Moskva: Popcorn Books, 2020 [Франко, Микита.

Дни нашей жизни. Москва: Popcorn Books, 2020].

Franko, Mikita. Tetrad’ v kletochku. Moskva: Popcorn Books, 2021 [Франко, Микита. Тетрадь в клеточку. Москва: Popcorn Books, 2021].

Garstenauer, Tereze. “Gendernyye i kvirissledovaniya v Rossii.” Transl. Rybakova, Dar’ya. Sotsiologiya vlasti, 2018. no. 1, t. 30: 160–174 [Гарстенауэр, Терезе.

Transl. Рыбакова, Дарья. [“Гендерные и квирисследования в России.”

Социология власти, 2018, no. 1, t. 30: 160–174].

Golubeva, Anastasiya, Zotova, Nataliya. Gosduma prinyala zakon o zaprete

“geypropagandy.” Chem on grozit i chto zapreshchayet? , 23.11.2022 [Голу
бева, Анастасия, Зотова, Наталия. Госдума приняла закон о запрете “гей
пропаганды.” Чем он грозит и что запрещает? , 23.11.2022 <https://www.

bbc.com/russian/news–63714632 924.07.2023>].

Hearn, Jeff. “Od męskości hegemonicznej do hegemonii mężczyzn.” Transl.Mazurkiewicz, Filip. Formy męskości 3. Dziadek, Adam. (Ed.). Olsztyn: IBL, 2018: 236–265.

Hobbs, Alex. “Studia nad męskością, a literatura.” Transl. Dziadek, Adam. Formy męskości 3. Dziadek, Adam. (Ed.). Olsztyn: IBL, 2018: 159–180.

Kaliściak, Tomasz. “Małżeństwa jednoduszne. O dawnych formach męskich więzi homospołecznych.” Formy męskości 2. Dziadek, Adam. (Ed.). Olsztyn: IBL, 2018: 227–260.

Kimmel, Michael. “Masculinity as Homophobia: Fear, Shame, and Silence in the Construction of Gender Identity.” Theorizing Masculinities. Brod, Harry, and Kaufman, Michael. (Eds.). Thousand Oaks: Sage Publication, 1994: 119–141.

200

W MĘSKIM UNIWERSUM…

Kimmel, Maykl. “‘Maskulinnost’ kak gomofobiya: strakh, styd i molchaniye v kon-struirovanii gendernoy identichnosti.” Transl. Krivushin, Ivan. Gendernyye issledovaniya, 2006, n. 14: 34–52 [Киммел, Майкл. “Маскулинность
как гомофобия: страх, стыд и молчание в конструировании гендерной
идентичности.” Transl. Кривушин, Иван. Гендерные исследования, 2006, no. 14: 34–52].

Kluczyńska, Urszula. “Socjologiczne studia nad mężczyznami i męskościami w Polsce. Obszary, perspektywy, teorie.” Wielogłos, 2018, nr 3 (37): 1–20.

Kluczyńska, Urszula. “Męskości hybrydowe, czyli wilk w owczej skórze. Definiowanie konceptu.” Przegląd Krytyczny, 2021, t. 3, nr 2: 35–50.

Kłosiński, Krzysztof. “De(re)konstrukcja męskości.” Formy męskości 1. Dziadek, Adam, Mazurkiewicz, Filip. (Ed.). Olsztyn: IBL, 2018: 19–37.

Kon, Igor’. Muzhchina v menyayushchemsya mire. Moskva: Vremya, 2009 [Кон, Игорь. Мужчина в меняющемся мире. Москва: Время, 2009].

Kosofsky Sedgwick, Eve. Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire. New York: Columbia University Press, 1985.

Kosofsky Sedgwick, Eve. “Męskie pragnienie homospołeczne i polityka homoseksualności.” Transl. Ostolski, Adam. Krytyka Polityczna, 2005, no. 9/10: 176–186.

Kropotkin, Konstantin. Kletochki “Tetradi”: chemu uchit novyy LGBTroman Mikity Franko. Ob optimistichnom young adult ot avtora “Dney nashey zhizni”

[Кропоткин, Константин. Клеточки «Тетради»: чему учит новый ЛГБТ
роман Микиты Франко. Об оптимистичном young adult от автора «Дней
нашей жизни»] <https://gorky.media/reviews/kletochki-tetradi-chemu-uchit-novyj-lgbt-roman-mikity-franko/>.

Kubisa, Julia. “Feministyczne macierzyństwo: AKCJA!.” Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, praktyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce.

Hryciuk, Renata E., and Korolczuk, Elżbieta. (Eds.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2012: 289–308.

Kudryavtseva, Yekaterina. Otdel’naya polka: Pochemu lgbtliterature nuzhno osoboye mesto. I pochemu literatura poka ne universal’na [Кудрявцева, Екатерина. Отдельная полка: Почему ЛГБТлитературе нужно особое
место. И почему литература пока не универсальна] <https://www.wonderzine.com/wonderzine/entertainment/books/244739lgbt-books>.

La Cecla, Franco. Szorstkim być. Antropologia mężczyzny. Transl. Serkowska, Hanna. Warszawa: Sic!, 2014.

Lis, Bartłomiej. “‘Bardzo hetero gej’ — męskość normatywna: przykład strategii tożsamościowej homoseksualnych mężczyzn.” Karuzela z mężczyznami. Problematyka męskości w polskich badaniach społecznych. Wojnicka, Katarzyna, and Ciaputa, Ewelina. (Eds.). Kraków: Impuls, 2011: 161–179.

MajkaRostek, Dorota. “Męskość i homofobia oraz ich przedstawienia we współczesnym dyskursie nacjonalistycznym.” tekst i dyskurs — text und dyskurs, 2021, no. 15: 451–463.

Melosik, Zbyszko. Kryzys męskości w kulturze współczesnej. Poznań: Wydawnictwo Wolumin, 2002.

Messerschmidt, James W. “Pomnażanie wiedzy uwikłanej w płeć: akademickie wykorzystanie koncepcji męskości hegemonicznej.” Transl. Śmieja, Wojciech. Formy męskości 3. Dziadek, Adam. (Ed.). Olsztyn: IBL PAN, 2018: 183–210.

Russian Masculinities in History and Culture, Evans Clements, Barbara at al.

(Eds.).Springer, Cham 2002.

201

URSZULA EWA TROJANOWSKA

Shental’, Andrey. Kartografiya maskulinnostey, 08/10/2022, <https://syg.ma/@
shental/kartoghrafiiamaskulinnostiei> [Шенталь, Андрей. Картография
маскулинностей, 08/10/2022, <https://syg.ma/@shental/kartoghrafiia-ma-
skulinnostiei>].

Skucha, Mateusz. “Męskość fabrykowana. Rzecz o homospołeczności.” Formy męskości 1. Dziadek, Adam, and Mazurkiewicz, Filip. (Eds.). Olsztyn: IBL, 2018: 80–104.

Soboleva, Irina, Bakhmet’yev, Yaroslav. “‘Menya kak budto vytolkali za vorota’: re-aktsiya LGBT na zapret ‘propagandy gomoseksualizma’.” Zhurnal issledovaniy sotsial’noy polityki 2014, t. 12, nr 2: 217–232 [Соболева, Ирина, Бахметьев, Ярослав. “‘Меня как будто вытолкали за ворота’: реакция ЛГБТ на запрет

‘пропаганды гомосексуализма’.” Журнал исследований социальной
политики 2014, т. 12, № 2: 217–232].

“Special Forum on Socialist Masculinities.” Hallama, Peter (Ed.). Aspasia, 2021, vol. 15.

Śmieja, Wojciech. “Krytyczne studia nad męskościami i mężczyznami — przebudowa paradygmatów.” Nie/podległości i transformacje. Szkice o stuleciu męskiego niepokoju 1918–2018. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2023: 17–59.

Śmieja, Wojciech. “Świat po męskości? Etapy żałoby i możliwe scenariusze.” Pismo. Magazyn opinii, 2023, 31.01.2023 <https://magazynpismo.pl/kultura/
esejkultura/wojciechsmiejaswiatpomeskoscietapyzalobyimozliwescenariusze/>.

Warkocki, Błażej. Pamiętnik afektów z okresu dojrzewania. Gombrowicz — queer

— Sedgwick. Warszawa: IBL PAN, 2018.

Wojnicka, Katarzyna, and Ciaputa, Ewelina. “Wprowadzenie: refleksja naukowa nad społecznokulturowymi fenomenami męskości.” Karuzela z mężczyznami. Problematyka męskości w polskich badaniach społecznych. Wojnicka, Katarzyna, and Ciaputa, Ewelina. (Eds.). Kraków: Impuls, 2011: 7–22.

Yuzefovich, Galina. “Dni nashey zhizni” — roman Mikity Franko o podrostke, vospitannom geyparoy v sovremennoy Rossii [Юзефович, Галина. “Дни
нашей жизни” — роман Микиты Франко о подростке, воспитанном гей
парой в современной России] <https://meduza.io/feature/2020/06/06/dni-

-nashey-zhizni-roman-mikity-franko-o-podrostke-vospitannom-gey-paroy-v-
sovremennoy-rossii>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.16176

ANNA PASZKOWSKA

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2766-999X

Uniwersytet Śląski w Katowicach

O PEWNYCH ASPEKTACH POETYKI PRZEKŁADU FILMOWEGO

SELECTED ASPECTS OF POETICS OF FILM TRANSLATION

Film translation is often referred to as a “necessary evil.” This is because the translated lines tend to be simplified in the process of audiovisual translation. It is estimated that the dialogue in a film translation might be shortened by up to 30–40% compared to the original text. However, it should be borne in mind that film dialogues are an integral part of the film’s image and serve not only an informative but also a poetic function. Thus, when translating the characters’ state-ments, one should consider not only the semantic aspect but also the stylistic elements used in the material, particularly repetitions, contrasting juxtapositions of foreground and background dialogues, and references to musical works. The article presents the conclusions of the author’s research based on five translation variants of the film Cold War into Russian.

Keywords: film translation, Cold War subtitles, voice-over, dubbing, amateur translation Tłumaczenia filmowe oraz ich jakość są często przedmiotem dyskusji
nie tylko tłumaczy i przekładoznawców, ale też docelowych odbior-
ców tego typu przekazu, czyli widzów. Wynika to z popularności, po-
wszechności i dostępności tej formy przekładu. Obserwując tenden-
cje na polskim rynku tłumaczeń audiowizualnych, można stwierdzić,
że ich jakość się zmienia. Autorzy napisów, szczególnie tych, które udostępniane są na platformach streamingowych, niejednokrotnie
naruszają zasady sporządzania napisów przyjęte i opisane w litera-
turze przedmiotu1. W tekstach takich napisów zanika tendencja do
upraszczania komunikatu — zostają zachowane wtrącenia, wykrzyk-

1 Np.: G. AdamowiczGrzyb, Jak redagować napisy do filmów, FORTIMA Tłumaczenia–Edukacja–Media, Warszawa 2010; G. AdamowiczGrzyb, Tłumacze nia filmowe w praktyce, FORTIMA Tłumaczenia–Edukacja–Media, Warszawa 2013; A. Belczyk, Tłumaczenie filmowe. Wydawnictwo Dla Szkoły, Wilkowice 2007.

203

ANNA PASZKOWSKA
nienia, powtórzenia, a więc te elementy, które zgodnie z zasadami sztu-
ki, powinny zostać pominięte w pierwszej kolejności. Zbliża to tekst do komunikatu wyjściowego, ale powoduje inne ograniczenia i problemy.

Długość napisu sporządzonego w taki sposób wymusza automatycznie
szybsze tempo czytania, w większym stopniu odciąga też uwagę widza
od warstwy obrazowej filmu. Jak pokazują badania, takie rozwiązania
spotykają się jednak z bardzo pozytywną reakcją odbiorców. Dzięki ta-
kim decyzjom translatorskim w nowej wersji językowej możliwe jest
odzwierciedlenie specyfiki wypowiedzi poszczególnych bohaterów,
a także wykorzystanie figur stylistycznych typowych dla języka dialo-
gów filmowych. Tłumaczenia w wersji lektorskiej (która w większości
produkcji jest jedynym dostępnym wariantem tłumaczenia dźwięko-
wego) są najczęściej tych cech pozbawione.

Na polskim rynku przekładów filmowych, szczególnie dźwięko-
wych, rzadkością są różne warianty tłumaczeń. W przypadku prze-
kładów filmów na język rosyjski wygląda to jednak inaczej. Dostęp-
nych jest zwykle kilka wariantów tłumaczeń wykonanych technikami
dźwiękowymi — dubbingiem lub przy użyciu voiceover, wiele platform daje ponadto możliwość wyboru studia, które realizowało nową
wersję językową. Amatorskie tłumaczenia konkurują z licencjonowa-
nymi. Autorzy tych pierwszych nierzadko wybierają inne strategie, decydują się na nieszablonowe rozwiązania. Dzięki temu widzowie
mogą skonfrontować decyzje podjęte w trakcie realizacji nowej wersji
językowej przez różne studia — zarówno amatorskie, jak i profesjo-
nalne. Daje to także okazję do zastanowienia się nad możliwościami odzwierciedlenia w tłumaczeniu filmowym struktury dialogów
i ewentualnymi przyczynami pomijania w przekładzie treści istot-
nych dla recepcji filmu.

Interesujący z punktu widzenia podjętych decyzji tłumaczenio-
wych i ich konsekwencji wydał mi się obraz z 2018 roku w reżyserii

Pawła Pawlikowskiego Zimna wojna. Film ten cieszy się dużą popularnością za granicą, m.in. dzięki nominacji do Oscara oraz licznym
nagrodom otrzymanym już wcześniej. Jest on silnie zakorzeniony
w polskiej kulturze, a częste nawiązania do realiów PRLu oraz kon-
taktów ze Związkiem Radzieckim stały się źródłem problemów tłu-
maczeniowych. Analizując oryginalne dialogi filmu, można zauważyć,
że istotną rolę pełnią w nich takie elementy języka, które w polskich
tłumaczeniach (szczególne z zastosowaniem techniki voiceover) są często neutralizowane lub pomijane. Mam tu na myśli indywidualne cechy języka bohaterów, procesy iteracyjne w ich wypowiedziach,

204

O PEWNYCH ASPEKTACH POETYKI PREKŁADU FILMOWEGO
korelację dialogów pierwszego i drugiego planu, odniesienia intertek-
stualne do innych tekstów kultury.

Analizując omawiany film, biorę pod uwagę pięć dostępnych wa-
riantów tłumaczenia Zimnej wojny, a mianowicie jedną wersję dubbingową, jeden wariant wielogłosowy voiceover z dodatkowymi napisami otwartymi; dwa warianty jednogłosowe voiceover (w tym jeden z nich, który jest czytaną wersją napisów) oraz jedną wersję napisową2. Tak duża różnorodność wariantów tłumaczeń jednego tytułu jest na polskim rynku językowym praktycznie niespotykana, tym
bardziej więc zasługuje na omówienie.

W dalszej części artykułu przedstawię więc rozwiązania zastosowa-
ne w różnych wariantach tłumaczenia dialogów, które z punktu widze-
nia tłumaczenia filmowego wydają się szczególne proble matyczne.

Jedną z ważniejszych kwestii, którą należało uwzględnić przy
opracowywaniu nowej wersji językowej Zimnej wojny, była jej warstwa muzyczna. W większości scen mamy tu do czynienia z muzyką
immanentną, czyli taką, „której źródło (widoczne lub zakryte) znaj-
duje się w miejscu akcji, stanowi logiczny element akcji”3. Większość
pieśni w filmie wykonuje fikcyjny zespół pieśni i tańca „Mazurek”, jednak utwory te zostały nagrane przez polski zespół ludowy „Ma-zowsze” lub wokalistów, którzy w naturalny sposób oddają charakter
tego typu wykonania utworu muzycznego. Biorąc pod uwagę wska-
zane czynniki, zachowanie w filmie oryginalnego brzmienia pieśni, także w wersji dubbingowanej, wydaje się konieczne. W każdym wariancie słychać więc oryginalną muzykę, która nie zostaje zagłuszona
tłumaczeniem (w przypadku voiceover). Nie zdecydowano się także na nagranie rosyjskojęzycznych wersji utworów w wersji dubbingowanej, choć w rosyjskich produkcjach tego typu rozwiązania są zwy-
kle preferowane. Ponadto w dialogach, w kwestiach dotyczących wy-
konania pieśni, pojawiają się elementy wartościujące i bezpośrednie
odniesienia do rodzaju śpiewu — „Tamta miała piękny, biały głos” .

Wyrażenia ‘biały głos’ i ‘biały śpiew’ to terminy specjalistyczne odnoszące się tradycyjnego śpiewu ludowego, które służą na oznacze-
nie techniki wokalnej zwanej inaczej śpiewokrzykiem4. Termin ten 2 Do analizy wykorzystałam tłumaczenia amatorskie wykonane przez studia: HDrezka, Serbin, Chadov, oraz niepodpisane napisy (wszystkie warianty tłu ma czenia na portalu: rezka.ag) oraz popularną, także niepodpisaną, wersję dubbingową.

3 J. Płażewski, Język filmu, Książka i Wiedza, Warszawa 2008, s. 343.

4 Por.: W. GrozdewKołacińska, Tożsamość głosu — współczesne interpretacje 205

ANNA PASZKOWSKA

(tj. белый голос) pojawił się w analogicznej formie jedynie w wersji napisowej — „У той, первой, прекрасный белый голос”. W dub-bingu oraz w jednym z amatorskich voiceover pojawiło się zneutra-lizowane5 określenie чистый голос, które jednak należy traktować jako nadmierne uproszczenie . W jednym z wariantów amatorskiego tłumaczenia voiceover pojawiło się błędne określenie — слабый:

„У нее красивый, но слабый голос”, które sugeruje nierozpoznanie zastosowanego chwytu.

W analizowanej produkcji piosenki nie pełnią wyłącznie funkcji
ornamentu czy tła muzycznego. Istotną rolę odgrywa w nich także tekst, choć dla interpretacji filmu znaczenie ma jedynie kilka utworów, które w związku z tym powinny zostać przetłumaczone. W pierw-
szych scenach filmu utworom towarzyszy akompaniament i gwar, co
stanowi kontrapunkt dla pojawiającej się w kolejnym ujęciu piosenki

Dwa serduszka wykonywanej a cappella i bez żadnych zakłóceń. Piosenka ta, opowiadająca o miłości mimo zakazów, jest jednym z naj-
wyraźniejszych motywów przewodnich filmu. Zostaje ona wykorzy-
stana w różnych wariantach aż sześć razy. Konteksty scen, w jakich
się pojawia, pokazują rozwój relacji pomiędzy głównymi bohaterami.

Pierwszy raz Dwa serduszka pojawiają się w wykonaniu wieśniacz-
ki, która w kolejnych scenach śpiewa ją z zespołem, dzięki któremu
poznaje Wiktora. Najbardziej znane wykonanie (umieszczone także
w promocyjnym zwiastunie) zostaje zaśpiewane solo, kiedy ich relacja
jest już najbardziej intensywna. W filmie pojawiają się też wykonania
w języku francuskim, do których Zula nawiązuje w dialogach — jest
niezadowolona z tłumaczenia. Wykonanie w tym języku towarzyszy
jej podczas ucieczki z Francji do Polski. Treść Dwóch serduszek można analizować także w zestawieniu z innymi pieśniami, w szczególno-
ści zaś z góralskim utworem Ja za wodą. Jest to pierwsza piosenka wykonywana w filmie przez Zulę, a powtórzona następnie w napisach
końcowych (czyli „tyłówce”), która wieńczy film. Za pierwszym razem
widz słyszy jedynie zwrotkę, w całości zaś utwór pojawia się dopie-
ro w napisach końcowych. Ostatnie wersy utworu — „Kieby miłość
wrzonco była, To by wodę osuszyła” — są szczególnie istotne, ponieważ
kategorii „klasyczności” w śpiewie tradycyjnym, „Polski Rocznik Muzykologiczny”

2019, XVII, s. 149–163, https://www.polskirocznikmuzykologiczny.pl/pdfy/

PRM_2019_Grozdew.pdf (30.09.2023).

5 „Głos ów [biały — A.P.] zwykło się opisywać przymiotnikiem „biały”, na zasadzie skojarzeń z określeniami: czysty, surowy, naturalny, jasny, nieszkolony, nieskażony itp.” W. GrozdewKołacińska, Tożsamość…, s. 151, https://www.polski rocznikmuzykologiczny.pl/pdfy/PRM_2019_Grozdew.pdf (30.09.2023).

206

O PEWNYCH ASPEKTACH POETYKI PREKŁADU FILMOWEGO
rzucają inne światło na związek głównych bohaterów. Wersy te zostają
powtórzone dwukrotnie i są ostatnimi słowami, jakie padają w filmie.

Piosenki stanowią wyzwanie dla tłumaczy niezależnie od wybra-
nej techniki przekładu. Mimo zaleceń, aby tłumaczyć je zawsze, kie-
dy jest to możliwe6, tendencje obserwowane w polskich przekładach
audiowizualnych pokazują, że jest to element zwykle niedoceniany i — w związku z tym — pomijany. W rosyjskich napisach zostały przetłumaczone dosłownie prawie wszystkie piosenki pojawiające się
w filmie. W przypadku piosenki Dwa serduszka ten sam tekst tłu-
maczenia z języka polskiego pojawiał się za każdym razem, a kiedy
piosenka była śpiewana w języku francuskim — widać było napis —

„Джазовая версия песни Два сердечка с французским текстом” .

Drugim wariantem tłumaczenia, w którym pojawiły się teksty piose-
nek, był wariant HDrezka z napisami otwartymi, tj. wgranymi w ob-
raz. W tym przypadku tłumacz zdecydował się na przekład meliczny,
w którym pominięto jedynie francuski, nieco zmieniony wariant pio-
senki. W pozostałych tłumaczeniach zrezygnowano z tekstów piose-
nek w ogóle. Piosenka, która pojawia się w zakończeniu „tyłówki”, czyli pełny tekst Ja za wodą, ty za wodą, nie wystąpiła w żadnym wariancie, choć istniały możliwości techniczne do jej wykorzystania.

Nieuwzględnienie ostatniej piosenki w tłumaczeniu może wynikać
właśnie z obserwowanej tendencji do pomijania w przekładzie filmo-
wym takich elementów filmu jak „czołówka” i „tyłówka”, co trudno
usprawiedliwić, ponieważ stanowią one przecież integralną część fil-
mu i mają wpływ na odbiór dzieła jako całości. Decyzja o pominięciu
tekstu całej piosenki wydaje się szczególnie zaskakująca w przypadku
analizowanych napisów, w których autor konsekwentnie umieszcza
komentarze odnoszące się do tego, czego w tekście napisów ująć się
nie da ze względu na ograniczenia czasowe lub możliwość tłumacze-
nia tylko dialogów pierwszego planu. Przykładem tego jest komentarz

„За кадром поют ‘Интернационал’”. Wybrany fragment Międzynarodówki nawiązuje, co prawda, do dialogów, którym towarzyszy, jednakże forma tego napisu wprowadza efekt redundancji7 — wszystkie
przekazane w nim informacje są czytelne dla widza nawet bez napisu.

6 Por.: G. AdamowiczGrzyb, Tłumaczenia filmowe w praktyce…, s. 181–185.

7 Zjawisko redundancji i jej wpływu na tłumaczenia filmowe zostało opisane m.in.

przez Teresę Tomaszkiewicz (T. Tomaszkiewicz, Przekład audiowizualny, PWN, Warszawa 2006, s. 126–128). Powtarzanie w formie tekstowej informacji, które są przedstawione na obrazie także przez scenarzystów, jest uważane za błąd (J. Płażewski, Język filmu…, s. 362).

207

ANNA PASZKOWSKA

Widz rosyjskojęzyczny może rozpoznać utwór — podobnie jak widz
kultury wyjściowej — na podstawie melodii, zaś fakt śpiewu zza kadru
nie wymaga dodatkowego opisu.

W Zimnej wojnie korelacja między pierwszym a drugim planem
na poziomie towarzyszących dialogom dźwięków, muzyki, obra-
zów, symboli jest zauważalna i została uwzględniona, jednakże tylko
w niektórych wariantach. Szczególne interesujący wydał mi się dialog
pomiędzy Kaczmarkiem (przedstawicielem partii komunistycznej)

a Wiktorem — głównym bohaterem, dyrygentem. Ich rozmowa doty-
cząca wyjazdu do Berlina jest przeplatana fragmentami ślubowania,
które słychać w tle. Mamy tu więc sytuację, w której można pokazać
cechy osobowości Kaczmarka zachowującego się w sposób daleki od
głoszonych ideałów komunistycznych. Jest to jednocześnie sytuacja
podobna do tej, z którą mamy do czynienia podczas słuchania tekstu

Międzynarodówki, kiedy słyszymy rozmowę o usunięciu z zespołu jednej z osób ze względu na kolor skóry niepasujący do „słowiańskiego charakteru” zespołu.

I plan

II plan

Ślubujemy tobie ojczyzno, [każdy wers
powtarzany jest 2 razy]

na testament wielkich patriotów
i rewolucjonistów

Feliksa Dzierżyńskiego i Karola

Świerczewskiego

K: Jedziemy do Berlina. Oddać wszystkie siły w tej

Na festiwal młodzieży w grudniu. sprawie obrony pokoju

Przed Amerykańskimi
i hitlerowskimi podpalaczami

i ludobójcami

Dzisiaj Berlin jutro Moskwa I rozwijać wieczystą przyjaźń
pojutrze Bóg wie gdzie. z potężnym krajem radzieckim,

Ojczyzną Lenina i Stalina.

Sądzi pan, że trzeba coś zrobić z tą

Janicką? [ Międzynarodówka]

W: A co z nią? Wyklęty powstań, ludu ziemi,

K: Za ciemna jest. Powstańcie, których dręczy głód.

Zespół ma mieć charakter ludowy Myśl nowa blaski promiennymi

Polski, typowo słowiański. Dziś wiedzie nas na bój, na trud.

Pan spojrzy na jej oczy. Przeszłości ślad dłoń nasza zmiata,

Przed ciosem niechaj tyran drży!

208

O PEWNYCH ASPEKTACH POETYKI PREKŁADU FILMOWEGO

W: A z tym Berlinem, to skąd pan to Ruszymy z posad bryłę świata,
wie? Dziś — niczym, jutro wszystkim my!

K: Od ministra. Bój to jest nasz ostatni…

Dobra, może przesadzam. Przefarbuje
się.

[K — Kaczmarek; W — Wiktor]

W przypadku napisów do dialogów, które korespondują z tekstem
słyszanym w tle, tłumacz ponownie zdecydował się na naruszenie
obowiązujących zasad. Tekst dialogu i ślubowania został uwzględnio-
ny — ślubowanie zostało wyróżnione kursywą, a napisy zostały prze-
sunięte względem wypowiedzi. Brak synchronizacji, zbyt długi tekst
napisu wymuszający ekspresowe tempo czytania8 były kosztem ujęcia
w napisach wszystkich informacji zawartych w oryginale.

Analizowane teksty w voiceover tylko częściowo przekazują tekst ślubowania — uwzględniają wyłącznie frazę „Развивать вечную
дружбу с могущественным Советским государством”. Jedynie
wariant w tłumaczeniu studia HDRezka umieszcza analogiczny frag-
ment Międzynarodówki w języku rosyjskim w dodatkowych napisach. Dubbing oddaje treść całego ślubowania, lecz pozostawia pieśń
w języku polskim. I choć trzy wspomniane tłumaczenia prezentują rozwiązania, które są konsekwencją obranej strategii, właściwej dla
każdej z technik, żaden z wariantów nie jest wystarczający do odda-
nia całościowej informacji. Tłumaczenie napisowe jest najpełniejsze,
lecz momentami nieczytelne. Voiceover to technika, która nie daje możliwości przekazania komunikatów wypowiadanych jednocześnie.

I choć można w takich dialogach wykorzystać pomocniczo napisy, to
nawet wariant z wtopionymi w obraz napisami do piosenek pomija
zarówno tę, jak i inne sceny z równoczesnymi dialogami pierwsze-go i drugiego planu. Największe możliwości daje w tym przypadku
dubbing, jednakże pozostawienie pieśni w polskim brzmieniu zabu-
rza realizm językowy. Jerzy Płażewski wyróżnia kilka grup filmów, które cechuje wielojęzyczność9. Jedną z nich są filmy, w których (tak

8 Por.: G. AdamowiczGrzyb, Tłumaczenia filmowe w praktyce.…, s. 105.

9 1: „Filmy, w których różne języki zostały sprowadzone do jednego […]”; 2: „filmy, w których język macierzysty i obcy sprowadzono do macierzystego, jednak zachowując w języku obcym napisy, ewentualnie teksty pieśni […]”

[w przypadku analizowanej wersji dubbingowej — także dialogi za granicą, np.

w języku francuskim]; 3: „filmy, w których język macierzysty i obcy sprowadzono zasadniczo do macierzystego, ale zachowano parę popularnych wyrażeń obcych dla 209

ANNA PASZKOWSKA
jak w Zimnej wojnie) różne języki pojawiają się w sposób realistyczny — polscy bohaterowie mówią po polsku, we Francji — po francu-
sku; mają naturalne problemy z językami obcymi itd. W rezultacie
tłumaczenia dubbingowego i zastosowanych rozwiązań film podlega
już innym zasadom — język polski zostaje zamieniony na rosyjski, na
którego tle, np. wykonywane przez tych samych bohaterów piosenki
w języku rosyjskim (przykładowo piosenka Сердце, тебе не хочется
покоя jest dwa razy śpiewana przez Zulę) brzmią nienaturalnie.

I choć takie podejście do tłumaczenia Zimnej wojny mogłoby dać bardzo dobre rezultaty w przypadku innych języków, to jednak przy tłu-
maczeniu na język rosyjski odbiera mu wiele walorów artystycznych.

Dialogi w Zimnej wojnie można określić jako minimalistyczne, co nie oznacza, że są one łatwe do tłumaczenia. Jedną z przyczyn tego
stanu rzeczy jest fakt, że każdy z bohaterów posługuje się własnym
idiolektem, który jest elementem kreacji jego postaci — „słowo — syn-
chronicznie powiązane z obrazem postaci — jest środkiem charakte-
ryzowania postaci, leżącym w tej samej płaszczyźnie co kostium, cha-
rakteryzacja, gest”10. Wyraźnie widać to na przykładzie Zuli, w której
wypowiedziach można odnaleźć rusycyzmy („Dobra, pojechali”), podobnie jak wypowiedziach Kaczmarka („musimy kłaść oko”). Żaden
z wariantów rosyjskiego tłumaczenia nie oddaje tego elementu styli-
zacji — w tłumaczeniu, w miejscu zapożyczeń z języka rosyjskiego po-
jawiają się zwroty neutralne — „ладно, я согласна, поехали, я поеду
с тобой; „мы должны быть бдительными, мы должны открыть
глаза”, które zubożają warstwę stylistyczną dzieła.

Opracowując tłumaczenie dialogów filmowych, należy pamiętać,
że ich forma bardzo często jest bardziej istotna niż treść. W Zimnej wojnie, w relatywnie krótkich partiach dialogowych powtórzenia są środkiem stylistycznym łatwo rozpoznawalnym i wyraźnym — po-wtarzane są najważniejsze utwory muzyczne, ujęcia, kadry, a na
poziomie językowym — poszczególne słowa i wyrażenia. Jednak po-
wtórzeń takich unika się zazwyczaj w tłumaczeniu audiowizualnym11.

Nawet krótkie i proste dialogi, typu „— Dziękuję. — Dziękuję” .

zachowania kolorytu lokalnego […]”; 4: „czwarta grupa wreszcie charakteryzuje się rygorem realistycznym: przedstawiciele każdej narodowości mówią swoim językiem ojczystym a ewentualne dialogi dwujęzyczne ujawniają wszelkie rzeczywiste trudności wzajemnego porozumiewania” (J. Płażewski, Język filmu…, s. 364–365).

10 Tamże, s. 356.

11 Por.: podrozdział Unikaj powtórek w G. AdamowiczGrzyb, Tłumaczenie filmowe w praktyce…, s. 40–41.

210

O PEWNYCH ASPEKTACH POETYKI PREKŁADU FILMOWEGO
w dźwiękowym tłumaczeniu bywają „poprawiane”: „— Спасибо. —

И вам спасибо”; „— Czekaj, daj się nacieszyć. — Niech się bawią.

My się też pobawimy” / „— Подожди, дай им порадоваться. — Да
пожалуйста. И мы можем развлечься”. W tłumaczeniu napisowym
powtórzenie również się pojawia, choć w innym miejscu: — „Подож-
ди, дай насладиться. — Эти пускай развлекаются. А мы пона-
слаждаемся сами”.

Stosowanie synonimów zamiast powtórzeń powoduje, że tekst
czytany przez lektora nie przyciąga uwagi widza w należyty sposób.

W wersjach tłumaczenia dźwiękowego zauważalna jest tendencja do
rozdzielania powtarzających się słów wtrąceniami lub stosowaniem
synonimów. Tymczasem w oryginale powtórzenia stosowane są re-
gularnie, np.: „— Ale jaki z pana Polak? Panu uciekł. Pan nas zdra-dził. Pan nas oczernił. Pan zostawił młodzież, młodych ludzi, którzy panu zaufali. Pan Polski nie kocha. — Kocham” . Świadczy to wyraźnie o ich funkcji tekstotwórczej, która powinna zostać uwzględniona
w tłumaczeniu. Tak się jednak nie stało — powtórzone jak echo słowa

„kocha” — „kocham” zostają rozdzielone: „— Да какой вы Поляк?

Вы предали всех, очернили, бросили молодёжь, которая вам по-
верила. Вы не любите Польшу. — Люблю. / Нет, вы сбежали, предали нас, лгали о нас, уехали от людей, которые вам доверяли. Вы не любите Польшу. — Люблю”. Wypowiedzi opartych na
powtórzeniach określonych fraz jest w analizowanym filmie wiele, najczęściej jednak w tłumaczeniach dźwiękowych chwyt ten nie zostaje uwzględniony. Inaczej natomiast wygląda to w napisach. Przy-
toczony powyżej dialog pojawia się tu w następującej formie: „— Вы
сбежали, вы предали Родину, поливали её грязью. Вы бросили
молодых людей, которые вам доверяли. Вы не любите Польшу.

— Люблю”.

Ze wszystkich postaci dźwięku filmowego słowo mówione najbardziej apeluje do intelektu, znajduje się więc na przeciwnym biegunie niż muzyka. Daje to twórcy bezpośrednią i celną broń, gdy z palety środków wyrazowych wybrać trzeba takie, które najkrócej i najprecyzyjniej określą jakąś ideę w kategoriach racjonalnych12.

W przypadku analizowanego filmu zarówno muzyka, szczególnie pio-
senka, jak i jej słowa oraz wypowiedzi bohaterów odgrywają bardzo
istotną rolę. Im krótsza forma, tym bardziej wyeksponowane zosta-
ją zastosowane figury stylistyczne — powtórzenia, kontrast, kontra-

12 J. Płażewski, Język filmu…, s. 354.

211

ANNA PASZKOWSKA
punkt w formie utworu muzycznego. Tłumaczenia profesjonalne
wykazują jednak tendencje do pomijania tych aspektów, o czym już
wspomniano. O wiele częściej figury stylistyczne — powtórzenie sło-
wa w dialogu, umieszczenie podobnie brzmiących słów obok siebie

— znajdują zastosowanie w tłumaczeniach amatorskich. W tłumacze-
niach profesjonalnych byłyby najprawdopodobniej traktowane jako
błąd techniczny. Tłumaczenia amatorskie dają możliwość swobod-
nego łączenia technik, np. voiceover oraz napisów. Okazuje się to bardzo istotne w przypadku dialogów, w których ważny jest zarówno
pierwszy, jak i drugi plan. Rozwiązanie zaproponowane w napisach

— wyróżnienie drugiego planu kursywą — korzystnie wpłynęło na ca-
łość tłumaczonego dialogu. Jest to również punkt wyjścia do zastano-
wienia się nad zmieniającymi się preferencjami widzów.

Jednym z najbardziej popularnych wariantów jest tłumaczenie
wykonane przez amatorskie studio HDrezka, które, jako jedyne łączy
dwie techniki — voiceover — dla dialogów pierwszego planu oraz napisy — dla tłumaczenia piosenek. Ten wariant zawiera także me-liczne tłumaczenie tekstów pieśni ludowych, choć nie oddaje gwarowej specyfiki tekstów oryginalnych. Poprzez dodatkowe napisy do
tłumaczeń w technice voiceover można spróbować dołączyć do filmu także tłumaczenie dialogów drugiego planu, których treści nie udało
się umieścić w tekście czytanym przez lektora.

Na koniec warto odnotować, że w ostatnich latach także w polskich
przekładach obserwujemy tendencję do wzbogacania istniejących już
tłumaczeń dźwiękowych o dodatkowe napisy. W szczególności doty-
czy to utworów zawierających teksty piosenek.

Istnieją trzy podstawowe sposoby tłumaczenia filmu — z których każdy ma pewne wady i zalety — i wątpliwe jest, by bez dokonania jakichś rewolucyjnych wyna-lazków technicznych […] udało się wymyślić w tej dziedzinie jeszcze coś innego13.

Wnikliwa analiza różnych wariantów tłumaczeń może jednak owoco-
wać rozwiązaniami, które poprawią jakość tłumaczenia i udoskonalą
warsztat tłumacza filmowego.

13 A. Belczyk, Tłumaczenie filmów…, s. 7.

212

O PEWNYCH ASPEKTACH POETYKI PREKŁADU FILMOWEGO

REFERENCES

AdamowiczGrzyb, Grażyna. Jak redagować napisy do filmów. Warszawa: Fortima Tłumaczenia–Edukacja–Media, 2010.

AdamowiczGrzyb, Grażyna. Tłumaczenia filmowe w praktyce. Warszawa: Fortima Tłumaczenia–Edukacja–Media, 2013.

Aumont, Jacques, and Marie, Michel. Analiza filmu. Transl. Zawadzka, Maria.

Warszawa: PWN, 2013.

Belczyk, Arkadiusz. Tłumaczenia filmowe. Wilkowice: Wydawnictwo Dla Szkoły, 2007.

GrozdewKołacińska, Weronika. “Tożsamość głosu — współczesne interpretacje kategorii ‘klasyczności’ w śpiewie tradycyjnym.” Polski Rocznik Muzykologiczny, 2019: 149–163 <https://www.polskirocznikmuzykologiczny.pl/pdfy/

PRM_2019_Grozdew.pdf> (30.09.2023).

Karpiński, Maciej. Niedoskonałe odbicie. O sztuce scenariusza filmowego. Kraków: Rabid, 2006.

Łotman, Jurij. Semiotyka filmu. Transl. Faryno, Jerzy, and Miczka, Tadeusz.

Warszawa: Wiedza Powszechna, 1983.

Płażewski, Jerzy. Język filmu. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008.

Tomaszkiewicz, Teresa. Przekład audiowizualny. Warszawa: PWN, 2006.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15343

MICHAŁ MORDAŃ

ORCID: http://orcid.org/0000-0002-5709-3469

Uniwersytet w Białymstoku

IMIONA ODOJCOWSKIE W METRYKACH PARAFII PRAWOSŁAWNEJ

W BIAŁOWIEŻY NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU

PATRONYMS IN THE CHURCH REGISTERS OF THE ORTHODOX PARISH IN BIAŁOWIEŻA

IN THE LATE 19TH AND EARLY 20TH CENTURIES

The paper presents a linguistic characteristic of patronyms contained in parish registers of the Orthodox parish in Białowieża in the years 1891–1895 and 1906–1910. The forms of paternal names are discussed, as well as their variability resulting from the use, as motivating bases, of various phonetic-morphological variants of first names. The onomastic material reveals that in addition to the canonical names, their literary („official secular”) and less frequent colloquial variants were used in the creation of patronyms. The variation in the forms of paternal names can also be seen at the structural level, as besides the male patronymics with -ov, -ev, -in, which were typical for the period in question, there appeared forms with the suffix

-ič. In female identification formulas, otčestva were written, with few exceptions, in full forms with -ovna, -evna, -inična.

Keywords: onomastics, anthroponymy, patronym, parish registers, Białystok region WSTĘP

IMIĘ ODOJCOWSKIE (OTCZESTWO) JAKO KATEGORIA ANTROPONIMICZNA

Otczestwo1 jako zjawisko społeczne i narodowe ukształtowało się na

Słowiańszczyźnie wschodniej bardzo późno2, chociaż formacje patro-

1 Terminy otczestwo i patronim/ patronimicum jako określenia imion odojcowskich są używane w literaturze onomastycznej synonimicznie (por. np.

Ю. В. Без бородова, Характеристика антропонимии приходорасходных
книг (на материале приходорасходных книг XVIII–XIX вв.), „Вестник

Нижневартовского государственного университета” 2013, nr 2, https://
vestnik.nvsu.ru/2311–1402/article/view/49193/33088 (12.10.2022)). W taki sposób pojęcia te zostały potraktowane również w niniejszym artykule. Należy jednak zaznaczyć, że w ujęciu diachronicznym termin patronim ma szerszy zakres denotacyjny względem pojęcia otczestwo (А. В. Суперанская, Имя — через века
и страны, Наука, Москва 1990, s. 82).

2 H. Milejkowska, Patronimica wschodniosłowiańskie w XI–XV w. , „Biuletyn PTJ”

1967, t. XXV, s. 177.

214

IMIONA ODOJCOWSKIE…

nimiczne, z których rozwinęły się współczesne imiona odojcowskie i nazwiska, znane były w tradycji ruskiej od najdawniejszych czasów,
na długo przed przyjęciem chrześcijaństwa3. Wczesne przykłady uży-
cia otczestw można odnaleźć w tekstach z XII wieku4. Według nie-
których badaczy już wówczas patronimica były typowe dla przedstawicieli różnych stanów5. Nieco inaczej ujmuje tę kwestię Aleksandra

Superanskaja6, zdaniem której otczestwa pojawiły się w XIII stuleciu
jako dodatkowe, poza imieniem, elementy identyfikujące przedstawi-
cieli wyższych klas społecznych.

Pod względem genetycznym antroponimy te są przymiotnikami
dzierżawczymi7 utworzonymi od imion osobowych za pomocą su-
fiksów ов, ев, ин. Pierwotnie były to określeniaprzydawki odpowiadające na pytanie: czyim jest synem? ( чей сын? ), np. Филка

Некрасов сын. W toku dalszego rozwoju antroponimii wschodniosłowiańskiej etap „przymiotnikowy” patronimików przerodził się w fazę

„rzeczownikową” wskutek substantywizacji otczestwaprzymiotnika8.

Już na początkowym etapie funkcjonowania formacje patronimicz-
ne występowały w pełnych i krótkich formach, przy czym pierwsze
z nich były domeną przedstawicieli wyższych stanów społecznych9.

W starszych tekstach źródłowych — jak zaznacza Jelena Polako-
wa10 — formacji na ов, ев, ин było stosunkowo niewiele, natomiast w dokumentach z XIV–XVII wieku patronimy tego typu od-
znaczały się dużą produktywnością i często towarzyszyły im leksemy
сын(ъ), дочь. Dodatkowe określenia сын, дочь, дети występujące przy krótkich formach patronimiców są odnotowane także w stule-ciach kolejnych11.

3 Е. Н. Полякова, Из истории русских имен и фамилий, Просвещение, Москва

1975, s. 68; А. В. Суперанская, Имя — через века…, s. 83; А. Ф. Рогалев,

Историческая антропонимия Гомеля и окрестностей, Барк, Гомель 2009, s. 45.

4 Г. Я. Симина, История отчеств, w: Р. Г. Кузеев, В. А. Никонов (red.), Оно
мастика Поволжья 3. Материалы III Конференции по ономастике По
волжья, Академия Наук СССР, Уфа 1973, s. 178.

5 Zob. А. Ф. Рогалев, Историческая антропонимия…, s. 46.

6 А. В. Суперанская, Имя — через века…, s. 83.

7 И. М. Ганжина, Об основных тенденциях антропонимической номинации
преднационального периода (на материале тверских памятников деловой
письменности XVI–XVIII веков), „Вестник Тверского государственного
университета. Серия: Филология” 2016, nr 1, s. 116.

8 Г. Я. Симина, История отчеств…, s. 177.

9 А. Ф. Рогалев, Историческая антропонимия…, s. 46.

10 Е. Н. Полякова, Из истории…, s. 69–70.

11 Ю. В. Безбородова, Характеристика антропонимии…

215

MICHAŁ MORDAŃ

Najbardziej książkowymi pod względem stylistycznym były jesz-
cze inne, chronologicznie najstarsze formy patronimiczne z sufiksem
jь typu Володимерь, Святославль. Natomiast struktury adjek-tywne z sufiksami ов, ев, ин posiadały w patronimice znaczenie potoczne. Jedynie formacje na ич miały odrębną od przymiotników semantykę oznaczania stosunków dziedziczenia i przynależności do
jednej rodziny12.

Galina Simina13 na podstawie XVIIwiecznych rosyjskich ksiąg
ewidencji gruntów ( писцовые книги) rejonu pinieskiego w obwo-
dzie archangielskim wykazała, że otczestwa zawsze były tworzone od
pełnej formy imienia ojca, chociaż samo imię osoby identyfikowanej
zazwyczaj zapisywano w postaci derywowanej, np. Иевко Поспелов,

Сысойко Томилов. Z kolei Halina Milejkowska14 odnotowała w ba-
danym przez siebie materiale przykłady typu: syn Vasil’kov, Istomka Ivaškin syn. Być może w tych ostatnich przypadkach występowanie w podstawach patronimów imion derywowanych wynika z faktu, że
były to starsze zabytki piśmiennictwa. W tym kontekście istotne są
ustalenia Iriny Ganżinej15, która poświadcza występowanie w XVI
wieku form patronimicznych urobionych od derywatów imiennych

(np. Сенки Якушева сына Саблина, Иванка Тишкиных детей

Тесмина), lecz jednocześnie zaznacza, że w XVIwiecznej antroponimii szlacheckiej okolic Tweru znakomita większość otczestw była
tworzona od pełnej formy imienia osobowego niezależnie od tego,
że samo imię mogło występować w formie podstawowej lub skróco-
nej (zob. wyżej). Natomiast w dokumentach z wieku XVII patronimica od imion derywowanych nie pojawiają się już w ogóle, nawet wśród chłopów16.

Ekspansja imion odojcowskich w językach wschodniosłowiańskich
przypada na wiek XVII i jest następstwem rozwoju dokumentacji
prowadzonej w związku ze spisem powszechnym, kwestiami podat-
kowymi i innymi formami działalności administracyjnej urzędni-
ków państwowych17. Przez kilka stuleci rozgraniczenie w stosowaniu
w oficjalnych dokumentach pełnych i krótkich otczestw w zależności
od położenia socjalnego osoby identyfikowanej było obowiązkowe18.

12 H. Milejkowska, Patronimica wschodniosłowiańskie…, s. 182–183.

13 Г. Я. Симина, История отчеств…, s. 178–179.

14 H. Milejkowska, Patronimica wschodniosłowiańskie…, s. 181.

15 И. М. Ганжина, Об основных тенденциях…, s. 116.

16 Tamże, s. 118–119.

17 Г. Я. Симина, История отчеств…, s. 178; Е. Н. Полякова, Из истории…, s. 61.

18 Е. Н. Полякова, Из истории…, s. 151.

216

IMIONA ODOJCOWSKIE…

W Państwie Moskiewskim zasady tej przestrzegano bardzo rygory-
stycznie. Dyferencjacja w użyciu poszczególnych wariantów patronimiców była szczególnie zauważalna za czasów Iwana Groźnego (XVI w.). Podobna sytuacja miała miejsce w okresie rządów Katarzyny II

(XVIII w.), gdzie używanie pełnych patronimów było zarezerwowane
jedynie dla członków carskiej rodziny i urzędników wyższych szczebli
uwzględnionych w tzw. Tabeli rang 19. Pozostali poddani w sytuacjach oficjalnych mogli używać jedynie krótkich form na ов, ев, ин 20.

W XVIII–XIX ww., mimo oficjalnego rozgraniczenia, patronimy
na ич stosunkowo często mieszały się w żywym języku z imionami odojcowskimi na ов, ев, ин. Nawet wprowadzenie Tabeli rang i re-spektowanie wynikających z niej przepisów nie spowodowało pełnej
wzajemnej izolacji obu typów patronimiców 21. W XIX wieku doszło do marginalizacji czynnika socjalnego w kontekście stosowania poszczególnych modeli otczestw. W dokumentach urzędowych stopnio-
wo ugruntowały się patronimy z formantem ич, natomiast w sytu-
acjach nieoficjalnych nadal rozpowszechnione były krótkie warianty
na ов, ев, ин. Te ostatnie nierzadko pojawiały się również w formie pisemnej do 1917 roku22.

Z HISTORII TERENU

Nowożytne osadnictwo na terenie Puszczy Białowieskiej23 rozwijało
się od XV wieku. Pierwsza trwała osada została założona na przeło-
mie XIV i XV stulecia w uroczysku Stara Białowieża jako dwór my-
śliwski Władysława Jagiełły i księcia litewskiego Witolda. U schyłku

XVI w. puszcza była już częścią dóbr królewskich, natomiast po roz-
biorach znalazła się w strukturach imperium rosyjskiego. W 1826 r.

19 A. Górak, Gubernatorowie i wicegubernatorowie południowowschodnich guberni Królestwa Polskiego (1867–1918), w: A. Górak, K. Latawiec (red.), Ważna obecność. Przedstawiciele państw i narodów europejskich wśród mieszkańców międzyrzecza Bugu i Pilicy w XVII–XIX wieku, Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych — Instytut Badawczy „Libra”, Radzyń Podlaski–Radom 2006, s. 177.

20 А. Ф. Рогалев, Историческая антропонимия…, s. 48.

21 Е. Н. Полякова, Из истории…, s. 73; А. В. Суперанская, Имя — через века…,
s. 87.

22 Е. Н. Полякова, Из истории…, s. 73–74.

23 Wiadomości na temat historii Białowieży zaczerpnięto z opracowań Piotra Bajki — regionalisty, historyka, kronikarza, autora licznych publikacji o Puszczy Białowieskiej i Białowieży (zob. zwłaszcza P. Bajko, Białowieża. Zarys dziejów, Białowieski Ośrodek Kultury, Białowieża 2001).

217

MICHAŁ MORDAŃ
w Białowieży było 56 domów, cerkiew i karczma. Na życzenie cara

Aleksandra III w latach 1889–1894 na terenie dzisiejszego Parku Pałacowego wzniesiono olbrzymią rezydencję. Wokół pałacu sukce-sywnie budowano wiele innych obiektów mieszkalnych i gospodar-
czych. W 1897 r. do Białowieży doprowadzono kolej z Hajnówki. Od
połowy XIX w. osada pełniła funkcję centrum gminy liczącej w 1862
r. 544 budynki i 2011 osób, zaś w 1909 r. — 1322 budynki i 7499
osób.

Pierwszymi mieszkańcami Białowieży i okolic w epoce nowożyt-
nej byli Rusini spod Brześcia i Kamieńca Litewskiego. Od drugiej
połowy XVI w. zaznaczyły się na tym terenie wpływy polskie. Wyż-
sze stanowiska w lokalnej administracji leśnołowieckiej zajmowa-
li właśnie Polacy. W XVIII w. osiedlono tu budników z Mazowsza
i Wołynia. W 1903 r. 75% mieszkańców puszczy deklarowało wy-
znanie prawosławne. W czasach carskich do Białowieży sprowadzo-
no Rosjan, a także Niemców. Znaczącą grupą społeczną od końca

XIX wieku byli Żydzi. Zygmunt Gloger24 charakteryzując mieszkań-
ców Białowieży pisał, że to są głównie Rusini posługujący się gwarą
wschodniosłowiańską. Autorzy Atlasu gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny 25 stwierdzili, że w osadzie Stoczek (leżącej w granicach administracyjnych Białowieży) oraz w pobliskiej wsi

Teremiski autochtoni porozumiewają się gwarą białoruską, nato-
miast Polacy — po polsku.

Początkowo wierni z Białowieży i okolic należeli do parafii w Sze-
reszowie, a następnie w Suchopolu26. Dokładna data erygowania
miejscowej parafii, wówczas jeszcze unickiej, nie jest znana. Prawdopodobnie miała ona miejsce w 1800 lub na początku 1801 r. Kilka
lat wcześniej została zbudowana cerkiew pw. św. Mikołaja. W 1820 r.

do parafii należało 455 osób. W 1855 r. wybudowano nową świątynię,
zaś w roku 1894 wzniesiono kolejną cerkiew (prace przy jej wystro-
ju sfinalizowano w 1897 roku przed wizytą Mikołaja II). W 1900 r.

parafia liczyła 2315 wiernych i obejmowała wsie: Stoczek, Zastawa,

Podolany, Pogorzelce, Teremiski, Prybudki (Budy)27.

24 Z. Gloger, Białowieża, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1907, s. 12–13.

25 S. Glinka, A. ObrębskaJabłońska, J. Siatkowski (red.), Atlas gwar wscho dniosłowiańskich Białostocczyzny, S. Glinka, A. ObrębskaJabłońska, J. Siatkowski (red.), t. 1, ZN im. Ossolińskich–PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980, s. 57–58.

26 Obecnie obie te miejscowości znajdują się na Białorusi.

27 Więcej na temat historii parafii i świątyni zob. P. Bajko, Białowieża. Parafia 218

IMIONA ODOJCOWSKIE…

UWAGI METODOLOGICZNE,

CHARAKTERYSTYKA MATERIAŁU ŹRÓDŁOWEGO I STAN BADAŃ

Celem artykułu jest analiza językowa imion odojcowskich w pa-
rafii prawosławnej w Białowieży. Zasadnicza uwaga skupia się na charakterystyce podstaw motywacyjnych i osobliwościach struktu-ralnych wyekscerpowanych onimów. Dla potrzeb niniejszego opra-
cowania wykorzystano metryki urodzonych/ochrzczonych28, naj-
bardziej przydatne do badań onomastycznych29. Nieprzypadkowo
analizą objęto nie jedno dziesięciolecie (jak planowano na począt-
kowym etapie dociekań), lecz dwa pięcioletnie odcinki czasowe: lata

1891–1895 i 1906–1910. Przyjęcie powyższego stanowiska zostało
podyktowane tym, że w każdym z podanych okresów wpisy do księ-
gi metrykalnej były sporządzane przez inną osobę30, co dodatkowo
pozwoli ukazać wariantywność w zapisie personaliów w zależności
od ręki pisarskiej.

Z danych statystycznych wynika, że w latach 1891–1895 udzie-
lono 548 chrztów, natomiast w latach 1906–1910 chrztów było

714. Łącznie dysponujemy zatem 1262 metrykami. Księgi metry-
kalne parafii białowieskiej zachowały się na ogół w stanie dobrym
lub bardzo dobrym. W kilku jednak miejscach niefortunne zszycie
kart uniemożliwia odczytanie potrzebnych danych. Za nieczytelne
należy uznać 9 imion (7 męskich i 2 żeńskie; 8 imion w 1894 r., 1 w 1908 r.), przy czym w 4 przypadkach imię można zrekonstru-ować, ale wskutek obecnej w tym okresie wariantywności nie wiado-
mo, jaka jego forma była zastosowana w danej metryce. Trudności
nastręcza też odczytanie 4 nazwisk (po 1 w roku 1894, 1908, 1909
i 1910). Ich odtworzenie nie było możliwe ze względu na jednokrot-
ne pojawienie się nazwiska w materiale źródłowym. Podobna sy-
tuacja dotyczy 3 otczestw męskich (wszystkie z 1894 r.). Ustalono
natomiast imionaetymony dla 9 patronimiców (4 męskie, 5 żeń-
prawosławna św. Mikołaja, Orthdruk, Białowieża 2013.

28 Ze względu na dużą objętość materiału źródłowego ograniczono się do personaliów rodziców biologicznych.

29 L. Dacewicz, J. Chomko, R. Szymula, Księgi metrykalne chrztów Kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne, t. 3: Rok 1885, Wydawnictwo UwB, Białystok 2020, s. 9.

30 Proboszczem parafii był ks. Michał Szyryński (w latach 1884–1915), zmieniali się natomiast diakonipsalmiści, którzy, jak wynika z analizy grafologicznej, pełnili także funkcję kancelistów: w pierwszym okresie był to ks. Jan Szyryński, w drugim

— ks. Michał Rafałowicz.

219

MICHAŁ MORDAŃ
skich; 6 w 1894 r. [2 męskie, 4 żeńskie] i 3 żeńskie w 1908 r.), jed-
nak bez wskazania dokładnego wariantu31. W 19 personaliach pa-
tronimy nie występują (w latach 1891–1895 w 15 zestawieniach
antroponimicznych [8 męskich i 7 żeńskich], w latach 1906–1910

— w 4 personaliach męskich). W 14 przypadkach dane osobowe za-
wierają wtrącenie незаконнорожденный/незаконнорожденная

( nieślubny/nieślubna, np. Крестьянинъ д. Заставы Карпъ (не
за кон норожденный) Пстыга и законная жена его Марина

Ивановна 189332, Крестьянинъ д. Заставы Андрей Григорьевъ

Довбышъ и законная жена его Анна (незаконнорожденная)

1895). Natomiast w 5 przypadkach taka adnotacja nie występuje,
np. Крестьянинъ д. Сточка Антонъ Тарасевичъ и законная
жена его Екатерина Ѳеодоровна 1893. Nie wiadomo zatem, czy
brak tego elementu identyfikacyjnego należy tłumaczyć czynnika-
mi ekstralingwistycznymi, czy zwykłym przeoczeniem33. W 1894 r.

dokonano chrztu rodziny żydowskiej (małżeństwa i ich córek w wie-
ku 13 i 11 lat): w metrykach osób dorosłych brak jest danych o ich
rodzicach, w przypadku córek zapisano wyłącznie imię i nazwisko
ojca. W 46 metrykach podane są jedynie dane matki chrzczonego
dziecka34. Jak więc wynika z powyższych ustaleń, liczba otczestw jest nieco mniejsza niż dwukrotność liczby wpisów metrykalnych.

Ta dywergencja nie jest jednak na tyle duża, żeby można było za-
kwestionować wnioski, płynące z analizy zebranego materiału.

W tym miejscu zaznaczyć należy, że problematyka otczestw rzad-
ko stanowi przedmiot zainteresowania w polskiej literaturze onoma-
stycznej, co ma zapewne związek z „obcym” charakterem tej kategorii
onimów w rodzimym systemie nazewniczym. Wśród niewielu po-
zycji, w których wzmiankowane są imiona odojcowskie, można wy-
mienić opracowania poświęcone analizie inskrypcji nagrobnych na
pograniczu polskoukraińskim będące rezultatem badań przedsta-

31 Rozbieżności dotyczą jednej głoski, np. Григорьевъ/Григоріевъ, Васильевна/

Василіевна, ewentualnie sufiksu, np. Лукинъ/Лукичъ, jednak w kontekście podjętych badań są to różnice istotne.

32 Data roczna poświadczenia w źródle.

33 Por. np.: Сигизмундъ Брушевскій и [...] Варвара Їаковлевна 1908, Сигизмундъ

Брушевскій и [...] Варвара Іаковлевна 1909, Сигизмундъ Петровъ Брушевскій
и [...] Варвара Яковлевна 1906.

34 W metryce z 1895 roku podane są dane ojca kobiety niezamężnej: Дѣвица, дочь унтеръофицера БрестъЛитовскаго крѣпостного полка Николая

Косьмина Кузьмина, Ирина, — православнаго вѣроисповѣданія. Taka forma zapisu pozwala poznać imię pradziadka chrzczonego dziecka (w tym przypadku dziewczynki o imieniu Марія).

220

IMIONA ODOJCOWSKIE…

wicieli lubelskiej szkoły onomastycznej35. Materiał antroponimicz-
ny z Białostocczyzny, na który składają się formuły identyfikacyjne
zawierające otczestwa, ekscerpuje i prezentuje zespół badaczy pod kierunkiem Leonardy Dacewicz36. Imionom odojcowskim z terenu

Podlasia poświęcił też kilka artykułów autor niniejszego tekstu37. For-
macje patronimiczne obecne w metrykach parafii prawosławnych na

Kujawach Wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej z okresu zaboru rosyj-
skiego scharakteryzował w swojej monografii Henryk DuszyńskiKa-
rabasz38. Nadmieńmy, że na Wschodzie (Rosja, Ukraina, Białoruś),
gdzie otczestwo było i jest do dnia dzisiejszego powszechnie stoso-
wane, tematyka imion odojcowskich również nie należy do często
poruszanych zagadnień na gruncie onomastyki, przy czym uwaga ba-
daczy skupiona jest raczej na społecznym aspekcie funkcjonowania
onimów i towarzyszących mu komplikacjach natury prawnej niż na
eksploracji patronimów poświadczonych w źródłach historycznych39.

35 W opisywanym tam materiale otczestwa prawosławnych i grekokatolików występują stosunkowo rzadko, dlatego nie są one obiektem odrębnych dociekań badawczych. Zob. np. A. DudekSzumigaj, Inskrypcje nagrobne pogranicza polskoukraińskiego. Studium genologiczne, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2018.

36 L. Dacewicz, J. Chomko, J. Smakulska, Księgi metrykalne chrztów Kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne, cz. 1: Rok 1875, Wydawnictwo UwB, Białystok 2017; L. Dacewicz, A. Romanik, J. Smakulska, Księgi metrykalne chrztów Kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX
wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne, t. 2: Rok 1880, Wydawnictwo UwB, Białystok 2019; L. Dacewicz, J. Chomko, R. Szymula, Księgi metrykalne chrztów…

37 М. Мордань, Функционирование отчеств на Подляшье в послеуниатский
период (на примере бельского СвятоМихайловского прихода), w: А. М. Ме
зенко (red.), Региональная ономастика: проблемы и перспективы
исследования, ВГУ им. П. М. Машерова, Витебск 2022, s. 180–185; М. Мордань, Особенности образования и употребления отчеств в православном прихо
де в Райске на Подляшье в конце XIX в., „Вопросы ономастики” 2022, t. 19, nr 3, s. 158–176, http://onomastics.ru/sites/default/files/doi/10.15826/vopr_
onom. 2022.19.3.035.pdf (15.05.2023); M. Mordań, Patronimy (otčestva) w parafii prawosławnej w Łapach (1898–1915), „Rocznik Slawistyczny” (w druku).

38 Antroponimia wiernych parafii prawosławnych na Kujawach Wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej w II połowie XIX i w początkach XX wieku, Wydawnictwo UKW, Bydgoszcz 2022.

39 Zob. np. А. Ф. Азнабаева, Патронимы в паспортной формуле именования
личности в Российской Федерации: экзистенциальные парадоксы и нор
ма, „Филологические науки. Вопросы теории и практики” 2017, nr 5 (71), s. 50–53, https://cyberleninka.ru/article/n/patronimy-v-pasportnoy-formule-imenovaniya-lichnosti-v-rossiyskoy-federatsii-ekzistentsialnye-paradoksy-i-norma/viewer (15.05.2023); А. А. Лукашанец, Патронімы ў сучаснай
іменаслоўнай практыцы: мультыкультурны, поліканфесійны і білінг
валь ны аспекты, w: А. М. Мезенко (red.), Региональная ономастика: 221

MICHAŁ MORDAŃ

Oddzielnie należy wspomnieć o patronimikach wschodniosło-
wiańskich okresu staroruskiego, które znalazły się w centrum uwagi
onomastów nie tylko rosyjskich40, bowiem pisali o nich także języko-
znawcy polscy, m.in. Halina Milejkowska41, Kazimierz Rymut42 i Jan

Sosnowski43. Na szczególną uwagę zasługują prace Bożeny Hrynkie-
wiczAdamskich, poświęcone patronimom staroruskim z obszaru
północnej Rosji44.

O antroponimii wiernych parafii prawosławnej w Białowieży
z przełomu XIX i XX wieku pisała już wcześniej Teresa Pluskota.

Bazując na księgach metrykalnych z lat 1889–1890 oraz z roku

1903 (w jednym przypadku także z roku 1901), przedmiotem
opisu badaczka uczyniła występujące w dokumentach parafial-
nych imiona45 i nazwiska46 oraz wpływ obowiązującego w tamtym
okresie języka urzędowego na system nazewniczy mieszkańców47.

W przywołanych artykułach autorka przedstawia też cenne uwagi
o stosowanych wówczas formach patronimicznych (np. w zakresie
проблемы и перспективы исследования, ВГУ им. П. М. Машерова, Витебск

2018, s. 181–184.

40 Zob. wykaz literatury. Ponadto np. В. К. Чичагов, Из истории русских имен, отчеств и фамилий (Вопросы русской исторической ономастики XV–XVII
вв.), Учпедгиз, Москва 1959, s. 9–11, 39–91.

41 H. Milejkowska, Patronimica wschodniosłowiańskie…

42 К. Рымут, Старые патронимические образования в славянских языках,

„Zeitschrift für Slawistik” 1985, vol. 30, s. 805–808.

43 J. Sosnowski, O patronimikach chłopskich w imiennictwie rosyjskim XVI w.,

„Acta Uni versitatis Lodziensis. Folia Linguistica” 1999, vol. 38, s. 67–80.

44 Zob. np. B. HrynkiewiczAdamskich, Антропонимия Севера России конца XV–

XVI века: характеристика антропонимических категорий и типов личных
именований, „Onomastica” 1998, vol. XLIII, s. 205–219; tejże, Антропонимия

Севера России конца XV–XVI века, „Onomastica” 1999, vol. XLIV, s. 42–58; tejże, W sprawie genezy nazwisk rosyjskich typu dopełniaczowego, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” 2006, t. LI, s. 95–103; tejże, Siedemnastowieczne imiennictwo osobowe północnej Rosji na tle lokalnej kultury, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 24–33, 195–201.

45 T. Pluskota, Imiona chrześcijańskie zarejestrowane w Białowieskiej cerkwi i parafii prawosławnej na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międ zy wojennym, w: M. Kondratiuk, B. Siegień (red.), Konferencja „Droga ku wza jemności”. Polskobiałoruskie związki językowe, literackie, historyczne i kulturowe XI, ZG BTSK, Białystok 2009, s. 195–203.

46 T. Pluskota, Nazwiska zarejestrowane w białowieskiej cerkwi i parafii prawosławnej na przełomie XIX i XX wieku, w: K. Dembska, M. Głuszkowski (red.), Rosja w dialogu kultur, t. I, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2015, s. 237–251.

47 T. Pluskota, Wpływ języka urzędowego na system nazewniczy mieszkańców parafii prawosławnej w Białowieży na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym (na podstawie zapisów w księgach metrykalnych), „Acta Neophilologica” 2015, vol. XVII (2), s. 53–59.

222

IMIONA ODOJCOWSKIE…

dyferencjacji form otczestw w zależności od statusu społecznego
nosiciela)48, są to jednak zazwyczaj krótkie komentarze, sygnalizo-
wane przy okazji omawiania form imiennych49, zjawiska wariantyw-
ności onimicznej50, stosowanych modeli identyfikacyjnych51 lub ogól-
nej charakterystyki wyekscerpowanego materiału źródłowego52.

OTCZESTWA W PARAFII PRAWOSŁAWNEJ W BIAŁOWIEŻY —

CHARAKTERYSTYKA JĘZYKOWA

PODSTAWY SŁOWOTWÓRCZE PATRONIMÓW

Bazami motywacyjnymi analizowanych patronimów były w więk-
szości formy podstawowe imion w wariancie cerkiewnym53, np.

Варѳоломѣевъ 154/ Варѳоломѣевна 4/ Варѳоломеевна 55 5 (< cerk.

Варфоломей)56, Венедиктовъ 3/ Венедиктовна 3 (< cerk. Вене
дикт), Гавріиловъ 1/ Гавріиловна 2 (< cerk. Гавриил), Евфиміевъ

2/ Евфиміевна 4/ Евѳиміевна 1 (< cerk. Евфимий), Іаковлевъ

17/ Їаковлевъ 2/ Іаковлевна 25/ Їаковлевна 6 (< cerk. Иаков), Іуліановъ 11/ Їуліановъ 4/ Іуліановна 14/ Їуліановна 7 (< cerk.

Иулиан), Севастіановъ 2/ Севастіановна 1 (< cerk. Севастиан), Ѳаддеевна 2/ Ѳаддѣевна 1 (< cerk. Фаддей), Ѳеоктистовъ 1 (< cerk.

Феоктист) itd.

Niektóre formy patronimiczne zostały derywowane od form
imion podstawowych niekanonicznych, uznanych jednak za oficjalne
w obiegu prawnoadministracyjnym, np. Алексѣевъ 6/ Алексѣевна

9 (< Алексей, por. cerk. Алексий), Антоновъ 35/ Антоновна

37 (< Антон, por. cerk. Антоний), Гордѣевъ 1 (< Гордей, por.

cerk. Гордий), Демьяновъ 1/ Демьяновна 1 (< Демьян, por. cerk.

Дамиан), Денисовна 1 (< Денис, por. cerk. Дионисий), Дмитріевъ

48 Tamże, s. 57; T. Pluskota, Nazwiska zarejestrowane…, s. 241, 247.

49 T. Pluskota, Imiona chrześcijańskie zarejestrowane…, s. 198, 200.

50 T. Pluskota, Wpływ języka urzędowego…, s. 57.

51 Tamże, s. 55.

52 T. Pluskota, Imiona chrześcijańskie zarejestrowane…, s. 197; T. Pluskota, Nazwiska zarejestrowane…, s. 240.

53 Por. T. Pluskota, Wpływ języka urzędowego…, s. 57.

54 Liczba poświadczeń danej formy patronimicznej.

55 W niniejszym opracowaniu pominięto analizę osobliwości graficznych wyekscerpowanych onimów. Niemniej, w egzemplifikacjach każda forma została uwzglę dniona osobno. Zob. też H. DuszyńskiKarabasz, Antroponimia wiernych parafii…, s. 22.

56 Imionaetymony podano we współczesnej ortografii.

223

MICHAŁ MORDAŃ

2 (< Дмитрий, por. cerk. Димитрий), Ивановъ 173/ Ивановичъ 4/

Ивановна 199 (< Иван, por. cerk. Иоанн), Осиповъ 33/ Осиповна

11 (< Осип, por. cerk. Иосиф), Семеновъ 1/ Семеновна 1 (< Семен, por. cerk. Симеон), Сергѣевъ 2/ Сергѣевичъ 1 (< Сергей, por. cerk.

Сергий), Степановъ 4/ Степановичъ 1 (< Степан, por. cerk.

Стефан), Яковлевъ 25/ Яковлевна 44 (< Яков, por. cerk. Иаков).

Trzeba zaznaczyć, że patronimica od imion niekanonicznych nie miały charakteru podrzędnego w stosunku do otczestw utworzonych
od wariantów cerkiewnych. Imiona odojcowskie, w odróżnieniu od
imion chrzestnych, nie pozostawały w związku ze sferą sacrum i były
stosowane jedynie jako obowiązkowy element identyfikacji człowieka
w dokumentach urzędowych57, do których należały w tamtym czasie
księgi metrykalne.

Przykłady patronimiców utworzonych od imion potocznych są
nieliczne, choć nawet ich niewysoka frekwencja może być nieco za-
skakująca w dokumentach odznaczających się wysokim stopniem
sformalizowania, por. Вакуловъ 1 (< Вакула, por. cerk. Вукол)58, Калистратовна 2 (< Калистрат, por. cerk. Каллистрат), Косьмина 1 (< Косьма, por. cerk. Косма), Пантелеймоновъ

1/ Пантелеймоновна 6 (< Пантелеймон, por. cerk. Панте
леимон), Сидоровъ 1 (< Сидор, por. cerk. Исидор). Wolno przypuszczać, że forma Калистратовна mogła być wynikiem pomyłki
pisarskiej, polegającej na nieświadomej degeminacji лл > л. Nieco inaczej należy natomiast potraktować otczestwa Даниловъ 1

(< Данил, Данила, Данило, por. cerk. Даниил) i Михайловъ 38/

Михайловна 24 (< Михайло, Михайла, por. cerk. Михаил). Powstały one na bazie odmianek potocznych imion chrzestnych, ale
w tych przypadkach norma ustępuje miejsca uzusowi, ponieważ
właśnie takie warianty imion są preferowane jako podstawy dery-
wacyjne patronimów59.

Kilka form imion odojcowskich utworzono od wariantów imion
chrzestnych, które są formami hiperpoprawnymi, por. Климентіевъ

57 Por. H. DuszyńskiKarabasz, Antroponimia wiernych parafii…, s. 59.

58 Forma potoczna Вакула mogła też być derywatem im. cerk. Акила (zob. B. Ticho niuk, Imiona i ich formy na pograniczu polskobiałoruskim od XVI wieku do roku 1839, Wydawnictwo WSP, Zielona Góra 2000, s. 77).

59 А. В. Суслова, А. В. Суперанская, О русских именах, Лениздат, Ленинград

1978, s. 203; А. В. Суперанская, Ю. М. Гусев (red.), Справочник личных имен
народов РСФСР, Русский язык, Москва 1987, s. 621. Autorzy Słownika imion rosyjskich (А. Н. Тихонов, Л. З. Бояринова, А. Г. Рыжкова (red.), Словарь
русских личных имен, ШколаПресс, Москва 1995, s. 247) podają również formę Михаилович, Михаиловна.

224

IMIONA ODOJCOWSKIE…

5 (< Климентий, por. cerk. Климент) oraz Кондратіевъ 5/

Кондратіевна 5/ Кондратьевъ 7/ Кондратьевна 3 (< Кондратий, por. cerk. Кондрат, Кодрат)60.

Porównanie danych antroponimicznych z obu okresów pozwala
wnioskować, że w pierwszym pięcioleciu na ogólną liczbę 548 chrztów użyto 354 patronimików z imionami w formie oficjalnej świeckiej (co stanowi 64,6%), natomiast w drugim pięcioleciu było ich mniej

(291 na 714, tj. 40,7%). Imiona potoczne w charakterze podstaw mo-
tywacyjnych statystycznie częściej pojawiały się w latach 1906–1910

(56 przypadków [= 7,8%] wobec 17 przypadków [= 3,1%] w latach 1891–1895). Taki stan rzeczy jest konsekwencją nie tylko wyboru danego wariantu patronimicum. Wynika on także z popularności imion chrzestnych w pokoleniu dziadków chrzczonego dziecka, jest również
skutkiem oddziaływania czynników demograficznych (liczba dzieci
w rodzinie). Powyższe dane mają charakter uogólniony i dla otczestw
od poszczególnych imion sytuacja może się przedstawiać w różny
sposób.

Na przykład w odniesieniu do patronimów od im. Jakub i Józef (cerk. Иаков, Иосиф) można zaobserwować następującą tendencję: we wpisach ks. Szyryńskiego (1891–1895; dalej: [S]) dominuje zapis od
form literackich, podczas gdy ks. Rafałowicz (1906–1910; dalej: [R])

stosuje przede wszystkim warianty cerkiewne, por. [S]: Їаковлевъ 1/

Їаковлевна 1 (=2) i Яковлевъ 25/ Яковлевна 41 (=66), [R]: Іаковлевъ

17/ Їаковлевъ 1/ Іаковлевна 25/ Їаковлевна 5 (=48) i Яковлевна 3;

[S]: Їосифовъ 4/ Їосифовна 4 (=8) i Осиповъ 24/ Оси повна 7 (=31),

[R]: Іосифовъ 9/ Іосифовичъ 1/ Іосифовна 11/ Їосифовна 6 (=27) i Осиповъ 9/ Осиповна 4 (=13).

W badanym zbiorze odnotowano też inne zjawisko. Niektóre patro-
nimy charakteryzują się wariancją wprowadzoną przez jednego z kan-
celistów, podczas gdy w drugim pięcioleciu zachowany był jednolity
zapis, por. [S]: Алексіевъ 3 i Алексѣевна 3 (=6) i [R]: tylko od im. literackiego, tj. Алексѣевъ 6/ Алексѣевна 6 (=12); [S]: Михаиловъ 1/

60 Por. Kalendarz prawosławny 2009. Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2009, s. 157 oraz Словарь русских…, s. 207–209, gdzie forma Климентий
występuje z kwalifikatorem potoczna (wobec wyrazu hasłowego Климент).

Natomiast w przypadku drugiego imienia autorzy wspomnianego leksykonu podają jako formę wyjściową (czyli literacką, „oficjalną świecką”) im. Кондратий, zaś formę Кондрат jako potoczną, mimo że wśród świętych wymieniają Кондрата, a nie *Кондратия). Formie Кодрат towarzyszy kwalifikator stara.

Por. też А. В. Суслова, А. В. Суперанская, О русских именах…, s. 35, 129; Spis imion prawosławnych w brzmieniu polskim i starocerkiewnosłowiańskim, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2011, s. 77.

225

MICHAŁ MORDAŃ

Михаиловна 1 (=2) i Михайловъ 5/ Михайловна 8 (=13) i [R]: tylko od im. potocznego, tj. Михайловъ 33/ Михайловна 16 (=49); [S]: Даміановъ 2 i Демьяновъ 1/ Демьяновна 1 (=2) i [R]: tylko od im.

cerkiewnego, tj. Даміановъ 3/ Даміановна 2 (=5). W powyższych przykładach alternatywny zapis stosował ks. Szyryński w pierwszym
z analizowanych okresów. Tylko w jednym przypadku wariantyw-
ność pochodzi z czasów pełnienia posługi ks. Rafałowicza, por. [R]:

Димитріевъ 1/ Димитріевна 2 (=3) i Дмитріевъ 2, [S]: tylko od im. kanonicznego, tj. Димитріевъ 3/ Димитріевна 2 (=5).

W różnych formach odnotowane są personalia jednej i tej samej
osoby61, por. Василий Осиповъ Смоктуновичъ и [...] Марія

Александровна 1891, 1894 — Василій Іосифовъ Смоктуновичъ
и [...] Марія Александровна 1908, 1910; Симеонъ Осиповъ Байко
и [...] Анна Петровна 1891, 1893 — Симеонъ Іосифовъ Байко
и [...] Анна Петровна 1906; Иванъ Александровъ Савицкій и [...]

Параскевія Яковлевна 1893, 1895 — Иванъ Александровъ

Савицкій и [...] Параскева Їаковлевна 1906, 1908; Иванъ

Ивановъ Рогачевскій и [...] Ѳекла Калистратовна 1892, 1895

— Иванъ Ивановъ Рогачевскій и [...] Ѳекла Каллистратовна

1906. Co więcej, alternatywny zapis dotyczy metryk sporządzo-
nych przez jednego kancelistę. W tym zakresie wariancja zdecydowanie częściej dotyczy lat 1891–1895, np.: Онуфрій Степановъ

Шехалевичъ и [...] Соломонія Ивановна 1891 — Онуфрій

Стефановъ Шехале вичъ и [...] Соломонія Ивановна 1893; Илья Осиповъ Стульгисъ и [...] Марія Андреевна 1894 — Илья

Їосифовъ Стульгисъ и [...] Марія Андреевна 1895; Алек
сандръ Даміа новъ Рябчукъ и [...] Анна Їосифовна 1891 —

Александръ Даміановъ Рябчукъ и [...] Анна Осиповна 1893; Харитонъ Андреевъ Козакъ и [...] Анна Емиліановна 1893 —

Харитонъ Андреевъ Козакъ и [...] Анна Емельяновна 1895.

Poświadczone są też wpisy z wariantywnym zapisem danych oboj-
ga rodziców, np. Иванъ Даніиловъ Мартысюкъ и [...] Їустина

Осиповна 1893 — Иванъ Даниловъ Мартысюкъ и [...] Їус тина

Їосифовна 1895; Павелъ Степановъ Пекачъ и [...] Анастасія

Осиповна 1892 — Павелъ Стефановъ Пекачъ и [...] Анастасія

Їосифовна 1895. W chronologicznie późniejszym materiale (1906–

1910) takich przykładów jest znacznie mniej, np. Ѳеодоръ Иван
овъ Шпаковичъ и [...] Вѣра Осиповна 1906, 1908 — Ѳеодоръ

61 Zob. H. DuszyńskiKarabasz, Antroponimia wiernych parafii…, s. 250.

226

IMIONA ODOJCOWSKIE…

Ивановъ Шпаковичъ и [...] Вѣра Іосифовна 1909; Си гизмундъ

Петровъ Брушевскій и [...] Варвара Яковлевна 1906 —

Сигизмундъ Брушевскій и [...] Варвара Їаковлевна 1908, 1909.

Analizowane wpisy metrykalne, choć reprezentują typ dokumen-
tów odznaczających się — jak już wspomniano — dużym stopniem ofi-
cjalności, nie są pozbawione uchybień w notacji danych. Nieścisłości
dotyczą m.in. zapisu nazw osobowych, w tym otczestw, por. Петръ

Яковлевъ Смоктуновичъ и [...] Марія Симеоновна 1891, 1895 —

Петръ Яковлевъ Смоктуновичъ и [...] Марія Симоновна 1893; Василій Симоновъ Довбышъ и [...] Евдокія Григорьевна 1891

— Василій Симеоновъ Довбышъ и [...] Евдокія Григорьевна

1894; Калиникъ Симеоновъ Лицкевичъ и [...] Софія Лукина

1891 — Ка[...]никъ 62 Симоновъ Лицкевичъ и [...] Софія Лукина

1894; Анна Дементіевна Новикъ 1908 — Анна Даміановна

Новикъ 1909; Иванъ Лаврентіевъ Нерещукъ и [...] Марія Авгус
тиновна 1906 — Иванъ Лаврентіевъ Нерещукъ и [...] Марія

Августовна 1908. W podstawach niektórych „par” patronimików znajdują się imiona o wspólnej etymologii, które mimo wszystko stanowią odrębne jednostki nazewnicze63 i odnoszą się do różnych świętych.

Cytowany materiał poświadcza też występowanie otczestw od imion
rozbieżnych etymologicznie i brzmieniowo, np. Василій Алексіевъ

Пекачъ и [...] Екатерина Васильевна 1893 — Василій Алек
сіевъ Пекачъ и [...] Екатерина Їосифовна 1895; Корнилій

Ивановъ Соловеня и [...] Варвара Давидовна 1906 — Корнилій

Ивановъ Соловеня и [...] Варвара Дороѳѣевна 1909; Стефанъ

Каллиниковъ Лицкевичъ и [...] Татіана Васильевна 1907 —

Стефанъ Каллиниковъ Лицкевичъ и [...] Татіана Ивановна

1908; Павелъ Ѳоминъ Климецъ и [...] Агафія Алексѣевна 1892

— Павелъ Ѳоминъ Климецъ и [...] Агафія Іоакимовна 1908.

Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że powyższe pary
formuł identyfikacyjnych dotyczą jednych i tych samych kobiet

(w antroponimii męskiej takich sytuacji nie stwierdzono), a wystę-
powanie zupełnie różnych patronimików należy tłumaczyć albo po-
myłkami przy sporządzaniu aktu chrztu64, albo czynnikami natury
pozajęzykowej.

62 Chodzi o imię cerk. Каллиник.

63 Por. Словарь русских…, s. 15–16; Spis imion prawosławnych…, s. 57.

64 Być może wśród przyczyn tych nieprawidłowości znalazł się niedostateczny stopień komunikacji między kancelistą i osobami zgłaszającymi się do kancelarii parafialnej/uczestnikami chrztu.

227

MICHAŁ MORDAŃ

OSOBLIWOŚCI SŁOWOTWÓRCZE PATRONIMÓW

Badane onimy tworzono zgodnie z zasadami słowotwórstwa rosyj-
skiego. Zachowano repartycję sufiksów w zależności od wygłosu pod-
stawy. Wyjątkiem było patronimicum od im. Франц, gdzie obok pre-ferowanej formy Францевна użyto wariantu Францовна, por. Левъ

Давидовъ Кравчукъ и [...] Анастасія Францевна 1894, 1907, 1909 —

Левъ Давидовъ Кравчукъ и [...] Анастасія Францовна 1891, 1892.

Otczestwa od imion na a urabiano zgodnie z obowiązującą zasa-
dą, dodając formant ин do podstaw imion: a) cerkiewnych: Иліинъ 2

(< Илия), Лукинъ 7/ Лукина 3 (< Лука), Никитинъ 7/ Никитина

1 (< Ни кита), Ѳоминъ 18 (< Фома), b) literackich: Ильинъ 4/

Ильина 2 (< Илья) i c) potocznych: Косьмина 1 (< Косьма, por.

cerk. Косма). Jedynie w imieniu odojcowskim Вакуловъ 1, utworzonym od formy potocznej Вакула nie zachowano właściwej reguły65.

Patronimicum Арефіевъ 1/ Арефьевъ 1 ma sufiks ев, gdyż za pod-stawę wzięto formę literacką Арефий, nie zaś cerkiewną Арефа.

Należy natomiast zwrócić uwagę na zapis otczestw od imion zakoń-
czonych na ий ( ия). W badanym materiale odnotowano 26 takich imionetymonów. Stanowiły one podstawy patronimów użytych łącznie 435 razy. Cechą charakterystyczną tych imion był dwojaki sposób
urabiania od nich imion odojcowskich: z zachowaniem tematowego
и oraz w drodze dodania joty do formy uszczuplonej o element wy-głosowy ий ( ия). Autorzy Słownika imion rosyjskich 66 stwierdzają, że ten dwoisty sposób tworzenia otczestw obejmuje pokaźny zasób
imion na ий. Anna Susłowa i Aleksandra Superanskaja67 wyjaśnia-ją, że patronimy z и były tworzone bezpośrednio od form cerkiewnych, podczas gdy patronimica z ь pierwotnie urabiano wyłącznie od form potocznych/ludowych na ей typu Василей, Зиновей. Jednak pod wpływem czynników religijnych, skutkujących ponowną rewi-zją imion pod kątem ich zbieżności względem wzorców oryginalnych

(greckich), związek między otczestwami z jotą i motywującymi je formami imiennymi uległ zatarciu, ponieważ wiele form imion na ей
zostało wypartych i zunifikowanych z formami cerkiewnymi na ий.

Autorzy poradników zalecają stosowanie następujących zasad
tworzenia otczestw od imion z nieakcentowanym ий: samogłoska и przechodzi w jotę (na piśmie w ь), gdy jest ona poprzedzona jedną 65 Forma typu *Вакул(ъ) nie jest poświadczona w dostępnych opracowaniach.

66 Словарь русских…, s. 678.

67 А. В. Суслова, А. В. Суперанская, О русских именах…, s. 152–153.

228

IMIONA ODOJCOWSKIE…

spółgłoską lub grupą spółgłoskową нт, np. Василий > Васильевич, Васильевна; Викентий > Викентьевич, Викентьевна. Natomiast и utrzymuje się po spółgłoskach к, х, ц oraz po grupie spół-głoskowej (poza нт), np. Стахий > Стахиевич, Стахиевна; Димитрий > Димитриевич, Димитриевна 68.

W materiale białowieskim wystąpiło tylko 6 imionetymonów
na ий, które, zgodnie ze wskazówkami zawartymi w Słowniku imion rosyjskich 69, powinny derywować otczestwa za pomocą głoski и: Аверкий (> Аверкиевич/Аверкиевна), podobnie Георгий, Димитрий, Олимпий, Онуфрий i Феодосий. Od ostatniego imienia autorzy Słownika rekomendują formy z и (tj. Феодосиевич/

Феодосиевна) wbrew zaleceniom zawartym w przywołanych po-
radnikach. Natomiast wyłącznie przy użyciu joty ( ь) należałoby komponować patronimica od imion Василий (> Васильевич/Ва
сильевна), Григорий, Кондратий 70 i Макарий. Pozostałe imiona (w badanym zbiorze jest ich 14), według wskazówek autorów Słownika 71, mogą tworzyć otczestwa w dwojaki sposób. Należą do nich następujące onimy: Амвросий (> Амвросиевич/Амвросиевна
i Амвросьевич/Амвросьевна), Арефий 72 , Афанасий, Викентий, Дементий, Евстафий, Евфимий, Захария, Зиновий, Игнатий,

Климентий 73 , Корнилий, Лаврентий i Леонтий.

W analizowanym zasobie antroponimów ogólna liczba zastosowa-
nych form otczestw reprezentująca poszczególne modele jest zbliżona:

206 form z и i 226 form z ь 74. Imiona odojcowskie tworzono na ogół
zgodnie z zasadami, do których stosują się również autorzy wspomnia-
nego już wielokrotnie Słownika 75. Poświadczone są jednak pewne od-stępstwa. Wbrew rekomendacjom pojawiają się formy Василіевъ 19/

Василіевна 17 (=36), Григоріевъ 23/ Григоріевичъ 2/ Григоріевна

14 (=39), Кондратіевъ 5/ Кондратіевна 5 (=10), Макаріевна 1.

Porównując oba badane okresy można zauważyć istotne różnice.

Ks. Szyryński wyraźnie preferował formy z jotą (158 poświadczeń wobec 30 egzemplifikacji wariantów z и), natomiast ks. Rafałowicz zdecydowanie częściej zapisywał imiona odojcowskie z и (176 jed-68 Tamże, s. 206; Справочник личных имен…, s. 623.

69 Словарь русских…

70 Forma literacka. Por. wyżej.

71 Словарь русских…

72 Forma literacka. Por. cerk. Арефа ( Spis imion prawosławnych…, s. 61).

73 Forma literacka. Por. wyżej.

74 Trzy formy są nieczytelne.

75 Словарь русских…

229

MICHAŁ MORDAŃ
nostek wobec 68 ze znakiem miękkim). Na te dysproporcje w pew-
nym stopniu wpływa, rzecz jasna, popularność w poszczególnych
latach imion chrzestnych w pokoleniu poprzednim, o czym już była
mowa wyżej. Trzeba jednak zauważyć, że wiele imion odznacza się
względnie zbliżonym stopniem produktywności. Poniżej przedsta-
wiono różnice w zapisie otczestw dla kilku wybranych przykładów:

a) od im. Bazyli: [S]: Васильевъ 32/ Васильевичъ 1/ Васильевна 34

(=67) i tylko Василіевъ 1, [R]: również dominuje zapis ze znakiem miękkim: Васильевъ 21/ Васильевичъ 2/ Васильевна 28 (=51), ale stosunkowo liczne są też formy z и: Василіевъ 18/ Василіевна

17 (=35); b) od im. Grzegorz: [S]: Григорьевъ 26/ Григорьевна

21 (=47) i tylko Григоріевъ 1/ Григоріевна 1 (=2), natomiast [R]: Григорьевъ 2/ Григорьевичъ 3/ Григорьевна 4 (=9) oraz, zdecydowanie częściej, z и: Григоріевъ 22/ Григоріевичъ 2/ Григоріевна 13

(=37); c) od im. Ignacy: [S]: Игнатьевъ 11/ Игнатьевна 15 (=26) i tylko Игнатіевъ 1, [R]: Игнатьевичъ 1/ Игнатьевна 1 (=2), ale ponadto: Игнатіевъ 14/ Игнатіевичъ 1/ Игнатіевна 17 (=32).

Dla otczestw od im. Кондратий, w przypadku których Słownik
rekomenduje (jako jedyną) pisownię ze znakiem miękkim, pierw-
szy kancelista ([S]) używa tylko tej jednej formy: Кондратьевъ 7/

Кондратьевна 3 (=10). Konsekwentny zapis stosuje też drugi pisarz ([R]), ale w tym przypadku mamy do czynienia wyłącznie z wariantem Кондратіевъ 5/ Кондратіевна 5 (=10).

Patronimica od im. Корнилий, Лаврентий, Леонтий,

Викентий mają w słowniku dwie równoległe formy. W stosunku do
otczestw od im. Корнилий obaj diakoni korzystali wyłącznie z form z и: [S]: Корниліевъ 6/ Корниліевна 3 (=9), [R]: Корниліевъ 7/

Корниліевна 2 (=9). Tworząc imiona odojcowskie od im. Лаврентий
i Леонтий, każdy kancelista używał odrębnych wariantów, por.

[S]: Лаврентьевна 4, [R]: Лаврентіевъ 2/ Лаврентіевна 1 (=3);

[S]: Леонтьевна 1, [R]: Леонтіевъ 2/ Леонтіевна 3 (=5). Imię Афанасий w podstawie patronimów pojawia się w materiale 7 razy
i tylko w okresie 1906–1910. Ks. Rafałowicz stosuje do ich notacji for-
my oboczne: Афанасьевъ 1/ Афанасьевичъ 2/ Аѳанасьевичъ 1 (=4) i Аѳанасіевъ 2/ Аѳанасіевичъ 1 (=3). Jak pokazuje przegląd zebranego materiału źródłowego, wariantywność zdarza się nawet we wpi-
sach sporządzonych jedną ręką pisarską i, co więcej, niekiedy dotyczy
tej samej osoby identyfikowanej76.

76 Ze względu na ograniczoną objętość artykułu cytowanie przykładów pominięto.

230

IMIONA ODOJCOWSKIE…

KRÓTKIE I PEŁNE FORMY PATRONIMÓW

Męskie otczestwa w pełnej formie, identyfikujące 35 osób, odnotowa-
no 58 razy (4,8% wszystkich notacji danych osobowych mężczyzn).

W okresie 1891–1896 stwierdzono 15 wpisów tego typu, zaś w latach

1906–1910 — 43 notacje. W każdym przypadku metryka, w której
otczestwo posiada formant ич, zawiera informację o pełnionej przez nosiciela funkcji. Najczęściej byli to urzędnicy administracji różnego szczebla, np. Дѣлопроизводитель Бѣловѣжскаго Удѣльнаго

Управленія, Коллежскій Ассесоръ, Владиміръ Николаевичъ

Крылов 1891, Писецъ Бѣловѣжскаго Удѣльнаго Округа, изъ
крестьянъ д. Приколесья Ѳеодоръ Ильичъ Калачъ 1893, Старшiй землемѣръ Бѣловѣжскаго Удѣльнаго Округа Иванъ

Семеновичъ Бѣльскій 1894, Завѣдывающій шоссе Бѣльскъ

БѣловѣжъПружаны Сергѣй Афанасьевичъ Ануфріевъ

1906. Pełne formy patronimiczne posiadali również wojskowi, np.

Прапорщикъ запаса артиллеріи, житель г. Сѣнно, Могилев
ской губ., Иванъ Григорьевичъ Авсіевичъ 1906, ОберЕгерь

Бѣловѣжской Удѣльной Пущи Эдмундъ Владиславовичъ

Вагнеръ, р. католическаго вѣроисповѣданія 1907, osoby du-
chowne, por. Священникъ Бѣловѣжской церкви Михаилъ

Кирилловичъ Ширинскiй 1894, Діаконъ Бѣловѣжской Свято

Николаевской Церкви, Гродненской губ., Пружанскаго уѣзда,

Михаилъ Петровичъ Рафаловичъ 1908 i przedstawiciele za-wodów uważanych za prestiżowe, np. Фельдшеръ Бѣловѣжскoй

Сельской Лѣчебницы Иванъ Іосифовичъ Сороковикъ 1909.

Można zatem stwierdzić, że użycie w parafii białowieskiej otczestw
na ич/ович/евич miało związek z pozycją zawodową nosicieli, z faktem, że były to osoby „funkcyjne”77. Nie uwzględniano natomiast
rodzaju tej funkcji, jej miejsca w hierarchii administracyjnej, a tym
bardziej jej usytuowania w Tabeli rang 78, ponieważ patronimy w pełnej formie stosowano także w przypadku urzędników niższego szcze-
bla, np. Младшій Чиновникъ Х класса Управленія Бѣловѣжской

Удѣльной Пущи Николай Афанасьевичъ Хорцевъ 1906, a na-

77 Podobną tendencję odnotowuje H. DuszyńskiKarabasz w materiale z Kujaw Wschodnich i ziemi dobrzyńskiej (zob. H. DuszyńskiKarabasz, Antroponimia wiernych parafii…, s. 271, 279). Zob. też T. Pluskota, Wpływ języka urzędowego…, s. 57.

78 Por. Петр I, Табель о рангах. 1722, https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/10949

(16.10.2022); А. В. Суперанская, Имя — через века…, s. 87; A. Górak, Gubernatorowie i wicegubernatorowie…, s. 176–177.

231

MICHAŁ MORDAŃ
wet w odniesieniu do pomocników urzędniczych, np. Помощникъ

Бухгалтера Бѣловѣжскаго Удѣльнаго Управленія Владиміръ

Петровичъ Сергіевскій 1892.

O użyciu patronimicum z „wiczem” przesądzało też, jak wolno przypuszczać, pochodzenie nosiciela, por. Мѣщанинъ г. Пру
жанъ Антонъ Степановичъ Салтруковичъ 1895, Личный
почетный гражданинъ Платонъ Матѳѣевичъ Кунаховичъ

1908, Потомственный почетный гражданинъ Сергѣй Игна
тіевичъ Вощинскій 1909, Потомственный дворянинъ Черни
говской губерніи Митрофанъ Ивановичъ Дехтяревъ 1909.

Równocześnie zdarzają się sytuacje, wprawdzie nieliczne, gdzie
mimo pełnienia przez daną osobę wysokiej funkcji lub uprzywi-
lejowanego pochodzenia, jej dane personalne zawierają patro-
nim w krótkiej formie, por. Писецъ Бѣловѣжскаго Удѣльнаго

Управленія, дворянинъ, Александръ Ивановъ Кирюченко 1892, Жандармскій унтеръофицеръ Варшавскаго Жандармскаго

Полицейскаго Управленія Привислинскихъ ж.д. Іуліанъ

Ивановъ Вощенко 1909. W warstwie chłopskiej pełne formy imion odojcowskich nie występują.

Rozgraniczenie w stosowaniu pełnych i krótkich form patronimów
męskich w zależności od pozycji społecznej w kancelarii parafii bia-
łowieskiej było respektowane w sposób konsekwentny. W zebranym
materiale wariantywność w tym zakresie odnotowano tylko w sto-
sunku do jednej osoby.

Podczas gdy męskie imiona odojcowskie w znakomitej większo-
ści przypadków zapisywano w formie krótkiej (tzw. полуотчество), a tylko w nielicznych, uzasadnionych okolicznościach stosowano
warianty z „wiczem”, w zakresie patronimików żeńskich obserwuje-my odwrotną sytuację: w powszechnym użyciu były formy pełne na
овна/евна (także инична)79. Tylko w 11 metrykach (0,9% wszystkich notacji danych personalnych kobiet) otczestwa żeńskie pojawiły
się w wariancie krótkim (z formantami ов(а)/ев(а)/ ин(а)). W latach 1891–1896 odnotowano 5 takich form, w okresie 1906–1910 —

6 zapisów. Łącznie posłużyły one do identyfikacji 9 kobiet, por. np.

Со фія Лукина 1891, 1894, Анна Леонова 1892, Евфросинія Ники
ти на 1894, Анна Ильина 1906, Ѳекла Каллиникова 1907, 1910.

Wariantywność zapisu stwierdzono w trzech przypadkach. W każ-
dym z nich była ona uwarunkowana zmianą osoby sporządzającej zapis

79 W trzech metrykach pod wpływem języka mówionego wpisano ш: Ксенія

Никитишна 1906, Евфросинія Ильинишна 1907, Марѳа Ильинишна 1907.

232

IMIONA ODOJCOWSKIE…

(por. daty poświadczeń), por. Михаилъ Васильевъ Лицкевичъ и [...]

Анастасія Лукина 1893 — Михаилъ Васильевъ Лицкевичъ и [...]

Анастасія Лукинична 1906/ Михаилъ Василіевъ Лицкевичъ
и [...] Анастасія Лукинична 1909; Стефанъ Даніиловъ Байко
и [...] Ѳекла Каллиниковна 1891, 1894 — Стефанъ Даніиловъ

Байко и [...] Ѳекла Каллиникова 1907, 1910; Михаилъ

Стефановъ Козакъ и [...] Марина Петровна 1892, 1895 —

Михаилъ Стефановъ Козакъ и [...] Марія 80 Петрова 1906.

Wobec braku dodatkowych informacji trudno wnioskować, dla-
czego w powszechnym użyciu były pełne formy patronimiców żeń-
skich. Być może w ten sposób — z jednej strony — próbowano odróż-
nić imiona odojcowskie od struktur odmężowskich na owa/ewa.

Z drugiej zaś strony, pełne formy otczestw z sufiksami овн(а)/
евн(а) były zbieżne z polskimi żeńskimi formacjami (nazwiskami) typu patronimicznego na ówna 81. I kwestia kolejna: jeśli przyjęto stosowanie żeńskich imion odojcowskich w pełnych formach, to z jakiego powodu w kilku przypadkach użyto krótkich wariantów? Taka
sytuacja mogła być konsekwencją przeoczenia, choć nie jest wyklu-
czone, że istniały inne czynniki, które przesądziły o takim właśnie zapisie. Próbę uzasadnienia można podjąć jedynie w przypadku onimów Никитина, Лукина, Ильина (por. pełne formy Никитична,

Лукинична, Ильинична). W zacytowanych krótkich patronimach występuje formant ин (zawierający element spółgłoskowy н).

Być może ten fakt skojarzono z występowaniem głoski н w pełnych formach innych żeńskich otczestw (np. Давидовна, Іоасафовна,

Корниліевна itd.) i jako takie potraktowano je w momencie sporządzenia wpisu.

ZAKOŃCZENIE

Księgi metrykalne II połowy XIX — początku XX w. coraz częściej stają się obiektem zainteresowań naukowych82, w dalszym ciągu pozostają jednak niedostatecznie rozpoznanym źródłem do badań ję-
zykoznawczych. Dzięki wiarygodności i stabilności są to archiwalia o dużych walorach naukowych83. Obowiązujące w okresie zaborów ro-80 Prawdopodobnie pomyłka pisarska.

81 Por. L. Dacewicz, J. Chomko, R. Szymula, Księgi metrykalne chrztów…, s. 42.

82 Por. G. Sztandera, Akta metrykalne parafii Korczew, „Biuletyn Szadkowski” 2015, nr 15, s. 225–226.

83 Por. L. Dacewicz, J. Chomko, J. Smakulska, Księgi metrykalne chrztów…, s. 7–8.

233

MICHAŁ MORDAŃ
syjskojęzyczne akta parafialne dostarczają wielu informacji m.in. na
temat sposobu notacji nazw własnych w języku obcym, wymagającym
zastosowania innego alfabetu. Dokumenty, w których obowiązywał
zapis danych osobowych uwzględniający rosyjską tradycję i porządek
nazewniczy, pozwalają przyjrzeć się takiej kategorii onomastycznej,
jaką są otczestwa . I chociaż jako element obcy nie zadomowiły się one ani w antroponimii polskiej, ani nawet — poza sporadycznymi
wyjątkami — w antroponimii ruskiej na pograniczu polskowschod-
niosłowiańskim, to trudno negować fakt, że nazwy te w swoim czasie
funkcjonowały w lokalnym systemie antroponimicznym i stanowiły
nieodłączny składnik oficjalnej formuły identyfikacyjnej. Jak wyni-ka z przedstawionych rozważań, formy językowe i osobliwości użycia
imion odojcowskich mogą być ciekawym przedmiotem opisu i analizy
onomastycznej oraz — w szerszym kontekście — obiektem badań po-
zwalającym uchwycić zależności między językiem i społeczeństwem.

REFERENCES

Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny. Glinka, Stanisław, Ob rębska

Jabłońska, Antonina, and Siatkowski, Janusz (eds.), vol. 1. Wrocław–Warszawa–

Kraków–Gdańsk: ZN im. Ossolińskich — PAN, 1980.

Aznabayeva, Al’fiya, F. “Patronimy v pasportnoy formule imenovaniya lich nosti v Rossiyskoy Federatsii: ekzistentsial’nyye paradoksy i norma.” Filologi cheskiye nauki. Voprosy teorii i praktyki, 2017, no. 5 (71): 50–53 [Азнабаева, Альфия, Ф. “Патронимы в паспортной формуле именования личности
в Российской Федерации: экзистенциальные парадоксы и норма.” Фи ло
ло гические науки. Вопросы теории и практики, 2017, no. 5 (71): 50–53]

<https://cyberleninka.ru/article/n/patronimyvpasportnoyformuleimenovaniyalichnostivrossiyskoyfederatsiiekzistentsialnyeparadoksyinorma/
viewer>.

Bajko, Piotr. Białowieża. Parafia prawosławna św. Mikołaja. Białowieża: Orthdruk, 2013.

Bajko, Piotr. Białowieża. Zarys dziejów. Białowieża: Białowieski Ośrodek Kultury, 2001.

Bezborodova, Yuliya, V. “Kharakteristika antroponimii prikhodoraskhodnykh knig (na materiale prikhodoraskhodnykh knig XVIII–XIX vv.).” Vestnik Nizhnevartovskogo gosudarstvennogo universiteta, 2013, no. 2 [Безбородова, Юлия, В.

“Ха рактеристика антропонимии приходорасходных книг (на материале
приходорасходных книг XVIII–XIX вв.).” Вестник Нижневартовского
государственного университета, 2013, no. 2] <https://vestnik.nvsu.

ru/2311–1402/article/view/49193/33088>.

Chichagov, Vasiliy, K. Iz istorii russkikh imen, otchestv i familiy. (Voprosy russkoy istoricheskoy onomastiki XV–XVII vv.). Moskva: Uchpedgiz, 1959

[Чича гов, Василий, К. Из истории русских имен, отчеств и фамилий.

234

IMIONA ODOJCOWSKIE…

(Вопросы русской исторической ономастики XV–XVII вв.). Москва: Учпедгиз, 1959].

Dacewicz, Leonarda, Chomko, Jolanta, and Smakulska, Joanna. Księgi metrykalne chrztów Kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX
wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne. Cz. 1: Rok 1875.

Białystok: Wydawnictwo UwB, 2017.

Dacewicz, Leonarda, Chomko, Jolanta, and Szymula, Robert. Księgi metrykalne chrztów Kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX
wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne. T 3: Rok 1885.

Białystok: Wydawnictwo UwB, 2020.

Dacewicz, Leonarda, Romanik, Anna, and Smakulska, Joanna. Księgi metrykalne chrztów Kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX
wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne. T. 2: Rok 1880.

Białystok: Wydawnictwo UwB, 2019

DudekSzumigaj, Agnieszka. Inskrypcje nagrobne pogranicza polskoukraińskiego.

Studium genologiczne. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2018.

DuszyńskiKarabasz, Henryk. Antroponimia wiernych parafii prawosławnych na Kujawach Wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej w II połowie XIX i w początkach XX wieku. Bydgoszcz: Wydawnictwo UKW, 2022.

Ganzhina, Irina, M. “Ob osnovnykh tendentsiyakh antroponimicheskoy nominat-sii prednatsional’nogo perioda (na materiale tverskikh pamyatnikov delovoy pis’mennosti XVI–XVIII vekov).” Vestnik Tverskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Filologiya, 2016, no. 1: 114–121 [Ганжина, Ирина, М. “Об
основных тенденциях антропонимической номинации преднационального
периода (на материале тверских памятников деловой письменности XVI–

XVIII веков).” Вестник Тверского государственного университета.

Серия: Филология, 2016, no. 1: 114–121].

Gloger, Zygmunt. Białowieża. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta, 1907.

Górak, Artur. “Gubernatorowie i wicegubernatorowie południowo-wschodnich guberni Królestwa Polskiego (1867–1918).” Ważna obecność. Przedstawiciele państw i narodów europejskich wśród mieszkańców międzyrzecza Bugu i Pilicy w XVII–XIX wieku. Górak, Artur, and Latawiec, Krzysztof (eds.), Radzyń Podlaski–Radom: Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych — Instytut Ba daw czy “Libra”, 2006: 155–193.

Hrynkiewicz-Adamskich, Bożena. “Antroponimiya Severa Rossii kontsa XV–XVI veka: kharakteristika antroponimicheskikh kategoriy i tipov lichnykh imenovaniy.” Onomastica 1998, vol. XLIII: 193–221 [Hrynkiewicz-Adamskich, Bożena. “Антропонимия Севера России конца XV–XVI века: характеристика
антропонимических категорий и типов личных именований.” Onomastica

1998, vol. XLIII: 193–221].

HrynkiewiczAdamskich, Bożena. “Antroponimiya Severa Rossii kontsa XV–XVI veka.” Onomastica 1999, vol. XLIV: 29–58 [HrynkiewiczAdamskich, Bożena.

“Антропонимия Севера России конца XV–XVI века.” Onomastica 1999, vol.

XLIV: 29–58].

HrynkiewiczAdamskich, Bożena. Siedemnastowieczne imiennictwo osobowe północnej Rosji na tle lokalnej kultury. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012.

HrynkiewiczAdamskich, Bożena. “W sprawie genezy nazwisk rosyjskich typu dopełniaczowego.” Rozprawy Komisji Językowej ŁTN 2006, vol. LI: 95–103.

235

MICHAŁ MORDAŃ

Kalendarz prawosławny 2009. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2009.

Lukashanets, Alaksandr, A. “Patronimy w suchasnay imyenaslovnay praktytsy: mul’ tykul’turny, polikanfyesiyny i bilinhval’ny aspyekty.” Regional’naya onomastika: problemy i perspektivy issledovaniya. Mezenko, Anna, M. (ed.).

Vitebsk: VGU im. P. M. Masherova, 2018: 181–184 [Лукашанец, Аляксандр, А. “Патронімы ў сучаснай іменаслоўнай практыцы: мультыкультурны,
поліканфесійны і білінгвальны аспекты.” Региональная ономастика: проблемы и перспективы исследования. Мезенко, Анна, М. (ред.). Витебск: ВГУ им. П. М. Машерова, 2018: 181–184].

Milejkowska, Halina. “Patronimica wschodniosłowiańskie w XI–XV w.” Biuletyn PTJ, 1967, vol. XXV: 177–192.

Mordan’, Mikhal. “Funktsionirovaniye otchestv na Podlyash’ye v posleuniats-kiy period (na primere bel’skogo SvyatoMikhaylovskogo prikhoda).” Regional’naya onomastika: problemy i perspektivy issledovaniya. Mezenko, Anna, M. (ed.). Vitebsk: VGU im. P. M. Masherova, 2022: 180–185 [Мордань, Михал.

“Функционирование отчеств на Подляшье в послеуниатский период

(на примере бельского СвятоМихайловского прихода.” Региональная
ономастика: проблемы и перспективы исследования. Мезенко, Анна, М.

(ред.). Витебск: ВГУ им. П. М. Машерова, 2022: 180–185].

Mordan’, Mikhal. “Osobennosti obrazovaniya i upotrebleniya otchestv v pravoslavnom prikhode v Rayske na Podlyash’ye v kontse XIX v.” Voprosy onomastiki 2022, t. 19, no. 3: 158–176 [Мордань, Михал. “Особенности образования и употребления
отчеств в православном приходе в Райске на Подляшье в конце XIX в.”

Вопросы ономастики, 2022, t. 19, no. 3: 158–176] <http://onomastics.ru/sites/
default/files/doi/10.15826/vopr_onom.2022.19.3.035.pdf>.

Mordań, Michał. “Patronimy (otčestva) w parafii prawosławnej w Łapach (1898–

1915).” Rocznik Slawistyczny (in print).

Petr I. Tabel’ o rangakh. 1722 [Петр I. Табель о рангах. 1722] <https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/10949>.

Pluskota, Teresa. “Imiona chrześcijańskie zarejestrowane w Białowieskiej cerkwi i parafii prawosławnej na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym.” Konferencja “Droga ku wzajemności”. Polskobiałoruskie związki językowe, literackie, historyczne i kulturowe XI. Kondratiuk, Michał, and Siegień, Bazyli (eds.). Białystok: ZG BTSK, 2009: 195–203.

Pluskota, Teresa. “Nazwiska zarejestrowane w białowieskiej cerkwi i parafii prawosławnej na przełomie XIX i XX wieku.” Rosja w dialogu kultur. Dembska, Katarzyna, and Głuszkowski, Michał (eds.). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2015, t. I: 237–251.

Pluskota, Teresa. “Wpływ języka urzędowego na system nazewniczy mieszkańców parafii prawosławnej w Białowieży na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym (na podstawie zapisów w księgach metrykalnych).” Acta Neophilologica, 2015, vol. XVII (2): 53–59.

Polyakova, Yelena, N. Iz istorii russkikh imen i familiy. Moskva: Prosveshcheniye, 1975 [Полякова, Елена, Н. Из истории русских имен и фамилий. Москва: Просвещение, 1975].

Rogalev, Aleksandr, F. Istoricheskaya antroponimiya Gomelya i okrestnostey.

Gomel’: Bark, 2009 [Рогалев, Александр, Ф. Историческая антропонимия

Гомеля и окрестностей. Гомель: Барк, 2009].

236

IMIONA ODOJCOWSKIE…

Rymut, Kazimierz. “Staryye patronimicheskiye obrazovaniya v slavyanskikh yazykakh.” Zeitschrift für Slawistik 1985, vol. 30: 805–808 [Рымут, Казимеж.

“Старые патронимические образования в славянских языках.” Zeitschrift für Slawistik 1985, vol. 30: 805–808].

Simina, Galina, Ya. “Istoriya otchestv.” Onomastika Povolzh’ya 3. Materialy III Konferentsii po onomastike Povolzh’ya. Kuzeyev, Rail’, G., and Nikonov, Vladimir, A. (eds.). Ufa: Akademiya Nauk SSSR, 1973: 177–182 [Симина, Галина, Я.

“История отчеств.” Ономастика Поволжья 3. Материалы III Конференции
по ономастике Поволжья. Кузеев, Раиль, Г., and Никонов, Владимир, А.

(ред.). Уфа: Академия Наук СССР, 1973: 177–182].

Slovar’ russkikh lichnykh imen. Tikhonov, Aleksandr, N., Boyarinova, Larisa, Z., and Ryzhkova, Al’bina, G. (eds.). Moskva: ShkolaPress, 1995 [ Словарь русских
личных имен. Тихонов, Александр, Н., Бояринова, Лариса, З., and Рыжкова, Альбина, Г. (ред.). Москва: ШколаПресс, 1995].

Sosnowski, Jan. “O patronimikach chłopskich w imiennictwie rosyjskim XVI w.”

Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 1999, vol. 38: 67–80.

Spis imion prawosławnych w brzmieniu polskim i starocerkiewnosłowiańskim, Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2011.

Spravochnik lichnykh imen narodov RSFSR. Superanskaya, Aleksandra, V., and Gusev, Yuriy, M. (eds.). Moskva: Russkiy yazyk, 1987 [ Справочник личных
имен народов РСФСР. Суперанская, Александра, В., and Гусев, Юрий, М.

(ред.). Москва: Русский язык, 1987].

Superanskaya, Aleksandra, V. Imya — cherez veka i strany. Moskva: Nauka, 1990

[Суперанская, Александра, В. Имя — через века и страны. Москва: Наука, 1990].

Suslova, Anna, V., and Superanskaya, Aleksandra, V. O russkikh imenakh. Leningrad: Lenizdat, 1978 [Суслова, Анна, В., and Суперанская, Александра, В.

О рус ских именах. Ленинград: Лениздат, 1978].

Sztandera, Grzegorz. “Akta metrykalne parafii Korczew.” Biuletyn Szadkowski, 2015, vol. 15: 225–235.

Tichoniuk, Bazyli. Imiona i ich formy na pograniczu polskobiałoruskim od XVI wieku do roku 1839. Zielona Góra: Wydawnictwo WSP, 2000.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.14675

DANIEL DZIENISIEWICZ

ORCID: http://orcid.org/0000-0003-0400-5143

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ KORESPONDENCJI

PRZESYŁANEJ ZA POŚREDNICTWEM KART POCZTOWYCH

QUESTIONS IN POLISH AND RUSSIAN CORRESPONDENCE SENT VIA POSTCARDS

The article aims to present a comparative analysis of speech acts of questions contained in Polish and Russian texts sent via postcards in the second half of the 20th century. The study pertains to several aspects of speech acts of questions in postcard texts, such as: 1) their location, 2) speech acts which co-occur with questions, 3) their subject matter, 4) functions performed by questions in the epistolary texts. The analysis shows that the most frequently used type of questions are Wh-questions. Most of the examined questions are asked out of politeness and are used to establish and maintain contact between interaction partners, while questions aimed at obtaining information are rare to be found.

Keywords: question, speech acts, postcards, Polish, Russian

1. WSTĘP

Problematyce pytań poświęcono dotąd obszerną literaturę, m.in. z za-
kresu logiki, językoznawstwa oraz dydaktyki1. Na gruncie pragmatyki
językowej (konkretnie: teorii aktów mowy) pytania klasyfikowane są
jako akty dyrektywne, tj. takie, których celem illokucyjnym jest pobu-
dzenie odbiorcy do działania określonego w treści komunikatu2. John

R. Searle traktuje pytania jako szczególną kategorię aktów mowy sta-

1 Por. О.В. Львова, Функциональносемантическое поле вопросительности
в немецком языке, „Гуманитарные науки” 2012, nr 4, s. 74; А.А. Стрельцов, О типах вопросительных предложений, „Вестник Пермского национального
исследовательского политехнического университета. Проблемы языкозна
ния и педагогики” 2016, nr 3, s. 38–51.

2 O. Przybyła, Akty mowy w języku nauczycieli, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004, s. 60.

238

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

nowiących rodzaj próśb o informację3. Również Renata Grzegorczy-
kowa uważa, że pytania są prośbami o wypowiedź odnoszącą się do
treści składnika propozycjonalnego wypowiedzenia4. Z kolei Marek

Świdziński postrzega pytanie jako odmianę rozkazu, na który nadaw-
ca oczekuje reakcji językowej. Badacz proponuje następujący schemat pytania: „X chce, aby Y stwierdził, czy Z”5.

Na wstępie rozważań warto dokonać przeglądu wybranych defini-
cji pytań. W Encyklopedii językoznawstwa ogólnego zdanie pytajne definiowane jest jako: „Jedna z odmian zdań wyróżnianych ze względu na intencję mówiącego […], polegająca na tym, że za ich pomocą
mówiący domaga się udzielenia mu odpowiedniej informacji”6. Zbli-
żoną definicję zamieszczono w Słowniku terminologii językoznawczej — mówi ona, że zdanie pytajne to: Zdanie (w szerszym sensie wypowiedzenia) różniące się od zdania oznajmujące-go taką postawą mówiącego, że szuka on w nim potwierdzenia lub zaprzeczenia treści swego powiadomienia albo też uzupełnienia tej treści jakimś brakującym szczegółem7.

Podobną treścią cechuje się eksplikacja pytania autorstwa Anny

Wierzbickiej — „chcę żebyś sobie wyobraził że ja nie wiem tego co ty wiesz i że ty chcesz mi to powiedzieć; mówię to bo chcę żebyś mi
powiedział”8. Impresywny charakter pytań jest natomiast akcento-
wany w definicjach autorstwa rosyjskich badaczy głoszących, że py-
tania mają na celu pobudzenie odbiorcy do powiadomienia nadawcy
o czymś, co wymaga wyjaśnienia: „Вопрос — это высказывание,
имеющее целью побудить слушающего, сообщить говорящему
нечто, требующее выяснения”9.

3 J.R. Searle, Czynności mowy. Rozważania z filozofii języka, przeł. B. Chwedeńczuk, Pax, Warszawa 1987.

4 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, PWN, Warszawa 1990, s. 145.

5 M. Świdziński, Analiza semiotyczna wypowiedzeń pytajnych we współczesnym języku polskim, „Studia Semiotyczne” 1973, nr 4, s. 223; B. Boniecka, Struktura i funkcje pytań w języku polskim, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 185.

6 K. Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999, s. 683.

7 Z. Gołąb, A. Heinz, K. Polański, Słownik terminologii językoznawczej, PWN, Warszawa 1970, s. 476.

8 A. Wierzbicka, Genry mowy, w: T. Dobrzyńska, E. Janus (red.), Tekst i zdanie.

Zbiór studiów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1983, s. 129.

9 А.Т. Дыртый, Функциональносемантическое поле вопросительности

(Методологический аспект), „Мир науки, культуры, образования” 2014, 239

DANIEL DZIENISIEWICZ

Należałoby w tym miejscu podkreślić, że niektórzy badacze doko-
nują rozróżnienia pomiędzy zdaniem pytającym (pytajnym) i pyta-
niem, twierdząc, że to pierwsze jest terminem z dziedziny składni, ostatnie zaś — kategorią semantyczną10. Jednak w niektórych opracowaniach nie rozgranicza się zakresu tych pojęć i są one używane
zamiennie11.

Zdania pytające w języku polskim zawierają w swej treści czasow-
niki w trybie oznajmującym lub przypuszczającym, zaimki względne
lub partykułę czy oraz wykorzystują odpowiednią intonację (wznoszącą)12. Autorzy Słownika terminologii językoznawczej do listy wyróż-ników formalnych pytania dodają tryb13. Zdaniem Barbary Bonieckiej
również cechy suprasegmentalne zdań oznajmujących mogą ujawniać
charakter pytajny, dlatego też odróżnienie pytań od niepytań może
nastręczać trudności. Według badaczki, aby stwierdzić, czy ma się do
czynienia z pytaniem, można odwołać się do parafrazy polegającej na odszukaniu niedokończonych fragmentów w zdaniu (np. w pozycji podmiotu, orzecznika, przydawki, dopełnienia, okolicznika)14.

Ze względu na strukturę składniową pytania można podzielić na
trzy grupy: ogólne (np.: Rozwiązałeś zadanie? ), alternatywne (np.

nr 6, s. 392. Na impresywną naturę pytań, nawiązującą do twierdzeń zawartych w klasycznych pracach z zakresu pragmatyki językowej (m.in. autorstwa Searle’a), zwracano również uwagę w językoznawstwie radzieckim, zob. definicję pytania zaproponowaną przez Nikołaja I. Żynkina: „Под вопросом разумеют побуждение
собеседника ответить на обращенную к нему речь”. Н.И. Жинкин, Вопрос
и вопросительное предложение, „Вопросы языкознания” 1955, nr 3, s. 23.

Wcześniej zbliżone stanowisko w kwestii pytań zajmował Aleksandr M. Pieszkowskij — zob. А.М. Пешковский, Русский синтаксис в научном освещении, Государственное издательство, Москва 1928, s. 450.

10 E.V. Padučeva, Wypowiedź i jej odniesienie do rzeczywistości, przeł. Z. Kozłowska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992, s. 343; M. Danielewiczowa, Zdania pytajne o funkcji ekspresywnej, w: J. Bartmiński, R. Grzegorczykowa (red.), Język a kultura, t. 4, Wiedza o Kulturze, Wrocław 1991, s. 159; O. Jespersen, The Philosophy of Grammar, Allen and Unwin, London 1948, s. 305; S. Wiertlewski, Pytania bez odpowiedzi. Pytania jako pośrednie akty mowy, Sorus, Poznań 1995, s. 9.

11 Zob. np. Z. Gołąb, A. Heinz, K. Polański, Słownik…, s. 476–477; K. Polański (red.), Encyklopedia…, s. 683.

12 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 145.

13 Z. Gołąb, A. Heinz, K. Polański, Słownik…, s. 476–477. W publikacji tej wyróżniono dwa typy formalne pytań: pytania zdaniowe odnoszące się do całego wypowiedzenia (np. Czy pójdziemy? ) i pytania wyrazowe dotyczące członu wypowiedzenia (np.

Gdzie pójdziemy? ).

14 B. Boniecka, O pojęciu modalności, „Język Polski” 1976, nr LVI, s. 99–110. Por.

O. Przybyła, Akty mowy…, s. 61–62.

240

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

Rozwiązałeś zadanie czy spisałeś? ) oraz szczegółowe, tj. zawierające w swojej treści zaimki pytajne (np. Kto rozwiązał zadanie? )15. Kryterium pragmatycznojęzykowe pozwala z kolei wyodrębnić pytania
właściwe i pozorne16. Pytania właściwe komunikują chęć uzyskania jakiejś informacji17, podczas gdy pytania pozorne (jakkolwiek pod względem formalnym są pytaniami) realizują inną illokucję, np. groź-by ( Coś ci się nie podoba? ), rozkazu ( Wyjdziesz ty stąd? ) czy propozycji ( Może przeczytamy teraz to polecenie? )18. Warto zauważyć, że już Otto Jespersen dokonał analogicznego rozróżnienia, wyodrębniając pytania (zdania, które komunikują pytanie) oraz interrogatywy (zdania, które są pytaniami pod względem strukturalnym, lecz nie służą do uzyskania informacji)19.

Wśród pytań właściwych wyróżniane są pytania o rozstrzy-
gnięcie (m.in. pytania upewnienia, pytania alternatywne) i pyta-
nia o uzupełnienie20. Pytania o rozstrzygnięcie obejmują pytania, 15 E.V. Padučeva, Wypowiedź…, s. 347–348.

16 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146; M. Danielewiczowa, Zdania pytajne…, s. 159.

17 Grzegorczykowa wskazuje na następujące założenia pytań właściwych: „1) Nadawca zna jakieś elementy sytuacji, o którą pyta (tzw. założenie pytania), np. przy pytaniu : Kto przyjechał? wie, że ktoś przyjechał. Żeby zadać pytanie, trzeba coś wiedzieć. 2) Nadawca nie zna pewnych elementów sytuacji, o którą pyta (tzw.

niewiadoma pytania). 3) Nadawca spodziewa się, że odbiorca zna niewiadomą pytania. Nie zadaje się w normalnej sytuacji pytania osobie, co do której ma się pewność, że nie zna odpowiedzi, chyba że pytanie pełni inną funkcję (np.

zaczepki). 4) Postawienie pytania stwarza sytuację, przy której odbiorca jest zobligowany (grzecznością) do odpowiedzi. Milczenie na postawione pytanie, jeśli nie jest spowodowane tym, że odbiorca nie usłyszał pytania, ma pewną funkcję znakową: jest znakiem odmowy kontaktu, chęci obrażenia nadawcy lub tp.” — zob.

R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146. Zbliżone konceptualizacje pytań por.

w pracach: L. Koj, Analiza pytań. I. Problem terminów pierwotnych logiki pytań,

„Studia Semiotyczne” 1971, nr 2, s. 99; B. Boniecka, Struktura…, s. 98.

18 O. Przybyła, Akty mowy…, s. 62; M. Zabielska, Pytania pozorne we współczesnej polszczyźnie mówionej, „Prace Filologiczne” 1988, nr 34, s. 111, 115–116; R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146. Na określenie pytań właściwych i pozornych Elena Padučeva stosuje odpowiednio terminy zdania pytające o znaczeniu standardowym i zdania pytające o znaczeniu niestandardowym —
zob. E.V. Padučeva, Wypowiedź…, s. 343.

19 Zob. E.V. Padučeva, Wypowiedź…, s. 343. Należy podkreślić, że uwzględnienie kryterium intencji sprawia, że również pytania grzecznościowe mogą zostać sklasyfikowane jako pytania pozorne, ponieważ nie służą one do uzyskania informacji na jakiś temat (zob. dalej).

20 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146; O. Przybyła, Akty mowy…, s. 63; S. Wiertlewski, Pytania…, s. 11; K. Polański (red.), Encyklopedia…, s. 683.

241

DANIEL DZIENISIEWICZ
w których „niewiedza nadawcy dotyczy istnienia lub nieistnienia
samej sytuacji nazwanej przez składnik propozycjonalny”21. Odpo-
wiedź na pytanie o rozstrzygnięcie z reguły przybiera formę party-
kuły Tak lub Nie bądź postać zdania twierdzącego lub przeczącego ze składnikiem propozycjonalnym występującym w treści pytania22.

W skład struktury pytania o rozstrzygnięcie wchodzi partykuła py-
tajna czy oraz osnowa pytania23. Pytania o uzupełnienie tworzone są natomiast za pomocą innej aniżeli czy partykuły pytajnej i wyrażają „niewiedzę nadawcy, co do pewnego fragmentu sytuacji, który
zostaje wskazany przez zaimek pytajny”24. W literaturze wyodręb-
niane są także tzw. pytania otwarte (problemowe), które w przeci-
wieństwie do innych pytań o uzupełnienie wymagają odpowiedzi
opisowej lub referującej25.

Wyróżnia się ponadto pytania hipotetyczne, które uzupełniają py-
tania o rozstrzygnięcie i pytania uzupełniające o dodatkowy sąd hipo-
tetyczny, np.: Czy to nie Janka rower stoi przed domem? 26. Kolejną grupę tworzą pytania ekspresywne, które nie służą do zapytywania,
lecz wyrażania uczuć. Magdalena Danielewiczowa wyodrębnia w ra-
mach tej kategorii m.in. pytania wyrażające sądy (np. Czyż uczciwość nie jest cnotą? ), sądy oceniające (np. Czy ona musi nosić takie krótkie spódnice? ) oraz uczucia (np. oburzenie: Jak ty się do mnie odzywasz? ; czy zniecierpliwienie: Jedziesz w końcu, czy nie? )27. Poza tym w obiegu językowym funkcjonują pytania retoryczne, które mają na
celu potwierdzenie przez odbiorcę treści propozycjonalnej pytania, chociaż uzyskanie odpowiedzi nie jest w ich przypadku obligatoryj-ne28. Magdalena Zabielska wyodrębnia dodatkowo: pytania apela-
tywne (których celem jest wywieranie wpływu na reakcję odbiorców),
fatyczne (nawiązujące i podtrzymujące kontakt) i informujące (prze-
kazujące jakąś wiedzę)29. W zależności od sposobu oddziaływania
pytania na adresata wyróżnia się także pytania deliberatywne, kierowane retorycznie do osoby je wypowiadającej (niewymagające

21 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146.

22 Tamże.

23 O. Przybyła, Akty mowy…, s. 63. Por. S. Jodłowski, Podstawy polskiej składni, PWN, Warszawa 1976, s. 58–60.

24 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146.

25 O. Przybyła, Akty mowy…, s. 68.

26 R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 146.

27 M. Danielewiczowa, Zdania pytajne…, s. 159–168.

28 S. Wiertlewski, Pytania…, s. 27.

29 M. Zabielska, Pytania…, s. 114–116.

242

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

odpowiedzi) i stymulatywne, które służą do pobudzenia adresata do
działania30.

Szczególnym środowiskiem tekstowym, w którym wykorzystuje
się pytania, są teksty epistolarne. Stefania Skwarczyńska stwierdza,
że pytania stały się komponentem treści listu na mocy tradycji, w toku
ewolucji ram kompozycyjnych gatunku31. Według Elżbiety Książek
zadanie pytania przez nadawcę w sytuacji dialogu listowego wyma-
ga pewnej wiedzy, która musi być dla odbiorcy na tyle interesująca,
aby zechciał on prowadzić dialog. Badaczka konstatuje, że zarówno
nadawca, jak i adresat muszą dysponować pewną wspólną wiedzą,
która powoduje wzajemne właściwe zrozumienie intencji partnerów.

Książek zauważa, że w odróżnieniu od dialogu potocznego, w którym
uzyskanie odpowiedzi na pytanie następuje niemal niezwłocznie,
w tekście epistolarnym stan „asymetrii wiedzy” trwa dłużej z powo-
du dystansu sytuacyjnego wymuszonego formą przekaźnika i zostaje
przełamany dopiero w momencie przeczytania odpowiedzi udzielonej
na zadane w liście pytanie32. Pytanie w tekście epistolarnym nie służy
jednak wyłącznie do uzyskania wiedzy na jakiś temat, lecz umożliwia
także rozpoczęcie rozmowy33.

W rezultacie analizy listów rosyjskich pisarzy XIX i XX wieku

Książek wyodrębniła dwa typy pytań występujące w ich treści: pyta-

30 Więcej na ten temat zob. w pracy Z. Wąsik, Typologia strukturalna wypowie dzeń pytajnych, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1979, s. 14–

15. Powyższy przegląd typów pytań nie wyczerpuje zagadnienia. Warto bowiem zauważyć, że funkcjonują również inne typologie pytań, jak np. podział autorstwa Padućewej, obejmujący pytania retoryczne, pytaniaprośby, pytaniapropozycje, pytania oceniające, pytania powtórzone (ros. переспросы) oraz pytania refleksyjne (tj. pytania zadawane przez nadawcę samemu sobie) oraz pytania wyrażające zdziwienie) — zob. А.А. Стрельцов, О типах…, s. 38–51. Przykłady innych typologii zdań pytajnych zob. np. w pracach: Л.А. Мостовая, Риторический
вопрос в группе косвенных речевых актов, „Вестник РУДН. Серия: Русский
и иностранные языки и методика их преподавания” 2009, nr 4, s. 39–45; И.В. Кожухова, Классификация косвенных речевых актов, выраженных
в вопросительной форме (на материале английского языка), „Вестник

Челябинского государственного университета” 2009, nr 43 (181), s. 31–34; Е.Н. Воробьёва, Вопросительное предложение и контекст, „Вестник

Костромского государственного университета имени Н.А. Некрасова” 2009,
t. 15, nr 1, s. 49–52.

31 S. Skwarczyńska, Teoria listu, Towarzystwo Naukowe, Lwów 1937, s. 230.

32 E. Książek, Tekst epistolarny w świetle etykiety językowej, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2008, s. 59.

33 Tamże. Por. J. Warchala, Pragmatyka dialogu potocznego, „Socjolingwistyka”

1991, nr 11, s. 34.

243

DANIEL DZIENISIEWICZ
nia służące do uzyskania informacji (pytania o uzupełnienie, dotyczą-
ce fragmentu jakiejś sytuacji) oraz pytania grzecznościowe (służące
do nawiązania kontaktu)34. Pytania grzecznościowe są pytaniami po-
zornymi, które stanowią sygnał więzi fatycznej oraz realizują dialogo-
wą zasadę kooperacji35. Cechuje je wysoki stopień konwencjonalizacji
i ich celem jest pozytywne ustosunkowanie odbiorcy do dalszego dia-
logu36.

Należy omówić również kwestię funkcji pełnionych przez pyta-
nia w tekstach epistolarnych. Przede wszystkim, niezależnie od ich
usytuowania, pytania pełnią w liście funkcję fatyczną37. Funkcja ta realizowana jest głównie przez pytania będące sygnałami konatyw-nymi38, które informują o „więzi fatycznej między nadawcą a odbior-
cą” i jedynie wtórnie ukierunkowane są na uzyskanie informacji39.

Z kolei fakt, że pytanie pobudza (prowokuje) odbiorcę do udzielenia
odpowiedzi, sprawia, że nabiera ono charakteru sterującego i wyraża
treść ‘chcę, żebyś powiedział’40. W tym kontekście — jak już wspomniano na wstępie — ujawnia się podobieństwo pytań do takich ak-

34 Tamże, s. 59, 61. W sprawie pytań grzecznościowych zob. pracę K. Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa), PWN, Warszawa–Kraków 1990, s. 31–

32. Autor omawia pytania grzecznościowe pełniące funkcję powitalną typu co słychać? ; jak zdrowie? ; jak się masz? , stwierdzając, że ich celem nie jest uzyskanie odpowiedzi (lub jest to wyłącznie funkcja drugorzędna), lecz nawiązanie kontaktu i przywitanie się. Badacz utrzymuje, że tego rodzaju pytania mają najczęściej postać szablonu. Małgorzata Marcjanik zauważa zaś, że pytania grzecznościowe stanowią realizację polskiej normy grzecznościowej mówiącej o zainteresowaniu sprawami istotnymi dla rozmówcy — zob. M. Marcjanik, Słownik językowego savoirvivre’u, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015, s. 86.

Autorka wskazuje, że zadanie pytania grzecznościowego ma przede wszystkim na celu sprawienie rozmówcy przyjemności — zob. M. Marcjanik, Polska grzeczność językowa, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego, Kielce 2000, s. 23.

35 K. Ożóg, Zwroty…, s. 27. Por. E. Książek, Tekst…, s. 59.

36 E. Książek, Tekst…, s. 59; Por. M. Marcjanik, Polska grzeczność…, s. 23.

37 Tamże, s. 60; R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie…, s. 147; А. Харциарек, Вежливость и фатическое общение в русском и польском языках, w: A. Jankowski, K. Luciński (red.), Problemy nauczania języka rosyjskiego i kultury Rosji u progu XXI wieku, Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego, Kielce 1999, s. 167.

38 Tamże. Por. także K. Pisarkowa, Składnia rozmowy telefonicznej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975, s. 20–21.

39 Tamże.

40 Tamże. Por. D. Bula, J. Nawacka, Próba klasyfikacji aktów mowy, „Socjo lingwistyka” 1983, nr 5, s. 37.

244

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

tów dyrektywnych, jak prośba czy rozkaz, jednak w odróżnieniu od
nich w pytaniach występuje „luka informacyjna”, która stanowi ich
konieczny element41. Kolejnym zadaniem pytań w tekście epistolar-
nym, na które wskazują badacze, jest kreowanie wrażenia dialogu, dzięki któremu skróceniu ulega dystans sytuacyjny między partnerami interakcji42. Z kolei pytanie występujące w formule finalnej ma
na celu podtrzymanie kontaktu między korespondentami — Książek
wskazuje, że w tej sytuacji jest ono „elementem projektowania przez
nadawcę odpowiedzi na jego list”43.

2. CEL BADAŃ I MATERIAŁ EMPIRYCZNY

Celem artykułu jest porównawcza analiza pytań występujących
w treści polsko i rosyjskojęzycznych tekstów przekazywanych na
pocztówkach w drugiej połowie XX w. Problematyka ta nie została
jeszcze zbadana, choć — jak odnotowano — analizie poddawane były
konstrukcje pytajne występujące w tradycyjnych listach. Wydaje się
zatem, że porównanie pytań stosowanych w treści polsko i rosyjsko-
jezycznych wiadomości przesyłanych na kartach pocztowych może
uzupełnić dotychczasowy stan wiedzy — w szczególności z zakresu pragmatyki językowej, genologii lingwistycznej oraz etnolingwistyki

(poprzez ukazanie tych różnic występujących w treści pytań, które wynikają z odmienności badanych lingwokultur).

Podobnie jak miało to miejsce w analogicznych badaniach, któ-
re przeprowadzono dotąd na materiale takich komponentów listów
pocztówkowych, jak podziękowania, przeproszenia czy zaprosze-
nia (zob. dalej), w niniejszym artykule planowana jest analiza kilku
aspektów aktów pytania występujących w wiadomościach pocztów-
kowych, takich jak:

1) lokalizacja pytań w ramach kompozycji tekstu epistolarnego,

2) bezpośrednie otoczenie pre i postpozycyjne pytań,

3) przedmiot (tematyka) pytań,

4) funkcje pytań w tekście epistolarnym.

Ze względu na liczne warianty składniowe aktów pytania, które za-
obserwowano w materiale badawczym, oraz ograniczenia objętościo-

41 Tamże. Por. A. Awdiejew, Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1987, s. 132.

42 Tamże. Por. A. Kałkowska, Struktura składniowa listu, Zakład Narodowy im.

Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 34.

43 Tamże.

245

DANIEL DZIENISIEWICZ
we tekstu zrezygnowano ze zbadania struktury pytań44. W nawiązaniu
do informacji przytaczanych we wstępie pragniemy jedynie zauważyć,
że w tekstach napisanych w języku polskim dominują pytania o uzu-
pełnienie (75% wiadomości, zob. np.: Jak się miewasz? ; A jak Ci poszedł ten drugi semestr? ; Kiedy Pani przyjeżdża? ), stosunkowo rzadko spotykane są natomiast pytania o rozstrzygnięcie (25%, zob. np.:

Czy jesteście zdrowi? ; Czy Mietek robi badania? ; Czy Tatuś wziął
zastrzyki? ; Czy już uruchomiłeś jakąś maszynę? ). Również w rosyjskojęzycznych tekstach przeważają pytania o uzupełnienie (85%, zob. np.: Как здоровье после операции? ; Чем занимаетесь? ; Где

Алеша? ), podczas gdy pytania o rozstrzygnięcie cechuje mniejszy udział w porównaniu z polskimi listami (15%, zob. np.: Есть ли у Вас
елочка? ; Бываешь ли у тети? ; Получили ли Вы учебник пения? ).

Materiał badawczy wykorzystywany w niniejszym tekście obejmu-
je 270 aktów pytania zaczerpniętych z około 3000 polskojęzycznych
listów oraz 16745 aktów pytania wyekscerpowanych z ok. 1000 wia-
domości napisanych w języku rosyjskim, które zostały zgromadzone
na potrzeby badań nad korespondencją pocztówkową46. Przytoczone
dane liczbowe dowodzą, że pytania nie są częstym elementem listów
przesyłanych na kartach pocztowych i pod względem frekwencji zna-
cząco ustępują centralnym dla tego gatunku tekstu formułom życzeń
i pozdrowień.

44 W tej kwestii zob. np. prace: B. Boniecka, Podstawowe typy struktur pytajnych polszczyzny mówionej, w: T. Skubalanka (red.), Studia nad składnią polszczyzny mówionej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1978, s. 150–153; Z. Wąsik, Typologia…, s. 30–69.

45 W przypadku wiadomości zawierających kilka następujących po sobie aktów pytania każde pytanie traktowane jest jako osobny akt mowy.

46 Dotąd materiał ten posłużył do zbadania w analogiczny sposób innych elementów treści wiadomości pocztówkowych, m.in. aktów życzeń, podziękowań, przeproszeń oraz błędów ortograficznych — zob. D. Dzienisiewicz, Błędy (orto) graficzne w rosyjskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych, „Studia Rossica Posnaniensia” 2019, nr XLIV, s. 349–363; tegoż, Czy zdrowie, szczęście i pomyślność stanowią podstawowe składniki formuł
życzeń „bez względu na okazję”? , w: K. Wojan (red.), Wokół pewnego cytatu, BEL Studio, Warszawa 2020, s. 87–98; tegoż, Akty podziękowania w treści polsko i rosyjskojęzycznych wiadomości przesyłanych na kartach pocztowych,

„Studia Rossica Gedanensia” 2021, nr 8, s. 47–65; tegoż, Językowy obraz wartości w polsko i rosyjskojęzycznych aktach życzeń przesyłanych na kartach pocztowych (niepublikowana rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof.

UAM dr. hab. Piotra Nowaka), Poznań 2021; tegoż, Akty przeproszenia w polskoi rosyjskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych,

„Półrocznik Językoznawczy Tertium” 2022, nr 7 (2), s. 334–59.

246

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

Należałoby także wspomnieć o mankamentach wykorzystanego
w badaniach zbioru tekstów47. Karty pocztowe pozyskiwane były bo-
wiem od kolekcjonerów w sposób pośredni, co sprawiło, że ustalenie
cech socjolingwistycznych listów było możliwe wyłącznie na podsta-
wie informacji zawartych bezpośrednio w tekstach, takich jak np. czas
wysłania (data na stemplu lub w treści wiadomości), płeć partnerów

(podpisy i formy zależne wyrazów w treści listu) oraz łączące ich sto-
sunki (określenia relacji występujące w treści). Inną wadą zbioru jest
fakt, że jego część polskojęzyczna składa się zarówno z listów przesy-
łanych na widokówkach z wyjazdów wakacyjnych (treść tego typu tek-
stów obejmuje głównie formuły pozdrowień oraz relacje z wyjazdów),
jak i na kartkach okolicznościowych (w tego rodzaju wiadomościach
dominują życzenia świąteczne), podczas gdy korpus rosyjskojęzyczny

— niemal wyłącznie z tekstów okolicznościowych (formuł życzeń i są-
siadujących z nimi aktów mowy). Zdecydowano jednak, że pomimo
wskazanych różnic analizie poddane zostaną wszystkie zgromadzone
teksty ze względu na fakt, że oba rodzaje kartek służą do przesyłania
wiadomości o zbliżonym charakterze — niezależnie od typu kartki są
one bowiem znakami pamięci oraz dobrych relacji między korespon-
dentami.

3. USYTUOWANIE AKTÓW PYTANIA W TEKSTACH

W strukturze polskojęzycznych wiadomości akty pytania następują
najczęściej po zwrocie adresatywnym i akcie mówiącym o aktualnych
wydarzeniach w życiu nadawcy, w wielu wypadkach poprzedzając
formułę finalną48 (26,8% materiału), zob. np.:

Kochana Panno Heniu!

Jesteśmy już parę dni w Zakopanem. Pogoda b. ładna, robimy wycieczki, chodzi-my na szczyty, widoki cudne. Kiedy Pani przyjeżdża?

Przesyłamy pozdrowienia,

Nowakowie49

47 Wady materiału badawczego omówiono m.in. także w artykule D. Dzienisiewicz, Akty zaproszeń w polsko i rosyjskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych, „Przegląd Rusycystyczny” 2022, nr 4 (180), s. 265–266.

48 W cytowanym dalej liście w funkcji formuły finalnej zastosowany został akt pozdrowień.

49 Wszystkie cytaty przytaczamy w oryginalnym zapisie.

247

DANIEL DZIENISIEWICZ

Równie często (26,8%) pytania zaobserwować można w innej se-
kwencji w obrębie centralnej części listu bądź przed formułą finalną.

Zob. np.:

Kochana Żono i Córeczki!

Przesyłam moc pozdrowień dla Ciebie Baśku i dla Małgosi, Madzi i Oleńki — wró-cę 5.11.77 r. po południu. Jak dojechała Gosia i Madzia?

Całuję mocno Oleńkę. Łączę uściski dla Ciebie Baśku i M1 i M2.

Wasz Ryszard

Nieco rzadziej (24,2%) pytanie umieszczane jest w postscriptum.

Zob. np.:

Kochana Mamusiu!

W dniu Twoich Imienin życzymy Ci wiele słońca na co dzień, dużo zdrowia i po-gody ducha oraz pomyślnej realizacji wszystkich pragnień

Twoja córka Ewa z mężem i Agatą oraz Rodzicami

P.S. Co u Was? Napisz!

Spotykane są także pytania umiejscowione po zakończeniu tekstu
głównego (tj. po podpisie), które jednak nie zostały eksplicytnie ozna-
czone jako postscriptum (11,1%). Zob. np.:

Najserdeczniejsze życzenia zdrowia i pomyślności z okazji urodzin i imienin przesyłają Tatuś z Mamusią.

Jak tam nowy kolega?

Niekiedy zaobserwować można sekwencję: zwrot adresatywny, pyta-
nie i wypowiedź konstatywna (7,9%). Zob. np.:

Kochana Marzenko!

Jak dotarłyście do Krakowa? Ja jak widzisz jestem w Zwardoniu. Jest mi sa-motnie. Okolica b. ładna. Robię wycieczki w okolice z taką 14latką. Są rzeka, góry, granica i nic poza tym. Przyjadę 30.VIII. Narazie całuję ciebie bardzo mocno.

Anna

Wyłącznie okazjonalnie pytania występują zaś na początku wiadomo-
ści (1,6%) oraz w pozycji końcowej w stosunku do pozostałych ele-
mentów listu (1,6%).

Rosyjskojęzyczne akty pytań są z kolei najczęściej zadawane po
zwrotach adresatywnych i życzeniach (55,6% materiału)50. Zob. np.:

50 Sekwencja ta jest charakterystyczna dla listów wysyłanych na kartkach okolicznościowych, które dominują w rosyjskojęzycznym materiale tekstowym.

248

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

Дорогие наши Анна Вас, Инночка и Сашенька!

Искренне поздравляем Вас с Женским днём 8е Марта! Желаем Вам всего
самого наилучшего в вашей жизни и работе. Что с вами случилось? По-
чему молчите?

Целуем Вас Всех

W 14,8% wypadków kombinacja ta ulega nieznacznej modyfikacji:

pytanie następuje po zwrocie adresatywnym, życzeniach i wypowie-
dzi konstatywnej. Zob. np.:

Милые Ольга Сергеевна и Валик!

Поздравляю Вас с праздником 58 год. Октября, желаю здоровья, бодрости,
радости, веселья, успеха в труде и вашей жизни. Я живу по старому. Здоровье неважное, но пока хожу.

Как Ваше здоровье? Целую К.С.

Znaczną część materiału stanowią także teksty, w których pytanie umieszczono w innej konfiguracji aktów mowy w obrębie centralnej
bądź finalnej części wiadomości (14,8%). Zob. np.:

Здравствуй Нина и Леночка!

Поздравляем Вас с праздником, желаем всего хорошего. Нина потеряла
твой номер телефона, а приехать не могла. Всё это прошло ты не сердись
на меня. Приезжай летом. Как учиться Лена? Как дела у тебя? Пиши, я жду.

Л. и И.

Rzadziej natomiast pytanie usytuowane jest po podpisie (11,1%). Po-
dobnie jak ma to miejsce w polskojęzycznych tekstach, lokalizacja ta
sprawia, że pytania te w rzeczywistości pełnią funkcję postscriptum.

Zob. np.:

Здравствуйте уважаемые Августа Дмитриевна и Галя!

Поздравляем Вас с Новым 1993 г. Желаем счастья и самого наилучшего
здоровья!

С сердечным приветом к вам, Саша и Оля.

Мы живем хорошо ожидаем вашего ответа, что нового и какой ваш ин-
декс?

Z kolei pytania następujące po skrótowcu PS wystąpiły w 3,7% rosyjskojęzycznych listów. Zob. np.:

Здравствуйте, Тамара и Людмила Ивановна!

Поздравляю Вас с новым, 1971 годом! Много много Вам желаю в этом году.

Светлых дней, радости, улыбок, счастья!

Целую, Лена.

P.S. Получили ли Вы учебник пения?

249

DANIEL DZIENISIEWICZ

Badanie dowodzi, że polskojęzyczne akty pytania, niezależnie od typu
kartki (widokówka z pozdrowieniami, pocztówka okolicznościowa
z życzeniami i in.), z reguły znajdują się w centralnej części listu i poprzedzają formułę finalną. Częste są także przypadki umiejscawiania
pytań w obrębie postscriptum. Również w rosyjskojęzycznych tek-
stach pytania najczęściej umieszcza się w tekście zasadniczym wiado-
mości, zazwyczaj po zwrotach adresatywnych, życzeniach (niekiedy
także po wypowiedziach konstatywnych) oraz przed formułami final-
nymi. Z kolei sytuowanie pytań w dopiskach do rosyjskojęzycznych
wiadomości spotykane jest rzadziej aniżeli w ich polskojęzycznych odpowiednikach. Spostrzeżenia te prowadzą do wniosku o zbliżonej
lokalizacji pytań (głównie centralnej i finalnej) w strukturze listów pisanych w obu językach. Fakt ten świadczy o podobnych, aczkolwiek
nieekwiwalentnych wzorcach tekstów przekazywanych na pocztów-
kach w zakresie umiejscowienia aktów pytania.

4. AKTY MOWY OBUDOWUJĄCE AKTY PYTANIA

W licznych wiadomościach zamieszczanych na pocztówkach można
zaobserwować sytuację, w której pytania wchodzą w skład rozbudowa-
nych wypowiedzeń ze względu na sąsiedztwo z innymi aktami mowy51.

Zjawisko, w którym akt pytania dopełniany jest przez inne typy wypo-
wiedzeń, które wszelako postrzegane są jako integralny element pytań,

Boniecka nazywa „kompleksem pytajnym”52. Przedstawiana dalej ana-
liza w pewnym stopniu nawiązuje do jej podejścia, jednak poszerza je,
gdyż obejmuje nie tylko te połączenia aktów mowy, w których pytanie
stanowi treściową dominantę, lecz także wszelkie pozostałe kompleksy
wypowiedzeń zawierające w swojej budowie akty pytania.

4.1. POLSKOJĘZYCZNE AKTY PYTANIA

Dominującym otoczeniem aktów pytania w polskojęzycznym materia-
le tekstowym są inne akty pytania53 (28; 24,6%), zob. np.: Co u Was 51 Dotychczas analizy pytań grzecznościowych oraz innych aktów współkonstytuujących treść formuł powitalnych były prowadzone przez Marcjanik. Badania autorki dotyczyły jednak głównie języka mówionego — zob. M. Marcjanik, Polska…, s. 23–27.

52 B. Boniecka, Struktura…, s. 186.

53 Boniecka określa takie zjawisko mianem „pytańsklejek” — zob. tamże, s. 174.

250

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

poza tym słychać? Jak zdrówko? ; Co nowego u Was? 54; Jak zdrowie dopisuje no i pogoda też? ; Co u Was słychać i jak spędzasz wakacje?

A co robi mój kochany króliczek? ; Czy otrzymaliście pożyczkę na budowę? Czy Mietek robi badania? Jak czują się Dominika i Mateusz? .

Kumulacja kilku aktów pytania może służyć różnym celom. Przede
wszystkim każde kolejne pytanie może uszczegóławiać, precyzować
poprzedzające je pytania o bardziej ogólnym charakterze55. Zjawisko
to można zilustrować przykładem pytań o zdrowie i samopoczucie,
często następujących po pytaniach o całokształt sytuacji odbiorców,
zob. np.: Co słychać? Jak zdrowie? ; Co u Ciebie? Jak się czujesz? ; Co u Was poza tym słychać? Jak zdrówko? ; A Ty jak się czujesz, czy już uspokoiłaś się po przeżyciach związanych ze śmiercią Hanki? . Taka strategia komunikacyjna służy zwiększeniu mocy illokucyjnej aktów
pytania. Nagromadzenie kilku pytań we wzajemnym sąsiedztwie
kreuje wrażenie większego zainteresowania sprawami odbiorcy oraz
może mieć na celu ich wyeksponowanie, które z kolei służy do po-
budzenia adresata do udzielenia odpowiedzi. W ostatnim przypadku
ujawnia się impresywna funkcja pytań, której realizacja prowadzi do
umocnienia więzi fatycznej między partnerami. Warto zauważyć, że
rozpoczynanie pytań od kwestii ogólnych, a następnie przechodzenie
do spraw szczegółowych może być wynikiem realizacji zasad seman-
tycznokulturowych. W konstrukcjach o spetryfikowanej budowie
wewnętrznej może być bowiem odzwierciedlana zasada OGÓLNOŚĆ,
wedle której komponent dotyczący kwestii ogólnej często znajduje się
w prepozycji do elementu o charakterze szczegółowym, np. ziarno i plewy 56. Możliwe zatem, że mechanizm ten znajduje także odzwierciedlenie w szablonowych konstrukcjach pytajnych.

Znacznie rzadziej ma miejsce sytuacja odwrotna, tj. rozpoczynanie
serii pytań od pytania szczegółowego, a następnie zadawanie pytań
ogólnych, zob.: Jak Miecia przedstawia się sprawa, czy już po ope

54 Marcjanik uważa, że użycie takich form przymiotników, jak nowego, dobrego, ciekawego, sygnalizuje pozytywny charakter sytuacji rozmówcy. W ten sposób w pewnym sensie realizowana jest funkcja magiczna języka: „skoro pytam o dobre, ciekawe, nowe stany rzeczy, to te dobre, ciekawe, nowe stany rzeczy istnieją”.

Pytania tego typu odpowiadają także polskiej konwencji obyczajowej, głoszącej, że

„rozmówcy dotyczą same dobre, nowe, ciekawe stany rzeczy” — zob. M. Marcjanik, Słownik…, s. 87, 89.

55 B. Boniecka, Struktura…, s. 175.

56 J. Szpyra, Dlaczego za i przeciw, a nie przeciw i za — czyli o językowym obrazie świata Polaków, Anglików i Węgrów, „Etnolingwistyka” 1996, nr 8, s. 67. Zob.

także: D. Dzienisiewicz, Językowy obraz wartości…

251

DANIEL DZIENISIEWICZ
racji oczu? I co naogół koło was się dzieje, i czy Joasia Remberska już po szpitalnym leczeniu? ; Jak tam 57 udała się Tobie wycieczka z Teresą? Co słychać? .

Pytaniom o samopoczucie okazjonalnie towarzyszą pytania, któ-
rych przedmiotem jest brak kontaktu ze strony odbiorcy. Tego rodzaju połączenia również mają na celu pobudzenie adresatów do
udzielenia odpowiedzi na list, niekiedy mogą jednak realizować także
illokucję zarzutu. Zob.: Dlaczego nie piszesz? Jak się w ogóle czujesz? ; Dlaczego nic nie napiszesz? Co słychać, jak sobie radzisz i co robisz? .

Zdarza się również, że część pytań tworzących serię odnosi się do
adresatów, część zaś — do osób, które nie są bezpośrednimi odbior-
cami listu, zob. np.: Czy otrzymaliście pożyczkę na budowę? Czy Mietek robi badania? Jak czują się Dominika i Mateusz? ; Co u Was słychać, jak zdrowie, czy często widujecie wnuki? Czy Ewa zadowolona z mieszkania w Poznaniu i z pracy? ; Jak Wy żyjecie? Co z Heniem i samochodem? . Zabiegi te mają na celu stworzenie wrażenia, że nadawca nie jest obojętny wobec członków najbliższej rodziny odbiorcy, a co za tym idzie — służą umocnieniu więzi fatycznej między
uczestnikami korespondencyjnego dialogu.

Wymiar fatyczny cechuje również serie pytań zakończone pyta-
niem o termin spotkania z odbiorcą. Umieszczenie pytania o takiej
treści na końcu sekwencji służy podkreśleniu faktu, że nadawcy za-
leży na kontakcie z adresatem. Zob.: A co z Tobą? Jak zdrowie i czy wyjedziesz na jakiś odpoczynek? Kiedy i jak się zobaczymy? ; Jak tam udała się Tobie wycieczka z Teresą? Co słychać? Kiedy na spóźnione imieniny zapraszasz radomiaków? . Podobny charakter mają pytania o pamięć, które także stawiane są w celu sprowokowania odbiorcy do częstszych kontaktów z nadawcą, zob.: Jaki tryb życia prowadzisz i czy zadowolony jesteś z tego wszystkiego co Cię otacza?

Czy mnie jeszcze pamiętasz? .

Treść pojedynczych aktów pytania sugeruje natomiast humory-
styczną odpowiedź na pytania je poprzedzające, zob.: Dlaczego nie
przyjechałaś? Poznań zawiało? . W zależności od intencji autora wiadomości mogą one realizować illokucję zarzutu lub drwiny.

Na kolejnym miejscu plasują się pytania sąsiadujące z aktami
prośby (20; 17,5%). W ramach tej grupy z reguły spotykane są połą-57 Jak zauważa Marcjanik, „Słowo tam w obrębie pytania grzecznościowego sugeruje większą poufałość łączącą partnerów niż pytanie tego słowa nie zawierające” —
zob. M. Marcjanik, Słownik…, s. 89.

252

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

czenia pytań o aktualny stan nadawcy z prośbą o kontakt. Prośba ma
charakter impresywny i fatyczny: wyraża chęć dalszego utrzymywa-
nia kontaktu i pobudza adresata do udzielenia odpowiedzi. Zob. np.:

Jak Ci się pracuje i kiedy idziesz na urlop? Napisz, co porabiasz; Co słychać? Jak zdrowie? Odpisz mi kilka słów; Jak się miewasz?

Napisz parę słów.

W połączeniu z prośbami o kontakt stosowane są także pytania
o innej treści propozycjonalnej, m.in. dotyczące potrzeb materialnych, prowadzonej korespondencji czy spotkań z odbiorcami, zob.

np.: Halinko, czy Ci coś kupić? Napisz do mnie; Dostałaś nasze Karty od Saswitz i Sztetin? Daj coś znać; Ela, czy przyjedziesz do Wrocławia? Jeżeli tak to napisz o której godzinie będziesz we Wrocławiu; Czy z Pawłem miałaś kontakt telefoniczny? Proszę zadzwoń do niego od czasu do czasu.

Równie często pytaniom towarzyszą wypowiedzi mówią-
ce o aktualnej sytuacji nadawców (20; 17,5%). W tego rodzaju
połączeniach zazwyczaj pytanie poprzedza wypowiedź informacyjno-
sprawozdawczą, nie zaś odwrotnie, zob. np.: Co nowego u Was? Jak
zdrowie dopisuje no i pogoda też? Tutaj piękna pogoda utrzymuje
się od dłuższego czasu, więc dobrze trafiłam; Henryczko, co u Ciebie dobrego? Jak zdrowie Twoje i Stryjenki? U nas Mama jakoś nie może przyjść do siebie po grypie i zapaleniu oskrzeli; Co u Was słychać, jakie macie plany urlopowe? Moje spaliły na panewce bo
aktualnie poszukuję uczciwej pracy; Jak Twoje zdrowie? Ja czuję się źle, jestem przeziębiona; Jak się czujecie po wczasach? Mnie bardzo schodziła skóra z rąk, a tato ładnie zbrązowiał. Obecność informacji dotyczącej wydarzeń z życia nadawców prawdopodobnie
ma na celu zachęcenie odbiorców do podzielenia się analogicznymi
wiadomościami w kolejnych listach. W tej sytuacji wypowiedź infor-
macyjnosprawozdawcza de facto jest odpowiedzią nadawcy na pytanie zadane przez niego adresatowi, zaś samo pytanie stanowi jedynie
wstęp do przekazania informacji o nadawcy. Analogicznej obserwacji
dokonuje Książek, która zauważa, że

Zadając tego rodzaju pytanie, nadawca stwarza kontekst do przekazania własnych informacji […]. Można więc powiedzieć, że nadawca kreuje iluzję bezpośredniego dialogu, wymiany informacji na określony temat58.

Badaczka twierdzi, że zabieg ten stosowany jest w celu zakamuflowa-
nia rzeczywistej intencji nadawcy, którą jest podzielenie się informa-

58 E. Książek, Tekst…, s. 62–63.

253

DANIEL DZIENISIEWICZ
cjami na swój temat. Autor listu zadaje pytanie dotyczące odbiorcy,
ponieważ nie wypada mu rozpoczynać wiadomości od swoich spraw,
sugerując, że adresat ma w stosunku do niego nadrzędne znaczenie.

Książek zwraca jednak uwagę, że jest to wyłącznie strategia grzeczno-
ściowa. Ma ona na celu ukrycie przekonania nadawcy, że jego sprawy
są równie istotne, co sprawy odbiorcy59. Warto wszelako zauważyć, że
tego typu zabieg może realizować również funkcję impresywną, którą
można wyrazić formułą ‘Skoro ja dzielę się z tobą informacjami, to ty
również musisz podzielić się ze mną’. Takie działanie może zatem słu-
żyć oddziaływaniu na odbiorcę w taki sposób, aby uzyskać od niego
informację na określony temat oraz utrzymać ciągłość komunikacji.

Nieco rzadziej w analizowanym materiale z pytaniami sąsiadu-
ją akty realizujące illokucję wyrzutu bądź żalu wobec od-
biorców (14; 12,3%). Najczęściej stanowią one komentarz do pytań o kontakt i mają na celu pobudzenie odbiorcy, aby ten dołożył więcej
starań w celu częstszego utrzymywania kontaktu z nadawcą. W po-
łączeniu z tymi aktami pytania pełnią funkcję impresywną, tj. służą
wpłynięciu na zachowanie odbiorcy. Zob. np.: Dlaczego wogule nas
nieodwiedzacie? Tatuś obiecał, że przyjedzie po okulary a w ogóle jak widać zapomniał; Co u Ciebie nowego? Czemu nie piszesz?

Ostatnio coś ta korespondencja podupadła; Szkoda, że nie dopisałeś choć parę słów co u Ciebie. Jak się czujesz? ; Do dziś czekałam na list od Ciebie i tu nie ma nic, obiecałeś pisać i czemu nie napisałeś? ; Jak Wam w tych smrodliwych Świątkach? Co? Pytam się, bo nie raczyliście mi nic napisać. Jak można zauważyć, akty te mają charakter pośredni i komunikują intencję wyrzutu nie wprost.

W dziewięciu wiadomościach (7,9%) odnotowano pytania, któ-
rym towarzyszy komentarz dotyczący odbiorcy. Tego rodza-
ju zabieg może służyć doprecyzowaniu przedmiotu pytania o treści
ogólnej w rodzaju ‘Co słychać?’ bądź ‘Jak się czujesz?’, zob. np.: Co u Ciebie nowego? Napewno jak zawsze moc pracy; Co u Ciebie Haniu nowego? Zauważyłam, że dużo podróżujesz; Co słychać u wujostwa, jakie zdrowie Cioci? Zostaliśmy zaskoczeni tą chorobą o której Ciocia pisze. Obecność takich aktów w treści wiadomości ma ponadto na celu podkreślenie, że nadawca troszczy się o odbiorcę i zna jego sytuację. Niekiedy wypowiedzi towarzyszące pytaniom ostrzegają przed
niepożądanymi skutkami działania odbiorcy, zob.: Jak Ty się czujesz po tym lakierowaniu bo takie zapachy są Ci zabronione jako b. szko

59 Tamże.

254

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

dliwe. W jednej wiadomości nadawcy wyrażają także nadzieję na po-lepszenie stanu zdrowia adresata oraz zalecają mu nieprzemęczanie
się, zob.: Jak się czujesz? Mam nadzieję, że pomalutku przychodzisz do siebie, nie przemęczaj się zbytnio na uczelni i w kolejkach.

W trzech przypadkach (2,6%) pytania łączą się z wypowiedzia-
mi, w których treści zawarte są informacje na temat osób nie-
będących uczestnikami dialogu epistolarnego. Wypowiedzi
te dostarczają szerszego kontekstu dla przedmiotu korespondencji.

Zob.: Czy Leszek napisał? Był od niego list do Krystyny w Wwie
jeszcze — zainstalował się już w Sudanie — gorąco osłabia ich, ale
muszą przywyknąć, bo tak wymaga praca; Pisała Maria, że Iwona zachorowała i jako chora wyjechała z Sopotu. Jak z jej zdrowiem? .

Wszystkie tego typu komunikaty wyrażają troskę o osoby, które są przedmiotem wypowiedzi nadawców. Odnotowano również pytanie
dotyczące obchodów uroczystości religijnej, uzupełnione o informa-
cję o związkach św. Maksymiliana Marii Kolbego z miejscem jej ob-
chodów, zob.: Piękne były uroczystości z okazji Św. Maksymiliana

Kolbe. A jak obchodziliście na Pałukach? Przecież wędrował tamtymi drogami i wioskami w 1935 r. Komentarz ten może mieć na celu uzmysłowienie odbiorcy związków Kolbego z miejscowością, o której
mowa w treści listu.

Również trzykrotnie (2,6%) pytaniom szczegółowym dotyczącym
sytuacji odbiorcy towarzyszą wyrazy tęsknoty za adresatem, zob.: Bardzo tęsknimy za Tobą, jak nauka? ; Jak Ty się tam czujesz ze zdrowiem, bo my dobrze tylko tęsknimy za Tobą; Ogromnie chciałabym się zobaczyć z Wami, bo co tu ukrywać stęskniłam się.

Basieńka pewnie jest już dużą dziewczynką? . Formuły te wyrażają pozytywne uczucia nadawców względem odbiorców oraz wyrażają chęć przebywania w ich towarzystwie — tym samym pełnią one funkcję emocjonalną oraz przyczyniają się do podtrzymania kontaktu
między partnerami interakcji.

W innych trzech wiadomościach (2,6%) pytania, których przed-
miotem jest wcześniejsza korespondencja, łączą się z aktami mó-
wiącymi o przesłaniu kartki, listu bądź depeszy, zob. np.: Pisałam tam kartkę, ale czy doszła? ; Ponieważ nie otrzymałam wiadomości o dacie pogrzebu Roberta — posłałam Lali depeszę kondolencyjną. Czy dostała ją? . Informacja o przesłaniu wiadomości stwarza kontekst do zadania pytania o jej otrzymanie.

W treści dwóch tekstów (1,8%) pytaniu oraz aktowi prośby towa-
rzyszy akt mówiący o zobowiązaniu zaciąganym wobec od-

255

DANIEL DZIENISIEWICZ
biorców, w którym nadawca deklaruje gotowość odwzajemnienia działania, o które prosi nadawcę (tj. napisania o sobie), zob. np.: Co u Ciebie? Czy mógłbyś mi w wolnej chwili napisać parę słów o swoim życiu? Odwzajemnię się, bo nic właściwie o sobie nie wiemy.

Pozostałe dwanaście połączeń pytań z innymi aktami mowy ma
charakter incydentalny. Należą do nich m.in.: pośredni akt zaprosze-
nia (zob.: Arek widokówka ta zastanie cię w domu? Niezapomnij że miałeś mnie odwiedzić, o ile będziesz miał służbe na szczelnicy), skarga (zob.: Jak się teraz czujesz? Ciekawe co z Józiem? Że też nic nie pisali do Ciebie przynajmniej), gratulacje (zob.: Gratuluję tej olimpiady [które miejsca?]), pocieszenie (zob.: Jak się czujesz? Głowa do góry. „Za mundurem panny sznurem” ), wyraz niepokoju (zob.:

Co ty tam robisz? Czyżby znowu Korespondencja nie dochodziła do
domu? Bardzo się niepokoję) czy podziękowanie (zob.: Szanownej Pani spieszę przesłać podziękowania za odebrane wczoraj papiery
i miłe słowa. Czy dużo było kłopotu? ).

4.2. ROSYJSKOJĘZYCZNE AKTY PYTANIA

W przeciwieństwie do polskojęzycznych aktów pytania, w których
najczęściej spotyka się sekwencje złożone z kilku pytań, w rosyjskojęzycznej obudowie pytań dominują wypowiedzi infor-
mujące o aktualnych wydarzeniach w życiu nadawców (11;

24,4%). Podobnie jak ma to miejsce w tekstach napisanych w języku
polskim, w ten sposób nadawca niejako odpowiada na pytanie zada-
ne przez siebie odbiorcy. Należy jednak podkreślić, że w odróżnieniu
od polskich wiadomości częściej spotykana jest sytuacja, w której nadawcy w pierwszej kolejności opisują swoją sytuację, a dopiero następnie zadają pytanie adresatom. Możliwe, że tego typu strategia ma
na celu zachęcenie adresatów do sporządzenia analogicznego opisu.

Zabieg ten ma wymiar fatyczny, gdyż służy do podtrzymywania kon-
taktu między partnerami. Zob. np.: Я живу по старому. Здоровье
неважное, но пока хожу. Как Ваше здоровье? ; Мы живем хорошо
ожидаем вашего ответа, что нового и какой ваш индекс? ; У нас все постарому, новостей нет, а как у Вас? ; Как здоровье
после операции? У нас всё хорошо; Как Вы живете? Как Ваше
здоровье? Что нового у Вас и в городе? Мы живем неважно:

родители болеют. Interesującym aspektem przywołanych aktów jest fakt, że w ich treści bardzo często spotkać można skargi dotyczą-256

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

ce aktualnej sytuacji życiowej bądź stanu zdrowia. Przypuszczalnie działanie to może wiązać się z charakterystycznym wymiarem kultury
rosyjskiej, jakim jest powściągliwość60.

Analogicznie do polskich tekstów w rosyjskojęzycznych wiadomo-
ściach często zaobserwować można serie pytań (10; 22,2%). Z regu-ły można spotkać się z sekwencją, w której pierwsze pytanie ma cha-
rakter ogólny, podczas gdy treść kolejnych precyzuje, jaką informację
nadawca pragnie uzyskać od adresata, zob. np.: Как живешь? Что
нового в твоей жизни? ; Как живете? Как Ваше здоровье? Что
нового в Белгороде? ; Как Вы живете? Как Ваше здоровье? Что
нового у Вас и в городе; Что у вас нового? Как с домом, когда
будете праздновать новоселье? . Odwrotną kolejność zaobserwo-
wano zaledwie w jednym przypadku, zob.: Как живется на новом
месте, что хорошего в Пке? . Strategia ta sprawia, że wzmacniana jest moc illokucyjna aktów pytania, gdyż nadawcy sprawiają wrażenie
bardziej zatroskanych o los odbiorców.

W materiale odnotowano ponadto obecność sekwencji pytań,
w których najpierw umieszczane są pytania kierowane bezpośred-
nio do adresata, a następnie pytania dotyczące osób trzecich, zob.

np.: Как мамино здоровье? Как живут Маруся и Надя? ; Как
живете? Как Анютка? совсем больная? ; Как вы там живете,
как здоровье? Как Машенька и потомство? Как Гриня? . Zabieg
ten ma na celu pokazanie, że nadawcy nie są obojętni wobec krew-
nych odbiorcy.

Równie często w analizowanych tekstach występują formu-
ły prośby (10; 22,2%). Zob. np.: Как учиться Лена? Как дела
у тебя? Пиши, я жду; Наташа, как вы поживаете? Пиши; Как
живут все родные? Напиши, Лиза, обо всех. Jak dowodzą powyż-
sze przykłady, z reguły spotykane są połączenia pytań o aktualny stan

60 Hipotezę tę formułujemy na podstawie ustaleń Geerta Hofstedego, których rezultaty zostały przez nas wcześniej wykorzystane do badania kulturowych aspektów wartości werbalizowanych w treści polsko i rosyjskojęzycznych formuł
życzeń przesyłanych na pocztówkach zob. — G. Hofstede, G.J. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007; D. Dzienisiewicz, Językowy obraz wartości… Ze względu na brak miejsca na dokładne omówienie rozbudowanej teorii wymiarów kultur narodowych Hofstedego, pragniemy jedynie zauważyć, że wspomniany wymiar

— powściągliwość — dotyczy poczucia szczęścia, które rozumiane jest jako satysfakcja z życia. Zgodnie z tą koncepcją przedstawiciele kultur powściągliwych deklarują niewielki stopień ogólnego zadowolenia — por. A. Zięba, Wpływ kultury narodowej na język prasowych tekstów informacyjnych, Wydawnictwo Rys, Poznań 2012, s. 78–79.

257

DANIEL DZIENISIEWICZ
nadawcy oraz próśb o kontakt listowny, których obecność wzmacnia
siłę illokucyjną pytań.

Z kolei w czterech wiadomościach dostrzeżono kombinacje py-
tań i formuł zaproszeń (8,9%). Zaproszenia towarzyszą pytaniom ogólnym, pytaniom o kontakt oraz pytaniom o osoby trzecie i mają na celu zakomunikowanie chęci przebywania z partnerem.

Zob.: Почему совсем не заходишь в гости, не обиделась ли на
нас? Заходи Тася, очень буду рада! ; что нечего не пишешь, как
живете здоровые. Как тетя Надечка, напиши, как Игорек
и вообще приезжай к нам; Как вы живы здоровы? Пишите
и приходите к нам; Когда приедете? Приезжайте.

Również w czterech przypadkach (8,9%) zaobserwowano akty
mówiące o kwestiach związanych z prowadzoną korespon-
dencją, np. o braku informacji o czyimś adresie, rzadkim kontak-
cie czy wysłaniu paczki, zob. np.: Как здоровье Катюни? Не знаю,
где она сейчас живет. Адреса Андрея у нас нет; посылали
посылочку, наверное получили? . W pierwszym przypadku zadane
pytanie stanowi swego rodzaju „pretekst” do poinformowania o bra-
ku adresu osoby trzeciej, w drugim zaś wypowiedź konstatywna odpo-
wiada tematyce pytania i tworzy niezbędny do jego zadania kontekst.

W treści dwóch listów (4,4%) formułowane są wyrzuty dotyczące
faktu, że odbiorca nie przyszedł na wystawę oraz nie kontaktuje się
z nadawcą, zob.: Почему вы не были на выставке в Петр. креп.

и других местах, где отмечалась годовщина? Ваш брат был,
а Вы отсутствовали; Как здоровье Кости? Как у Лизы, дела
в пенсии? Не раздумала? Почти ничего о Вас не знаю, только
иногда из писем Кирилла. Akty te mają charakter pośredni i służą pobudzeniu odbiorców do większych starań w zakresie podtrzymywania kontaktu z nadawcą.

Incydentalnie (4) w analizowanych tekstach występuje m.in. rada
dotycząca stylu życia odbiorców (zob.: Где будете отдыхать?

Когда? Постарайтесь побольше гулять) czy przypuszczenie
odnoszące się do przedmiotu zadanego pytania (zob.: Почему не
пишешь? Может обиделась на что или случилось чтонибудь.

Пиши скорей, я жду). Akty te pełnią różnorodne funkcje w tekście epistolarnym: podane przykłady są wyrazem troski bądź zaniepoko-jenia o odbiorcę.

Jak wynika z przedstawionej analizy, obudowa aktów pytań ce-
chuje się dużym podobieństwem w wiadomościach napisanych
w języku polskim i rosyjskim. Przede wszystkim można zauważyć,

258

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

że w tekstach napisanych w obu językach podobnie kształtuje się skład najczęściej spotykanych sekwencji, które obejmują serie pytań,
pytania i formuły prośby, a także pytania i wypowiedzi konstatywne dotyczące nadawcy. Do różnic można natomiast zaliczyć fakt, że
w rosyjskojęzycznych tekstach pytaniom nie towarzyszą wypowiedzi
konstatywne mówiące o odbiorcach i o osobach trzecich, jak również
nie są spotykane akty mówiące o tęsknocie. Fakt ten może świadczyć
o mniejszym zainteresowaniu Rosjan osobami niebędącymi bezpo-
średnimi uczestnikami epistolarnego dialogu oraz o mniejszej emo-
cjonalności rosyjskojęzycznych tekstów.

5. PRZEDMIOT AKTÓW PYTANIA

5.1. PRZEDMIOT POLSKOJĘZYCZNYCH AKTÓW PYTANIA

Pytania występujące w treści polskojęzycznych listów można podzie-
lić na pięć grup tematycznych:

1) pytania dotyczące wydarzeń w życiu odbiorcy (68,1%);

2) pytania dotyczące kontaktu między korespondentami (20,4%);

3) pytania o osoby trzecie (10%);

4) pytania dotyczące przysług (1,1%);

5) pytania o opinię na jakiś temat (0,4%).

Wśród pytań należących do grupy 1) (68,1%) można wyodrębnić
dwie grupy: pytania ogólne (konwencje komunikacyjne)61 (48,1%
materiału) oraz szczegółowe (20%), dotyczące konkretnych aspektów
życia odbiorców. Wśród pytań ogólnych dominują pytania w rodzaju

‘Co słychać?’62 (21%), zob. np.: Co tam u ciebie słychać? ; A co słychać 61 Książek uważa, że pod względem formalnym są one pytaniami o uzupełnienie, w związku z czym dopuszczają różnorodne odpowiedzi — zob. E. Książek, Tekst…, s. 62 (por. B. Boniecka, Podstawowe…, s. 149). Zdaniem badaczki „Tego rodzaju pytania, konsytuujące więź fatyczną, charakterystyczne są dla każdej rozmowy, w tym również listu jako dialogu imitowanego w fazie początkowej” — zob.

E. Książek, Tekst…, s. 62. W tej kwestii por. także A. Kałkowska, Struktura…, s. 74.

62 Jak twierdzą badacze, tego typu pytania nie służą do uzyskania wiedzy na jakiś temat, lecz do zademonstrowania więzi fatycznej bądź nawiązania kontaktu — por.

E. Książek, Tekst…, s. 63. Zob. także: B. Boniecka, Podstawowe…, s. 147–157.

Marian Bobran konstatuje, że w dialogu bezpośrednim takie pytania komunikują radość towarzyszącą spotkaniu nadawcy z osobą, która jest dla niego ważna —
zob. M. Bobran, Semantyka trybu składniowego języka polskiego i rosyjskiego, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1996, s. 78. Mogą one także stanowić sygnał konwencjonalnego zainteresowania adresatem, pozytywnie intensyfikujący uczucia przekazywane przez nadawcę. W przeciwieństwie do 259

DANIEL DZIENISIEWICZ
u Ciebie Monisiu? ; Jak się miewasz? ; Co u Was poza tym słychać? .

Dość często zadawane są również pytania o samopoczucie adresata

(17%), zob. np.: Jak się czujesz? ; Jak Pani się czuje? ; I jak się czujesz na koloni w Karwi? ; Jak się czujesz Irenko? . Nieco rzadziej spotyka się natomiast pytania, których tematem jest zdrowie odbiorcy63

(10%), zob. np.: jak zdrowie? ; Czy jesteście zdrowi? ; Jak Twoje zdrowie? ; Co z ręką i zdrowiem? . Pytania szczegółowe64 należące do tej grupy dotyczą przede wszystkim sposobu spędzenia wakacji, ferii
bądź świąt (4,4%; zob. np.: Jak spędziliście Święta? ; Jak się Wam udała wycieczka? ; Józiu jako Ci tam na tych feryjach? ; Jak minęły świętaferie? ), planów urlopowych (3%; zob. np.: Jakie macie plany urlopowe? ; Co będziesz porabiał w sobotę i niedzielę? ; Gdzie jedziesz na wczasy? ; Czy wyjeżdżacie jeszcze na wczasy? ), nauki (1,9%; zob.

np.: jak nauka? ; A jak Ci poszedł ten drugi semestr? Czy wszystkie egzaminy pozdawałaś? ; Ale najważniejsze, co ze studiami? ), pracy (1,5%; zob. np.: Jak Ci się pracuje? ; Co u Ciebie nowego w pracy? ; Czy Ty wciąż na tych samych warunkach pracujesz? ) oraz mieszkania (1,1%; zob. np.: Czy Ewa zadowolona z mieszkania w Poznaniu

[…]? ; Elu, jak z tym mieszkaniem czy się jusz przeprowadzacie […]? ; Jak się mieszka na nowym mieszkaniu? ). Pozostałe 8,1% pytań szczegółowych występuje w pojedynczych tekstach, zob. np.: Jak Ci się wiedzie po koloniach? ; Jaką miałeś podróż? ; Czy otrzymaliście po
życzkę na budowę? ; Czy często widujecie wnuki? ; Czy Pana książka została już wydana? ; Czy czasem masz trochę czasu dla dzieci […]? .

Kolejna grupa obejmuje pytania dotyczące kontaktu między ko-
respondentami (20,4%). Najczęściej dotyczą one otrzymania listu
bądź przesyłki przez odbiorców (4,8%), zob. np.: Czy otrzymaliście
list od nas? ; Czy doszła pocztówka do pracy? ; Dostałaś nasze Karty dialogu bezpośredniego w przypadku listu trudno określić, w jakim stopniu pytanie służy wyłącznie do nawiązania kontaktu, w jakim zaś nadawcy rzeczywiście zależy na uzyskaniu jakiejś informacji. Pytanie ogólne oraz udzielona na nie odpowiedź
zmniejszają dystans między korespondentami, ponieważ zdobywają oni większą wiedzę o partnerze dialogu — zob. E. Książek, Tekst…, s. 63–64.

63 Na podstawie analizy listów rosyjskich pisarzy XIX i XX wieku Książek stwierdza, że pytania o zdrowie i samopoczucie odbiorcy kierowane są zwykle do osób bliskich nadawcy, gdyż dotyczą prywatnej sfery życia adresata — zob. E. Książek, Tekst…, s. 65. Również Marcjanik zauważa, że pytanie o zdrowie jest charakterystyczne dla komunikacji zaprzyjaźnionych partnerów. Dopuszczalne jest także jego zadanie przez osobę starszą osobie młodszej, lecz nie odwrotnie, gdyż takie działanie uznawane jest za przejaw braku taktu — zob. M. Marcjanik, Słownik…, s. 92.

64 Pytania szczegółowe często umieszczane są w końcowej części listu i mogą stanowić wprowadzenie do kolejnego dialogu — zob. E. Książek, Tekst…, s. 66.

260

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

od Saswitz i Sztetin? ; Czy „briefry” dotarły szczęśliwie do Poznania? . Stosunkowo często zadawane są również pytania o przyczyny braku kontaktu ze strony odbiorców (4,4%; zob. np.: Czemu nic nie
piszesz? ; Dlaczego nic nie piszesz? ; Czemu do mnie nie piszesz? ; Dlaczego nie dajesz o sobie znaku życia? ; Barbara dlaczego nie dajesz o sobie znaku życia? ) oraz pytania odnoszące się do spotkań z ad-resatami (4,1%; zob. np.: Czy przyjedziesz do Wrocławia? ; Kiedy Pani przyjeżdża? ; Kiedy Cię zobaczymy? ). Mniej liczną grupę stanowią pytania o okoliczności, które sprawiły, że odbiorca nie odwie-
dził nadawcy (1,5%; zob. np.: Dlaczego nie przyjechałaś? ; Czemu nie przyjechałeś do Środy? ; Dlaczego łobuzie do mnie nie przyjechałeś? ) oraz pytania, których przedmiotem jest pamięć o nadawcy i wspólne
wspomnienia partnerów interakcji (1,1%; zob. np.: Czy mnie jeszcze
pamiętasz? ; Pamiętasz jak wyobrażałyśmy sobie jak to będzie gdy będziemy przyjeżdżały mężate, dzieciate, jak śmiałyśmy się z tych
wszystkich za i nieobrączkowanych par? ; Pamiętasz tą Dolinę jak zeszliśmy z Sarniej Skałki? ). Pytania o innej tematyce aniżeli wskaza-na powyżej występują w analizowanym materiale incydentalnie, zob.

np.: Arek widokówka ta zastanie cię w domu? ; Kiedy będziesz miał
wolną niedzielę, lub choć popołudnie? .

Rzadziej spotyka się pytania o sytuację osób niebędących uczestni-
kami korespondencji (10%). W wielu wypadkach mają one charakter
ogólny (4,1%; zob. np.: Jak nasz Robert? ; Co u Zbysia? ; Jak Piotrek? ; Co robi Małgosia? ), część zaś dotyczy kontaktu ze strony osób trzecich (0,7%; zob.: Czy Leszek napisał? ; Czy moja znajoma skontaktowała się z Tobą? ). Większość pytań zaliczonych do tej grupy (5,8%) odnosi się jednak do szczegółowych aspektów życia osób, o których
mowa w ich treści, zob. np.: Czy Łukasz wrócił? ; Jak się Beatka uczy, czy Dorotka jest zdrowa? ; Jak tam samochód ANI? ; Czy tatuś wziął
zastrzyki? ; Czy Krzysio cieszył się paczuszki? . Pytania szczegółowe realizują normę polskiej grzeczności mówiącą o okazywaniu zainteresowania partnerem i kwestiami, które są dla niego ważne, w tym
przypadku — jego bliskimi (zob. dalej).

Okazjonalnie zaobserwować można pytania dotyczące przysług,
jakie nadawcy mogą lub chcą wyświadczyć odbiorcom (1,1%), zob.: Co
by Pan Potrzebował? ; Czy potrzebne jeszcze flanelowe p.? ; Chcesz żeby Ci coś kupić? . Dostrzeżono ponadto jedno pytanie o opinię na temat marki aparatów (0,4%), zob.: Czy aparaty „CAMERA” ros.

są dobre? . Niewielką liczbę pytań właściwych, dotyczących realnych działań, należy złożyć na karb prymarnie grzecznościowego charakte-261

DANIEL DZIENISIEWICZ
ru pytań umieszczanych w treści listów, który stanowi pochodną ety-
kietalnej natury samej pocztówki, będącej znakiem więzi i pamięci.

5.2. PRZEDMIOT ROSYJSKOJĘZYCZNYCH AKTÓW PYTANIA

Pytania stosowane w listach napisanych w języku rosyjskim również
podzielono na pięć kategorii:

1) pytania dotyczące wydarzeń w życiu odbiorcy (62,9%);

2) pytania dotyczące kontaktu między korespondentami (22,8%);

3) pytania o osoby trzecie (13,2%);

4) pytania dotyczące przysług (0,6%);

5) pytania retoryczne (0,6%).

Podobnie jak ma to miejsce w przypadku tekstów napisanych w ję-
zyku polskim, zawartość kategorii 1) (62,9%) można podzielić na py-
tania ogólne (52,1%) i szczegółowe, które odnoszą się do konkretnych
aspektów życia odbiorców (10,8%). Z reguły są to pytania o uzupeł-
nienie, jednak spotykane są także nieliczne pytania o rozstrzygnię-
cie. Analogicznie do polskojęzycznego materiału tekstowego pytania
o charakterze ogólnym najczęściej odnoszą się do szeroko rozumianej
sytuacji życiowej odbiorców (19,2%), zob. np.: Как вы поживаете? ; Как вы живете? ; Как жизнь? ; Как течет Ваша жизнь […]? . Na drugim miejscu plasują się pytania o zdrowie (15,6%), zob. np.: Как
здоровье; Как твое здоровье? ; Как здоровье после операции? ; Как Ваше здоровье? ; Как вы, здоровы? ; Как Вы, здоровы ли? .

Nieco rzadziej stosowane są pytania utworzone za pomocą wyrażenia

Что нового? 65 (9%; zob. np.: Что нового у тебя? ; Как жизнь?

Что нового? ; Что нового у Вас […]? ) oraz Как вы? / Как дела? itp.

(6,6%), zob. np.: Как вы? ; Как дела у тебя? ; Ну, и как ты там? ; А как у Вас в Удмуртии? ; Как у вас дела? . Okazjonalnie spotyka się pytania o samopoczucie (1,2%;, zob.: Как Ваше самочувствие? ; Как вы себя чувствуете? ) i aktualne zajęcia adresatów (0,6%; zob.: Чем занимаетесь? ). Pytania szczegółowe wykorzystywane są incydentalnie i dotyczą np. choinki (zob.: Есть ли у Вас елочка? ), parapetówki (zob.: Как с домом, когда будете праздновать
новоселье? ), przygotowań do egzaminów (zob.: Готовитесь ли
к экзаменам? ) czy wrażeń z podróży (zob.: Какое впечатление от
поездки? ).

65 Tak jak w przypadku tekstów napisanych w języku polskim, użycie formy przymiotnika нового sugeruje, że wieści dotyczące odbiorcy będą pozytywne.

262

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

Kolejna grupa obejmuje pytania o kontakt między korespon-
dentami (22,8%). Tematem pytań zaliczonych do tej kategorii najczęściej są przyczyny braku kontaktu ze strony odbiorców (7,2%; zob. np.: Почему не пишешь? ; Что с вами случилось? Почему
молчите? ; Лариса почему ты никогда мне не написала? ; Что
ничего не пишешь? ; Что же вы редко мне пишете? ) oraz przy-jazdu adresatów66 (6,6%; zob. np.: Когда приедете? ; Когдаже вы
навестите московских друзей? ; Когда собираетесь приехать? ; Что же ты к нам не приезжаешь? ). Niekiedy spotyka się także pytania o kod pocztowy adresatów (1,8%; zob. np.: что нового
и какой ваш индекс? ). Pytania o innej tematyce zadawane są incydentalnie — należą do nich m.in. pytania dotyczące przesyłki (zob.:

посылали посылочку наверное получили? ) czy nieobecności na wystawie (zob.: Почему вы не были на выставке в Петр. креп.

и других местах, где отмечалась годовщина? ). Tak jak ma to miejsce w przypadku analogicznej grupy pytań zaobserwowanej w listach pisanych w języku polskim, rosyjskie pytania o kontakt wyra-
żają dążenie do usprawnienia kontaktu i zminimalizowania przerw
w korespondencji.

Na trzecim miejscu sytuują się pytania o osoby trzecie (13,2%).

W większości przypadków dotyczą one szeroko rozumianej aktual-
nej sytuacji krewnych odbiorcy (10,2%), zob. np.: Как Лерочка? ; Как поживают ваши детки? ; Как дела у Оли, у Алеши? ; как

Анютка? ; Как Машенька и потомство? Как Гриня? . Niekiedy odnoszą się jednak do takich tematów, jak postępy w nauce (1,8%;
zob.: Как учиться Лена? ; Как учится Петя? ; Как учится

Юрчик? ) oraz ogólny rozwój dzieci i wnuków (1,2%; zob.: Как

Шурочка растет? ; Как растет внучка? ). Podobnie jak w tekstach pisanych języku polskim, pytania o osoby nieuczestniczące
w korespondencji mają charakter grzecznościowy i są przejawem za-
interesowania i troski o rodzinę odbiorcy.

Najmniej liczne kategorie tworzą pytania o przysługi (0,6%; zob.:

Как твоя материальная жизнь? Может быть мне чем тебе
помочь по силу конечно возможности? ) i pytania retoryczne (0,6%; zob.: И не пора ли вам готовиться в деды и бабы? ). Fakt, że te dwa typy pytań rzadko występują w badanym materiale, dowodzi konwencjonalnej i etykietalnej natury pytań (i szerzej: całej treści listów) umieszczanych na kartkach pocztowych.

66 Pytania odniesione do tej kategorii mogą być równolegle rozpatrywane jako pośrednie akty zaproszeń, w zależności od intencji nadawcy.

263

DANIEL DZIENISIEWICZ

Porównanie tematyki polsko i rosyjskojęzycznych aktów pytania
prowadzi do wniosku o licznych podobieństwach ujawniających się
w ich treści. Zarówno w polsko, jak i w rosyjskojęzycznych tekstach
dominują bowiem konwencjonalne pytania grzecznościowe dotyczą-
ce wydarzeń w życiu odbiorcy, które stanowią ok. 60–70% wszystkich
pytań. Zbliżony udział cechuje pytania o kontakt (ok. 20%) oraz oso-
by niebędące bezpośredni uczestnikami wymiany korespondencyjnej

(ok. 10%). Bardzo rzadko natomiast zadawane są pytania o przysłu-
gi i pytania retoryczne. Najprawdopodobniej zjawisko to wiąże się z prymarnie grzecznościowym, fatycznym charakterem wiadomości
pocztówkowych, które powszechnie postrzegane są jako sygnał pa-
mięci i łączności z bliskimi osobami.

6. WNIOSKI

Powyższe rozważania pozwoliły na sformułowanie wniosków dotyczą-
cych kilku aspektów pytań występujących w tekstach przesyłanych na
kartach pocztowych, takich jak ich lokalizacja, akty mowy towarzyszące
aktom pytań, tematyka i pełnione przez nie funkcje. Badanie wykaza-
ło, że najczęściej stosowanym typem pytań w tekstach pocztówkowych
są pytania o uzupełnienie, rzadziej natomiast wykorzystuje się pytania
o rozstrzygnięcie. Z reguły w materiale zaobserwować można pytania
grzecznościowe, które służą do nawiązania i podtrzymania kontaktu,
podczas gdy pytania mające na celu uzyskanie realnej informacji i py-
tania dotyczące przysług wykorzystywane są sporadycznie.

W tekstach pisanych w obu językach akty pytania umieszczane są
z reguły w pozycji centralnej i końcowej wiadomości. Rozpoczynanie listów od pytań stanowi rzadką praktykę Polaków, w rosyjskich
listach nie odnotowano zaś ani jednego takiego przypadku. Spostrze-
żenia te świadczą o zbliżonych wzorcach tekstów przekazywanych na
pocztówkach w porównywanych językach. Duże podobieństwo cechu-
je także pre i postpozycyjny kontekst aktów pytania, który obejmuje
głównie inne akty pytania, formuły prośby oraz wypowiedzi mówiące
o wydarzeniach z życia nadawcy.

Ustalono ponadto, że rozpatrywane pytania pełnią głównie funk-
cję grzecznościową i stanowią część interakcyjnego rytuału, są elementem specyficznej grzecznościowej gry67. W tym kontekście warto

67 Pytania w korespondencji prowadzonej na pocztówkach mają charakter skonwencjo nalizowany, który jest typowy dla aktów grzecznościowych prezentujących 264

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

omówić związek pytań stosowanych w tekstach pocztówkowych z zasa-
dami polskiej i rosyjskiej grzeczności językowej. Sama obecność pytań,
także tych szablonowych, odpowiada polskiej normie grzecznościowej
mówiącej o okazywaniu zainteresowania sprawami, które są istotne dla partnera, i szczegółowej zasadzie składania dowodów pamięci68.

Z kolei ogląd rosyjskojęzycznych tekstów pod kątem ich zgodności z regułami rosyjskiej etykiety językowej pozwala wskazać na odpo-wiedniość między zadawaniem pytań a zasadą uczynności i uwagi (ros.

услужливость и внимательность), sprowadzającą się do przeja-
wiania zainteresowania partnerem oraz chęci udzielenia mu pomocy69.

Poza wypełnianiem czysto etykietalnej funkcji pytania manifestu-
ją także więź fatyczną między korespondentami i prowokują odbior-
ców do udzielenia odpowiedzi, w pewnym sensie inicjując dialog —
równolegle realizują zatem funkcję impresywną. Spostrzeżenie to
koresponduje z podstawowymi funkcjami pytań w listach tradycyj-
nych, które — zdaniem Książek70 — demonstrują związek fatyczny
między partnerami i pobudzają adresata do reakcji na list, powodu-
jąc jego (listu) „nieustanną oscylację między monologiem a dialocharakterystyczny dla określonej wspólnoty model uprzejmości — zob. K. Ożóg, Współczesna polska grzeczność językowa a postmodernizm, „Studia Linguistica”

2014, nr 9, s. 50. Stanisław Grabias uznaje formuły grzecznościowe za szablonowe teksty, które przyczyniają się do uporządkowania kontaktu — zob. S. Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1994, s. 242.

Pytania dowodzą zatem zażyłości między partnerami, co niejako powiela intencję całej kartki pocztowej, która stanowi pewien rytuał fatyczny (powyższe obserwacje zawarto także w pracy D. Dzienisiewicz, Struktura i funkcje komunikacyjne postscriptum w polskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych, „Poradnik Językowy” 2023, nr 9).

68 Zob. M. Marcjanik, Proces przewartościowywania polskiej grzeczności językowej, w: G. Szpila (red.), Język trzeciego tysiąclecia II: Nowe oblicza komunikacji we współczesnej polszczyźnie, Krakowskie Towarzystwo Popularyzowania Wiedzy o Komunikacji Językowej „Tertium”, Kraków 2002, s. 391–396; por. tejże, Etykieta językowa, w: J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2001, s. 281–291. Więcej informacji o zasadach polskiej grzeczności językowej zob. również w pracach: K. Ożóg, Polszczyzna przełomu XX I XXI wieku: wybrane zagadnienia, Wydawnictwo „Otwarty Rozdział”, Rzeszów 2001; A. Żurek, Teorie grzeczności językowej, „Kształcenie Językowe” 2008, nr 7 (17), s. 33–43.

69 Zob. K. Sikora, Grzeczność językowa wsi. Część I: system adresatywny, Wydawnictwo UJ, Kraków 2010, s. 18–19; T.B. Крылова, Наивноязыковые
представления о вежливости и обслуживающая их лексика, w: Ю.Д. Апресян

(ред.), Языковая картина мира и системная лексикография, Языки
славянских культур, Москва 2006, s. 321–322.

70 E. Książek, Tekst…, s. 67.

265

DANIEL DZIENISIEWICZ
giem”71. Warto w tym miejscu jeszcze raz podkreślić konwersacyjny
charakter pytań, mający na celu zainicjowanie dialogu. W tym kon-
tekście można zauważyć za Aleksym Awdiejewem, że pytania stano-
wią pierwszy element pary przylegającej, tj. podstawowej jednostki
strategii konwersacyjnej składającej się z dwóch komponentów:

bodźca i reakcji na bodziec72. W szerszym ujęciu można skonstato-
wać, że dialogowy charakter pytań jest jednym z elementów wspól-
nych (m.in. obok podziękowań, przeproszeń, zaproszeń, próśb i in.)

korespondencji pocztówkowej i listów tradycyjnych, w których funda-
mentalną rolę odgrywają akty fatyczne usprawniające komunikację73.

Na zakończenie nie sposób nie wspomnieć również o omówionych
wcześniej pytaniach pozornych, które mogą realizować illokucję wy-
rzutu bądź oburzenia z powodu braku kontaktu ze strony adresatów.

Wprawdzie ich treść w sposób znaczący różni się od treści pytań wła-
ściwych, jednak podobnie jak one wyraża ona chęć wpłynięcia na od-
biorców wiadomości.

BIBLIOGRAFIA

Awdiejew, Aleksy. Gramatyka interakcji werbalnej. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2004.

Awdiejew, Aleksy. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1987.

Bobran, Marian. Semantyka trybu składniowego języka polskiego i rosyjskiego.

Rzeszów, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1996.

Boniecka, Barbara. “O pojęciu modalności.” Język Polski, 1976, no. 56: 99–110.

Boniecka, Barbara. “Podstawowe typy struktur pytajnych polszczyzny mówionej.”

Studia nad składnią polszczyzny mówionej. Skubalanka, Teresa (ed.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978: 147–157.

Boniecka, Barbara. Struktura i funkcje pytań w języku polskim. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2000.

Bula, Danuta, Nawacka, Joanna. “Próba klasyfikacji aktów mowy.” Socjolingwistyka, 1983, no. 5: 31–46.

Danielewiczowa, Magdalena. “Zdania pytajne o funkcji ekspresywnej.” Język a Kultura, t. 4. Bartmiński, Jerzy, Grzegorczykowa, Renata (ed.). Wrocław: Wiedza o Kulturze, 1991: 159–168.

71 Tamże.

72 A. Awdiejew, Gramatyka interakcji werbalnej, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 68. Por. D. Dzienisiewicz, Struktura i funkcje komunikacyjne postscriptum…

73 Zob. K. Sicińska, Wierność, powinność, uniżoność i inne kategorie grzeczności językowej w finalnych formułach epistolarnych XVIII wieku, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 2020, nr 27 (1), s. 164. Powyższe informacje por. także w artykule D. Dzienisiewicz, Akty podziękowania…, s. 63.

266

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

Dyrtyy, Aleksandr Timofeyevich. “Funktsional’nosemanticheskoye pole voprositel’nosti (Metodologicheskiy·aspekt).” Mir nauki, kul’tury, obrazovaniya, 2014, no. 6: 391–393 [Дыртый, Александр Тимофеевич. “Функционально
семантическое поле вопросительности (Методологический аспект).” Мир
науки, культуры, образования, 2014, no. 6: 391–393].

Dzienisiewicz, Daniel. “Akty podziękowania w treści polsko i rosyjskojęzycznych wiadomości przesyłanych na kartach pocztowych.” Studia Rossica Gedanensia, 2021, no. 8: 47–65.

Dzienisiewicz, Daniel. “Akty przeproszenia w polsko i rosyjskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych.” Półrocznik Językoznawczy Tertium, 2022, no. 7 (2): 34–59 .

Dzienisiewicz, Daniel. “Akty zaproszeń w polsko i rosyjskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych.” Przegląd Rusycystyczny, 2022, no. 4

(180): 260–282.

Dzienisiewicz, Daniel. “Błędy (orto)graficzne w rosyjskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych.” Studia Rossica Posnaniensia, 2019, no.

44: 349–363.

Dzienisiewicz, Daniel. “Czy zdrowie, szczęście i pomyślność stanowią podstawowe składniki formuł życzeń ‘bez względu na okazję’?.” Wokół pewnego cytatu. Wojan, Katar’yna (ed.). Warszawa: BEL Studio, 2020: 87–98.

Dzienisiewicz, Daniel. “Struktura i funkcje komunikacyjne postscriptum w polskojęzycznych wiadomościach przesyłanych na kartach pocztowych.” Poradnik Językowy, 2022, no. 9: 28–47.

Dzienisiewicz, Daniel. Językowy obraz wartości w polsko i rosyjskojęzycznych aktach życzeń przesyłanych na kartach pocztowych (niepublikowana rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. UAM dr. hab. Piotra Nowaka). Poznań: Wydział Neofilologii UAM, 2021.

Gołąb, Zbigniew, Heinz, Adam, Polański, Kazimierz. Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: PWN, 1970.

Grabias, Stanisław. Język w zachowaniach społecznych. Lublin, Wydawnictwo UMCS, 1994.

Grzegorczykowa, Renata. Wprowadzenie do semantyki językoznawczej. Warszawa: PWN, 1990.

Hofstede, Geert, and Hofstede, Gert Jan. Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2007.

Jespersen, Otto. The Philosophy of Grammar. London: Allen and Unwin, 1948.

Jodłowski, Stanisław. Podstawy polskiej składni. Warszawa: PWN, 1976.

Kałkowska, Anna. Struktura składniowa listu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982.

Khartsiarek, Andzhey. “Vezhlivost’ i faticheskoye obshcheniye v russkom i pol’skom yazykakh.” Problemy nauczania języka rosyjskiego i kultury Rosji u progu XXI wieku. Jankowski, Andrzej, Luciński, Kazimierz (eds). Kielce: Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego, 1999: 161–171 [Харциарек, Анджей.

“Вежливость и фатическое общение в русском и польском языках.”.

Koj, Leon. “Analiza pytań. I. Problem terminów pierwotnych logiki pytań.” Studia Semiotyczne, 1971, no. 2: 99–113.

Kozhukhova, Irina Vladimirovna. “Klassifikatsiya kosvennykh rechevykh aktov, vyrazhennykh v voprositel’noy forme (na materiale angliyskogo yazyka).” V estnik Chelyabinskogo gosudarstvennogo universiteta, 2009, no. 43 (181): 31–34

267

DANIEL DZIENISIEWICZ

[Кожухова, Ирина Владимировна. “Классификация косвенных речевых
актов, выраженных в вопросительной форме (на материале английского
языка).” Вестник Челябинского государственного университета, 2009, no. 43 (181): 31–34].

Krylova, Tat’yana Vladimirovna. “Naivnoyazykovyye predstavleniya o vezhlivo-sti i obsluzhivayushchaya ikh leksika.” Yazykovaya kartina mira i sistemnaya leksikografiya. Apresyan, Yuriy Derenikovich (ed.). Moskva: Yazyki slavyanskikh kul’tur, 2006: 241–402 [Крылова, Татьяна Владимировна.

“Наивноязыковые представления о вежливости и обслуживающая
их лексика.” Языковая картина мира и системная лексикография.

Апресян, Юрий Дереникович (ред.). Москва: Языки славянских культур,

2006: 241–402].

Książek, Elżbieta. Tekst epistolarny w świetle etykiety językowej. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2008.

L’vova, Ol’ga Vasil’yevna. “Funktsional’nosemanticheskoye pole voprositel’nosti v nemetskom yazyke.” Gumanitarnyye nauki, 2012, no. 4: 74–79 [Львова, Ольга Васильевна. “Функциональносемантическое поле вопросительности
в немецком языке.” Гуманитарные науки, 2012, no. 4: 74–79].

Marcjanik, Małgorzata. “Etykieta językowa.” Współczesny język polski. Bartmiński, Jerzy (ed.). Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2001: 281–291.

Marcjanik, Małgorzata. “Proces przewartościowywania polskiej grzeczności językowej.” Język trzeciego tysiąclecia II: Nowe oblicza komunikacji we współczesnej polszczyźnie. Szpila, Grzegorz (ed.). Kraków: Krakowskie Towarzystwo Popularyzowania Wiedzy o Komunikacji Językowej „Tertium”, 2002: 391–396.

Marcjanik, Małgorzata. Polska grzeczność językowa. Kielce: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego, 2000.

Marcjanik, Małgorzata. Słownik językowego savoirvivre’u. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015.

Mostovaya, Lidiya Aleksandrovna. “Ritoricheskiy vopros v gruppe kosvennykh rechevykh aktov.” Vestnik RUDN. Seriya: Russkiy i inostrannyye yazyki i metodika ikh prepodavaniya, 2009, no. 4: 39–45 [Мостовая, Лидия Александровна.

“Риторический вопрос в группе косвенных речевых актов.” Вестник РУДН.

Серия: Русский и иностранные языки и методика их преподавания, 2009, no. 4: 39–45].

Ożóg, Kazimierz. “Współczesna polska grzeczność językowa a postmodernizm.”

Studia Linguistica, 2014, no. 9: 49–60.

Ożóg, Kazimierz. Polszczyzna przełomu XX I XXI wieku: wybrane zagadnienia.

Rzeszów: Wydawnictwo „Otwarty Rozdział”, 2001.

Ożóg, Kazimierz. Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa). Warszawa–Kraków: PWN, 1990.

Padučeva, Elena Viktorovna. Wypowiedź i jej odniesienie do rzeczywistości. Transl.

Kozłowska, Zofia. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992.

Peshkovskiy, Aleksandr Matveyevich. Russkiy sintaksis v nauchnom osveshchenii. Moskva: Gosudarstvennoye izdatel’stvo, 1928 [Пешковский, Александр Матвеевич. Русский синтаксис в научном освещении. Москва: Государственное издательство, 1928].

Pisarkowa, Krystyna. Składnia rozmowy telefonicznej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.

268

PYTANIA W TREŚCI POLSKO- I ROSYJSKOJĘZYCZNEJ…

Polański, Kazimierz (ed.). Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Wrocław —

Warszawa — Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999.

Przybyła, Olga. Akty mowy w języku nauczycieli. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004.

Searle, John Rogers. Czynności mowy. Rozważania z filozofii języka. Transl. Chwedeńczuk, Bohdan. Warszawa: Pax, 1987.

Sicińska, Katarzyna. “Wierność, powinność, uniżoność i inne kategorie grzeczności językowej w finalnych formułach epistolarnych XVIII wieku.” Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 2020, no. 27 (1): 163–184.

Sikora, Kazimierz. Grzeczność językowa wsi. Część I: system adresatywny. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2010.

Skwarczyńska, Stefania. Teoria listu. Lwów: Towarzystwo Naukowe, 1937.

Strel’tsov, Aleksey Aleksandrovich. “O tipakh voprositel’nykh predlozheniy.” Vestnik Permskogo natsional’nogo issledovatel’skogo politekhnicheskogo universiteta. Problemy yazykoznaniya i pedagogiki, 2016, no. 3: 38–51 [Стрельцов, Алексей Александрович. “О типах вопросительных предложений.” Вестник

Пермского национального исследовательского политехнического уни вер
ситета. Проблемы языкознания и педагогики, 2016, no. 3: 38–51].

Szpyra, Jolanta. “Dlaczego za i przeciw, a nie przeciw i za — czyli o językowym obrazie świata Polaków, Anglików i Węgrów.” Etnolingwistyka, 1996, no. 8: 57–88.

Świdziński, Marek. “Analiza semiotyczna wypowiedzeń pytajnych we współczesnym języku polskim.” Studia Semiotyczne, 1973, no. 4: 221–249.

Vorob’yova, Yelena Nikolayevna. “Voprositel’noye predlozheniye i kontekst.” Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta imeni N. A. Nekrasova, 2009, no. 15 (1): 49–52 [Воробьёва, Елена Николаевна. “Вопросительное
предложение и контекст.” Вестник Костромского государственного
университета имени Н. А. Некрасова, 2009, no. 15 (1): 49–52].

Warchala, Jacek. “Pragmatyka dialogu potocznego.” Socjolingwistyka, 1991, no. 11: 21–46.

Wąsik, Zdzisław. Typologia strukturalna wypowiedzeń pytajnych. Wrocław: Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, 1979.

Wiertlewski, Stefan. Pytania bez odpowiedzi. Pytania jako pośrednie akty mowy.

Poznań: Sorus, 1995.

Wierzbicka, Anna. “Genry mowy.” Tekst i zdanie. Zbiór studiów. Dobrzyńska, Teresa, and Janus, Elżbiata (eds.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983: 125–137.

Zabielska, Magdalena. “Pytania pozorne we współczesnej polszczyźnie mówionej.”

Prace Filologiczne, 1988, no. 34: 109–117.

Zhinkin, Nikolay Ivanovich. “Vopros i voprositel’noye predlozheniye.” Voprosy yazykoznaniya, 1955, no. 3: 22–34 [Жинкин, Николай Иванович. “Вопрос
и вопросительное предложение.” Вопросы языкознания, 1955, no. 3: 22–34].

Zięba, Anna. Wpływ kultury narodowej na język prasowych tekstów informacyjnych. Poznań: Wydawnictwo Rys, 2012.

Żurek, Anna. “Teorie grzeczności językowej.” Kształcenie Językowe, 2008, no. 7

(17): 33–43.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

DOI 10.31261/pr.15298

ELENA KORIAKOWCEWA

ORCID: https://orcid.org/000000030701-1506

Uniwersytet w Siedlcach

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ

И ЕГО СЛОВООБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ ПОТЕНЦИАЛ

THE KEY ONYM IN RUSSIAN INTERNET DISCOURSE

AND ITS WORDFORMATION POTENTIAL

The article analyzes the derivatives of the onym “Putin,” relevant for the modern Russian Internet discourse, and offers an interpretation of the patterns of word formation and word usage of new expressiveevaluative derivatives formed from this proper noun. The author’s study of the use of the key proper name “Putin” in the nonofficial secondary nomination reveals the intralinguistic and sociocultural features of this process

Keywords: key proper name, expressive word formation, secondary nomination.

Известно, что словообразование, оперируя «морфемным инвен-
тарем языка, выполняет заказ общества на создание необходи-
мых для коммуникации наименований», причем особо значимым
является «[…] использование в словообразовательном процессе
в качестве базовых (производящих) основ наиболее частотных,
социально значимых, так называемых ключевых слов нашего
времени»1. В настоящее время всё большую актуальность приобре-
тает изучение словообразовательного потенциала такого разряда

«ключевых слов», как «ключевые онимы», поскольку образован-
ные от них дериваты, нацеленные на выражение прагматических
интенций словотворцев, стали широко распространённым сред-
ством вербализации политических пристрастий и настроений2.

1 Е. А. Земская, Активные процессы современного словопроизводства //

Е.А. Зем ская (отв. ред.), Русский язык конца ХХ столетия (1985–1995), Языки русской культуры, Москва 2000, с. 90.

2 См., например: Т.И. Стексова, Словотворчество как проявление полити
ческих пристрастий, «Сибирский филологический журнал» 2012, №4, с. 201–207.

270

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

Значительный исследовательский интерес в этой связи вы-
зывает «ключевой оним» Путин, который в качестве произ-
водящей основы используется в российском общественнопо-
литическом и массмедийном дискурсе с начала XXI века3.

Словообразовательный потенциал фамилии президента РФ как
дистинктивного признака именуемого объекта впервые был
системно проанализирован Индирой Нефляшевой, выявив-
шей словообразовательное гнездо с вершиной Путин, вклю-
чающее 39 единиц с онимическими и апеллятивными зонами,
содержащими окказиональные образования, характеризую-
щиеся яркой экспрессивностью, особенно заметной «в такой
заформализованной, этикетной и корректной по выражениям
сфере, как обозначение первого лица государства»4. Подводя
итоги, Нефляшева указала на перспективы дальнейших иссле-
дований: «[…] выявить, насколько жизнеспособность данных
образований связана с ‘объектом’ обозначения, присутствием
самого онима в современном политическом и массмедийном
дискурсе и можно ли им прогнозировать дальнейшую речевую
целесообразность»5.

Цель автора данной статьи состоит в том, чтобы не только
проанализировать и описать неодериваты, созданные в тече-
ние последнего десятилетия на базе онима Путин, актуального
для современной вербальной интернеткоммуникации, но так-
же проинтерпретировать те дополнительные смыслы, которые
в эти новообразования вкладывают лингвокреативные слово
творцы, включая их в определенный прагматический контекст.

Изучение деривационной активности ключевого онима Путин,

3 См.: Н. Б. Гарбовская, Онимные и отонимные новообразования в совре
менных массмедийных текстах. Диссертация кандидата филол. наук.

Майкоп 2006; Ю. Н. Шаталова, Отантропонимические новообразования
в современном русском языке // Р. Ю. Намитокова (отв. редактор), Про
блемы региональной ономастики: Материалы Пятой всеросcийской
научной конференции. Адыгейский государственный университет, Май
коп 2006, с. 223–225; И .А. Нефляшева, Ключевой оним в современном
дискурсе и его словообразовательный потенциал, «Вестник Адыгейского
государственного университета. Серия. 2: Филология и искусствоведение»

2008, вып. 10(38), с. 55–61; Т. И. Стексова, Лингвокреативная деятельность
в сфере политической коммуникации, «Уральский филологический вест
ник» 2012, №2, с. 113–120; Л. Цонева, Имена и люди. Ключевые имена в ме
диа дискурсе, ИВИС, Велико Търново 2017.

4 И. А. Нефляшева, Ключевой оним …, с. 67.

5 Там же, с. 68.

271

ELENA KORIAKOWCEWA
несомненно, имеет научную ценность не само по себе, а лишь
в аспекте общих тенденций развития словообразовательной си-
стемы русского языка. Результаты наблюдений над отонимиче-
скими неодериватами имеют значение также для социологии
языка и этнопсихолингвистики, поскольку неконтролируемая
словотворческая деятельность интернавтов отражает не только их
истинные настроения, но и
сложное, противоречивое состояние общественного сознания в современ-
ной России, обусловленное разрывом между широковещательными обеща-
ниями правящих сил и тем, что представляет собой реальная жизнь мил-
лионов людей6.

В ходе поиска языкового материала нами использовался метод
моделирования потенциально возможных лексем, которые затем
аутентифицировались методом т.н. снежного кома с помощью
поисковой системы Yandex.ru. Авторы неологизмов за редким ис-
ключением анонимны, поскольку отонимические неодериваты
были нами собраны в блогах на подцензурных интернетплат-
формах ДзенЯндекс и ЯндексКью, а также на интернетфору-
мах среди комментариев к статьям на общественнополитические
темы, опубликованным новостным агрегатором ЯндексНовости

(диапазон дат поиска: январь 2012 г. — декабрь 2022 г.).

Среди обнаруженных неологизмов нами выделены четыре
группы частотных неодериватов, образованных от ключевого
онима Путин, в которых отражается повышенная степень эмо-
циональноволевого состояния российского общества и речевая
агрессия его членов. Это отонимические новообразования, на-
зывающие 1) самого президента РФ, 2) его сторонников, 3) про-
тивников, 4) действия и деятельность Путина, его сторонников
и противников.

Особое место среди четырех групп отонимических новооб-
разований занимает группа вторичных номинаций главы госу-
дарства, словообразовательно трансформированная фамилия
которого приобрела дополнительные экспрессивные и смысло-
вые оттенки. В эту группу, наряду с прозвищами Лиллипутин,

Путинюк, Путиненко, Путя, Путька, описанными в работах

6 Ж.Т. Тощенко, Антиномия — новая характеристика общественного со
зна ния в современной России, «Социологические исследования» 2011, №3, с. 65.

272

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

Индиры Нефляшевой и Татьяны Стексовой7, в последние десять
лет вошли пейоративные неодериваты Путинишка, Путиню
га, Путинюх, Путинуха, Путинюшка, Путиняй, Путиня
ка, Путяшка, образованные с помощью негативнооценочных
суффиксов ишк(а), ух(а), юг(а), юх, юшк(а), яй, як(а),
яшк(а) (ср.: воришка, показуха, бандюга, ленюх, свинюшка

‘неряха’, негодяй, забияка, дурашка). Эти отонимические нео
дериваты, отражающие оскорбительнопренебрежительное
либо саркастическиснисходительное отношение словотворцев
к личности и деятельности президента РФ, путём метонимиза-
ции применяются также к его приверженцам, ср.:

Путинишка, перед выборами кинь очередную подачку людям… viewtopic.

php?t=218076 &start= 885&ysclid =lc8ecjizkf245547610 (11.01.2013);

Путинюга — это и есть новичок. Никто из республик СНГ не хочет с ним
объединяться. А дружат с ним только Асад, Мадуро и Хафтар — и никто
больше… pandoraopen.ru›2020–10–10/ nyneshnyayaforma… (01.03.2012);

Путинюги не захотят закрыть эту кормушку на крови. graniruorg. appspot.

com›Politics/Russia/yukos/d… (24.06. 2012); Товарищ Путинюх своих не бросает. vk.com› wall–72718092_5637232

(09.05.2014); Путинюхи уже вовсю повторяют свою уже набившую оско-мину белиберду: нас хотят подставить, нас предвзято судят, кругом одни
враги, желающие смерти России и т.д. и т.п. newsland.com›community/

4765/content /5101041( 15.07.2014); Будет нормально работать парламент — не будет никаких путинух и мед-ведевых. maxpark.com›community/1190/content/798421(08.11.2015);

А Путинюшка приедет 18го? –... А кто ж его знает, у нас пока информация
о приезде Путинюшки нигде не распространялась. https://funeral.forum24.

ru...(03.02.2017);

[…] ликуют путинюшки — в России пришло время палачей и подлецов.

Наконецто! https://graniru.org/Economy/d. 132263.html (07. 08.2017); Сказки дедушки Путиняя! vk.com/wall–12215964_5107?ysclid=lc8azy-
ijye477869742 (02.10.2018);

Путиняка боится импичмента! https://plame.ru› putinyakaboitsyaimpich-
mentayutubne…(10.12. 2017); А что ещё путинякам остаётся? kirovtanin.

livejournal. com›4386153. html (06.11. 2018);

Путяшка продолжает активно пиариться… https://pikabu.ru/story/pu-
tyashka _prodolzhaet _aktivno_piaritsya_77147?ysclid = lc8ctuc48j125551692

(06.11. 2018);

Путиняшка — зачаточная форма путиноида. otvet.mail.ru›ques-
tion/71713343 (06.11. 2018)

7 И.А. Нефляшева, Ключевой оним…; Т. И Стексова, Лингвокреативная де
ятельность в сфере политической коммуникации, «Уральский фило
ло гический вестник» 2012, №2.

273

ELENA KORIAKOWCEWA

Пополнение группы наименований президента РФ пейоратив-
ными неодериватами обусловлено экстралингвистическими
факторами — социокультурным и общественнополитическим.

Так, Владимир Путин, у которого не было иных легитимных
способов остаться руководителем страны после 2024 года, 5 ап
реля 2020 года подписал закон, обнуляющий его президентские
сроки в связи с изменением конституции РФ. Комментируя это
событие, интернетпользователи придумали главе государства
множество прозвищ, содержащих корневую морфему нуль 8.

В комментариях на блогплатформе «LiveJournal/Живой Жур-
нал» нами была обнаружена текстовая реминисценция, в ко-
торой появился отонимический пренебрежительноирониче-
ский контаминант Путинулин, включающий в себя корневую
морфему нуль ( Путин + Нулин), см.: «Продолжая весёлую
ноту, продолжу про нашего сказочного: Вредимир Вредими-
рович Путинулин — неплохо звучит, почти по классику, ‘Граф

Путинулин’!»9

Интересно отметить, что ещё в бытность Владимира Путина
председателем правительства РФ (2008–2012 гг.) в российском
интернетдискурсе функционировало прозвище Путлер — кон-
таминант, состоящий из усеченных основ двух онимов ( Пут[ ин]

+[ Гит] лер), который легко декодировался носителями русского языка как оскорбительное идеологическое сравнение Пути-на с Гитлером. Это ругательное прозвище проанализировано
в статье Татьяны Стексовой, отмечавшей, что «надзорный ор-
ган особенно заинтересовал плакат „ Путлер капут!”, в котором
усматриваются признаки ‘призывов к насилию над премьер
министром Владимиром Путиным’»10. По оценке Приморской
лаборатории судебной экспертизы Министерства юстиции РФ,
прозвище Путлер, имеет «ярко выраженную эмоциональную
оценку личности или деятельности Путина В.В. как представите-
ля государственной власти и носит оскорбительный характер»11.

8 См.: E. Kapela, Инновации в русскоязычном публичном дискурсе (на мате
риале обсуждения важнейших событий 2020–2021 гг. в электронных

СМИ), «Studia Rossica Posnaniensia» 2022, vol. XLVII, №2, c. 131–144, https://
doi.org/10.14746/strp.2022.47.2.9 (21.07.2023).

9 www. liveinternet.ru/users/5426374/post471004776/ (19.06.2020). Cр.: Граф Ну
лин — короткая шуточная поэма, написанная Пушкиным в 1825 году.

10 Т.И. Стексова, Словотворчество как проявление политических пристрас
тий, «Сибирский филологический журнал» 2012, №4, с. 203.

11 См. https://ru.on1.click/tikiindex.php?page=info...(21.07.2022).

274

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

Это ругательное прозвище уже более десяти лет активно
функционирует в интернетдискурсе и в составе лозунга « Пут
лер капут!», и самостоятельно. Так, на интернетплатформе

ЯндексКью в июле 2020 года в ходе дискуссии на тему «Почему

Путина часто сравнивают с Гитлером, даже называя его Пут
лером?» интернетпользователь Т. Бондаренко, назвавшийся

«профессиональным ученым», высказал осторожное предполо-
жение:

Кто первый придумал слово Путлер — вряд ли можно установить, да
и вряд ли это было уникальным изобретением. Такие слова рождаются у
многих… Разумеется, Путин вовсе не Гитлер, но некоторые его черты не
могут вызвать одобрения. www. yandex.ru.q/question/pochemu_putina_chas-
to_sravnivaiut_s_dazhe_e0a72ff0/?ysclid=lce5sjgmkc690625407 (20.07.2020).

На блогплатформе «LiveJournal/Живой Журнал», функциони-
рующей в качестве неподцензурной социальной сети, анонимные
интернетпользователи, употребляя прозвище Путлер, высказы-
ваются о президенте РФ в весьма резкой форме:

Путлер призывает граждан своей страны к гибели. https://putnikpro.

livejournal.com/ 61597.html?ysclid=lc8dpnjo1142450478 (03.05.2022);

Путлер теперь — официально международный преступник и террорист...

https://gorlisgorsky.livejournal.com/950084.html?ysclid=lciaiep4lz21160 2274 (16.05.2022); Сначала кличка Путлер была насмешкой, но затем она всерьёз прирос-ла к этому невзрачному человечку по совокупности его «заслуг». А они
таковы, что нацистский фюрер вправе сказать из преисподней: «Ученик
превзошёл учителя!» https://storm100. livejournal.com/11130654.html?ysclid=lcib47jjf4591454064 (23.07.2022) В период с 2012 по 2022 год на базе прозвища Путлер с помощью
негативнооценочных суффиксов ишк(а), юг(а), як(а), яшк(а) интернавтами были образованы отонимические инвективизмы

Путлеришка, Путлерюга, Путлеряга, Путлеряка, Путлеряш
ка — по аналогии с ранее известными прозвищами Путинишка,

Путинюга, Путиняга, Путиняка, Путиняшка. В эту словоо-бразовательную парадигму вторичного ключевого онима Пут
лер вошел также инвективизм Путлеряйтер ( Путлер + [ гаул]

яйтер), который был создан путем соединения основы онима

Путлер с усеченной производящей основой германизма гауляй
тер ‘руководитель фашистской организации области и самой
области (в гитлеровской Германии и на захваченных ею терри-275

ELENA KORIAKOWCEWA
ториях)’, ср.: « Путлеряйтер РФ — должность, на которую в РФ
поставлен Путлер правительством США». dzen.ru› media/ id/…/
hlopok-vmesto-vzryva… (08.06.2019).

В группу наименований сторонников Владимира Путина ныне
входят более сорока пейоративных отонимических неологизмов.

В 2008–2012 гг. она состояла лишь из семи производных наимено-
ваний: композитов вернопутинец, путинодворец и пяти личных
существительных ( путинец, путинист, путинята, запутинец, пропутинец), образованных суффиксальным и префиксально
суффиксальным способами12. В период с 2012 по 2022 год, на-
ряду с отонимическими семантическими неологизмами пути
нюга, путинюх, путиняка, путяшка, эту группу пополнили
более двадцати пейоративных отонимических неодериватов: пу
тёныш/путинёныш, путинавт, путинер/путионер, путине
раст, путинобот, путиновец, путиноголик, путинодебил, пу
тинозавр, путиноид, путинократия ‘олигархи — ставленники

Путина’, путинокретин, путинолиз, путинолюб, путинолюбец,
путиномолец, путинорос, путинофил, путинюгенд, путиняга,
путотряд (= «Отряд Путина»).

Лингвокреативными интернавтами, критически настроенными
в отношении президента РФ и его сторонников, были использова-
ны такие способы словопроизводства, как суффиксация, суффик-
соидация, композиция и контаминация. Суффиксальным спосо-
бом образованы лишь два пейоративных неодеривата: путёныш

(к усеченной основе Путин присоединен суффикс, обозначаю-
щий детёнышей животных, ср. гадёныш), путиняга (суффикс
яг/а обозначает лиц по признакам или действиям, обычно с от-
тенком презрения). В интернетдискурсе для номинации ум-
ственноограниченных и своекорыстных сторонников Путина,
испытывающих или демонстрирующих сильную психологиче-
скую зависимость от президента РФ, в качестве формантов ста-
ли активно использоваться суффиксоиды — терминоэлементы
и морфемные комплексы, вычлененные из структуры заимство-
ванных слов. Появление гибридных отонимических неодерива-
тов с суффиксоидными терминоэлементами греколатинского
происхождения завр ( путинозавр), кратия ( путинократия),

- навт ( путинавт), оид ( путиноид), раст ( путинераст) и новой англоамериканской морфемы (о)голик — (о)holic ( пути

12 См.: И. А. Нефляшева, Ключевой оним…, с. 55–61; Т. И. Стексова, Лингвокреа
тивная деятельность…, с. 113–120.

276

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

ноголик) обусловлено стремлением компенсировать недостаток
имеющихся в русском языке деривационных морфем с негатив-
нооценочной семантикой13. Необычная комбинаторика интерна-
циональных суффиксоидов греколатинского и английского про-
исхождения, соединяемых с основой ключевого онима Путин,
повышает выразительность, образность и оценочность отоними-
ческих дериватов, ср.:

Путиноголики… и сейчас говорят, что круче РФ — только звезды.

(03.05.2022);

Похоже, путинозавры совсем съехали с катушек и полностью потеряли
страх. https://rurik-l.livejournal.com/2933544.html?ysclid=lcgtafgdsf9 27

676 849 (05.08.2018);

Рогозин лузер и неуч. Только таких берут в путинавты. https://cher-
vonec001. livejournal. com/3846360.html?ysclid=lcjtclcaoq681991003

(05.08.2018); ;

Путин — президент путиноидов. https://prezidentej.livejournal.com/704136.

html?ysclid= lc8 au4qjv7727422854 (14.06.2016); Но кроме умных людей есть совсем путинерасты, которые свято уверены, что рост рождаемости вызван именно Путиным. https://marafonec.livejour-
nal.com/5834511.html (19.08.2017).

Способом сложения основ были созданы пять отонимических
пейоративизмов: путинобот ‘тот, кто подобно компьютерному
боту действует по примитивной программе, заданной режимом

Путина’ ( Путин + о+ бот ), путинолиз ( Путин +о +лиз [ а/
ть], cр. блюдолиз), путинолюб ( Путин +о +люб[ и/ть]), пу
тинолюбец ( Путин +о +люб+ суф. ец), путинофил ( Путин

+о + фил ‘любящий’), — а также три грубых ругательства ( пу
тинодебил, путинокретин, путиноподонок), ср.: это путинобот, как бы не делал режим плохо стране, он будет орать, что
всё нормально. https://putinslil.livejournal.com/3436832.html (05.08.2017); Но […] нет мозгов у сегодняшних путинодебилов. Своих нет, а чужие —
не вставишь! https://graniru.org/Politics/World/Europe/d.235334.html

(15.07.2022);

Именно они (полицейские) и спускают путинокретинов на Навального .ht ml?ysclid=lcjubptgo5917929723 (05.08.2018);

Это такие, как вы, путинолизы зализали до блеска все места у вашего Путина». https://publizist.ru/blogs/108984/23162/?ysclid=lcjkchlsdb718908010; 13 Подробнее об этих интернациональных морфемах см.: E. Koriakowcewa, О словообразовательной гибридизации в эпоху «глобанглизации» (на ма
териале русского и польского языков), «Linguodidactica» 2020, вып. XXIV, с. 99–110.

277

ELENA KORIAKOWCEWA

Потому они и стали путинолизами — чтобы творить всё, что угодно. https://
vk.com/wall87896266 _1033623 ?ysclid= lcjk8mnvp1911861669 (24.08.2015); Всякому путинолюбцу да приснится Путин В.В., нежно держащий спяще-го за руку и ласково склоняющий его к путинофилии. https://doctalovtyz.

livejournal.com/ 1861266. html? ysclid =lcjl8wylei766897745 (25.09.2018);

По призыву партии, правительства, подкупленные путинофилы, по просьбе
пошлых псевдопатриотов, постоянно проговаривают призывы: «Путин! Пу-
тин! Пусть правит пожизненно!» https://stihi.ru/2021/07/26/2858?ysclid=lc-
jkrgy6td663885272 (05.06.2020).

Значительно активнее, чем сложение, используется интернав-
тами контаминация — приём словотворчества, характеризу-
ющийся тем, что «часть одного слова устраняется, т.е. не вхо-
дит в окказионализм, но остается в том фоне, который служит
двойному осмыслению окказионализма»14. Новообразования
контаминанты отличаются высокой степенью экспрессивности,
создают комический или иронический эффект, в игровой форме
выражая негативную социальную оценку. Путем контаминации
были созданы — по аналогии к пионер, комсомолец и богомолец

— такие отонимические неодериваты, как путионер/ путинер

«член детскоюношеской организации ‘Российское движение
школьников’», путиномолец «член молодёжного обществен-
нополитического движения ‘Наши’, созданного администраци-
ей президента РФ; тот, кто молится на Путина» . Появление этих
контаминантов, передающих саркастическое, пренебрежительное
отношение к юным приверженцам президента РФ, обусловлено
экстралингвистическим, общественнополитическим фактором:

в октябре 2015 года Владимир Путин подписал указ о создании Об-
щероссийской детскоюношеской организации «Российское дви-
жение школьников», вызвавший неоднозначную реакцию у рос-
сиян. Ср. отзывы пользователей неподцензурной блогплатформы

«LiveJournal/ Живой Журнал»:

Я так понимаю, скоро начнут, если уже не начали, конспектировать ра-боты Путина. В школах появятся путинята, путинеры, путиномольцы.

https://bellmess.livejournal.com / 621284. html (14.11.2015); При социализме
были пионеры — юные коммунисты. При капитализме будут путионеры —
юные карьеристы https://rusloh.livejournal.com/ 524811. html (12.11.2015);

«Наши» путиномольцы — неокомсомольцы РФ. ... (10.12.2015)

14 Е.А. Земская, Словообразование как деятельность, Наука, Москва 1992, с. 191.

278

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

Молодёжную организацию «Наши» и ей подобные т.н. про-
путинские общественнополитические движения интернавты
обозначили отонимическими контаминантами путинюгенд,
путлерюгенд, содержащими оскорбительное аллюзивное срав-
нение идеологического характера (ср. Гитлерюгенд):

Получило широкое распространение обобщающее народное название мо-
лодёжных проправительственных организаций — путлерюгенд, путиню
генд. https://noliquid. livejournal. com/ 53674.html (14.11.2015); Комуто может показаться, что путинюгенд — это слишком жестко. Но надо понимать, что именно усилиями лично Путина и растились вот такие вот манкурты.

https://norgnorg. livejournal.com/353337.html (10.12.2014).

Название общественнополитической неформальной организа-
ции «Отряды Путина», состоящей из фанатичных привержен-
цев президента РФ ( в основном — людей пенсионного возраста),
критически мыслящие интернавты подвергли трансформации

(«Отряды Путлера»), компрессии и контаминированию, созда-
вая шутливоиронические дериваты путотряд, путлеротряд, ср.:

Америка трещит по швам опять. « Отряды Путлера» раскрыли правду

(14.11.2015);

За тобой уже выехал путотряд. https://vk.com/wall–67991642_3422 345?y
sclid= lcew4 uxj 3f2436 40439 (13.11.2016);

Ты адресом ошибся, твоё место у бабушек путлеротрядов. https://m.ok.ru/
group/51953561305160/topic/69057410850888?ysclid=lcxzs5dc95856703489

(24.12.2015).

На базе вторичного ключевого онима Путлер интернетполь-
зователями были созданы четырнадцать пейоративных неоде-
риватов, обозначающих приверженцев президента РФ. Двенад-
цать из них были образованы по аналогии с наименованиями
сторонников Путина путем суффиксации, суффиксоидации
и контаминации, ср.: путлераст/путираст, путлеробот/
путинобот, путлерёныш/путинёныш, путлеровец/пути
новец, путлерозавр/ путинозавр, путлероид/путиноид, пут
лерократия ‘олигархи — ставленники Путлера’/ путинокра
тия ‘олигархи — ставленники Путина’, путлерос/путинорос, путлерюга/путинюга, путлерюгенд/путинюгенд, путлеря
та/ путинята. Два отонимических неодеривата образованы
префиксальносуффиксальным способом — также по аналогии

279

ELENA KORIAKOWCEWA
с наименованиями сторонников Путина: запутлерец/запути
нец, пропутлерец/пропутинец.

Группа отонимических неодериватов — наименований поли-
тических противников президента РФ весьма немногочисленна:

с помощью поисковой системы Yandex.ru нам удалось обнару-
жить лишь три новых производных личных существительных:

антипутинист, путиноненавистник, путинофоб (ср. анти
путинец, путинист — 2008 г.):

Патриоты антипутинисты понимают, что шансов на власть после Путина
у них нет». https://generalivanov1.livejournal.com/45258.html (14.10.2016);

Путинофобы категорически отказываются признавать за Путиным хоть
какуюто пользу для России, считают его Абсолютным Злом. https://az118.

livejournal.com/ 375767.html (02.04.2015); Путиноненавистники потеряли уже всякое чувство меры в своих обли-чениях, по большей части откровенно безумных и дилетантских. https://
malchishorg.livejournal. com/ 71757.html (02.04.2015).

В течение последних десяти лет восьмью неодериватами попол-
нилась группа абстрактных существительных, обозначающих
деятельность Путина, а также действия его сторонников и про-
тивников, в которую Нефляшевой и Стексовой были включены
четыре nomina actionis, образованные до 2012 года: путиниза
ция, путинг/антипутинг, запутинг ( митинг за Путина —
контаминация предлога и междусловного наложения). После

2012 года в эту группу вошли пейоративные отонимические nomina actionis и nomina abstracta путиниада ‘многолетнее правление Путина’, путиниана ‘формирование культа личности

Путина в пропагандистских СМИ’, путинобесие ‘патологиче-
ское пристрастие к Путину, подобное бесовскому наваждению’,
путиноидиотизм ‘идиотизм, вызванный патологическим при-
страстием к Путину’, путинократия ‘власть, правление прези-
дента Путина’, путиномания ‘маниакальная любовь к Путину’,
путинопатия ‘психопатоподобное состояние, вызванное лич-
ностью и деятельностью Путина’, путинофрения ‘шизоидное
состояние, вызванное личностью и деятельностью Путина’. Нео
дериваты, образованные с помощью метафоризированных ме-
дикобиологических терминоэлементов греколатинского про-
исхождения мания, патия, френия 15, выражают негативное, 15 См.: E. Koriakowcewa, О гибридном словосложении в русском языке в эпоху
глобализации, «Studia Rossica Posnaniensia» 2022, вып. XLVII, № 2, с. 122–123.

280

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

ироническипренебрежительное отношение к президенту РФ
и его сторонникам, обозначая психопатоподобное состояние не-
которой части российского общества, ср.:

А есть больные путиноманией? Диагноз — телевизор пересмотрели.

(02.04.2015);

Путивизор не только стимулирует путинофрению, путиноманию, пути
нопатию и путиноидиотизм, но ещё и поддерживает течение болезни
в весьма активной форме бесконечно длительное время! https://vk.com/
wall–135366855_733159? ysclid=lczfv0fnp 5465002790 (21.04.2017); Они больны новой страшной болезнью « путиноидиотизм», и всё, что не
совпадает с «генеральной линией партии», для них это «бред, оплаченный
долларами». https://olegpanfilov2. livejournal.com/126977.html?ysclid=lczful 14z747677711(21.04.2017);

Путиниада закончится печальным финишем не только для ее участников.

Все больше и больше вменяемых, мыслящих людей в России убеждаются
в том, что никакого антикризисного плана у путинского правительства нет.

А есть банальная свара за бюджетные средства, вернее за то, что ещё осталось. (20.09.2018);

Путинобесие в сочетании с народным православием и дешевым оккуль-тизмом — страшная сила, прямтаки смерть мозга. (20.01.2019);

Очевидно, вспомнил о соблюдении хотя бы иллюзии демократии. На
деле же в нашей стране и при президенте Медведеве продолжалась пу
тинократия. https://proza.ru/2012/03/26/1299?ysclid=lcb5qe6fq77308181

(27.08.2019).

Подводя итоги исследования, отметим, что в образовании пей-
оративных неодериватов на базе ключевого онима Путин, их
функционировании в интернетдискурсе, где нет ограничений
по отношению к теме общения и качеству языковых средств, от-
ражаются тенденции к экспрессивизации публичной речевой
коммуникации, её интернационализации (активное использо-
вание иноязычных структурных единиц) и интеллектуализации

(апелляция к ассоциациям и фоновым знаниям).

Проведенный нами анализ отонимических неодериватов под-
тверждает результаты наблюдений Стексовой, писавшей в 2012
году о том, что приверженцы президента РФ реже занимаются
словотворчеством — оно «более частотно в рядах оппонентов дей-
ствующей власти, которые более ярко выражают свое негативное
отношение»16. Без сомнений, словообразовательный потенциал
ключевого онима российского интернетдискурса социально де-

16 Т. И. Стексова, Словотворчество как проявление политических пристра
стий…, с. 206.

281

ELENA KORIAKOWCEWA
терминирован, поскольку его высокая деривационная активность
обусловлена экстралингвистическими факторами: более двадца-
ти лет Владимир Путин, «[…] имея статус ‘национального лидера’,
в определенном смысле выполняет роль самодержавного монар-
ха, при её формальном отсутствии»17, что вызывает протест, язы-
ковым воплощением которого являются пейоративные отоними-
ческие дериваты–«путинизмы».

Сопоставляя выводы, сделанные Нефляшевой в 2008 году,
с результатами проведенного нами исследования, в заключение
подчеркнем: анализ неологизмов, зафиксированных в интер-
нетдискурсе в период с 2012 по 2022 год, показал, что ключевой
оним Путин не только сохранил «речевую целесообразность» —
он породил новые словообразовательные парадигмы, став мощ-
ным стимулом для речемыслительного поиска новых средств
эмотивной номинации. Значительное увеличение количества
этических пейоративизмов активного неуважения, производных
от онима Путин, широкий спектр их словообразовательного ва-
рьирования, а также частота употребления в интернетдискурсе
свидетельствуют о нарастающей социальной напряжённости в со-
временном российском обществе, способствующей пополнению
реестра оценочных аффиксов и формированию новых эмоцио-
нальноэкспрессивных деривационных моделей. Образование
по этим моделям пейоративных отонимических неодериватов
с помощью морфемных комплексов и суффиксоидных термино-
элементов бесие, завр, кратия, мания, навт, (о)голик, оид,

- патия, раст, френия является языковой манифестацией тре-вожноподавленного психологического состояния значительной
части россиян и конфликтогенности современного российского
общества, проявляющейся в повышенной агрессивности сетевого
дискурса18.

17 Л. С. Абдуллина, Репрезентация В. В. Путина как национального лидера,

«Вестник Башкирского университета. Политологические науки» 2015, т. 20,

№1, с. 277.

18 Ср. с выводами Андрея Владиславовича Юревича, вицедиректора Института
психологии РАН: А. В. Юревич, Психологическое состояние современного
российского общества: новые тенденциию, «Psychology. Journal of the Higher School of Economics» 2018, вып. 15, № 4, с. 695–710, https://psyjournal.hse.

ru/data/2019/02/27/1143977733/16042018.pdf?y sclid=lebtc9tlwu220424015

(20.12.2022).

282

КЛЮЧЕВОЙ ОНИМ В РОССИЙСКОМ ИНТЕРНЕТ-ДИСКУРСЕ…

REFERENCES

Abdullina, Liliya. “Reprezentatsiya V.V. Putina kak natsional’nogo lidera.” Vestnik Baškirskogo universiteta. Politologičeskie nauki, 2015, vo. 20 (1): 271–277

[Абдуллина, Лилия. “Репрезентация В. В. Путина как национального ли
дера.” Вестник Башкирского университета . Политологические науки

2015, т. 20 (1): 271–277].

Garbovskaya, Nataliya. Onimnyye i otonimnyye novoobrazovaniya v sovremennykh massmediynykh tekstakh. Dissertatsiya kandidata filol. nauk. Maykop: Adygeyskiy gosudarstvennyy universitet, 2006 [Гарбовская, Наталия. Оним
ные и отонимные новообразования в современных массмедийных
текс тах. Диссертация кандидата филол. наук. Майкоп: Адыгейский
государственный университет, 2006].

Kapela, Ewa. “Innovatsii v russkoyazychnom publichnom diskurse (na materiale ob-suzhdeniya vazhneyshikh sobytiy 2020–2021 gg. v elektronnykh SMI).” Studia Rossica Posnaniensia, 2022, no. XLVII/2: 131–144 [Kapela, Ewa. „Инновации
в русскоязычном публичном дискурсе (на материале обсуждения
важнейших событий 2020–2021 гг. в электронных СМИ).” Studia Rossica Posnaniensia 2022, vol. XLVII, no. 2o.: 131–144].

Koriakowcewa, Elena. “O gibridnom slovoslozhenii v russkom yazyke v epokhu glo-balizatsii.” Studia Rossica Posnaniensia, 2022, vol. XLVII, no. 2: 122–123 [Koriakowcewa, Elena. “О гибридном словосложении в русском языке в эпоху
глобализации.” Studia Rossica Posnaniensia, 2022, vol. XLVII, no. 2: 122–123].

Koriakowcewa, Elena. “O slovoobrazovatel’noy gibridizatsii v epokhu globanglizatsii (na materiale russkogo i pol’skogo yazykov ).” Linguodidactica, 2020, vol. XXIV: 99–110 [Koriakowcewa, Elena. “О словообразовательной гибридизации
в эпо ху глобанглизации (на материале русского и польского языков).” Linguodidactica 2020, vol. XXIV: 99–110].

Neflyasheva, Indira. “Klyuchevoy onim v sovremennom diskurse i yego slovoobrazovatel’nyy potentsial.” Vestnik Adygeyskogo gosudarstvennogo uni versiteta. Seriya. 2: Filologiya i iskusstvovedeniye, 2008, vyp. 10 (38): 55–61

[Нефляшева, Индира. “Ключевой оним в современном дискурсе и его
словообразовательный потенциал.” Вестник Адыгейского государ
ственного университета. Серия. 2: Филология и искусствоведение, 2008, вып. 10 (38): 55–61].

Shatalova, Yuliya. “Otantroponimicheskiye novoobrazovaniya v sovremennom russkom yazyke.” Problemy regional’noy onomastiki: Materialy Pyatoy vserosciyskoy nauchnoy konferentsii. Namitokova, Roza (ed.). Maykop: Adygeyskiy gosudarstvennyy universitet, 2006: 223–225 [Шаталова, Юлия.

“Отантропонимические новообразования в современном русском языке.”

Проблемы региональной ономастики: Материалы Пятой всеросcийской
научной конференции. Ред. Намитокова, Роза. Майкоп: Адыгейский
государственный университет, 2006. 223–225].

Steksova, Tat’yana. “Lingvokreativnaya deyatel’nost’ v sfere politicheskoy kom-munikatsii.” Ural’skiy filologicheskiy vestnik, 2012, no. 2: 113–120 [Стексова, Татьяна. “Лингвокреативная деятельность в сфере политической комму
никации.” Уральский филологический вестник, 2012, no. 2: 113–120].

Steksova, Tat’yana. “Slovotvorchestvo kak proyavleniye politicheskikh pristrastiy.”

Sibirskiy filologicheskiy zhurnal, 2012, no. 4: 201–207 [Стексова, Татьяна.

283

ELENA KORIAKOWCEWA

“Словотворчество как проявление политических пристрастий.” Сибирский
филологический журнал, 2012, no. 4: 201–207].

Toshchenko, Zhan. “Antinomiya — novaya kharakteristika obshchestvennogo soznaniya v sovremennoy Rossii.” Sotsiologicheskiye issledovaniya, 2011, no. 3: 63–72 [Тощенко, Жан. “Антиномия — новая характеристика общественного
сознания в современной России.” Социологические исследования, 2011, no.

3: 63–72].

Tsoneva, Lilyana. Imena i lyudi. Klyuchevyye imena v mediadiskurse. Veliko Tъr novo: IVIS, 2017 [Цонева, Лиляна. Имена и люди. Ключевые имена
в медиадискурсе. Велико Търново: ИВИС, 2017].

Yurevich, Andrey. “Psikhologicheskoye sostoyaniye sovremennogo rossiyskogo obshchestva: novyye tendentsii.” Psychology. Journal of the Higher School of Economics, 2018, vol. 15, no. 4: 695–710 [Юревич, Андрей. “Психологическое
состояние современного российского общества: новые тенденции.” Psychology. Journal of the Higher School of Economics, 2018, vol. 15, nr 4: 695–710].

Zemskaya, Yelena. “Aktivnyye protsessy sovremennogo slovoproizvodstva.” Russkiy yazyk kontsa XX stoletiya (1985–1995). Zemskaya, Yelena (ed.),. Moskva: Yazyki russkoy kul’tury, 2000: 90–114 [Земская, Елена. “Активные процессы
современного словопроизводства.” Русский язык конца ХХ столетия

(1985–1995). Земская, Елена (ed.). Москва: Языки русской культуры, 2000: 90–114].

Zemskaya, Yelena. Slovoobrazovaniye kak deyatel’nost’. Moskva: Nauka, 1992

[Земская, Елена. Словообразование как деятельность. Москва: Наука, 1992].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2023, nr 4 (184)

NOTY O AUTORACH

DANIEL DZIENISIEWICZ

Dr, adiunkt na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: etnolingwistyka, pragmatyka językowa, socjolingwistyka, językoznawstwo porównawcze, konwersja tekstu rosyjskiego na znaki polskiego alfabetu. Autor ponad 20 artykułów naukowych. Publikował m.in. w „Studiach Rossica Gedanensia”, „Studiach Rossi-ca Posnaniensia” i w tomach zbiorowych. Doktorat 2021: Językowy obraz wartości w polsko i rosyjskojęzycznych aktach życzeń przesyłanych na kartach pocztowych.

Kontakt: dzienis@amu.edu.pl

ELENA KORIAKOWCEWA
dr hab., prof. Uniwersytetu w Siedlcach. Autorka ponad 200 prac naukowych z zakresu słowotwórstwa, leksykologii i semantyki, opublikowanych w czasopismach i pracach zwartych o zasięgu międzynarodowym, m.in. w Austrii, Brazylii, Bułgarii, Czechach, Korei Południowej, Niemczech, Rosji, Serbii, Słowenii, Turcji, Białorusi i Ukrainie. Członkini Komisji Słowotwórstwa oraz Komisji Socjolingwistyki afiliowanych przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Polskiego Towarzystwa Rusycystycznego, Rady Naukowej czasopisma „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, komitetu redakcyjnego czasopisma „USTA AD ALBIM BO-HEMICA” (Univerzita Jana Evangelisty Purkyně v Ústí nad Labem, Czechy).

Kontakt: elena.koriakowcewa@gmail.com

JOANNA KULA

Dr, adiunkt w Instytucie Filologii Słowiańskiej na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego, literaturoznawczyni. Zainteresowania badawcze — szeroko pojmowana tematyka kaukaska w literaturze rosyjskiej, w tym kontekst pamięci, tożsamości, zagadnienia geopolityki i geopo-etyki. Autorka monografii Bohater końca XX wieku w prozie Władimira Makanina (2013) oraz kilkunastu artykułów naukowych.

Kontakt: joanna.kula@uwr.edu.pl

MICHAŁ MILCZAREK

Dr, adiunkt w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor książek: Z martwych was wskrzesimy. Filozofia 285

NOTY O AUTORACH

Nikołaja Fiodorowa (Kraków 2013); Drzewo życia. Fenomen Wasilija Rozanowa (Kraków 2016); Donikąd. Podróże na skraj Rosji (Wołowiec 2019
i 2022).

Kontakt: norylskinikiel@poczta.fm

MICHAŁ MORDAŃ

Dr, adiunkt w Katedrze Językoznawstwa Slawistycznego UwB. Zaintereso-
wania naukowe: onomastyka. Autor monografii Chrześcijańskie dziedzictwo imiennicze utrwalone w nazwiskach mieszkańców Bielska Podlaskiego, Hajnówki i Siemiatycz (Białystok 2019). Publikował m.in. w takich czasopismach „Acta PolonoRuthenica”, „Studia Wschodniosłowiańskie”,

„Поволжский педагогический вестник”, „Poradnik Językowy”, „Вопросы
ономастики”.

Kontakt: michal1437@gmail.com

MAGDALENA OCHNIAK

Dr, historyk literatury i translatolog. Adiunkt w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej zainteresowania badawcze oscylują wokół literatury rosyjskiej XX i XXI wieku, twórczości Andrieja Płatonowa i Wiktora Pielewina, a także szeroko pojmowanej trans-latoryki oraz krytyki przekładu literackiego. Autorka książki Słowaklucze w prozie Andrieja Płatonowa (aspekt interpretacyjny i translatologiczny (Kraków 2013), a także artykułów poświęconych literaturoznawstwu rosyjskiemu oraz relacjom przekładowym polskorosyjskim i rosyjskopolskim.

Kontakt: magdalena.ochniak@uj.edu.pl

ANNA PASZKOWSKA

Dr, asystentka w Instytucie Językoznawstwa Wydziału Humanistycznego UŚ. Autorka rozprawy: Językowe i kulturowe aspekty przekładu filmowego (konfrontacja polskorosyjska). Zainteresowania badawcze: przekład audiowizualny, komputerowe wspomaganie tłumaczenia, nowe technologie
w dydaktyce przekładu.

Kontakt: anna.paszkowska@us.edu.pl

JUSTYNA PISARSKA

Dr, adiunkt w Katedrze Literaturoznawstwa Rosyjskiego w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej UJ, członek zespołu redakcyjnego „Przeglądu Rusycystycznego” i zarządu Polskiego Towarzystwa Rusycystycznego. Autorka monografii Tłumacz i metoda. O angielskich i polskich przekładach

„Bohatera naszych czasów” . Zajmuje się przekładoznawstwem, teorią literatury, literaturą rosyjską z perspektywy postkolonialnej oraz rosyjską po-ezją feministyczną.

Kontakt: justyna.pisarska@uj.edu.pl

286

NOTY O AUTORACH

EWA POGONOWSKA

Dr hab., prof. ucz., pracownik Katedry Współczesnej Literatury i Kultury Polskiej w Instytucie Językoznawstwa i Literaturoznawstwa UMCS w Lublinie.

Autorka książek Dzikie biesy. Wizja Rosji Sowieckiej w antybolszewickiej poezji polskiej lat 1917–1932 (2002); Czytanie Nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim lat trzydziestych XX wieku (2012), Klucze do Rosji. Tematy i strategie współczesnych narracji podróżniczych (2018).

Współautorka, z M. Bednarczuk: Znani, nieznani, nierozpoznani. O kilku figurach zbiorowej wyobraźni (2009). Współredaktorka kilku monografii zbiorowych. Publikowała m.in. w „Przeglądzie Rusycystycznym”, „Slavii Orientalis”, „Napisie”, „Wielogłosie”, „Porównaniach”. Zainteresowania naukowe: współczesna literatura niefikcjonalna, pogranicze historii idei i historii literatury, badania imagologiczne, zwłaszcza motyw Rosji i Rosjan w piśmiennictwie polskim XX i XXI wieku.

Kontakt: e.pogonowska@poczta.umcs.lublin.pl

GRZEGORZ PRZEBINDA

Filolog rusycysta i historyk idei, kierownik Katedry Kultury Słowian Wschodnich UJ. Autor ponad 400 publikacji, w tym jedenastu książek na temat kultury i historii Rosji, Ukrainy i Białorusi. W 1991 roku uhonorowany Nagrodą Polcul za „współpracę polskorosyjską w walce o demokrację”. Wydał m.in.

Между Краковом, Римом и Москвой. Русская идея в новой Польше

(Moskwa, RGGU, 2013). W 2016 wraz z żoną Leokadią Anną i synem Igorem
opublikował przekład Mistrza i Małgorzaty z filologicznym komentarzem (II wyd. w 2022). Współredagował — wraz z Bartoszem Gołąbkiem i Wojcie-chem Gruchałą — zbiorową monografię Gustaw HerlingGrudziński. Między Wschodem a Zachodem (Krosno, Wydawnictwo Humanistyczne Pigo-nianum, 2020). Ostatnia książka — From Chaadayev to Solovyov: Russian Modern Thinkers Between East and West (Berlin, Peter Lang, 2022).

Kontakt: grzegorz.przebinda@uj.edu.pl

ANNA SKOTNICKA

Prof. dr hab., profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opublikowała książ-ki: Szczelina. Bohater współczesnej prozy rosyjskiej i jego światy (Kraków 2020), Model prozy „innej” w literaturze rosyjskiej po 1985 roku (Wrocław 2001), Rosyjska proza wspomnieniowa lat 1953–1978. Autobiografia — dokument — autotematyzm (Katowice 1991).

Kontakt: anna.skotnicka@uj.edu.pl

URSZULA TROJANOWSKA

Dr, adiunkt w Katedrze Literaturoznawstwa Rosyjskiego na Uniwersytecie

Jagiellońskim. Zatrudniona na UJ od 2002 roku. Badaczka dwudziesto-wiecznej i współczesnej literatury rosyjskiej. Autorka monografii i kilkudzie-sięciu artykułów naukowych, dotyczących wybranych zagadnień literatury

287

NOTY O AUTORACH
rosyjskiej XX i XXI wieku. Jej najnowsze badania koncentrują się wokół re-alizmu magicznego w literaturze rosyjskiej. Prowadzi zajęcia dydaktyczne z zakresu historii i teorii literatury, a także kultury rosyjskiej.

Kontakt: ula.trojanowska@gmail.com

BOŻENA ZILBOROWICZ

Dr hab., Katedra Filologii Słowiańskiej UMK w Toruniu. Literaturoznawca, rusycystka i bułgarystka. Zainteresowania naukowe: etyka i literatura, transgresje w literaturze i kulturze, rosyjskobułgarskie związki literackie i kulturowe, rosyjska mentalność, literatura rosyjska XX–XXI wieku, pi-sarstwo Wsiewołoda Garszyna. Książki: Problemy etyczne we współczesnej prozie i publicystyce rosyjskiej (lata 60.–90.) (Łódź 2000); „Ponad stan”.

Motywy transgresyjne w pisarstwie Jordana Jowkowa (Toruń 2010); Płaczący Ezop. Życie i twórczość Wsiewołoda Garszyna (Toruń 2017).

Kontakt: bozena.zejmo@umk.pl

Table of Contents
https://www.bbc.com/russian/news–63714632 924.07.2023).

https://gorky.media/reviews/kletochki-tetradi-chemu-uchit-novyj-lgbt-
roman-mikity-franko/
https://meduza.

io/feature/2020/06/06/dni-nashey-zhizni-roman-mikity-franko-o-podrostke-
vospitannom-gey-paroy-v-sovremennoy-rossii
https://snob.ru/entry/198743/
https://
www.wonderzine.com/wonderzine/entertainment/books/244739lgbt-books

<https://www.

bbc.com/russian/news–63714632 924.07.2023>].

<https://syg.ma/@shental/kartoghrafiia-ma-
skulinnostiei>].

yandex.ru.q/question/pochemu_putina_chas-
to_sravnivaiut_s_dazhe_
социальной сети
https://putnikpro.

livejournal.com/ 61597.html?ysclid=lc8dpnjo1142450478 (03.05.2022);
https://gorlisgorsky.livejournal.com/950084.html?ysclid=lciaiep4lz2
https://storm100.

dzen.ru› media/ id/…/
hlopok-vmesto-vzryva…