91d699371d4c4b748c74507b649cc0e5
Author: Unknown
Date: 2024-03-03T11:16:23+00:00

P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O R U S Y C Y S T Y C Z N E
przegląd

rusycystyczny

2024, nr 1 (185)

Katowice 2024

KOMITET REDAKCYJNY

Tadeusz Klimowicz — przewodniczący

Franciszek Apanowicz, Petar Bunjak, Jens Herlth, Jewgienij Jabłokow, Władimir Klimonow, Joanna Madloch, Daria Nevskaya, Kadisha Nurgali, Antoaneta Olteanu, Grzegorz Przebinda, Barbara Stempczyńska, Walerij Tiupa, Halina Waszkielewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Piotr Fast (redaktor naczelny), Michał Głuszkowski (zastępca redaktora naczelnego), Justyna Pisarska, Joanna Darda-Gramatyka, Anna Paszkowska (sekretarz redakcji)

Adiustacja tekstów obcojęzycznych

Yevheniy Liashchevskyi

Piotr Plichta

Korekta

Justyna Pisarska

Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu

„Wsparcie dla czasopism naukowych”. Numer projektu RCN/SN/0680/2021/1

ADRES REDAKCJI

Przegląd Rusycystyczny, 41-500 Chorzów, ul. Zjednoczenia 1/11
tel. +48 604 965 737; +48 505 300 667
e-mail: prz.rus@op.pl
http://www.journals.us.edu.pl/index.php/PR

Index 371866

ISSN 0137-298X

WYDAWCY

Polskie Towarzystwo Rusycystyczne

Uniwersytet Śląski

41-200 Sosnowiec

Instytut Literaturoznawstwa
ul. Stefana Grota Roweckiego 5/318

Instytut Językoznawstwa
tel. 505 300 667, ptr.polska@gmail.com

41-200 Sosnowiec
www.peteer.pl
ul. Stefana Grota Roweckiego 5

SPIS TREŚCI

7

KRZYSZTOF MAŁEK Ekoteologia rosyjskiego prawosławia według Tatiany Goriczewej 29

OLGA MAKAROWSKA Kilka uwag o (nie)artyzmie

Opadłych liści Wasilija W. Rozanowa

52

EWA GRAŻYNA KOMISARUK O pamięci i postpropagandzie:

Блокада Ленинграда. Детская книга Grigorija Piernawskiego

71

ŁUKASZ BACHORA Kultura na drodze do samozniszczenia.

Wiktora Pielewina prognoza dla Rosji

101

IRINA ERMASHOVA Kliniczny przypadek nowego Raskolnikowa
w powieści Tekst Dmitrija Głuchowskiego

115

ROMAN SZUBIN Retrotopia jako forma ucieczki i konformizm

(Jewgienij Wodołazkin Justyfikacja wyspy i Czagin)

133

LENKA ODEHNALOVÁ Między faktem a fikcją.

Powieściowa twórczość Jewgienija Wodołazkina

146 EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK Grzegorz Kasdepke po rosyjsku.

Tekst literacki w opiniach czytelników dziecięcych

158

DOROTA GŁUSZAK Sposoby tłumaczenia nazw obcych
w rosyjskich kurantach z lat 1671–1672

173

ALEKSANDER KIKLEWICZ Refleksje językowe we Wspomnieniach Afanasija Fieta 195

JOLANTA KUR-KONONOWICZ Metaforyzacja konceptów ZJAWISKO PRZYRODY w rosyjskim dyskursie poetyckim (modelowanie metaforyczne) — ZIMA

220 WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI Bezekwiwalentne jednostki leksykalne na lekcji języka obcego SVETLANA AHLBORN (na materiale języka rosyjskiego w konfrontacji z niemieckim i polskim)

241

Noty o autorach

СОДЕРЖАНИЕ

7

КШИШТОФ МАЛЕК Русская православная экотеология Татьяны Горичевой

29

ОЛЬГА МАКАРОВСКА К вопросу о (не)художествености

Опавших листьев Василия В. Розанова

52

ЭВА ГРАЖИНА КОМИСАРУК О памяти и постпропаганде:

Блокада ленинграда. Детская книга Григория Пернавского

71

ЛУКАШ БАХОРА Культура на пути к самоуничтожению.

Прогноз Виктора Пелевина для России

101

ИРИНА ЕРМАШОВА Клинический случай нового Раскольникова
в романе Текст Дмитрия Глуховского

115

РОМАН ШУБИН Ретротопия как форма побега и конформизма

( Оправдание острова и Чагин Евгения Водолазкина)

133

ЛЕНКА ОДЕХНАЛОВА На границе факта и фикции.

Романное творчество Евгения Водолазкина

146 ЭДИТА МАНАСТЕРСКА-ВИОНЦЕК Гжегож Касдепке по-русски. Литературный текст
в оценке читателей литературы для детей

158

ДОРОТА ГЛУШАК Способы перевода иноязычных названий
в русских курантах 1671–1672 гг.

173

АЛЕКСАНДР КИКЛЕВИЧ Языковые рефлексии в Воспоминаниях Афанасия Фета

195

ИОЛАНТА КУР-КОНОНОВИЧ Специфика метафоризации концептов ЯВЛЕНИЕ ПРИРОДЫ
в русскоязычном поэтическом дискурсе (метафорическое
моделирование) — ЗИМА

220

ВОЙЦЕХ ПАВЕЛ СОСНОВСКИ Безэквивалентные лексические едининцы

СВЕТЛАНА АЛЬБОРН в преподавании русского языка как иностранного
в сопоставлении с немецким и польским

241

Об авторах

TABLE OF CONTENTS

7

KRZYSZTOF MAŁEK Tatiana Goriczeva’s Russian Orthodox ecotheology

29

OLGA MAKAROWSKA On the question of (non)artistry
of Fallen Leaves by Vasiliy V. Rozanov

52

EWA GRAŻYNA KOMISARUK On memory and postpropaganda:

The Leningrad Blockade. Children’s Book by Grigory Piernavsky

71

ŁUKASZ BACHORA Culture on the road to self-destruction.

Victor Pelevin’s prognosis for Russia

101

IRINA ERMASHOVA The clinical case of the new Raskolnikov
in the novel Text by Dmitry Glukhovsky

115

ROMAN SZUBIN Retrotopia as a form of escape and conformity:

( Justification Of The Island and Chagin by Evgeny Vodolazkin) 133

LENKA ODEHNALOVÁ On a borderline between fact and fiction.

Literary output of Eugene Vodolazkin

146

EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK Grzegorz Kasdepke in Russian.

Child readers’ reception of the literary text

158

DOROTA GŁUSZAK Methods of translating foreign names
in Russian kuranty from the years 1671–1672

173

ALEKSANDER KIKLEWICZ Language reflections in Memoirs of Afanasiy Fet 195

JOLANTA KUR-KONONOWICZ The specificity of the metaphorization of the PHENOMENON

NATURE concepts in the Russian poetic discourse

(metaphorical modeling) – WINTER

220

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI Non-equivalent lexical units in teaching Russian SVETLANA AHLBORN as a foreign language in comparison to German and Polish 241

About the authors

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15345

KRZYSZTOF MAŁEK

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5480-0255

Uniwersytet Śląski w Katowicach

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA WEDŁUG TATIANY GORICZEWEJ

TATIANA GORICZEVA’S RUSSIAN ORTHODOX ECOTHEOLOGY

Consideration of the human-nature relationship goes beyond the natural and social sciences. All creatures have an equal right to exist. According to Orthodox ecotheology, the Absolute called entities into existence and gave them certain rights.

This article aims to analyse the significance of the environment in Orthodoxy, using the work of Russian philosopher and theologian Tatiana Goricheva as an example. Referring, among other things, to the philosophical-theological and hagiographical reflections contained in the works of the author of Holy Animals, the status of the natural environment in Orthodoxy and its role in the history of salvation is discussed, and a consideration of Christian biocentrism and anthropo-centrism in Orthodoxy is undertaken.

Keywords: ecology, religious studies, zootheology, Goricheva, posthumanism WSTĘP

Ekoteologia w kontekście rozwoju badań ekologicznych w różnych
dyscyplinach jest stosunkowo nowa. W Polsce studia tego rodzaju prowadzone są głównie w uniwersytetach, które proponują studen-tom udział w zajęciach z ekoteologii czy związanych z nią zagadnień.

Ekoteologię zdefiniować można jako subdyscyplinę analizującą re-
lację Bóg–człowiek–środowisko, rozważaną w kontekście praktyki
wiary oraz obejmującą rzeczywistość stworzoną wraz z jej naukowy-
mi i kulturowymi osiągnięciami. Z kolei określeniu „rosyjskie prawo-
sławie” — ze względów historycznych i kulturowych — przypisuje się
wiele znaczeń, czasami wręcz nieintuicyjnych1. W debacie publicznej

1 W. Borecka, Koncepcja stosunków Kościół–państwo we współczesnym nauczaniu Rosyjskiej Prawosławnej Cerkwi, w: I. Wodzianowska, H. Łaszkiewicz (red.), Między Rzymem a Nowosybirskiem. Księga jubileuszowa dedykowana ks.

7

KRZYSZTOF MAŁEK
wspomina się również o tzw. prawosławnych ateistach2. Jednak w ni-
niejszym artykule rosyjskie prawosławie będzie ujmowane jako wiara
chrześcijańska praktykowana zgodnie ze wschodnią tradycją rosyjską.

STATUS ŚRODOWISKA NATURALNEGO

To, że Bóg stworzył świat ex nihilo, jest jedną z głównych prawd wiary dla wyznawców zarówno judaizmu, jak i religii chrześcijańskiej.

A zatem otrzymujemy jednoznaczny i podstawowy dla tych wyznań
komunikat, że nie ma nic równego Absolutowi. Teolodzy i religio-znawcy idą jednak o krok dalej, stawiając pytanie o rolę środowiska
naturalnego i jego status jako stworzenia oraz — co zdumiewa — pro-
ponując namysł nad tym, czy człowiek stanowi element środowiska
naturalnego i jaką odgrywa w nim rolę.

Na wstępie należy przede wszystkim zaznaczyć, że elementem śro-
dowiska naturalnego nie jest Stwórca. Jak twierdzi rosyjski filozof Siergiej Bułgakow,

Bóg nie jest przyczyną, i nie tylko dlatego, że Bóg rozumiany jako pierwsza przyczyna zostaje włączony w łańcuch przyczynowy […], ale także dlatego, że […]

przyczyna objaśnia skutek tylko wtedy, kiedy znajduje się z nim na jednej płasz-czyźnie3.

Fakt istnienia dwóch rzeczywistości w tej religii nie jest nowy, ale wskazuje na ich zależność — materii od nie–materii. Badanie empi-ryczne tej relacji jest niemożliwe — w przeciwieństwie do jej penetra-
cji intelektualnej. Dlatego w refleksji nad statusem środowiska natu-
ralnego w prawosławiu istotne wydają się trzy podstawowe kwestie.

Mowa o celu stworzenia, kontakcie pomiędzy Stwórcą i światem oraz
sposobie realizacji owej zależności.

W tradycji prawosławnej celem aktu stworzenia dokonanego ex nihilo przez Boga jest chęć podzielenia się ze stworzeniem tym, co Absolut może mu przekazać4. Antoni Bloom, rosyjski biskup prawo-Marianowi Radwanowi SCJ, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2012, s. 421–426.

2 R. Szoszyn, Ateizm po komunizmie, „Rzeczpospolita”, 27.01.2016, https://www.

rp.pl/spoleczenstwo/art11224281ateizmpokomunizmie (13.10.2022).

3 S. Bułgakow, Światło wieczności. Medytacje i spekulacje, przeł. J. Chmielewski, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2010, s. 259–260.

4 A. Kucy, Biografia duchowa i antropologia chrześcijańska metropolity Antoniego Blooma (1914–2003), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2019, s. 199.

8

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

sławny działający w Wielkiej Brytanii, pisze wprost o „błogostanie”,
tj. dawaniu siebie przez Boga oraz okazywaniu miłości wobec wszel-
kiego bytu5. W przypadku religii chrześcijańskiej motywacja powo-
łania do istnienia różnych istot jest tożsama z celem6. Jednak jego realizacja, uwzględniając obecną rzeczywistość, jest bardziej skom-plikowana. Jak twierdzi rosyjska teolożka i filozofka Tatiana Goricze-
wa, Stwórca jest świadom podziału świata, dlatego nakłada na niego
obowiązek zebrania się w jedno, stania się jedną Eucharystią i litur-
gią7. W Kościele prawosławnym — podobnie jak w Kościele katolic-
kim — Eucharystię rozumie się na dwa sposoby: jako nabożeństwo
oraz jako pokarm przyjmowany przez wiernych podczas mszy świę-
tej. Ta z kolei nazywana jest również liturgią lub nabożeństwem. Ro-
zumienie świata jako zebrania liturgicznego znane jest w prawosła-
wiu m.in. dzięki naukom Maksyma Wyznawcy8. Definiowanie całego
stworzenia jako Eucharystii, czyli najważniejszego elementu ziemskiego w religii chrześcijańskiej, można uznać natomiast za orygi-nalną, a przynajmniej nierozpowszechnioną szeroko w tej religii ideę
autorstwa Goriczewej, która niejako włącza filozofię neoplatońską do
dyskursu o stanie współczesnego środowiska. Filozofka stwierdza bo-
wiem, że „każdy detal nosi w sobie obraz całości”9. Tak sformułowana
idea wydaje się heterodoksyjna, ponieważ w religii chrześcijańskiej
nikt ani nic nie może być ciałem Zbawcy, jako które określana jest

Eucharystia. W podobnym tonie wypowiada się prawosławny filozof

Lew Karsawin w odniesieniu do deifikacji stworzenia10. Jednak bada-
nia nad zgodnością tego zestawienia z religią wyznawców Chrystusa
nie są przedmiotem niniejszego artykułu.

Istotna jest natomiast świadomość Stwórcy o napotykanych przez
stworzenie problemach, które stanowią wyzwanie dla wszelkich by-

5 Tamże, s. 199.

6 Преподобный Иустин (Попович), Догматика Православной Церкви, t. 2: Бог в самом Себе. Отношение Бога к твари, https://azbyka.ru/otechnik/

Iustin_Popovich/sobranijatvorenijtom2/3 (28.10.2022).

7 Т. Горичева, Говорящие „Да” , Экологическая палата России, Москва 2020, s. 21.

8 Zob. P. Gregorios, The human presence. An Orthodox view of nature, World Council of Churches, Geneva 1978, s. 73.

9 Т. Горичева, Говорящие „Да” …, s. 21. Przeł. K.M. Jeśli nie podano inaczej, wszystkie tłumaczenia cytatów pochodzą od autora artykułu.

10 Л. Карсавин, Путь православия, w: Н. Бердяев (red.), Софiя. Проблемы
духовной культуры и религиозной философии, Обелискъ, Берлинъ 1923, s. 48.

9

KRZYSZTOF MAŁEK
tów11. Ta znajomość problemów nie dotyczy jedynie człowieka i zwie-
rząt, ale również roślin, co potwierdzają teksty psalmów12. Opieka nad stworzeniem i rozumienie jego trosk wskazują na to, że stworzenie nie pozostaje samo wobec trudności. Zatem relacja ta nie może
być ani bezczynna, ani jednostronna. Wymaga ona wolitywnego dzia-
łania, przynajmniej ze strony istot żywych, które, by przetrwać, po-
trzebują spełnienia konkretnych warunków bytowych oraz ochrony
przed ewentualnymi agresorami. Stwórca, zgodnie z koncepcją pra-
wosławną, ma działać w tym zakresie na dwa sposoby. Z jednej strony
daje człowieka jako ich opiekuna, który ma doglądać roślin i zwierząt.

Z drugiej — sytuuje faunę i florę w odpowiednich dla nich niszach
ekologicznych oraz wyposaża je w stosowne środki ochrony, by nie
wyginęły13.

Z podmiotowością związana jest biblijna, panchrześcijańska
idea, zgodnie z którą Absolut można poznać przez przyrodę, wszak
w niej jest zawarty jego obraz. Rozważania estetyczne nad naturą
mają wskazywać na piękno absolutne, którego środowisko jest je-
dynie przedstawicielem czasowym. W teologii katolickiej określa
się tak jedną z dróg poznania Boga, która miała zostać ustanowio-
na przez Stwórcę dla wszystkich ludzi niezależnie od ich wyzna-nia14. Walkę z takim rozumieniem kontemplacji Goriczewa określa
jako przyrodoklazm ( природоборчество)15, czyli sprzeciw wobec
odkrywania Absolutu ze stworzenia. „Przyrodoklazm i ikonoklazm
idą ręka w rękę”16. W związku z tym nasuwa się pytanie, czy przez
analogię do wydarzeń starożytnych i nowożytnych ikonoklazmów
można mówić o przyrododulii ( природодулия) w prawosławiu.

Ikonodulia zakłada, że artysta maluje nie swoje wyobrażenie, lecz
objawioną mu rzeczywistość, dlatego powstałe dzieło ma odzwier-
ciedlać prawdę. W ten sposób każdy, kto oddaje cześć Bogu przez

11 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 21.

12 Tamże, s. 71.

13 Grzegorz z Nyssy, O stworzeniu człowieka, przeł. M. Przyszychowska, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006, s. 63–64; Mt 6, 26. Obecnie mówienie o podmiotowości zwierząt stało się już w nauce normą. Coraz częściej zwraca się natomiast uwagę na podmiotowość roślin, o czym mogą świadczyć najnowsze badania. Zob.

np. M. Zamorska, Z uważnością i troską: feministyczne studia nad roślinami,

„Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2022, t. 84, nr 1, s. 197–212.

14 Drogi prowadzące do Boga, w: Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 31–49, http://www.katechizm.opoka.org.pl/rkkkI–1–1.htm (2.11.2022).

15 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 147.

16 Tamże, s. 147–148.

10

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

ikony, może doświadczyć cudu17. Co ważne, ikona jest jedynie ele-
mentem pośredniczącym. Zatem nieobecne dotychczas określenie
przyrododulia wydaje się adekwatne w stosunku do teologii pra-
wosławnej, ponieważ wierny, patrząc na środowisko naturalne,
dostrzega prawdziwą moc Absolutu, który jest w stanie stworzyć
rzeczywistość objawiającą jego aktywne uczestnictwo w życiu jako
takim ( life itself)18.

Goriczewa wiąże ze środowiskiem naturalnym także inne przy-
mioty. „ Kabod i szekina oraz sofijność Boża zostały dane przyrodzie na początku. […] Wszelkie stworzenie uczestniczy w chwale Bożej poprzez posiadanie swojej chwały”19. Pierwszy z terminów badaczka rozumie jako chwałę Bożej obecności, a drugi — jako wszystko to, co oznacza obecność Stwórcy na ziemi20. Nie są to jednak formy
działania oddzielne od Absolutu — poprzez kabod i szekinę Absolut daje o sobie znać każdemu stworzeniu21. Można stwierdzić, że są to
elementy niestworzonych bożych energii, które do religijności prawosławnej wprowadził jeden z bizantyjskich mnichów — Grzegorz

Palamas. Ich rolą jest ułatwienie kontaktu stworzeniom z bóstwem
poprzez utworzenie prowadzących bezpośrednio do Stwórcy kana-
łów dialogu. W związku z tym przyroda jest nie tylko teofanijna, ale
również stanowi przedmiot działalności Absolutu, a więc wchodzi w zakres rozważań etycznych. Goriczewa dodaje, że środowisko naturalne ma pewną mądrość niedostępną człowiekowi. W języku ro-
syjskim istnieje bowiem rozróżnienie na мудрость (mądrość) oraz софийность (mądrość odnoszącą się jedynie do Boga)22. Nadając takie znaczenie środowisku naturalnemu, badaczka wskazuje, że czło-

17 R. Chałupniak, Arcydzieła malarstwa w katechezie, Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2013, s. 54–55.

18 N. Rose, The Politics of Life Itself, „Theory, Culture and Society” 2001, nr 18 (6), s. 20–22.

19 Т. Горичева, О священном безумии. Христианство в современном мире, Алетейя, СанктПетербург 2015, s. 293.

20 Tamże.

21 W. Stabryła, „[…] moc Najwyższego osłoni Cię” (Łk 1,35). Maryja trwająca w Szekinie, „Salvatoris Mater” 2008, nr 10 (2), s. 12–16; J. Seremak, Paradygmat zbawczej obecności wyzwolenia: imię Boga EhjehJhwh, „JestemOn jest”

(Wj 3,14–15 / Wj 34,6–7), „Studia Bobolanum” 2018, t. 29, nr 2, s. 149–150.

22 Z rozróżnieniem tym związana jest oddzielna gałąź filozofii rosyjskiej — sofiologia.

Rozpatruje się w niej rolę Sofii jako elementu/stworzenia/przymiotu Boga i jej utożsamienia z Chrystusem. Do jednej z najbardziej znanych w rosyjskiej filozofii debat o sofijności przyczyniło się dzieło Sergiusza Bułgakowa Światło wieczności.

Medytacje i spekulacje. Zob. Tegoż, Światło wieczności…, s. 302–390.

11

KRZYSZTOF MAŁEK
wiek nie tylko powinien je kontemplować czy go bronić, ale również
uczyć się od niego, naśladować, a nawet mu towarzyszyć23. Wydaje
się, że nie bez przyczyny sam Chrystus w religijności chrześcijańskiej jest utożsamiany z Bożą Mądrością bądź też wzoruje się na niej. Dodać należy jedynie, że to właśnie w Biblii można znaleźć wskazania

Jezusa o naśladowaniu zwierząt i roślin (zob. Mt 6,25–34).

BIOCENTRYZM CZY ANTROPOCENTRYZM?

W swoich pracach Goriczewa podkreśla, że wyznawca prawosławia
musi myśleć o człowieku jako o wyjątku w świecie przyrody.

W chrześcijaństwie stworzenie jest całkowicie oddzielone od BogaStwórcy.

Ma miejsce sui generis odbożenie24 świata i stworzenia. Człowiek jest królem stworzenia, jego koroną, wszystko inne jest niżej niż on i winno mu być po-słuszne25.

W tym aspekcie autorka Świętych zwierząt nie pozostawia pola do dyskusji, aczkolwiek nie jest to typowa krytyka antropocentryzmu.

Można uznać, że mieści się ona w ramach Nowej Humanistyki, w któ-
rej po okresie rozwoju posthumanizmu świat uznaje wyraźne granice
tego, co Inne26, dostrzega nowe pola badawcze związane z różnymi
zwrotami w nauce27 czy też działa za pomocą subwersji. „Człowiek odnosi się do Innego w ten sam sposób, jak odnosi się do Innego (do
świata) Bóg. […] Człowiek nie jest ani gorszy, ani lepszy od zwierzę-

23 Т. Горичева, Блажен иже и скоты милует, KUD Logos, Любляна 2010, s. 137.

24 W oryginale użyto terminu „обезбоживание”, który można przetłumaczyć jako ateizacja, jak uczyniła to Ekaterina Nikitina — zob. T. Goriczewa, Święte zwierzęta (fragmenty), przeł. E. Nikitina, red. A. MitekDziemba, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2017, nr 3, s. 72. Proponuję natomiast użycie neologizmu

„odbożenie”. Słowo „обезбоживание” przypomina swoim brzmieniem termin medyczny „обезвоживание”, oznaczający odwodnienie, a więc pozbywanie się czegoś niezbędnego do życia. Takim niezbędnym do życia elementem w myśli Goriczewej jest Bóg. Inaczej przetłumaczył ten termin Grzegorz Ojcewicz:

„Dokonuje się [tu] swoiste pozbawienie świata i stworzenia pierwiastka Bożego” —
zob. T. Goriczewa, Święte zwierzęta, przeł. G. Ojcewicz, Wydawnictwo „GregArt”, Szczytno 2022, s. 35.

25 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 252.

26 A. BielikRobson, Nowa Humanistyka: w poszukiwaniu granic, „Teksty Drugie”

2017, nr 1, s. 146–162.

27 D. Ulicka, Kryzysy — przełomy — przebudowy — zwrot y, „Academia — Magazyn Polskiej Akademii Nauk” 2022, nr 3 (71), s. 21–23.

12

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

cia, ma po prostu inny los i misję”28. Odwoływanie się przez filozofkę do tradycji świadczy również o braku konfliktu między jej twórczo-ścią a tym, co przekazuje oficjalna nauka Cerkwi.

Goriczewa dodaje, że szacunek i cześć należy się nie tylko tej części

Kościoła, którą widać, ale również tej znajdującej się w potencji, którą jest całe stworzenie29. Człowiek ma nie tylko oczekiwać zmian w przyrodzie, ale już teraz troszczyć się o jej przyszły stan. „W prawosławiu Cerkwią powinien się stać cały kosmos, cała historia ludzkości”30, czyli wszystko, co istnieje, bez wyjątków. Antycypacja jest jedną z pod-
stawowych cech religii chrześcijańskiej, która — inaczej niż większość wyznań — nie jest związana z przeszłością. Szacunek ma wypływać
z braterstwa wobec tego, co inne, a z czym homo sapiens może tworzyć pewien nieokreślony stan jedności. Nie można bowiem stwier-
dzić, że substancje różnych stworzeń się zmieszają — oczekiwanie na
przemianę nie miałoby sensu, ponieważ już teraz istota ludzka mo-
głaby się zjednoczyć z innymi bytami. Podobny akt braterstwa obecny
był w kulturze Słowian wschodnich, a mianowicie w przedchrześci-
jańskich formach kultu MatkiWilgotnej Ziemi utożsamianej obecnie
z Matką Boską. Jak zauważa Aleksiej Parszyn, motyw ten występuje
w filozoficznych rozważaniach prawosławia od początku kultu ma-
ryjnego, chociaż zaczęto go analizować i wykorzystywać dopiero od
okresu Srebrnego Wieku31. Przeciwnego zdania jest Goriczewa, która
uważa, że nie można zrównywać MatkiWilgotnej Ziemi z Maryją, jak
zrobił to Fiodor Dostojewski w Biesach, ponieważ Matka Boska ma jedynie uświęcać materię32. Los personifikowanego środowiska naturalnego nie powinien — co do istoty — być zrównywany z ludzkim
elementem religii chrześcijańskiej.

Powróćmy do idei antycypacji zawartej w myśli wyznawców Chry-
stusa. Książę Jewgienij Trubieckoj pisał:

28 T. Goriczewa, Święte zwierzęta…, s. 47.

29 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 68.

30 Tamże, s. 386.

31 А. Паршин, „Богородица — мать сыра земля…” (о трех лекциях в московской
духовной академии), „Вестник Православного СвятоТихоновского гумани
тар ного университета. Серия I: Богословие. Философия” 2011, nr 5 (37), s. 71–82. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na analizę twórczości poetyckiej Jelizawiety Jurjewnej Pilenko, która została kanonizowana w 2004 roku, a która wielokrotnie w swoich utworach poruszała temat świętości ziemi rosyjskiej. Zob.

W. Laszczak, W kręgu motywów mariologicznych KuźminyKarawajewej (Matki Marii), „Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze” 2011, t. 21, s. 61–69.

32 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 67–68.

13

KRZYSZTOF MAŁEK

Zebranie całego stworzenia jako formy przyszłego ładu kosmicznego, obejmujące aniołów, ludzi, a także każdy oddychający byt — taka jest główna idea świątyni w naszej dawnej sztuce sakralnej, dominująca zarówno w zabytkowej architektu-rze, jak i malarstwie33.

Powołując się na słowa Trubieckiego, Goriczewa potwierdza wpływ
człowieka na przyszłe wydarzenia zachodzące w otaczającym go świe-
cie34. W prawosławiu Najświętsza Liturgia, której opis książę przed-
stawia, odbywa się bowiem w dwóch różnych porządkach czasowych:

historycznym na ziemi i bezczasowym w świecie duchowym. Zgodnie
z tą koncepcją wraz z końcem świata nastąpi również kres takiego czasu, jaki znamy. Przypominać o tym mają świątynie, które dzięki
sztuce oraz odpowiednim fundatorom wciąż spełniają swe zadanie
opowiadania o przyszłych wydarzeniach. Przyroda w pewien symbo-
liczny, ale również uczestniczący sposób staje się zapowiedzią tego,
że transcendentny, pośmiertny świat będzie tożsamy z tym stworze-
niem, którego człowiek jest integralną częścią.

W związku z tym pozostaje również koncepcja Goriczewej o bi-
blijnym źródle zrównania osób ludzkich i nieludzkich, co wyrażać się ma poprzez porównanie ich cech czy nadawanie odzwierzęcych imion bohaterom biblijnym35. Zabieg ten nie jest typowy jedynie dla
starożytnego judaizmu, ale również dla wielu innych religii, jak np.

wierzeń rdzennych Amerykanów. Pełnił on również podobną funkcję,
tj. wskazywał na pewne wartościowe dla danej kultury cechy, które
jednostka miała przejawiać w przyszłości. Jednak według filozofki w przypadku tradycji biblijnej dochodzi również aspekt przypomina-jący o rzeczywistości człowieka jako jednego z elementów życia, jako
jednego z żyjących gatunków36. Pogląd ten wydaje się biocentryczny
lub przynajmniej zwierzocentryczny, aczkolwiek jest to forma za-woalowanego antropocentryzmu, ponieważ funkcję nadrzędną wo-
bec reszty stworzenia nadal pełni homo sapiens, który ma pamiętać o wszystkim, co zostało powołane do istnienia.

33 Tamże, s. 386.

34 Zgodnie z ideą chrześcijańską dualistyczna rzeczywistość istnieje w dwóch różnych porządkach czasowych: historycznym na ziemi i bezczasowym w świecie duchowym. Eucharystia będąca najważniejszym z elementów życia religijnego prawosławia odgrywa się w obu porządkach jednocześnie, aczkolwiek temat następstwa wydarzeń w rzeczywistości duchowej nie jest rozpatrywany w tej religii. Zagadnienie to jednak wykracza poza ramy niniejszego artykułu.

35 Nazwy postaci funkcjonują jako nazwy postaw. Т. Горичева, Блажен…, s. 141.

36 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 71–72.

14

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

Obrazowo stan tej dominacji oddaje Goriczewa przez odwołanie
się do twórczości Martina Heideggera. Teolożka stwierdza, że rosyjski
świat jest niczym „twórczy krajobraz”, przez co nawiązuje do tytułu
jednej z radiowych audycji niemieckiego filozofa37, opisujących życie
chłopskie w Szwarcwaldzie. Świat natury jest dla niego zatracanym
obrazem harmonii stworzonym z ciszy, natury oraz chłopskiej sielan-
ki przeplatanej pracą fizyczną, związanej z wyrębem drewna i gania-
niem38 zwierząt na pastwiskach. Obraz ten prezentuje człowieka jako
panującego, wykorzystującego naturę, chociaż pomijany jest w nim
element przemocowy. Chłopi bowiem nie przejmowali się losem
zwierząt czy stanem okolicznej przyrody, którą traktowali jako źródło
potrzebnych im surowców. Podobnie obraz dawnej rosyjskiej wsi po-
strzega Goriczewa. Należy stwierdzić, że pejzaż tradycyjnej „dierew-
ni” oparty o wizję chłopską jest realizacją rajskiej lub/i pastoralnej koncepcji istoty ludzkiej jako ogrodnika, w której człowiek opiekuje
się stworzeniem. Pomimo takiej roli filozofka uznaje, że stworzenie
ożywione i nieożywione naucza – w sposób kenotyczny — istotę ludz-
ką o raju39. Nie jest to jednak idea tradycyjna dla prawosławia, po-
nieważ kenoza, rozumiana jako uniżenie się poprzez wyrzeczenie się
swojej boskości, zasadniczo dotyczy wcielenia Chrystusa. Goriczewa
zdaje się natomiast rozumieć ją jako poddanie się stworzenia woli ludzkiej w nadziei na jego opamiętanie się.

Z dominacją człowieka wiąże się również cykl śmierci. Jak pisze
autorka Świętych zwierząt, „na początku umarł Bóg, potem kultura, a teraz umiera przyroda”40. Nie oznacza to jednak zwykłego przejścia z istnienia w nieistnienie. Zgodnie z koncepcją filozofki obecne czasy są bowiem czasami apokaliptycznymi41, a człowiek zmienił
swoje podejście do środowiska naturalnego, zamieniając jego status
z przedmiotu w podmiot. Podmiot, który nie jest niemy, ale zachowu-
je aktywną postawę wobec człowieka, czyli uświadamia mu, że czy-
ni źle (dlatego choruje), ma problemy oraz winien poznać przyrodę
w pełni42. Warto wskazać na podobieństwo tej idei do hipotezy Gai

37 M. Heidegger, Twórczy krajobraz. Dlaczego pozostajemy na prowincji? , przeł.

C. Wodziński, „Przegląd Filozoficzny — Nowa Seria” 1995, nr 4 (16), s. 203–205.

38 W tym kontekście czasownik „ganiać” wydaje się bardziej adekwatny od czasownika

„wypasać”. Pierwszy z nich wskazuje na ciągły ruch i przemieszczanie się zwierząt wykorzystywanych przez człowieka. Drugi jest natomiast związany z karmieniem.

39 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 131.

40 Tamże, s. 283.

41 Tamże, s. 124; tejże, Блажен…, s. 7, 38, 48, 58, 141.

42 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 283.

15

KRZYSZTOF MAŁEK
sformułowanej przez Jamesa Lovelocka i Lynn Margulis, pamiętając
o jednej zasadniczej różnicy. U Goriczewej ziemia nie komunikuje człowiekowi o swojej chorobie, ale o przyczynach ludzkich chorób, które tkwią w nieprawidłowym wykorzystaniu jej zasobów. Jednocześnie — ze względu na włączenie natury w cykl przeobrażeń oraz
ideę ludzkiej kultury — można dopatrywać się w tym modelu naturo-
kultury Donny Haraway. Podobne koncepcje są nieodzowną częścią
rosyjskiego prawosławia. Świadczy o tym nie tylko idea środowiska
jako elementu liturgii, ale również obecna w religijności koncepcja pokrowy, która ogarnia wszystko, co Absolut miał stworzyć43. Zatem
w człowieku prawosławnym stale dochodzi (a przynajmniej powinno
dochodzić) do żywej i nieustannej relacji tych dwóch rzeczywistości.

Cykl śmierci może zaś wynikać nie tylko z działania istoty ludzkiej i braku szacunku dla istot nieludzkich, ale również z próby prowa-dzenia dialogu wszystkiego, co istnieje, z powołanym do ich ochrony
ogrodnikiem, który nie spełnia swojej funkcji.

Goriczewa podkreśla też, że w odniesieniu do środowiska natu-
ralnego można mówić o jego uczestnictwie w najważniejszym obrzę-
dzie religijnym tego wyznania, a mianowicie w liturgii, którą nazywa
też liturgią przyrody ( литургия природы)44. Ekoteolożka akcentuje tym samym rolę i znaczenie środowiska naturalnego w kształtowaniu
postawy wiernych, a także rozwoju teologii i filozofii rosyjskiej, której szczytu i źródła należy doszukiwać się w obrzędach liturgicznych45.

Praktyki religijne w sposób szczególny pielęgnowane były w odosob-
nionych monasterach. Zwyczaj ten ma korzenie starożytne, chociaż
znaczenie i rola środowiska naturalnego zmieniły swój kontekst —
miejscem odosobnienia w Bizancjum była bowiem pustynia, o którą
trudno w kraju o klimacie umiarkowanym. W związku z tym zmianie
uległo postrzeganie otoczenia. Już nie tylko zwierzęta są głosem Boga
w miejscu oddalonym od dużych skupisk ludzkich46, ale również pej-

43 Idea pokrowy pochodzi z Bizancjum i nawiązuje do objawienia maryjnego, do którego miało dojść w Konstantynopolu podczas oblężenia miasta. Według źródeł
wszystko, co znalazło się pod płaszczem Maryi (pokrową) zostało uratowane od zniszczenia. Zob. В. Федорова, Покров Пресвятой Богородицы — символ
материнской защиты и Любви, https://obitelstelisaveta.ru/news/article/
pokrovpresvyatoybogorodicysimvolmaterinskoyz401786 (8.11.2022).

44 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 61.

45 O roli i znaczeniu obrzędów liturgicznych w prawosławiu zob. П. Евдокимов, Таинства, https://azbyka.ru/otechnik/Pavel_Evdokimov/pravoslavieevdokimov/5_4 (20.02.2023).

46 W wielu prawosławnych hagiografiach zwierzęta okazujące nadnaturalny stosunek do człowieka to atrybuty świętych, które podkreślają czystość i więź ze Stwórcą.

16

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

zaż jako całość. Przyroda oddaje cześć swojemu Stwórcy, włączając
się w praktykowaną przez człowieka liturgię:

Nasze cerkwie wznoszono w wyjątkowo pięknych miejscach, naturalnie wpisy-wały się w otaczającą je przyrodę. Monastery budowano w lasach, gdzie każde źdźbło i drzewo chwaliło Pana. Przyroda była kontynuacją liturgii, to tu zanikał
dualizm duszy i ciała47.

Uznanie środowiska naturalnego za część liturgii wiąże się także z uznaniem go za podmiot w relacji ze Stwórcą, który pozostaje w nie-ustannym kontakcie z całym uniwersum. Zatem we wszechświecie
złożonym z podmiotów nie powinno dochodzić do aktów agresji czy
zagłady. Jest to jednak utopia, która nie współgra z obrazem prawo-
sławnej liturgii. W niej bowiem każdy z elementów ma określoną rolę

— mniej lub bardziej istotną podczas sprawowania kultu. Można więc
założyć, że także prawosławie dopuszcza rozróżnienie funkcji w przy-
rodzie, np. rośliny są niezbędnym pokarmem dla człowieka, a mięso
nie, co pokazuje przykład ascetów i mnichów prawosławnych.

Goriczewa również śmierć przedstawia jako element naturalny
dla całego kosmosu. Obrazowo nazywa ten stan „kosmiczną kolebką”

( космическая колыбель), „kruchym snem” ( нежный сон)48. Kolebka w tym kontekście nie jest z pewnością średniowiecznym danse macabre. Mamy tu do czynienia z grą słowną tożsamą dla języka polskiego i rosyjskiego, ponieważ kolebka może oznaczać zarówno miejsce
początku, jak i kołyskę, chociaż drugie ze znaczeń występuje w języku
polskim rzadziej. Podpowiedzią może być użycie przez Goriczewą cu-
dzysłowu przy wyrażeniu „kosmiczna kolebka”. Dzięki temu filozofka
nadaje mu znaczenie przenośne. W związku z tym należałoby uznać,
że traktuje ona śmierć jako pewną formę naturalnej metempsychozy,
w której stworzenie wraca do Stwórcy, tyle że nie u którego było wcze-
śniej, ale od którego pochodzi, a powróci na ziemię po odkupieniu ko-
smosu. Uznanie śmierci za naturalny element cyklu przyrody postu-
lowała już wcześniej amerykańska teolożka feministyczna Rosemary

Radford Ruether w publikacji Gaia and God. An ecofeminist theology of earth healing 49 z 1992 roku. W obu przypadkach tak wyrażone W tym kontekście można przywołać przykład Serafina z Sarowa karmiącego niedźwiedzie.

47 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 288.

48 Tamże, s. 386.

49 R. Radford Ruether, Gaia and God. An ecofeminist theology of earth healing, HarperOne, New Jork 2017, s. 139.

17

KRZYSZTOF MAŁEK
podejście do kwestii śmiertelności może otworzyć nowy rozdział dla
uznania jedności całego środowiska naturalnego. Pogłębia to również
znaczenie użytej przez Goriczewą przenośni — kolebka nie jest utoż-
samiana z trumną i oczekiwaniem na wybudzenie ze snu, lecz jest właśnie elementem wskazującym na mesjanistyczne (judaistyczne
i chrześcijańskie) zapowiedzi odejścia w przyrodzie od mięsożerstwa
i drapieżnictwa (zob. Iz 11,6–9).

Kwestię spożywania istot nieludzkich w sposób następujący
przedstawia rosyjski prawosławny biskup Antoni Bloom:

Święci wskazują nam, że poprzez modlitwę, poprzez wyczyn duchowy powinni-śmy sukcesywnie uwalniać siebie od konieczności posiłkowania się ciałami zwierząt, przechodzić tylko na pokarmy roślinne, następnie zagłębiając się w Bogu

— potrzebować ich coraz mniej i mniej50.

Warto podkreślić, że nie jest to już tylko wypowiedź teologa, ale rów-
nież element oficjalnej nauki Kościoła prawosławnego w Rosji. Blo-
om zwraca uwagę, że człowiek powinien ograniczać krąg śmierci i nie
włączać do niego żadnych zwierząt. W przytoczonym cytacie trudno
doszukiwać się usprawiedliwienia dla mięsożerstwa, można jednak
dostrzec tam wskazówkę, jak wyzbyć się takiego zachowania w dro-
dze samodzielnej pracy. Człowiek, w szczególności prawosławny, nie
może pozostać obojętny — powinien się zaangażować w ograniczanie
spożycia pokarmów odzwierzęcych.

Podobnej ingerencji wymagają kosmizm i russoizm, które Gori-
czewa uznaje za składowe mentalności jej rodaków51. W odniesieniu
do kosmizmu rodzą się poważne wątpliwości, czy idee w nim zawarte
mogą być pozytywnie odbierane w przypadku aktywności ekologicz-
nych. Prekursor kosmizmu Nikołaj Fiodorow w idei wspólnego czynu
wskazuje, że przyroda jest ślepa i śmiertelna, a człowiek ma przejąć
nad nią władzę w taki sposób, by móc kontrolować proces ewolucji52.

W podobnym tonie o naturze, kosmosie i roli istot ludzkich w ich przemianie wypowiadają się m.in. Konstantin Ciołkowski i Władimir Wiernadski, którzy uważają, że środowisko naturalne należy zastąpić przez ogarniający wszystko ludzki wytwór53. Kosmizm jako

50 Cyt. za: A. Kucy, Biografia duchowa…, s. 205.

51 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 9.

52 N. Fiodorow, Filozofia wspólnego czynu, przeł. C. Wodziński, M. Milczarek, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2012, s. 5–32.

53 В. Горлачев, Т. Бернюкевич, Русский космизм как явление культуры,

„Гуманитарный вектор” 2012, nr 3 (31), s. 30–35.

18

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

idea prośrodowiskowa jest taka jedynie z nazwy. Pogląd ten bowiem
wiąże się z całkowitym opanowaniem środowiska naturalnego, nie-
uwzględniającym w ogóle jego znaczenia i istoty. Jest to wszak świat
zewnętrzny wobec człowieka, który powinien się czuć w nim kom-fortowo. Nie może być zatem nieprzewidywalny. Nawet powiązanie
kosmizmu z koncepcją kosmicznej liturgii, czego dokonuje Goricze-
wa, nie umniejsza jego charakteru antropopresyjnego. Jednak takie
połączenie przestaje być kosmizmem w ujęciu filozoficznym, a staje
się pewną formą naturalizmu religijnego lub określeniem kosmicznej
liturgii, pomysłu jednego z wczesnochrześcijańskich myślicieli, Mak-
syma Wyznawcy, do którego Rosjanka odwołuje się wielokrotnie.

Znacznie bliższy zachowaniu natury dla przyszłych pokoleń ludz-
kich i nieludzkich jest russoizm, „niekończący się rosyjski utopi-zm”54, chociaż Goriczewa nie rozwija tej kwestii. Mimo braku komen-
tarza jest on czytelny dla rosyjskiego odbiorcy, gdyż tradycja filozofii JeanaJacques’a Rousseau w Rosji jest wciąż obecna55. Za najbardziej
znanego twórcę literackiego opierającego o nią swoją działalność można uznać Lwa Tołstoja56, a według autora Historii filozofii rosyjskiej Wasyla Zienkowskiego również Fiodora Dostojewskiego57, którego filozofka cytuje wielokrotnie. Obaj pisarze nawołują do bliskie-
go związku narodu z naturą, z tak bardzo poszukiwanym stanem, tj.

nieskażoną przez negatywne oddziaływanie kultury rzeczywistością.

Autor Anny Kareniny krytycznie odnosi się do stosunku nauki wobec 54 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 9.

55 O stale aktualnym temacie russoizmu w Rosji świadczy liczba prac oraz obszarów badawczych odnoszących się do związków z kulturą, religią, polityką czy historią tego kraju. Zob. А. Златопольская, БелосельскийБелозерский, русский
руссоизм и апокрифические сочинения ЖанЖака Руссо в русской мысли, w: А. Колесников (red.), Компаративистский анализ общечеловеческого
и национального в философии. Материалы конференции, Роза мира, Санкт

Петербург 2006, s. 128–132; tejże, Восприятие идей Ж.Ж. Руссо в советской
и постсоветской России в свете традиций русской общественной мысли
конца XIX — начала XX века, „Вестник Русской христианской гуманитарной
академии” 2015, t. 16, nr 4, s. 344–357; А. Полосина, Руссоизм Л.Н. Толстого,

„Литературоведческий журнал” 2011, nr 1, s. 67–76 i inne.

56 M. Bohun, Obronić kulturę przed geniuszem. Filozofowie rosyjscy wobec nihilizmu Lwa Tołstoja, „Człowiek i Społeczeństwo” 2013, t. 35, nr 2, s. 407–425.

57 Z tym stwierdzeniem nie zgadza się Michał Bohun, który uważa, że taka klasyfikacja była wynikiem osobistych poglądów Zienkowskiego. Zob. M. Bohun, Dostojewski. Nędza i wielkość kultury, w: A. Raźny (red.), Fiodor Dostojewski i problemy kultury, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, s. 14; В. Зеньковский, История русской философии, Академический проект–

Раритет, Москва 2001, s. 398–399.

19

KRZYSZTOF MAŁEK
środowiska naturalnego, stając w opozycji do ludzkich osiągnięć jako
przynoszących zagładę58. Z kolei — według Zienkowskiego — twórca

Braci Karamazow uznaje, że zarówno w naturze, jak i w odpowiednio przemyślanej kulturze obecny jest możliwy do odkrycia Absolut59.

ROLA ŚRODOWISKA NATURALNEGO W PRAWOSŁAWIU ROSYJSKIM

Istotnym elementem odróżniającym religię chrześcijańską od juda-
izmu starożytnego jest Chrystus, który miał urodzić się jako i Bóg, i człowiek60, a później umrzeć za grzech ludzkości. Zgodnie z ideą pre-zentowaną przez Goriczewą, a mającą swe źródła w starożytności, Ab-
solut „wcielił się, tym samym uświęcając nie tylko istnienie ludzkie,
ale cały kosmos, wszelkie stworzenie”61. Kluczowe dla tej neoplatoń-
skiej koncepcji jest określenie „uświęcać”, ma ono bowiem konkretne
konotacje w rosyjskiej tradycji prawosławnej. Jak pisze Dimitrij Lin:

W szerszym znaczeniu uświęcenie to oddanie czegoś (przedmiotu, budynku i in.) lub człowieka na służbę Bogu. W chrześcijaństwie uświęcenie to nabożeństwo na-wiązujące do tajemnicy Wcielenia, czyli przyjścia na świat doczesny Pana Jezusa Chrystusa, który swoim Bóstwem uświęcił jego żywioły, przede wszystkim wodę (pamiętamy o tym, gdy obchodzimy święto Chrztu Pańskiego)62.

Goriczewa dodatkowo łączy ten aspekt ze starożytną teorią Ireneusza
z Lyonu o rekapitulacji w Chrystusie63, która w myśli teologii chrze-
ścijańskiej dotyczy jedynie człowieka64. Dostrzec można zatem, że jest to próba przypisania środowisku naturalnemu podmiotowości, dzięki której człowiek może odkryć, że wszystko, co go otacza, dąży razem
z nim do uzyskania zbawienia. Zatem należy zadać pytanie o rolę, jaką pełni kosmos.

58 M. Bohun, Obronić kulturę przed geniuszem…, s. 411–414.

59 Zienkowski nie używa terminu „russoizm”, ale jego religijnego odpowiednika, tj.

chrześcijański naturalizm, który sam definiuje. Zob. А. Мальцева, И. Жданова, Понятие «христианской культуры» в творчестве Ивана Ильина,

„Евразийский Союз Ученых” 2019, t. 65, nr 6, s. 68.

60 Zastosowanie dwukrotnie spójnika „i” w teologii odnoszącego się do natur Chrystusa wskazuje, że obie rzeczywistości są sobie równe i są pełne.

61 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 14.

62 Д. Лин, Что такое освящение? , Pravmir.ru, https://www.pravmir.ru/vopros-otvet/chto-takoe-osvyashhenie (16.11.2022).

63 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 15.

64 T. Dekert, Teoria rekapitulacji Ireneusza z Lyonu w świetle starożytnych koncepcji na temat Adama, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007, s. 42–75.

20

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

Najbardziej rozpowszechnionym poglądem o celowości istnienia
przyrody jest wątek zooteologiczny, który pokrywa się z ekoteologicznym. Goriczewa, za Grzegorzem z Nyssy, twierdzi, że zwierzęta
służą człowiekowi pomocą, aby zwiększyć jego szanse na przeżycie65.

Nysseńczyk w dziele O stworzeniu człowieka wyjaśnia, że istota ludzka w swej doskonałości jest pozbawiona cech typowych dla osób nie-
ludzkich. Teolog stwierdza, że wykorzystanie zwierzęcej anatomii ma umożliwić swobodny rozwój, m.in. poprzez używanie sierści zwierząt, ich ostrych zębów czy też korzystanie z ich zdolności do szybkie-go przemieszczania się66. Goriczewa odrzuca natomiast skrajny an-
tropocentryzm Nysseńczyka, nie zgadzając się z tezą o bezwzględnym
wykorzystaniu osób nieludzkich do ludzkich celów. Filozofka dostrzega, że tak ukształtowane życie wiąże się z koniecznością współ-
pracy i okazywaniem wzajemnej pomocy, aby stworzyć wspólny „mi-
kroświat” ( микромир)67, odrzucając tym samym pogląd Grzegorza o konieczności panowania silniejszych nad słabszymi i osiągania korzyści przez tych, którzy dominują w tej nierównej relacji. Ze wzglę-
du na techniczne wykształcenie Goriczewej można przypuszczać, że
termin „mikroświat” zapożyczyła z fizyki w jego wąskim rozumieniu,
gdzie oznacza on niedostrzegalną bezpośrednio przez człowieka rze-
czywistość wielkości atomowych. W tych niewielkich, elementarnych
wielkościach wszystko musi ze sobą współpracować bez zarzutu, aby
nie doszło do rozpadu większych elementów. Podobnie ma wyglądać
związek ludzi i nieludzi. Każdy z elementów wspólnego życia nie może przekraczać swoich określonych zadań, ponieważ wiązałoby się
to z rozpadem wszystkiego68.

W odniesieniu do środowiska naturalnego jako spójnej całości

Goriczewa powołuje się na nieokreśloną tradycję prawosławną69, gdy
twierdzi, że zwierzęta, żywioły i zjawiska astronomiczne nieustannie
służą Stwórcy, wypełniając odpowiednie dla siebie zadania70. Nie pre-

65 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 38.

66 Grzegorz z Nyssy, O stworzeniu człowieka…, s. 63–64.

67 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 38.

68 Odrzucam tu znaną z pewnością Goriczewej teorię mikroświatów jako zbyt abstrakcyjną dla rozważań tego typu. W tym względzie warta odnotowania jest jednak praca Anny Woźniak Struktura i funkcje mikroświatów („Principia” 2004, nr 39, s. 189–204).

69 Niestety twórczość Rosjanki ma charakter eseistyczny z bardzo okrojoną bibliografią. Autorka praktycznie nie opatruje swoich prac przypisami, co znacznie utrudnia dotarcie do konkretnych źródeł.

70 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 51–52.

21

KRZYSZTOF MAŁEK
cyzuje jednak, w czym się przejawia owa tradycja. Prawdopodobnie
mowa tu o ciągłym działaniu bytów w celu powiększania i podtrzy-
mania życia, które powołał do istnienia Absolut. Być może również

„zaświadczają o potędze BogaStwórcy. Wskazują drogę do Niego”71.

Tak ujmowane przeznaczenie bytów dowodzi, że celem środowiska
naturalnego jest nie tylko wskazywanie człowiekowi na jego ostatecz-
ność, ale również oczekiwanie na przemianę całego stworzenia. Zwią-
zane jest to ze wspomnianym już konceptem ex nihilo i istnieniem dla samego istnienia. Jednak kosmos mają przenikać również energie
niestworzone72 oraz przeobrażające światło Taboru73. Pierwsze two-
rzą pewien rodzaj szkieletu dialogicznego dla kontaktu, jaki ma miej-
sce między bóstwem i stworzeniem. Drugie natomiast są pewną spe-
cyficzną formą niestworzonych energii, które zgodnie z orzeczeniami

Cerkwi prawosławnych wymienione są w Biblii i są prawdziwe74. We-
dle tradycji wszyscy ludzie, którzy zetknęli się z tym światłem, zostali przemienieni. W ten sposób Goriczewa suponuje, że to samo stało się z przyrodą, aczkolwiek – w odróżnieniu od ludzi — dla środowiska naturalnego jest to już element trwały. Można domniemywać, że
podobnie jak doznanie tego światła w drodze praktyki człowieka jest
przeznaczone dla wszystkich, ale wymaga podjęcia określonych dzia-
łań, tak też kosmos jako depozytariusz tego zjawiska wymaga zaan-
gażowania75.

Rosjanka per analogiam porównuje, jak w filozofiach zachodniej i wschodniej interpretuje się ziemię. Ekoteolożka, odwołując się do
francuskiego filozofa Gastona Bachelarda oraz niemieckich myślicie-
li — Arthura Schopenhauera, Friedricha Nietzschego oraz Martina Heideggera, stwierdza, że w tradycji zachodnioeuropejskiej gleba rozumiana jest jako symbol władzy, realizujący się poprzez kompleks

Meduzy76, jako coś twardego, stawiającego opór, wymagającego uży-

71 J. Dębowski, Przyroda w filozofii rosyjskiego prawosławia, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Olsztyn 1998, s. 25.

72 J. Kroczak, Grzegorz Palamas wobec kontrowersji hezychastycznej, „Logos i Ethos” 2012, nr 1 (32), s. 127–139.

73 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 66–67.

74 B. Waczyński, Sofiologia w rosyjskiej teologii prawosławnej, „Roczniki Teologii Ekumenicznej” 2009, nr 1 (56), s. 220–223.

75 W koncepcjach prawosławnych, w tym i u Goriczewej, kosmos jest w pewnych elementach spersonifikowany, co w połączeniu z założeniami dotyczącymi ograniczonego zakresu wolnej woli może świadczyć o rozumnym kierowaniu poczynaniami człowieka.

76 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 28–30. Gaston Bachelard, twórca terminu

„kompleks Meduzy”, pisze: „Jeśli naprawdę chcemy doświadczyć tego kompleksu 22

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

cia siły. Inaczej natomiast przedstawia myśl rosyjską, nawiązując do
mitu MatkiWilgotnej Ziemi ( МатьСыраЗемля)77, który nadal jest obecny w prawosławiu78 w postaci schrystianizowanego obrazu
przeniesionego częściowo na Maryję. Gleba jako nośnik życia poma-
ga je utrzymać, rozwijać i pomnażać. Na potwierdzenie swoich słów

Goriczewa przywołuje słowa Anatolija Kima: „Kiedy ją kochasz, kar-
misz i poisz swoim potem i trudem, ziemia nigdy Cię nie zawiedzie.

A jeśli później zanurzysz w niej ręce […], zawsze znajdziesz coś zdat-
nego do jedzenia”79. Zatem pedosfera nie może być uznana za wroga
człowieka, pod warunkiem, że istota ludzka nie pozostanie wobec niej
obojętna. Ziemi należy się troska i opieka. Musi być traktowana jako
istotny element życia czy wręcz jako żywy organizm, przypominając
nieco w tym aspekcie elementy ekofilozoficznej idei Gai80. „Ascetycz-
noprawosławny stosunek do ziemi ma charakter arystokratyczny”81.

Ponadto można wskazać również na obecny wśród wyznawców reli-
gii chrześcijańskiej element szacunku dla bliskich, co również można
uznać za element relacji z ziemią, gdyż zgodnie z Biblią istota ludzka i gleba mają tego samego StwórcęOjca, a człowiek jest w tym aspekcie młodszym bytem.

Dalej filozofka, za Sergiejem Bułgakowem, pisze, że „i przyroda,
i żywioły, i gwiazdy, i zwierzęta mają kochać i wysławiać Boga, co oznacza, że niosą w sobie pieczęć własnego, nieśmiertelnego życia”82.

Zatem chrześcijanin nie tylko może czcić obraz Absolutu, który za-
warty jest w środowisku naturalnym, ale również przez przyrodę po-
od wewnątrz, w jego węzłowej, błędnej woli projekcji wrogości, rozpoznajemy w nim cichą wściekłość, skamieniały gniew, nagle zamrożony w momencie jego nadmiernej manifestacji. […] Oto kosmiczny gniew wykuty w kamieniu, w lodzie, w szronie, wyrażony powszechną ciszą, milczeniem, które już niczego nie oczekuje i którego groźby nic nie może umniejszyć. To milczenie odpowiada autorytarnemu okrzykowi nauczyciela: ‘Bądź cicho i siedź spokojnie!’. W jego tonie doświadczony psycholog może rozpoznać ‘kompleks Meduzy’, wolę nienawistnego hipnotyzera, który chciałby jednym słowem i spojrzeniem rozkazywać innym, dotykając samych fundamentów ich osobowości. Jak powiedział Goethe: ‘Kamienie są niemymi nauczycielami. Ogłuszają obserwatora’”. Г. Башляр, Земля и грезы воли, przeł.

Б. Скуратов, Издательство гуманитарной литературы, Москва 2000, s. 208–

209.

77 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 28.

78 W. Laszczak, W kręgu motywów mariologicznych…, s. 64–67.

79 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 28.

80 M. Niedek, Ekofilozofia a perspektywa ekologicznego konserwatyzmu, „Studia Ecologiae et Bioethicae” 2021, t. 19, nr 1, s. 5–15.

81 Т. Горичева, Говорящие „Да”…, s. 31.

82 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 331.

23

KRZYSZTOF MAŁEK
winien odkrywać przepowiadaną przyszłość — zarówno jednostkową
po śmierci, jak i społeczną po wydarzeniach apokaliptycznych. Praw-
dopodobnie ma to zmniejszyć strach człowieka wywoływany przez
świadomość o śmiertelności i dać poczucie istnienia pewnej formy swojskości po śmierci. Może to przełamać lęk, który ludzie odczuwają
w tym momencie83.

Oprócz wątków środowiskowych, których źródłem jest religia,

Goriczewa nawiązuje również do postaw wynikających z kultury i fi-
lozofii rosyjskiej. Uważa, że w kontekście katastrofy ekologicznej jej rodakom bliżej powinno być do postaci Obłomowa z powieści Iwana

Gonczarowa o tym samym tytule niż do „wszystkich faustów, pro-meteuszów czy demiurgów”84 typowych dla mieszkańców Zachodu.

Z jednej strony przedstawianie dwóch składowych cywilizacji euro-
pejskiej jest elementem typowym dla Rosjan. Z drugiej strony posta-
wy te rzeczywiście są inne. Obłomow stanowi ucieleśnienie typowego
konserwatywnego wychowania, które w XIXwiecznym Imperium
jest już anachroniczne i szkodliwe czy, jak określiła to Aurelia Kot-
kiewicz, jest realizacją postawy bowarystycznej85. Goriczewa zwraca
uwagę na postawę dziecka przyjętą przez bohatera i ostateczną prze-
mianę Obłomowa. Takie nastawienie winno charakteryzować czło-
wieka w odniesieniu do kwestii ekologicznych — powinien on być ciekawy zmian zachodzących w przyrodzie oraz uczestniczyć w po-wtarzających się cyklach występujących w środowisku naturalnym86.

Filozofka dostrzega więc pewien anachronizm w pojmowaniu świata
przez swoich rodaków.

ZAKOŃCZENIE

Goriczewa w sposób jasny i zdecydowany określa status środowiska
naturalnego w prawosławiu. W swoich stwierdzeniach zarówno stara
się uwzględniać tradycję rosyjskiego chrześcijaństwa, jak i wskazać
na inne możliwości interpretacyjne. Jednoznacznie zarysowuje róż-

83 O lęku w tym kontekście pisze Antonina Ostrowska, zwracając jednocześnie uwagę na czynnik religijny. Zob.tejże, Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 2005, s. 41–46.

84 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 410.

85 A. Kotkiewicz, Bowaryzm — nuda — melancholia. Uwagi o bohaterach XIXwiecznej literatury rosyjskiej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2018, nr 3 (49), s. 172–173.

86 Т. Горичева, О священном безумии…, s. 410.

24

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

nicę między bytami, tj. Absolutem, człowiekiem, zwierzętami i rośli-
nami. Stwierdzając wyraźny antropocentryzm jej religii, stara się go
zreinterpretować tak, aby nadal był ortodoksyjny, a jednocześnie nowoczesny, nieodstający od osiągnięć nauk współczesnych. Podkreśla również, że środowisko naturalne nie jest tylko dodatkiem do
człowieka, ale pełnoprawnym stworzeniem, z którym istota ludzka
powinna się liczyć. Rosjanka dostrzega także problem degradacji przyrody, ale żywi nadzieję, że ludzie współcześni, podobnie jak bohater Gonczarowa, ostatecznie się zmienią, a umierając, pozostawią
swoje „dziecko” w dobrych rękach. Wprawdzie jej rodacy — pomi-
mo bogatej tradycji prawosławnej— doprowadzili do zniszczenia
otaczającego ich świata, ale wciąż nie jest za późno, by zapewnić potomkom lepszą przyszłość.

Tekst powstał w ramach projektu sfinansowanego
ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach
konkursu Preludium Bis 2 na podstawie decyzji
numer UMO–2020/39/O/HS2/02968 oraz gran-
tu NAWA dla Preludium Bis 2 na podstawie umo-
wy numer BPN/PRE/2022/1/00013/U/00001.

REFERENCES

Bashlyar, Gaston. Zemlya i grezy voli. Transl. Skuratov, Boris. Moskva: Izdatel’stvo gumanitarnoy literatury, 2000 [Башляр, Гастон. Земля и грезы воли. Transl.

Скуратов, Борис. Москва: Издательство гуманитарной литературы, 2000].

BielikRobson, Agata. “Nowa Humanistyka: w poszukiwaniu granic.” Teksty Drugie, 2017, no. 1: 146–162.

Bohun, Michał. “Dostojewski. Nędza i wielkość kultury.” Fiodor Dostojewski i problemy kultury. Raźny, Anna (ed.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011: 11–23.

Bohun, Michał. “Obronić kulturę przed geniuszem. Filozofowie rosyjscy wobec nihilizmu Lwa Tołstoja.” Człowiek i Społeczeństwo, 2013, vol. 35, no. 2: 407–425.

Borecka, Wiktorija. “Koncepcja stosunków Kościół–państwo we współczesnym nauczaniu Rosyjskiej Prawosławnej Cerkwi.” Między Rzymem a Nowosybirskiem. Księga jubileuszowa dedykowana ks. Marianowi Radwanowi SCJ.

Wodzianowska, Iwona, and Łaszkiewicz, Hubert (eds.). Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2012. 421–426.

Bułgakow, Sergiusz. Światło wieczności. Medytacje i spekulacje. Transl. Chmielewski, Jacek. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2010.

Chałupniak, Radosław. Arcydzieła malarstwa w katechezie. Opole: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, 2013.

Dekert, Tomasz. Teoria rekapitulacji Ireneusza z Lyonu w świetle starożytnych koncepcji na temat Adama. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2007.

25

KRZYSZTOF MAŁEK

Dębowski, Jan. Przyroda w filozofii rosyjskiego prawosławia. Olsztyn: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1998.

“Drogi prowadzące do Boga.” Katechizm Kościoła Katolickiego. Paragraphs 31–49

<http://www.katechizm.opoka.org.pl/rkkkI–1–1.htm>.

Fedorova, Vera. “Pokrov Presvyatoy Bogoroditsy — simvol materinskoy zashchity i Lyubvi.” 8 Nov. 2022 [Федорова, Вера. “Покров Пресвятой Богородицы

— символ материнской защиты и Любви.” 8 Nov. 2022] <https://obitelstelisaveta.ru/news/article/pokrovpresvyatoybogorodicysimvolmaterinskoyz–401786>.

Fiodorow, Nikołaj. Filozofia wspólnego czynu. Transl. Wodziński, Cezary, and Milczarek, Michał. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2012.

Goricheva, Tat’yana. Blazhen izhe i skoty miluyet. Lyublyana: KUD Logos, 2010

[Горичева, Татьяна. Блажен иже и скоты милует. Любляна: KUD Logos, 2010].

Goricheva, Tat’yana. Govoryashchiye “Da.” Moskva: Ekologicheskaya palata Rossii, 2020 [Горичева, Татьяна. Говорящие „Да” . Москва: Экологическая палата

России, 2020].

Goricheva, Tat’yana. O svyashchennom bezumii. Khristianstvo v sovremennom mire. SanktPeterburg: Aleteyya, 2015 [Горичева, Татьяна. О священном
безумии. Христианство в современном мире. СанктПетербург: Алетейя, 2015].

Goriczewa, Tatiana. Święte zwierzęta. Transl. Ojcewicz, Grzegorz. Szczytno: Wydawnictwo “GregArt”, 2022.

Goriczewa, Tatiana. “Święte zwierzęta (fragmenty).” Transl. Nikitina, Ekaterina. Ed.

MitekDziemba, Alina. Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies, 2017, no. 3: 69–81.

Gorlachev, Valeriy, and Bernyukevich, Tat’yana. “Russkiy kosmizm kak yavleniye kul’tury.” Gumanitarnyy vektor, 2012, no. 3 (31): 30–35 [Горлачев, Валерий, Бернюкевич, Татьяна. “Русский космизм как явление культуры.”

Гуманитарный вектор, 2012, no. 3 (31): 30–35].

Gregorios, Paulos. The Human Presence. An Orthodox View of Nature. Geneva: World Council of Churches, 1978.

Grzegorz z Nyssy. O stworzeniu człowieka. Transl. Przyszychowska, Marta. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006.

Heidegger, Martin. “Twórczy krajobraz. Dlaczego pozostajemy na prowincji?”

Transl. Wodziński, Cezary. Przegląd Filozoficzny — Nowa Seria, 1995, no. 4

(16): 203–205.

Karsavin, Lev. “Put’ pravoslaviya.” Sofiya. Problemy dukhovnoy kul’tury i religioznoy filosofii. Berdyayev, Nikolay (ed.). Berlin: Obelisk’’, 1923: 47–62 [Кар
савин, Лев. “Путь православия.” Софiя. Проблемы духовной культуры
и религиозной философии. Бердяев, Николай (ред.). Berlin: Wydawnictwo Обелискъ, 1923. 47–62].

Kotkiewicz, Aurelia. “Bowaryzm — nuda — melancholia. Uwagi o bohaterach XIXwiecznej literatury rosyjskiej.” Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 2018, no. 3 (49): 169–178.

Kroczak, Justyna. “Grzegorz Palamas wobec kontrowersji hezychastycznej.” Logos i Ethos, 2012, no. 1 (32): 127–139.

Kucy, Aleksy. Biografia duchowa i antropologia chrześcijańska metropolity Antoniego Blooma (1914–2003). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2019.

26

EKOTEOLOGIA ROSYJSKIEGO PRAWOSŁAWIA…

Laszczak, Wanda. “W kręgu motywów mariologicznych KuźminyKarawajewej (Matki Marii).” Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze, 2011, vol. 21: 61–69.

Lin, Dimitriy. “Chto takoye osvyashcheniye?” Pravmir.ru, 16 Nov. 2022 [Лин, Димитрий. “Что такое освящение?” Pravmir.ru. 16.11.2022] <https://www.

pravmir.ru/voprosotvet/chtotakoeosvyashhenie>.

Mal’tseva, Anna, and Zhdanova, Irina. “Ponyatiye ‘khristianskoy kul’tury’ v tvorchestve Ivana Il’ina.” Yevraziyskiy Soyuz Uchenykh, 2019, vol. 65, no. 6: 67–69

[Мальцева, Анна, Жданова, Ирина. “Понятие ‘христианской культуры’

в творчестве Ивана Ильина.” Евразийский Союз Ученых, 2019, т. 65, no. 6: 67–69].

Niedek, Mikołaj. “Ekofilozofia a perspektywa ekologicznego konserwatyzmu.”

Studia Ecologiae et Bioethicae, 2021, vol.19, no. 1: 5–15.

Ostrowska, Antonina. Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2005.

Parshin, Aleksey, “‘Bogoroditsa — mat’ syra zemlya…’ (o trekh lektsiyakh v moskovskoy dukhovnoy akademii).” Vestnik Pravoslavnogo SvyatoTikhonovskogo gumanitarnogo universiteta. Seriya I: Bogosloviye. Filosofiya, 2011, no. 5

(37): 71–82 [Паршин, Алексей. ““Богородица — мать сыра земля…” (о трех
лекциях в московской духовной академии).” Вестник Православного

СвятоТихоновского гуманитарного университета. Серия I: Богословие.

Философия, 2011, no. 5 (37): 71–82].

Polosina, Alla. “Russoizm L.N. Tolstogo.” Literaturovedcheskiy zhurnal, 2011, no. 1: 67–76 [Полосина, Алла. “Руссоизм Л.Н. Толстого.” Литературоведческий
журнал, 2011, no. 1: 67–76].

Prepodobnyy Iustin (Popovich). Dogmatika Pravoslavnoy Tserkvi. Vol. 2: Bog v samom Sebe. Otnosheniye Boga k tvari [Преподобный Иустин (Попович), Догматика Православной Церкви. Т. 2: Бог в самом Себе. Отношение

Бога к твари] <https://azbyka.ru/otechnik/Iustin_Popovich/sobranijatvorenijtom2/3>.

Radford Ruether, Rosemary. Gaia and God. An ecofeminist theology of earth healing. New Jork: HarperOne, 2017.

Rose, Nikolas. “The Politics of Life Itself.” Theory, Culture and Society, 2001, no. 18

(6): 1–30.

Seremak, Jerzy. “Paradygmat zbawczej obecności wyzwolenia: imię Boga Ehjeh–

Jhwh, „JestemOn jest” (Wj 3,14–15 / Wj 34,6–7).” Studia Bobolanum, 2018, vol. 29, no. 2: 141–161.

Stabryła, Wojciech. “‘[…] moc Najwyższego osłoni Cię’ (Łk 1,35). Maryja trwająca w Szekinie.” Salvatoris Mater, 2008, no. 10 (2): 11–30.

Szoszyn, Rusłan. “Ateizm po komunizmie.” Rzeczpospolita, 27 Jan. 2016 <https://
www.rp.pl/spoleczenstwo/art11224281ateizmpokomunizmie>.

Ulicka, Danuta. “Kryzysy — przełomy — przebudowy — zwroty.” Academia — Magazyn Polskiej Akademii Nauk, 2022, no. 3 (71): 20–23.

Waczyński, Bogusław. “Sofiologia w rosyjskiej teologii prawosławnej.” Roczniki Teologii Ekumenicznej, 2009, no. 1 (56): 197–226.

Woźniak, Anna. “Struktura i funkcje mikroświatów.” Principia, 2004, no. 39: 189–

204.

Yevdokimov, Pavel. “Tainstva.” 20 Feb. 2023 [Евдокимов, Павел. “Таинства.”

20.02.2023 <https://azbyka.ru/otechnik/Pavel_Evdokimov/pravoslavieevdoki mov/5_4>.

27

KRZYSZTOF MAŁEK

Zamorska, Magdalena. “Z uważnością i troską: feministyczne studia nad roślinami.”

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 2022, vol. 84, no. 1: 197–212.

Zen’kovskiy, Vasiliy. Istoriya russkoy filosofii. Moskva: Akademicheskiy proyekt–

Raritet, 2001 [Зеньковский, Василий. История русской философии. Москва: Академический проект–Раритет, 2001].

Zlatopol’skaya, Alla. “Belosel’skiyBelozerskiy, russkiy russoizm i apokrificheski-ye sochineniya ZhanZhaka Russo v russkoy mysli.” Komparativistskiy analiz obshchechelovecheskogo i natsional’nogo v filosofii. Materialy konferentsii. Kolesnikov, Anatoliy (ed.). SanktPeterburg: Roza mira, 2006. 128–132

[Златопольская, Алла. “БелосельскийБелозерский, русский руссоизм
и апокрифические сочинения ЖанЖака Руссо в русской мысли.”

Компаративистский анализ общечеловеческого и национального
в философии. Материалы конференции. Колесников, Анатолий (e.). Санкт

Петербург: Роза мира, 2006. 128–132].

Zlatopol’skaya, Alla. “Vospriyatiye idey Zh.Zh. Russo v sovetskoy i postsovetskoy Rossii v svete traditsiy russkoy obshchestvennoy mysli kontsa XIX — nachala XX veka.” Vestnik Russkoy khristianskoy gumanitarnoy akademii, 2015, vol.

16, no. 4: 344–357 [Златопольская, Алла. “Восприятие идей Ж.Ж. Руссо
в советской и постсоветской России в свете традиций русской общественной
мысли конца XIX — начала XX века.” Вестник Русской христианской
гуманитарной академии, 2015, т. 16, no. 4: 344–357].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15072

OLGA MAKAROWSKA

ORCID: https://orcid.org/0000-0002–3687–7993

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ

ОПАВШИХ ЛИСТЬЕВ ВАСИЛИЯ В. РОЗАНОВА

ON THE QUESTION OF (NON)ARTISTRY OF FALLEN LEAVES BY VASILIY V. ROZANOV

The article focuses on determining if Rozanov’s Fallen Leaves belongs to literary texts. The article defines the category of the artistic text and identifies its criteria, which are typical for all literary texts. Based on these criteria, it is confirmed that Rozanov’s work does not belong to literary texts, although it contains some of their features. For further confirmation, Rozanov’s text is examined through the prism of several other criteria, including the textuality criteria of Beaugrande and Dressler, along with an analysis of linguistic and stylistic means used by Rozanov. The carried out analysis confirmed the originality of Rozanov’s Fallen Leaves.

Keywords: artistry, criteria of artistry, criteria of textuality, language style, and linguistic means ВВЕДЕНИЕ

Изучение художественных текстов лингвистами не только слу-
жит своеобразным мостом между ними и литературоведами1, но
и позволяет как минимум приблизиться к решению некоторых
проблем художественного текста в лингвистическом русле. Одна
из них связана с категорией художественности текста.

Вопрос выделения ее критериев, наравне с определением по-
нятия «текст», обострился с появлением оригинальных текстов,
нарушающих традиционные представления о них2. Имеются

1 J. Labocha, Lingwistyka tekstu w Polsce // Z. BilutHomplewicz, W. Czachur, M. Smykała (ред.), Lingwistyka tekstu w Polsce i Niemczech, Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2009, с. 45–56.

2 Имеются в виду литературные тексты, художественность многих из которых
нужно обосновать. Например, тексты, полученные методом Blackout Poetry, 29

OLGA MAKAROWSKA
в виду однословное и однобуквенное сочинения А после было
слово… Илюбая Бактыбаева (2015), О! Петра Иевлева (2016), моностихи, книгиигры, напр., Квест Бориса Акунина (2009).

К ним нужно добавить мэшапы, блуки, вербатимпроизведения,
новеллизации, визуальную поэзию, новые виды интернеттек-
стов — гипертекстовые, гибридные типа визуальных романов
и пр.

Если однословные, однобуквенные, однострочные сочине-
ния признать текстовыми3, то возникают вопросы: «Что их объ-
единяет?» и «Являются ли они художественными?» Все тексты
сближают такие общие признаки, как смысловая наполненность,
знаковая воплощенность (с помощью элементов одной или не-
скольких семиотических систем) и целевая ориентированность.

Отсюда, любой не устный т е к с т есть смысловое целенаправлен-
ное знаковое единство, зафиксированное на определенном но-
сителе. Смысловая целостность (потенциально) художественно-
го текста (глобальная в гипертекстах и локальная в остальных)

задается общей тематикой и/или доминантконцептом/ами4;
знаковое единство — гармоничным сочетанием знаков, самосто-
ятельно избранных автором для передачи смыслового содержа-
или Tree of Codes Джонатана Фоера (2010), вырезанного из книги The Street of Crocodiles, английской версии Sklepów cynamonowych Бруно Шуль
ца, а также визуальных романов, цифровой поэзии, т.е. созданной вместе
с компьютером или с его помощью, напр., генераторов рифм.

3 Не все согласны с тем, что текст может состоять из одного слова/пред ложения

(J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, Tekstologia, PWN, Warszawa 2009, с. 22–25). Вслед за Роланом Бартом разделяем текст и произведение

(Р. Барт, От произведения к тексту // того же, Избранные работы.

Семиотика. Поэтика, пер. C.Н. Зенкин, Прогресс, Москва 1989, с. 415), могущие не совпадать, ср.: «Уединенное» Розанова, изданное как печатное
издание/его электронная копия, есть произведение; как часть сборника —
текст, сочинение.

4 Доминантконцепт — «результат генерализации всех смыслов» текста (О. Мака
ровска, Концепты русской народной и национальной песни, UAM, Poznań 2004, с. 41–42). В тексте может выступать один или два доминантконцепта

(понятийный и/или эмотивный). Например, в рас сказе Антона Чехова «Тоска»

(1886) понятийный доминантконцепт — оди но чество, эмотивный — тоска.

В нехудожественных (личных дневниках, публицистических, научных текс
тах и пр.) и нелитературных текстах (инструкциях, рецептах, заявлениях, документах и др.) внешняя целостность обусловлена их функцией/ямию

В. А. Лукин, Лингвосемиотические свой ст ва художественного текста, его
компоненты и параметры типологического определения, автореф. дисс. дра
фил. н., Орел 2003, . 25–29, https://newdisser.ru/_avtoreferats/01002625508.

pdf (12.11.2022).

30

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

ния; внутренняя целенаправленность — авторским замыслом,
ведущей идеей, внешняя (скрытая и не являющаяся смыслопо-
рождающим фактором) — индивидуальноавторским вектором
предназначения, напр., самовыражением, презентацией себя
через текст, созданием текста по заказу и под. По утверждению

Владимира Лукина, ни авторская идея/замысел, ни предназна-
ченность (добавим — ни доминантконцепт/ы, не редко и тема-
тика) явно в тексте не выражены, ибо художественные тексты,
обладая функциональной характеристикой, не управляемы «ни
одной из своих функций»5.

Установить (не)принадлежность оригинального текста к ху-
дожественным, не уточнив понятия художественности, не-
возможно ввиду его дефиниционной размытости, отсутствия
единых критериев и неоднозначности. Отсутствие же иденти-
фикации текста по признаку художественности обусловливает
его жанровую нераспознанность. Сказанное относится к ряду со-
чинений Василия Васильевича Розанова прежде всего к первым
работам, написанным в новом жанре и часто объединяемым
в трилогию6: Уединенное (1912) и два короба (тома) Опавших ли
стьев (1913, 1915).

Предполагаемая причина более чем столетнего пребывания
в состоянии «жанровой подвешенности» — не столько в невы-
явленности жанрового прототипа, поля или иных факторов,
сколько в неустановленности их принадлежности к (не)художе-
ственной литературе. Поэтому разброс отнесений текстов к клас-
сификационным группам не случаен. Так, Валерий Фатеев при-
числяет их к полухудожественным текстам, Андрей Синявский
к художественным, Елена Карташова к литературнофилософ-
ским, Петр Струве к художественноконкретной публицистике,

Анна Голубкова усматривают в текстах черты блогов, а Вячеслав

Полонский избегает конкретизации — «не публицистика, не фи-
лософия, […] не роман»7.

5 Там же, c. 27–28.

6 Это объединение не совсем корректною Е. В. Барабанов, Примечания // того
же (ред.), В. В. Розанов. Том 2. Уединенное, Издательство «Правда», Москва

1990, с. 630.

7 В. А. Фатеев, Публицист с душой метафизика и мистика // В. В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга I, Издательство Русского Христианского
гуманитарного института, СанктПетербург 1995, с. 15; А. Д. Синявский, С носовым платком в Царствие Небесное // В. В. Розанов: Pro et contra.

Антология. Книга II, Издательство Русского Христианского гуманитарного

31

OLGA MAKAROWSKA

О (не)художественности розановских текстов пишут обычно
литературоведы; лингвисты, обращающиеся к ним не часто,
лишь косвенно затрагивая данную проблему8. Поэтому цель
настоящей работы заключается именно в выявлении (не)отне-
сенности первого короба Опавших листьев к художественной
литературе. Теоретической базой послужат теория параметров
типологического определения (не)художественных текстов

Лукина, теория текстуальности РобертаАлена де Богранда
и Вольфганга Дресслера и концепции: формульности — ми-
метичности художественных произведений Джона Кавелти;
разграничение массовой и высокой литературы в интерпрета-
ции Ильи Саморукова; признаков (не)художественности Вла-
дислава Татаркевича, Ольги Хомяковой, Светланы Махлиной,
критериев литературности Жерара Женетта и (не)художе-
ственной коммуникации в понимании Нины Валгиной. Будет
использован анализ текста на основании разных критериев

(не)художественности и элементы семиотического, стилисти-
ческого, концептуального, интертекстуального, концептного
и контекстного анализа.

В связи с проблематичной ситуацией, которая сложилась

«на почве оппозиции исчезновению из искусства момента
эстетического воздействия», повлекшего за собой «превраще-
ние творческого процесса в интеллектуальную рефлексию»9
и пересмотр понятия искусства, обоснованно рассматривать:

а) художественность вне неопределенного категориального
и концептуального поля искусства; б) художественный текст

(далее — ХТ) в качестве альтернативного по отношению к неху-
дожественному (далее — НХТ), а не автоматически принадле-
института, СанктПетербург 1995, с. 453; Е. П. Карташова, Языковая игра
как стилистическая доминанта орнаментальной прозы Розанова //

А. Н. Николюкин (ред.), Наследие Розанова и современность, РОССПЭН, Москва 2009, с. 117; П. Б. Струве, Большой писатель с органическим
пороком. Несколько слов о В.В. Розанове // В. В. Розанов: Pro et contra.

Антология. Книга I…, с. 379; А. Голубкова, Василий Розанов как первый
русский блогер, https://magazines.gorky.media/volga/2016/9/vasilij-rozanov-kak-pervyj-russkij-bloger.html (12.11.2022); В. Полонский, Исповедь одного
современника // В. В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга II…

8 Е. П. Карташова, Языковая игра как…, с. 117.

9 Т. А. Фетисова, Современное искусство и эстетический дискурс, https://
cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-iskusstvo-i-esteticheskiy-dis kurs (12.11.2022).

32

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

жащего искусству10; в) ХТ как художественный концепт и знак,

«обозначающий реальность не в чисто предметном бытии ис-
кусства, а скорее в его функционировании»11.

ПОНЯТИЕ ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ И ЕЕ КРИТЕРИИ

Художественность, как одна из наиболее проблематичных в де-
финиционном плане категорий, обычно признается неотъем-
лемой составляющей искусства — его главной особенностью,
основывающейся на отражении «жизни в образах»12. Иногда
художественностью называется «специфика эстетического дис-
курса», являющая собой «одну из фундаментальных стратегий
культуры»13. По отношению к произведениям искусства она вы-
ступает как показатель их высокого качества14 и как совокуп-
ность признаков произведения. Эти признаки свидетельству-
ют о его принадлежности к конкретной области искусства или
о степени мастерства автора15.

Множество этих признаков и их сочетаний вместе с разно
образием стандартов художественности в разных средах
и в раз ное время, объясняемых польскими учеными их отно-

10 Детективы, согласно выделенным выше критериям, суть ХТ, но их статус как
явления искусства нуждается в обосновании.

11 С. Махлина, Словарь по семиотике культуры, Искусство — СПБ, Санкт

Петербург 2009, с. 138. О понятии художественного концепта (см. О. Ма
каровска, Концепт и художественный концепт с позиций концептолога,

«Studia Rossica Posnaniensia» — XXXVIII, 2013, с. 159–170).

12 И. А. Елисеев, Л. Г. Полякова, Словарь литературоведческих терминов, Феникс, РостовнаДону 2002, с. 284.

13 В. И. Тюпа, Аналитика художественного. Введение в литературоведческий
анализ, Лабиринт, РГГУ, Москва 2001, с. 25.

14 И. А. Елисеев, Л. Г. Полякова, Словарь литературоведческих…, с. 284.

15 Соответственно: А. Н. Николюкин (ред.), Литературная энциклопедия
тер минов и понятий, НПК Интелвак, Москва 2003, с. 1178; M. Głowiński и др. (ред.), Słownik terminów literackich, Zakład Narodowy im. Ossilińskich Wydawnictwo, Wrocław–Warszawa–Kraków 2005, с. 47. Перечислить все опре
деления и концепции художественности не представляется возможным вви
ду масштабности литературы по предмету в разных областях гуманитарного
знания. Более того, она является категорией размытой, как красота и со
вершенство, чьи критерии «трудно определить». Л. А. Мамедова, Принцип
художественности в искусстве, https://cyberleninka.ru/article/n/printsiphudozhestvennostiviskusstve (12.11.2022). Проблема ее он то ло ги ческого
статуса не поднимается ввиду ее сложности (В. И. Тюпа, Аналитика
художественного…, с. 12–24).

33

OLGA MAKAROWSKA
сительностью, исторической и социальной обусловленностью,
препятствует выделению системообразующих признаков16.

Определить их «набор» позволяет выверение выделенных
и всесторонне исследованных учеными критериев17 с помо-
щью текстов (в семиотическом понимании) произведений раз-
ных областей искусства. С этой целью привлекаются картина

Черный круг Казимира Малевича (1915), силентивная пьеса

4’33’’ Джона Кейджа (1952) и эротическое сочинение О! Петра

Иевлева. Их выбор определили отсутствие значимого компо-
нента — беспредметная живопись, беззвучная музыка и нере-
чевой текст, а также признанная художественность картины
и пьесы.

Анализ показал, что часть критериев: а) присуща и ХТ и всем

НХТ (единство формы и содержания) или части НХТ, напр.,
установка на отражение нереальной действительности имеет
место в рекламных текстах (чудокрем как средство избавления
от старения кожи — явно из области невероятного); б) весьма
субъективна в восприятии (аттрактивность, фасцинативность,
создание и переживание прекрасного); в) не приложима к ряду
текстов. Например, экспрессивность — к живописи конструкти-
вистов18, вымысел, фикциональность, значительность пробле-
матики, единство (фрагментарности и целостности, конкретного
и обобщенного, рациональности и эмоциональности), верность
действительности и пр. к некоторым музыкальным (импрови-
зационная музыка, напр., Эрла Брауна, Кристиана Вольфа, сво-
бодный джаз), танцевальным (контемпорари, фристайл), песен-

16 M. Głowiński и др. (ред.), Słownik terminów…, с. 47; И. Н. Лисаковский, Художественная культура. Термины. Понятия. Значения, Издательство

РАГС, Москва 2002, с. 197.

17 Критерии почерпнуты из: О. Р. Хомякова, Что такое художественность? , https://elib.bspu.by/bitstream/doc/19577/1/Что%20такое%20художествен
ность.pdf 2008, (12.11.2022); Н. С. Валгина, Теория текста, Логос, Моск ва

2003, с. 69–72; С. Махлина, Словарь по семиотике…, с. 138–141; В. Татар
кевич, История шести понятий, Дом интеллектуальной книги, Москва

2002, с. 36–41; Ж. Женетт, Работы по поэтике. Фигуры, т. 1–2, пер. И. Стаф, Изда тельство им. Сабашниковых, Москва 1998, с. 343–385; А. Н. Николюкин

(ред.), Литературная энциклопедия…, с. 1178–1179; И. Н. Лисаковский, Художественная культура…, с. 197; И. А. Елисеев, Л. Г. Полякова, Сло
варь литературоведческих…, сю 284–285; В. А. Лукин, Лингвосемиоти
ческие свой ства…, с. 20–34). Такой способ может показаться простым, однако углуб ление в проблематику в рамках статьи невозможно.

18 В. Татаркевич, История шести…, с. 39.

34

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

ным (фристайл) и поэтическим (напр., из визуальной поэзии)

текстам.

Свойственными всем ХТ оказались:

1. С м ы с л о в а я н е д о п о л н я е м о с т ь 19, означающая что
привнесение смыслового или несущего смысловую нагрузку
формального элемента преображает текст в другой текст, ср.: зе-
леный мазок на картине или цветное обрамление, какойто спе-
циально добавленный звук в 4’33’’ или – О! с тире и курсивом20.

Добавление к НХТ даже некоторых мериторичных элементов

(указаний по применению таблеток на рецепте, примечаний
к научной статье и под.) обычно не изменяет смыслового содер-
жания основного текста.

2. О п о с р е д о в а н н а я с в я з ь ХТ с действительностью: двойная, т.е. образная и авторскоиндивидуальная, или тройная —
с добавлением невероятного, напр., сказочного. Первая корреля-
ция пропускается через фильтр обобщения, вторая — авторского
восприятия (обе — через фильтр воображения), третья — фан-
тазии21. Так, 4’33’’ образно обобщает все виды реальной силен-
тивности — затишье, молчание, (не)природную тишину, паузы
в музыкальных произведениях и пр. Авторскоиндивидуальная
связь с реальностью — в особенности подхода Кейджа к беззву-
чию: оно (действительное) является музыкой (авторское). Не-
вероятное — убеждение Кейджа (2012) в том, что любой ауди-
альный опыт есть музыка. Связь же НХТ с действительностью
прямая, т.к. в ней не только находятся образцы, на базе которых
он создавался (медицинские, юридические и пр. тексты). НХТ —

19 Понятие завершенности интерпретируется как формальная отграниченность

ХТ или смысловая законченность, поэтому предпочтение отдается однознач
ному понятию смысловая дополняемость.

20 По Юрию Лотману, «измененная структура донесет до читателя или
зрителя иную идею», ибо все элементы текста «суть элементы смысловые»; под структурой он понимает также «идейное содержание произведения»

(Ю. М. Лотман, Структура художественного текста, Издательство Ис
кусство, Москва 1970, с. 19). Понятие единства формы и содержания ученый
заменил понятием идеи, не существующей вне структуры (там же, с. 19).

21 Художественное воображение — «сплав жизненной правды и художест
венной условности, вымысла. […] в фантазии обычно подчеркивается ее
более значительный отрыв от реальности — на такой основе часто возникают
образы и ситуации, практически не встречающиеся в действительности […], события невозможные или маловероятные в понимании современников»

(И. Н. Лисаковский, Художественная культура…, с. 28).

35

OLGA MAKAROWSKA
ее часть, регулируемая «одной или несколькими социальноде-
терминированными функциями»22.

3 . В а р и а т и в н о с т ь п о н и м а н и я ХТ, сопряженная с когнитивной (не)определенностью. Дело в том, что, на уровне пер-
вичного сознательного восприятия23 («буквальности»), воспри-
ятие формы воплощения содержания и ее понимание созвучны:

вижу картину, не слышу звуков, читаю «О!» и понимаю, что вижу
черный круг на белом фоне, ничего не слышу, читаю букву «О»

с соответствующей интонацией. Однако этим понимание ХТ не
ограничивается. Если допустить, что структура смыслового со-
держания ХТ и концепта идентичны, то относительная устой-
чивость понимания на уровне «буквальности» и когнитивная
определенность обеспечиваются его понятийным ядром24. По-
нятийная периферия структуры текстакакконцепта подвиж-
на, ибо зависит от когнитивных базы и опыта реципиента (ср.

знания относительно 4’33’’ неспециалиста, профессионального
музыканта, искусствоведа), обычно не совпадающих с автор-
скими25. Это задает когнитивную неопределенность ХТ, по-
этому когнитивное небуквальное восприятие и понимание ХТ
у реципиентов, в т.ч. автора, вариативны. Понимание НХТ, за-
данное преимущественно смыслами их понятийных ядер (в ос-

22 В. А. Лукин, Лингвосемиотические свойства…, с. 3.

23 На эту тему см. В. Я. Сергин, Природа осознания: нейронные механизмы
и смысл, https://cyberleninka.ru/ article/n/prirodaosoznaniyaneyron nyemeha nizmyismysl (12.11.2022).

24 О структуре концепта (см. O. Makarowska, Культурные, культурнолич
ностные и коммуникативностилевые детерминанты интерпер со наль
ной коммуникации между польской и русской молодежью, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2014, с. 33–42). Понятийное ядро ХТ совпадает
с понятийными ядрами доминантконцептов («Решился» Станислава

Севастьянова) или, в зависимости от специфики ХТ, есть совокупность
понятийных ядер ключевых концептов (стихотворение спасиБо(г)де Ты(?) Анны Альчук).

25 Такой подход к пониманию основан на концепции Теуна А. ван Дейка
и Вальтера Кинча, утверждающих, что для понимания события важны три
вида когнитивной информации — общие знания на его тему, «убеждения, мнения или установки, относящиеся к подобным событиям» и предыдущий
опыт, знания о разных ситуациях и социальных контекстах, чью сово купность
ученые называют когнитивными основаниями понимания. (Т. А. ван Дейк, В. Кинч, Стратегии понимания связного текста // В. В. Петров, В. И. Гера
симов (ред.), Новое в зарубежной лингвистике, вып. XXIII, Прогресс, Москва

1988, с. 156–158.

36

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

новном совпадающих у реципиентовсокультурников), инвари-
ативно26.

4. И н т е р п р е т а т и в н о с т ь ХТ, имеющего столько авторовинтерпретаторов, сколько реципиентов27. Интерпретация

(«рефлексия над пониманием»28 осуществляющимся с опорой
на понятийные ядро и периферию) ХТ реализуется в рамках
концептивного уровня, обусловленного мировоззрением, пред-
почтениями, эмотивным опытом реципиента и др. факторами29.

Не случайно Александра Славская характеризует интерпрета-
цию «как нахождение собственного смысла читателем»30. В вос-
приятии НХТ реципиент близок, если не идентичен, автору, ибо

НХТ интерпретации не предполагает31.

Итак, х у д о ж е с т в е н н о с т ь являет собой совокупность при-
знаков, позволяющих разграничить ХТ и НХТ, т.е. cмысловой
недополняемости, опосредованной связи с реальной действи-
тельностью, вариативности понимания и интерпретативности.

ОПРЕДЕЛЕНИЕ (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ ОПАВШИХ ЛИСТЬЕВ

Выделенные критерии — лишь один из ориентиров художе-
ственности, которую в каждом конкретном случае следует вери-
фицировать с помощью иных признаков. Сначала, однако, нуж-
но рассмотреть Опавшие листья в их свете.

26 При восприятии НХТ возможны несогласие с автором, когнитивный
диссонанс, допущения, разные прочтения (если текст написан невнятно), но
не смысловая неопределенность.

27 В. А. Лукин, Лингвосемиотические свойства…, с. 16–17.

28 Г. И. Богин, Схема техник понимания теста // Т. Ю. Ма, Н. М. Залесова

(ред.), Интерпретация текста, АмГУ, Благовещенск 2012, с. 4.

29 В процессе интерпретации текста «должно быть активировано не только
знание, но и мнения, установки ценностные ориентации и эмоции, необходимые, например, для оценки содержания или коммуникативного
намерения связного текста» (Т. А. ван Дейк, В. Кинч, Стратегии пони
мания…, с. 174).

30 Цит. по: Е. А. Припорова, Соотношение понимания и интерпретации
в отечественной психологии, https://www.hse.ru/data/2012/ 02/ 06/ 12592991 26/Со отношение%20понимания%20и%20интерпрета ции%20в%20
отечественной%20психологии.pdf (12.11.2022).

31 Эротическое «О!» можно интерпретировать как звук, передающий различ
ные чувства, состояния, эмоции человека, непосредственно (не)вовлечен
ного в интимный контекст/ситуацию, напр., восхищение эротическим бель
ем. Ценник на эротическом белье — неинтерпретируемый текст.

37

OLGA MAKAROWSKA

1. Для розановского текстакакзнака характерна формаль-
ная отграниченность, ибо его формальные границы совпадают
с началом первого «листа» и окончанием последнего. Однако
смысловых границ он лишен — к открывающему его и заверша-
ющему (и каждому иному) «листу» автор мог бы дописать любое
количество фрагментов, причем без ущерба для основного тек-
ста. Это возможно ввиду бессюжетности, беспрограммности, не-
объединенности фрагментов общей идеей, «бесформенности»,
множества непересекающихся тем и перепрыгивание с одной
на другую32, отсутствия общей композиции, четкой структуры
и персонажей. То есть тексту Листьев присуща смысловая до-
полняемость.

2. Если говорить о референтности33 и отсутствии вымысла, то
оба критерия полемичны. По признанию Анатолия Аграновско-
го, «авторский вымысел» (скорее субъективизированность, т.е.

подача фактов, элементов действительности, информации через
призму индивидуальноличностного восприятия) присутствует
и в документальной прозе, ибо «кроме фактов, есть осмысление
их, есть отбор, есть тенденция, есть точка зрения автора»34. То
есть текст Розанова отсылает к элементам референтной обла-
сти (реальным лицам, предметам, явлениям, ситуациям и пр.),
предшествующим ему и художественно не преображенным.

Однако они, будучи объектом «рефлексии и интерпретации до
написания текста»35, отобраны, осмыслены и представлены с ав-
торской позиции. Отсюда, отсутствие вымысла и яркая субъек-
тивизированность позволяют охарактеризовать текст Листьев
как условно фактуальный36.

3. Элементы референтной области, упомянутые в тексте, со-
временным читателямнеспециалистам37 мало или вообще не

32 А. Синявский, «Опавшие листья» В. В. Розанова, «Syntaxis», Париж 1982, с. 128–129, 189, 191.

33 Референтность текста, отсылка «к внешней для него действительности»

(В. А. Лукин, Лингвосемиотические свойства…, с. 21), есть признак непо
средственной связи его с объективной реальностью.

34 Цит. по: Е. Н. Ковтун, Художественный вымысел в литературе ХХ века, Высшая школа, Москва 2008, с. 35.

35 В. А. Лукин, Лингвосемиотические свойства…, с. 23.

36 Определения фикциональный и вымышленный не применяются ввиду
многозначности их трактовки (см. Ж. Женетт, Работы по поэтике. Фигуры…, с. 344–365).

37 Понимание Листьев изначально противоречиво. Друг Розанова Петр

Пер цов (1998: 146) писал, что у современников Розанова они вызвали

38

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

известны, что, вместе с языковыми особенностями, препятству-
ет его пониманию даже на уровне «буквальности»38:

Вся натура его — ползучая. Он ползет, как корни дерева в земле. (о Флм) (c. 319).

Как самые счастливые минуты в жизни мне припоминаются те, когда я ви-
дел (слушал) людей счастливыми. Стаха и Алек. Пет. Пва, рассказ „друга”

о первой любви ее и замужестве (кульминационный пункт моей жизни). Из
этого я заключаю, что я был рожден созерцателем, а не действователем

(c. 279).

Между эсерами есть недурненькие jeunes premiers, и тогда они очень хоро-шо устраиваются. (2 случая на глазах) (c. 320).

Нивелировать знаниевые пробелы на этом уровне реципиент
может, обращаясь к 150 примечаниям. В них объясняется не
только значение авторских сокращений, иноязычных высказы-
ваний, перифраз, но и приводятся сведения относительно упо-
мянутых лиц, ситуаций, места разворачивания событий, обстоя-
тельств, фактов и пр. Поэтому понимание текста условно (ибо со
знаниевыми пробелами) инвариативное.

4. Текст Листьев полон (риторических) вопросов, напр.,

«Какая же любовь „с книгою”?» (c. 283), «Я кончен. Зачем же
я жил?!!!» (c. 279), а также высказываний: а) афористических —

«Любовь есть боль. Кто не болит (о другом), тот и не любит (дру-
гого)» (c. 301); б) недосказанных — «Вечером пришли секундан-
ты на дуэль. Едва отделался» (c. 289), «Душа озябла…» (c. 304);
в) туманных — «Может быть» (c. 249); г) множество кавычек,
указывающих на употребление слов «не в прямом смысле,
а с какимто дополнительным оттенком»39. Все это говорит об
интерпретационных потенциях, позволяющих, с учетом услов-
ной фактуальности, определить текст как частично интерпрета-
тивный.

«монотонное осуждение почти по всему пространству тогдашней культуры —
от декадентки Зинаиды Гиппиус до протоиерея Дроздова». Но после событий

1917 г. «Розанов получил совершенно новый для себя отклик в душах
читателей. Его „Опавшие листья” ищут на книжном рынке»: оказалось, что
писатель предвидел многие события, а его «мрачные пророчества стали
сбываться». П. Перцов, Воспоминания о В. В. Розанове, «Новый мир» 1998,

№ 10, с. 146, http://file.magzdb.org/ul/404/Новый%20Мир%201998%2010.

pdf (12.11.2022).

38 Здесь и далее цитаты приводятся по Е. В. Барабанов (ред.), В. В. Розанов, т. 2… В скобках указываются номера страниц.

39 А. Синявский, «Опавшие листья»…, с. 118.

39

OLGA MAKAROWSKA

Как видим, текст Розанова занимает специфическое поло-
жение: будучи нехудожествнным, он содержит «налет» худо-
жественности. Данный вывод подтверждает установление (не)

художественности Листьев, согласно критериям (не)художе-
ственной коммуникации40. В соответствии с ними, тексту при-
сущи черты: а) НХТ, т.е. установка на изображение реальной
действительности и отсутствие эстетической функции, если ее
понимать как воздействие на реципиента (вызывание эмоцио-
нального отклика) посредством созданных образов41; б) ХТ — от-
сутствие прямой связи с жизнедеятельностью человека в связи
с предназначенностью Листьев, точнее, представлением автором себя; в) смешанные — стремление к эксплицитности, т.е.

бесподтекстной передаче смыслов и выражению мысли (Роза-
нов открыто высказывает свое мнение), при сохранении следов
имплицитности, понимаемой как наличие «пропусков, недого-
воренностей, неясностей, противоречий, нарушений какихто
норм»42, иногда в одном «листе»: «Рцы точно без рук и без ног.

Только голова и живот» (c. 336).

Если попытаться охарактеризовать Листья с помощью кри-
териев, применяемых для разделения литературы на высо-
кую (однозначно художественную) и массовую (потенциально
художественную)43, то оказывается, что они занимают особое по-

40 Н. С. Валгина, Теория текста…, с. 76.

41 А. В. Лагун, Эмоциональный аспект восприятия произведений искусства, https://cyberleninka.ru/article/n/emotsionalnyyaspektvospriyatiyaproiz vedeniyiskusstva (12.11.2022).

42 К. А. Долинин, Имплицитное содержание высказывания, «Вопросы язы
кознания» 1983, № 6, с. 42. Категория имплицитности не однозначна и не
всегда связывается с понятием подтекста. А. И. Барышева, Имплицитность
в тексте и аспекты ее анализа, https://www.gramota.net/articles/issn_1997–

2911_2015_8–1_03.pdf (12.11.2022).

43 Критерии даны по (И. И. Саморуков, К проблеме разграничения «мас
совой» и «высокой» литературы. Знаки канона в российской массовой
литературе, «Вестник СамГУ» 2006, № 1 (41), с. 101–109, http://vest niksamgu.ssau.ru/gum/2006web1/litr/0701.pdf (12.11.2022). Массовой лите
ра туре присущи cмысловая недополняемость, опосредованная связь с ре
альной действительностью. Однако вариативность понимания и интер
претативность заметно снижены, ибо массовая литература не только
ис пользует привычные схемы популярной литературы, а через нее —
высокой, но и упрощает их на всех уровнях, в т.ч. языковом (A. Fulińska, Dlaczego literatura popularna jest popularna? , «Teksty Drugie» 2003, nr 4, с. 59). А это — прямой путь к буквальности в передаче смыслов и снижение, 40

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

ложение или им не отвечают. Так, Листья не входят в группу текстов высокой/массовой литературы, а, вместе с другими книгами

( Уединенное, Сахарна и пр.), образуют свою собственную — экс-клюзивную, ибо это «всецело „розановская” литература, — в сво-
ем типе, несомненно, единственная в нашей „словесности”»44.

Адресованность Листьев не элитарная/массовая, а неопре-
деленная и имплицитно амбивалентная. Дело в том, что отсут-
ствие адресата и маркеров адресованности неявно указывают
на предназначенность книги для всех; необычность жанра и со-
держания, обусловливающих сложность понимания, напротив.

Известно, что адресованность текста задает сферу воздействия
на реципиента: НХТ влияет на когнитивную сферу, ХТ — на
нее же и эмотивную. Однако она отсутствует в книге Розанова,
фиксирующей только «‘вздохи души’ ее автора»45, которые (не)

способны вызвать эмоциональный отклик у реципиента. То есть
эмотивность Листьев потенциальная.

В связи с неповторимой формой представления действительно-
сти и авторской точки зрения на нее, словесность Листьев оправ-данно рассматривать как высоко индивидуализированную, выхо-
дящую за пределы категорий высокая–низовая. В жанровом же
отношении текст до сих пор инновационен: ввиду своей уникаль-
ности он более века остается жанрово неидентифицируемым.

Описание Листьев с применением характеристик формуль-
ной и миметической литературы невозможно как изза отсут-
ствия сюжета, общей композиции, программы, идеи и пр., так
и потому, что действительность представлена в авторском, не
художественном, преломлении. Все это показывает, что книга

Розанова, занимает особое, а не срединное место между высокой
и массовой литературой.

В свете сказанного, розановский текст относится к нехудоже-
ственной литературе, как мемуары, эссе, дневники, автобиогра-
фии и пр., которым он не тождествен.

если не нивелирование, необходимости активизировать когнитивную базу
в ходе понимания текста и интерпретировать его смысловое содержание,
чему спо собствуют формульность, стереотипизация, использование
шаблонов и пр.

44 П. Перцов, «Опавшие листья» // В. В. Розанов: Pro et contra. Антология, Книга II…, с. 182.

45 В. Т. Захарова, Импрессионизм в русской прозе Серебряного века, НГПУ, Нижний Новгород 2012, с. 250.

41

OLGA MAKAROWSKA

ОПАВШИЕ ЛИСТЬЯ В СВЕТЕ КРИТЕРИЕВ ТЕКСТУАЛЬНОСТИ

По Богранду и Дресслеру, текст должен быть коммуникатив-
ным, т.е. обладать признаками, выделенными ими, в противном
случает он причисляется к нетекстам46.

Итак, Листьям свойственна когезия только внутри «ли-
стов»; между собой они не связаны ни грамматически, ни син-
таксически, ни лексически, ни ритмически, а графически даже
отделены звездочками и линиями. Иногда когезии нет и вну-
три «листа»: «Неужели же сказать что — ничто не интересно?»

(c. 329). Когерентностью Листья не обладают, ибо фрагмен-
ты не связаны друг с другом, хотя иногда один «лист» допол-
няет/объясняет другой часто в рамках причинноследственных
отношений: «Всегда в мире был наблюдателем, а не участником.

* Отсюда такое томление» (c. 367).

Интенциональность Листьев — не в том, чтобы предста-
вить связный текст и донести какието сведения47, а в представ-
лении автором себя, своих мыслей и отношения к волнующим
фактам действительности в момент их возникновения. То есть
интенциональность в дресслеробограндовском смысле отсут-
ствует, что также влияет на акцептабельность текста читате-
лем. В Листьях изначально предполагается ее отсутствие у ре-
ципиентов, не настроенных на восприятие столь своеобразного
произведения. Избирательность акцептабельности усиливается
высокой степенью информативности текста, ведущей к слож-
ности его понимания, о чем говорилось.

Критерий ситуативности, подразумевающий соответствие
текста ситуации, в которой выступает48 к розановскому тексту
не приложим, ибо ситуация его восприятия целиком зависит от

46 R. A. de Beaugrande, W. U. Dressler, Wstęp do lingwistyki tekstu, PWN, Warszawa 1990, с. 19. Признаки текстуальности/текстовые категории, выделенные
другими специалистами (в т.ч. альтернативные), в какойто степени со
звучны/дополняют критерии Богранда и Дресслера, которые учеными
не только не отменяются, но и активно применяются в лингвистке текста, хотя с условием признания градуальности их характера. В. Е. Чернявская, Текст в когнитивнодискурсивной парадигме: к вопросу о градуальном
характере текстуальности, https://cyberleninka.ru/article/n/tekstvkogni tivnodiskursivnoyparadigmekvoprosuogradualnomharakteretekstualnosti (12.11.2022)).

47 R. A. de Beaugrande, W. U. Dressler, Wstęp do lingwistyki…, с. 25.

48 Там же, с. 25.

42

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

ожиданий и настроенности реципиента на книгу, что в каждом
случае сугубо индивидуально, а потому и не предсказуемо.

Интертекстуальность в отношении к Листьям уступает
редирективности, т.е. отсылке к всевозможным смысловым ис-
точникам49, в том числе реалиям и фактам настоящей (для ав-
тора)/исторической действительности, реальным ситуациям,
лицам, текстам и пр. Иначе говоря, розановский текст выходит
за рамки интертекстуальности.

Итак, согласно традиционной модели, текстуальность Ли
стьев в строгом смысле задана интертекстуальностью отдельных «листов» и лишь потенциально — интенциональностью,
акцептабельностью, информативностью. Отсюда, положение
розановского текста — в зоне столкновения признаков текстов
и нетекстов, по Богранду и Дресслеру, или, при принятии гра-
дуального характера текстуальности, текстов и текстов ориги-
нальных, не вписывающихся в ее традиционные рамки типа
текстословов, текстопредложений и др.

СТИЛЕВЫЕ И ЯЗЫКОВЫЕ ОСОБЕННОСТИ ОПАВШИХ ЛИСТЬЕВ

О неоднородности текста говорят стилевые и языковые особен-
ности, ибо в нем сочетаются элементы и приемы, характерные
для стиля речи:

— художественного, напр., каламбуры, остранение, тропы

(олицетворение, метафора, сравнение), авторские афоризмы
и пр.50;

— (не)художественного типа языковой игры51, преобразова-
ний фразеологизмов «Тут наоборот — ‘не дорого и не сердито’»

(c. 289);

49 О. Макаровска, Редирективность котоматричных текстов, «Žmogus Kalbos Erdvėje» 2017, № 9, с. 179. Интертекстуальность основывается на том, что

„wykorzystanie jednego tekstu jest uzależnione od znajomości innego lub innych tekstów poznanych wcześniej”. R. A. de Beaugrande, W. U. Dressler, Wstęp do lingwistyki…, с. 30.

50 Е. П. Карташова, Афористика новаторской прозы В. В. Розанова, https://cy berleninka.ru/article/n/aforistika-novatorskoy-prozy-v-v-rozanova (12.11.2022); Е. И. Беглова, Своеобразие использования лексических средств
в произведении В. В. Розанова, «Волжский филологический вестник» 2021,

№1(24), с. 58–66; А. Синявский, «Опавшие листья»… .

51 Е. П. Карташова, Языковая игра как… .

43

OLGA MAKAROWSKA

— нехудожественного, т.е. замечания в скобках, множество
вопросов, восклицаний, многоточий, кавычек52.

О нехудожественности стиля говорит слабо выраженная ди-
намика явлений и низкая степень «живописности» представля-
емого. Причина первого — в преобладании глаголов, обознача-
ющих не движение, а действие (петь, освободиться, сдать и пр.),
состояние (умереть, бояться, перемениться), чувства (ужасаться,
любить, ненавидеть).

Второго — в неупотреблении образных определений с гла-
голами, весьма редком их употреблении с существительными

(«пышная большая дама») и редком колоративов: красный, зеле-
ный, розовый и синий встречаются по два раза, серый — четыре, белый — десять, черный — одиннадцать, почернеть и чернота —
по одному разу; всего — тридцать пять (0,09%) при количестве
слов в тексте — 37 024 (со служебными частями речи).

В целом тип языка Листьев можно охарактеризовать как
литературноразговорный, функционирующий в «записках,
частных письмах, дневниковых записях»53. Ему свойственно
ограничение иностранных (17 фраз на латинском, 5 — фран-
цузском, 2 — греческом и 1 — английском) и некоторых книж-
ных слов, напр., всего по одному разу были употреблены одно-
гнездовые творец, творить, по два — сотворенный, сотворить,
хотя достаточно часто встречаются слова с суффиксом ост

(на первых 22 страницах — 44 раза), свойственные научному
стилю. Розанов использует общеупотребительную нейтраль-
ную лексику, но с вкраплениями бранной (дура, дурак, идиот,
а также сволочь в собирательном значении, имея в виду людей
низкого положения), уничижительной (писателишка, редакто-
ришка, повестушка) и сниженной лексики (башка), бытовиз-
мов (рубаха, тарелка, чай). При описании детей диминутивы

(рубашонка, ножонка), обретая ласковость, лишаются снижен-
ности и уничижительности.

Разговорность придают эллиптические конструкции («Бед-
ные мы птички… от кустика до кустика и от дня до дня», c. 337),
множество сокращений («Думая иногда о Фл., крещу его в спину
с А.», c. 325), повышенная эмоциональность и повторы не редко

52 А. Голубкова, Василий Розанов как первый…; А. Синявский, «Опавшие
листья»… .

53 М. Н. Кожина (ред.), Стилистический энциклопедический словарь русского
языка, Флинта–Наука», Москва 2011, с. 204–205.

44

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

в одном «листе» («Не хочу! Не хочу! Презираю, ненавижу, бо-
юсь!!!», c. 304).

Конечно, эти элементы распространены в литературных про-
изведениях54, в т.ч. созданных писателямисовременниками

Розанова. Однако они, как и иные элементы и фигуры речи,
характерные для языка художественных текстов, не служат во-
площению системы художественных образов автора, т.е. не «вы-
ступают в эстетической функции»55. Поэтому стилистические
и языковые средства не являются однозначным показателем
художественности стиля и языка Листьев, ибо не «выполняют
определенные художественные задачи»56.

Безусловно, идиолект и идиостиль Розанова требуют углу-
бленного изучения, тем не менее разнообразие и сочетаемость
их составляющих позволяют определить текст Листьев как
микшированный — гармоничнонеоднородный в стилистиче-
ском и языковом смысле, умело присоединяющий художествен-
ное к нехудожественному.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

В настоящее время наблюдается «процесс радикальной транс-
формации искусства», когда оно «становится ‘перформацией’,

‘событием’, ‘игрой’ или ‘инсценировкой’» (согласно Валерию

Савчуку), а любой предмет, по воле автора, — произведением
искусства, что ведет, среди прочего, к неотличимости ХТ и НХТ,
как отмечает Александр Казин57. Более того, разрыв с эстети-

54 Например, сокращения в Республике Шкид Григория Белых и Алексея

Пантелеева (1927), в стихах Владимира Маяковского — Взяточники (1926), Прозаседавшиеся (1922) и пр.

55 Н. В. Никитина, Эстетическая функция художественного стиля, https://
www.elibrary.ru/item.asp?id=11846757 (12.11.2022). Имеются в виду такие
компоненты, как парцелляции («Понюхал. Умер. И — могила», с. 353); передача прямой чужой речи («И мамочка сказала: — Посмотри», с. 282);
синтаксический параллелизм («И все хромает. И все помогает», с 283), умолчание — «[…] через страстный роман ее… на стороне» (с. 405) и др.

56 Г. Я. Солганик, Стилистика текста, Флинта, Наука, Москва 1997, с. 98.

57 В. В. Савчук, Режим актуальности, http://anthropology.ru/ru/text/sav chuk-vv/filosof-kak-hudozhnik (12.11.2022); А. Л. Казин, Искусство, пост искус
ство и неискусство в современной культуре, https://rodna ya ladoga.ru/
index.php/voprosytvorchestva/189iskusstvopostiskusstvoineiskusstvovsovremen nojkulture#1 (12.11.2022).

45

OLGA MAKAROWSKA
кой, «трактовка искусства как ‘открытого понятия’», расшире-
ние границ художественного и пр. факторы привели к рефлек-
сии «об искусстве через произведение, а не наоборот»58. Этой
оптике свойственна не только индуктивность (от произведения
к искусству), но и некоторая парадоксальность. То есть «искус-
ство может быть чем угодно и каким угодно», даже слиться с не
искусством, но рефлексия о нем осуществляется именно через
художественное произведение, реализующее художествен-
ную стратегию59. Более того, в условиях расставания с эстетикой
главной функцией художественной литературы остается эсте-
тическая, но переинтерпретированная (см. выше) — приносить
удовольствие и занимать досуг60.

Понятие художественности текста тоже не исчезает и требует
переопределения61, что в индуктивной оптике восприятия со-
временного искусства обоснованно реализовать за пределами
его размытого категориального и концептуального поля, т.е. на
уровне произведений, текстов, через которые искусство и иссле-
дуется. Поэтому в статье была предпринята попытка уточнить
основные критерии художественности вне поля искусства, но
в ракурсе их приложимости к произведениям трех его областей.

Выверенные признаки (cмысловая недополняемость, опосре-
дованная связь с реальной действительностью, вариативность
понимания, интерпретативность) позволили определить Опав
шие листья как НХТ с «налетом» художественности.

Рассмотрение текста в свете других критериев, в т.ч. тексту-
альности, и анализ стилистического и языкового пластов под-
твердили его уникальность, обусловленную отсутствием призна-
ков текстуальности на уровне всего текста и наличием ее следов
в отдельных «листьях», а также вплетением художественных
элементов в нехудожественную текстовую основу. Полученные

58 Т. А. Фетисова, Современное искусство… .

59 Там же.

60 К. Фрумкин, Три кризиса художественной литературы, https://magazines.

gorky.media/neva/2009/4/trikrizisahudozhest ven nojliteratury.html

(12.11.2022).

61 Сложно также принять критерии художественности современного ис
кус ства, сводимые, напр., в эстетике позитивизма к функции предмета, технологии (ибо искусство выходит за рамки традиционных форм) и день
гам, т.к. «искусство — это то, что продается в качестве искусства» (А. Л. Ка
зин, Искусство, постискусство…). В их пределах участь искусства —

«интеллектуально развлекать», лишь поверхностно воздействуя на душев
ную организацию человека (Т. А. Фетисова, Современное искусство…, с. 17).

46

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

результаты послужат отправной точкой для жанровой иденти-
фикации Опавших листьев и остальных произведений Розано-
ва, написанных в подобном жанровом ключе.

В дальнейшем на базе именно выверенных критериев ху-
дожественности предстоит разработать инструмент для осу-
ществления достоверной (не)художественной идентификации
остальных розановских и других оригинальных текстов, охваты-
вающий как собственно текстовый и информационносмысло-
вой, так и прагматический уровни.

С позиций лингвистики текста и лингвистической жанроло-
гии перспективным представляется выделение критериев тек-
стуальности оригинальных нехудожественных литературных
и художественных текстов, установление их жанровой принад-
лежности и специфики новых жанров. Важно также пересмо-
треть понятие эстетической функции, особенно по отношению
к нехудожественным литературным текстам, и выявить основ-
ные (не)языковые средства ее воплощения. Возможно, рас-
смотрение проблем розановских и иных необычных текстов
в пределах индуктивной оптики и с лингвистических позиций,
позволит не только выявить их (не)принадлежность к произве-
дениям искусства, отмежевать от текстов пост и неискусства,
но и приблизиться к определению самого понятия современно-
го искусства.

REFERENCES

Barabanov, Yevgeniy (ed.). V.V. Rozanov. T. 2. Uyedinennoye. Moskva: Pravda, 1990 [Барабанов, Евгений (ред.) В.В. Розанов. Т. 2 . Уединенное. Москва: Правда, 1990].

Barthes, Roland. Izbrannyye raboty. Semiotika. Poetika. Transl. Zenkin, Sergei N. Moskva: Progress, 1989 [Ролан, Барт. Избранные работы. Семиотика.

Поэтика. Transl. Зенкин, Сергей Н. Москва: Прогресс, 1989].

Bartmiński, Jerzy, NiebrzegowskaBartmińska, Stanisława. Tekstologia. Warszawa: PWN, 2009.

Barysheva, Alena. Implitsitnost’v tekste i aspekty yeye analiza, 2015 [Барышева, Алена. Имплицитность в тексте и аспекты ее анализа, 2015] < https://
www.gramota.net/articles/issn_19972911_2015_81_03.pdf>.

Beaugrande, RobertAlain de, Dressler, Wolfgang Ulrich. Wstęp do lingwistyki tekstu. Transl. Szwedek, Aleksander. Warszawa: PWN, 1990.

Beglova, Yelena. “Svoyeobraziyei spol’zovaniya leksicheskikh sredstv v proizve-denii V.V. Rozanova.” Volzhskiy filologicheskiy vestnik, 2021, no. 1(24): 58–

66 [Беглова, Елена. “Своеобразие использования лексических средств

47

OLGA MAKAROWSKA
в произведении В.В. Розанова.” Волжский филологический вестник, 2021, no. 1(24): 58–66].

Bogin, Georgiy. “Skhema tekhnik ponimaniya teksta.” Interpretatsiya teksta. Ma, Ta-t’yana, and Zalesova, Natal’ya (eds.). Blagoveshchensk: AmGU, 2012: 4–17 [Богин, Георгий. “Схема техник понимания теста.” Интерпретация текста. Ма, Татьяна, and Залесова, Наталья. Благовещенск: АмГУ, 2012: 4–17].

Bogin, Georgiy. “Skhema tekhnik ponimaniyatesta.” Interpretatsiya teksta. Ma, Tat’yana, and Zalesova, Natal’ya. Blagoveshchensk: AmGU, 2012: 4–17 [Богин, Георгий. “Схема техник понимания теста.” Интерпретация текста. Ма, Татьяна, and Залесова, Наталья. Благовещенск: АмГУ, 2012: 4–17].

Chernyavskaya, Valeriya. Tekst vkognitivnodiskursivnoy paradigme: k voprosu o gradual’nom kharaktere tekstual’nosti, 2007 [Чернявская, Валерия.

Текст в когнитивнодискурсивной парадигме: к вопросу о градуальном
характере текстуальности, 2007] <https://cyberleninka.ru/article/n/
tekstvkognitivnodiskursivnoyparadigmekvoprosuogradualnomharakteretekstualnosti>.

Deyk, Teun A. van, Kinch, Val’ter. “Strategii ponimaniya svyaznogo teksta.” Transl.

Smiryenskiy, Vadim. Novoye v zarubezhnoy lingvistike. Vypusk XXIII. Petrov, Vasiliy, and Gerasimov, Vladimir. Moskva: Progress, 1988 [Дейк, Теун А. ван, Кинч, Вальтер. “Стратегии понимания связного текста.” Transl. Смиренский, Bадим. Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск XXIII. Петров, Василий, and Герасимов, Владимир. Москва: Прогресс, 1988: 153–211].

Dolinin, Konstantin. “Implitsitnoye soderzhaniye vyskazyvaniya.” Voprosy yazykoznaniya, 1983, no. 6: 37–47 [Долинин, Константин. “Имплицитное содер
жание высказывания.” Вопросы языкознания, 1983, no. 6: 37–47].

Fateyev, Valeriy. “Publitsist s dushoy metafizika imistika.” V.V. Rozanov: Pro et contra. Antologiya. Kniga I. SanktPeterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 1995: 5–36 [Фатеев, Валерий. “Публицист с душой
метафизика и мистика.” В.В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга I.

СанктПетербург: Издательство Русского Христианского гуманитарного
института, 1995: 5–36].

Fetisova, Tat’yana. Sovremennoye iskusstvo i esteticheskiy diskurs, 2009 [Фетисова, Татьяна. Современное искусство и эстетический дискурс, 2009] <https://
cyberleninka.ru/article/n/ sovremennoeiskusstvoiesteticheskiydiskurs>.

Frumkin, Konstantin. Tri krizisa khudozhestvennoy literatury, 2009 [Фрумкин, Константин. Три кризиса художественной литературы, 2009] <https://
magazines.gorky.media/neva/2009/4/trikrizisahudozhestvennojliteratury.

html>.

Fulińska, Agnieszka. “Dlaczego literatura popularna jest popularna?” Teksty Drugie, 2003, no. 4: 55–66.

Głowiński, Michał, Kostkiewiczowa, Teresa, OkopieńSławińska, Aleksandra, and Sławiński, Janusz. Słownik terminów literackich. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossilińskich Wydawnictwo, 2005.

Golubkova, Anna. Vasiliy Rozanov kak pervyyrusskiy bloger, 2016 [Голубкова, Анна. Василий Розанов как первый русский блогер, 2016] <https://magazines.gorky.media/volga/2016/9/vasilij-rozanov-kak-pervyj-russkij-bloger.html>.

Kartashova, Yelena. Aforistika novatorskoy prozy V.V. Rozanova, 2016 [Карташова, Елена. Афористика новаторской прозы В. В. Розанова, 2016] <https://cyberleninka.ru/article/n/aforistikanovatorskoyprozyvvrozanova>.

48

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

Kartashova,Yelena. “Yazykovaya igra kak stilisticheskaya dominanta ornamen-tal’noy prozy Rozanova.” Naslediye Rozanova i sovremennost’. Nikolyukin, Aleksandr (Ed.). Moskva: ROSSPEN, 2009: 117–122 [Карташова, Елена.

“Языковая игра как стилистическая доминанта орнаментальной прозы

Розанова.” Наследие Розанова и современность. Николюкин, Александр

(Ed.). Москва: РОССПЭН, 2009: 117–122].

Kazin, Aleksandr. Iskusstvo, postiskusstvo i neiskusstvo v sovremennoy kul’ture, 2011 [Казин, Александр. Искусство, постискусство и неискусство
в современной культуре, 2011] <https://rodnayaladoga.ru/ index.php/voprosytvorchestva/189iskusstvopostiskusstvoineiskusstvovsovremennojkulture#1>.

Khomyakova, Ol’ga. Chto takoye khudozhestvennost’? , 2008 [Хомякова, Ольга.

Что такое художественность? , 2008] <https://elib.bspu.by/bitstream/
doc/19577/1/Что%20такое%20художественность. pdf>.

Kovtun, Yelena. Khudozhestvennyy vymysel v literature XX veka. Moskva: Vysshaya shkola, 2008 [Ковтун, Елена. Художественный вымысел в литературе

ХХ века. Москва: Высшая школа, 2008].

Labocha, Janina. “Lingwistyka tekstu w Polsce”. Lingwistyka tekstu w Polsce i Niemczech. BilutHomplewicz, Zofia and Czachur, Waldemar and Smykała, Marta (eds.). Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2009: 45–56.

Lagun, Aleksandra. Emotsional’nyy aspektvospriyatiya proizvedeniy iskusstva, 2015 [Лагун, Александра. Эмоциональный аспект восприятия
произведений искусства, 2015] <https://cyberleninka.ru/article/n/emotsio-
nalnyyaspektvospriyatiyaproizvedeniyiskusstva>.

Lisakovskiy, Igor’. Khudozhestvennaya kul’tura. Terminy. Ponyatiya. Znacheniya.

Moskva: RAGS, 2002 [Лисаковский, Игорь. Художественная культура.

Термины. Понятия. Значения. Москва: РАГС, 2002].

Literaturnaya entsiklopediya terminov i ponyatiy. Nikolyukin, Aleksandr (ed.).

Moskva: NPK Intelvak, 2003 [ Литературная энциклопедия терминов
и понятий. Николюкин, Александр (ed.). Москва: НПК Интелвак, 2003].

Lukin, Vladimir. Lingvosemioticheskiye svoystva khudozhestvennogo teksta, yego komponenty i parametrytipologicheskogo opredeleniya: avtoref.

diss. dra fil. n., Orel, 2003 [Лукин, Владимир. Лингвосемиотические
свойства художественного текста, его компоненты и параметры
типологического определения: автореф. дисс. дра фил. н., Орел, 2003]

< https://newdisser.ru/_avtoreferats/01002625508.pdf>.

Makarovska Ol’ga, Kontsepty russkoy narodnoy i natsional’noy pesni. Poznań: UAM, 2004 [Макаровска, Ольга. Концепты русской народной и национальной
песни. Poznań: UAM, 2004].

Makarovska, Ol’ga. “Kontsept i khudozhestvennyy kontsept s pozitsiy kontseptolo-ga.” Studia Rossica Posnaniensia, 2013, no. XXXVIII: 159–170 [Макаровска, Ольга. “Концепт и художественный концепт с позиций концептолога.” Studia Rossica Posnaniensia, 2013, no. XXXVIII: 159–170].

Makarovska, Ol’ga. “Redirektivnost’ kotomatrichnykh tekstov.” Žmogus Kalbos Erdvėje, 2017, no. 9: 176–189 [Макаровска, Ольга. “Редирективность
котоматричных текстов.” Žmogus Kalbos Erdvėje, 2017, no. 9: 176–189].

Makarowska, Olga. Kul’turnyye, kul’turnolichnostnyye ikommunikativnostilevyye determinanty interpersonal’noy kommunikatsii mezhdu pol’skoy i russkoy molodezh’yu. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2014 [Makarowska, 49

OLGA MAKAROWSKA

Olga. Культурные, культурноличностные и коммуникативностилевые
детерминанты интерперсональной коммуникации между польской
и русской молодежью. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2014].

Makhlina, Svetlana. Slovar’ po semiotikekul’tury. SanktPeterburg: Iskusstvo —

SPB, 2009 [Махлина, Светлана. Словарь по семиотике культуры. Санкт

Петербург: Искусство — СПБ, 2009].

Mamedova, Lyaman. Printsip khudozhestvennosti v iskusstve, 2020 [Мамедова, Ляман. Принцип художественности в искусстве, 2020] <https://cyberleninka.ru/article/n/printsiphudozhestvennostiviskusstve>.

Nikitina, Natal’ya. Esteticheskaya funktsiya khudozhestvennogo stilya, 2008,

[Никитина, Наталья. Эстетическая функция художественного стиля, 2008] <https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11846757>.

Pertsov, Petr. “Opavshiye list’ya.”, V.V. Rozanov: Pro et contra. Antologiya. Kniga II. SanktPeterburg: Izdatel’stvo russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 1995: 182–183 [Перцов, Петр. “Опавшие листья.” В.В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга II. СанктПетербург: Издательство Русского

Христианского гуманитарного института, 1995: 182–183].

Pertsov, Petr. “Vospominaniya o V.V.Rozanove.” Novyy mir, 1998, no. 10: 146–160

[Перцов, Петр. “Воспоминания о В. В. Розанове.” Новый мир, 1998, no. 10: 146–160]

<http://file.magzdb.org/ul/404/Новый%20Мир%201998%2010.

pdf>.

Polonskiy, Vadim. “Ispoved’ odnogo sovremennika.” V.V. Rozanov: Pro et contra.

Antologiya. Kniga II. SanktPeterburg: Izdatel’stvo russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 1995: 267–284 [Полонский, Вадим. “Исповедь
одного современника.” В.В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга II.

СанктПетербург: Издательство Русского Христианского гуманитарного
института, 1995: 267–284].

Priporova, Yelena. Sootnosheniye ponimaniya i interpretatsii v otechestvennoy psikhologii, 2011 [Припорова, Елена. Соотношение понимания
и интерпретации в отечественной психологии, 2011] <https://www.hse.

ru/ data/2012/02/06/1259299126/Соотношение%20понимания%20и%20
интерпретации%20в%20отечественной%20психологии.pdf>.

Samorukov, Il’ya. “K probleme razgranicheniya ‘massovoy’ i ‘vysokoy’ literatury.

Znaki kanona v rossiyskoy massovoy literature.” Vestnik SamGU, 2006, no.

1(41): 101–109 [Саморуков, Илья. “К проблеме разграничения ‘массовой’

и ‘высокой’ литературы. Знаки канона в российской массовой литературе.”

Вестник СамГУ, 2006, no. 1(41): 101–109] <http://vestniksamgu.ssau.ru/
gum/2006web1/litr/0701.pdf>.

Savchuk, Valeriy . Rezhim aktual’nosti, Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo SPbGU, 2004

[Савчук, Валерий. Режим актуальности, СанктПетербург: Издательство

СПбГУ, 2004] <http://anthropology.ru/ru/text/savchuk-vv/filosof-kak-hudozhnik>.

Sergin, Vladimir. Priroda osoznaniya: neyronnyye mekhanizmy i smysl, 2009

[Сергин, Владимир. Природа осознания: нейронные механизмы и смысл, 2009] <https://cyberleninka.ru/article/n/prirodaosoznaniyaneyronnyemeh-anizmyismysl>.

Sinyavskiy, Andrey. “Opavshiye list’ya” V.V. Rozanova. Parizh: Sintaksis, 1982

[Синявский, Андрей. “Опавшие листья” В.В. Розанова. Париж: “Синтаксис”, 1982].

50

К ВОПРОСУ О (НЕ)ХУДОЖЕСТВЕННОСТИ…

Sinyavskiy, Andrey. “S nosovym platkom v Tsarstviye Nebesnoye.” V.V. Rozanov: Pro et contra. Antologiya. Kniga II. SanktPeterburg: Izdatel’stvo russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 1995: 444–478 [Синявский, Андрей. “С носовым платком в Царствие Небесное.” В.В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга II. СанктПетербург: Издательство Русского

Христианского гуманитарного института, 1995: 444–478].

Solganik, Grigoriy. Stilistika teksta. Moskva: Flinta–Nauka, 1997 [Солганик, Григорий. Стилистика текста. Москва: Флинта–Наука, 1997].

Stilisticheskiy entsiklopedicheskiy slovar’ russkogo yazyka. Kozhina, Margarita (ed.). Moskva: Flinta–Nauka, 2011 [ Стилистический энциклопедический
словарь русского языка. Кожина, Маргарита (ed.). Москва: Флинта–Наука, 2011].

Struve, Petr. “Bol’shoy pisatel’ s organicheskim porokom. Neskol’ko slov o V.V. Rozanove.” V.V. Rozanov: Pro et contra. Antologiya. Kniga I. SanktPeterburg: Izdatel’stvo russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 1995: 378–387

[Струве, Петр. “Большой писатель с органическим пороком. Несколько
слов о В.В. Розанове.” В.В. Розанов: Pro et contra. Антология. Книга I.

СанктПетербург: Издательство Русского Христианского гуманитарного
института, 1995: 378–387].

Tatarkevich, Vladislav. Istoriya shesti ponyatiy. Transl. Dombrovskiy, Bорис.

Moskva: Dom intellektual’noy knigi, 2002 [Татаркевич, Владислав.

История шести понятий. Transl. Домбровский, Борис. Москва: Дом
интеллектуальной книги, 2002].

Tyupa, Valeriy. Analitika khudozhestvennogo. Vvedeniye v literaturovedcheskiy analiz. Moskva: Labirint, RGGU, 2001 [Тюпа, Валерий. Аналитика
художественного. Введение в литературоведческий анализ. Москва: Лабиринт, РГГУ, 2001].

Valgina, Nina. Teoriya teksta. Moskva: Logos, 2003 [Валгина, Нина. Теория
текста. Москва: Логос, 2003].

Yeliseyev, Igor’, and Polyakova, Larisa. Slovar’ literaturovedcheskikh terminov. Ro-stov-na-Donu: Feniks, 2002 [Елисеев, Игорь, and Полякова, Лариса. Словарь
литературоведческих терминов. РостовнаДону: Феникс, 2002].

Zakharova, Viktoriya. Impressionizm v russkoyproze Serebryanogo veka. Nizh-niy Novgorod: NGPU, 2012 [Захарова, Виктория. Импрессионизм в русской
прозе Серебряного века. Нижний Новгород: НГПУ, 2012].

Zhenett, Zherar. Raboty po poetike. Figury. T. 1–2. Transl. Staf, Irina. Moskva: Izdatel’stvo im. Sabashnikovykh, 1998 [Женетт, Жерар. Работы по
поэтике. Фигуры. Transl. Стаф, Ирина. Т. 1–2. Москва: Издательство им.

Сабашниковых, 1998].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.16226

EWA KOMISARUK

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2572-3550

Uniwersytet Wrocławski

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE:

БЛОКАДА ЛЕНИНГРАДА. ДЕТСКАЯ КНИГА GRIGORIJA PIERNAWSKIEGO

ON MEMORY AND POSTPROPAGANDA: THE LENINGRAD BLOCKADE. CHILDREN’S BOOK BY GRIGORY PIERNAVSKY

The article discusses the book The Leningrad Blockade. Children’s Book (2019) by Grigory Piernavsky. It analyses the structure, content organization, bricolage form, and, most importantly, the way of talking about the siege of the city proposed by the author. The analysis shows that the content of the discussed publication fits closely into the official discourse of Russian historical policy, referring to the Great Patriotic War. Comments on the book were related to the functioning of collective memory, propaganda, and postpropaganda.

Keywords: the Leningrad blockade, literature for youth, collective memory, propaganda, postpropaganda Przeznaczone dla dzieci i młodzieży utwory literackie o wielkiej wojnie ojczyźnianej, w tym także o blokadzie Leningradu, wpisują się w chroniony przez oficjalną politykę historyczną obszar rosyjskiej pamięci kulturowej, której ważnym elementem jest traktowanie tej woj-
ny i zwycięstwa w niej jako „podstawowych symbolicznych zasobów
dla toposu silnego państwa rosyjskiego”1, jako źródła dumy i chwały.

Z przeglądu literatury dziecięcej i młodzieżowej powstałej w powo-
jennych dziesięcioleciach i podejmującej temat oblężenia Leningradu
wynika, że w tzw. narracjach zwycięskich wykorzystywano chętnie rozpowszechniony w literaturze socrealistycznej schemat konstruk-cyjny, który, jak pisze Tatiana Woronina, także w latach późniejszych
продолжал оставаться структурной основой рассказа о блокадном опыте:

позитивный герой, противостоящий стихиям (голоду, холоду, обстрелам

1 A. Nikžentaitis, Kultura pamięci i polityka historyczna w dzisiejszej Rosji, przeł.

M. Kasner, „Acta Baltico-Slavica” 2018, nr 42, s. 56.

52

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

и т.д.), выполнял общественную задачу (был полезным семье и городу), успешно преодолевал испытание голодом и в конце концов выживал бла-годаря самодисциплине и помощи старшего наставника (родителей, учите-
лей, директоров детских домов и т.д.)2.

Poszczególne elementy tego schematu — pozytywny protagonista,
jego gotowość do służby społecznej, konfrontacja z wrogimi siłami,
przeświadczenie o konieczności poniesienia ofiar oraz szczęśliwe za-
kończenie — pojawiały się w narracjach o blokadzie także w dwóch
ostatnich dziesięcioleciach XX wieku, kiedy to zauważalna stała się
ponadto tendencja do heroizacji wszystkich, którym udało się oblęże-
nie przeżyć3. Omawiając postać dziecięcego bohatera literatury o blo-
kadzie, Woronina podkreśla, że jego obraz nie był tak jednostronny
jak wizerunek ukazywanego zawsze w wyidealizowany sposób do-
rosłego protagonisty. Badaczka wyróżnia dwa podstawowe modele
opisu dziecięcych postaci. Dominujący ukierunkowany był na przed-
stawienie młodych leningradczyków jako osób odpowiedzialnych,
świadomych i odważnych, podejmujących ważne społecznie zadania
i gotowych do walki z wrogiem. W modelu drugim chodziło o sportre-
towanie małych dzieci jako istot bezbronnych i wrażliwych, jako po-
trzebujących ochrony ofiar wojny4. Oba te warianty realizowane były
w literaturze powojennych dziesięcioleci, a także w literaturze lat 80.

W okresie pieriestrojki i głasnosti zaczęły pojawiać się teksty opowia-dające o negatywnym wpływie blokady nie tylko na najmłodszych, ale
także na nastoletnich bohaterów: pisano o dystrofii, rozpadzie więzi
rodzinnych czy dezintegracji dziecięcej psychiki5. W kanonie litera-
tury o blokadzie przeznaczonej dla młodych czytelników6 przeważają

2 Т. Воронина, Помнить понашему. Соцреалистический историзм и блока
да Ленинграда, изд. Новое Литературное Обозрение, Москва 2018, s. 129.

3 Tamże.

4 Tamże, s. 120.

5 Woronina wskazuje w tym kontekście opowiadanie Гном Aleksandra Kries tinskiego oraz dziennik Jury Riabinkina opublikowany w Księdze blokady ( Блокад
ная книга) Alesia Adamowicza i Daniiła Granina.

6 Do kanonu publikacji podejmujących tematykę oblężenia Leningradu należą (często w Rosji wznawiane) takie pozycje jak opowieść Три девочки. История
одной квартиры (1948) Jeleny Wieriejskiej, opowieść Jurija Giermana Вот
как это было (1978), opowiadanie Девочки с Васильевского острова (1978) Jurija Jakowlewa, powieść Jurija Iwanowa Мы шли под грохот канонады

(1978), opowiadanie Кукла (1989) Giennadija Czerkaszyna, a także Жила, была.

Историческое повествование о Тане Савичевой (1991) Ilji Miksona. Dodać należy, że niektórzy autorzy utworów o blokadzie znali realia oblężenia z własnych doświadczeń. To, na przykład, Arif Saparow («Скворцы» перелетают Ладогу, 53

EWA KOMISARUK
jednak utwory wykorzystujące model pierwszy i realizujące założenia
oraz schematy typowe dla poetyki socrealizmu. Ich autorzy opowia-
dają o heroizmie dorosłych i dzieci, o aktywności podejmowanej dla
dobra kolektywu. Woronina, podobnie jak inni badacze (na przykład

Irina Minierałowa), podkreśla, że dziecięcy protagonista w utworach
o tematyce wojennej poddawany był idealizacji7, w jego zachowaniu
nie ujawniały się typowe dla wieku dziecięcego cechy:

Ребенокпротагонист в литературных текстах соцреализма как бы лишался
типичных ребяческих черт: он не играл и не капризничал, а целиком при-
надлежал миру взрослых. Даже проявленная им несознательность не была
собственно детским поведением, герой целиком включался в ту систему
координат, которая заранее определяла его действия, обнажая смысл пре-
бывания в блокаде8.

Główny potencjał edukacyjny tego rodzaju literatury ukierunkowany
był (i wciąż jest, gdyż starsze utwory są wznawiane także dziś) na wy-
kształcenie gotowości do podejmowania różnych działań uznanych za
ważne dla społeczności oraz na przygotowanie młodego człowieka do
podporządkowania się uznanym za autorytet dorosłym.

W ostatnich latach do korpusu tekstów o oblężeniu Leningradu
przeznaczonych dla młodzieży weszły utwory, wyrastające z poczu-
cia niewystarczalności stosowanych dotychczas sposobów „uobec-
niania blokady” w literaturze. Wymienić należy tu przede wszystkim
książki Julii Jakowlewej i Olgi Ławrientjewej9. Zarówno w utrzyma-

1960), Wiktor Dubrowin ( Мальчишки в сорок первом, 1968), Ełła Foniakowa ( Хлеб той зимы, 1970), Nison Chodza ( Дорога жизни, 1974), Wiera Karasiowa ( Маленькие ленинградцы, 1975), Aleksandr Kriestinski ( Мальчики из блокады, 1983), Michaił Suchaczow ( Дети блокады, 1989), Ludmiła Nikolska ( Должна
остаться живой, 2003).

7 Т. Воронина, Помнить понашему…, s. 122. Zob. także: И. Минералова, Детская литература, Издательство «Юрайт», Москва 2016, s. 173:

„Конечно, автор — причем это человек, не понаслышке знающий, что такое
война, — прибегает к идеализации ребенка, понимая, что этот мальчишка

(или девочка) погибли, проявив себя героями в страшный миг перед лицом
смерти. Безусловно это были обычные шаловливые дети, только быстро
повзрослевшие и принявшие на свои плечи ответственность за будущее
родной земли. Так всегда бывает, когда приходит час беды”.

8 Т. Воронина, Помнить понашему…, s. 123.

9 Zob. E. Komisaruk, Pamięć, doświadczanie historii, literatura. Blokada Leningradu w najnowszych utworach dla młodego czytelnika („Краденый город.

1941” Julii Jakowlewej i „Сурвило” Olgi Ławrientjewej), „Slavia Orientalis” 2023, nr 3, s. 513–527; B. Pawletko, Trauma, pamięć, afekt: echa terroru w powieści graficznej „Сурвило” Olgi Ławrientiewej, „Studia Rossica Posnaniensia” 2022, 54

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

nej w konwencji baśniowego horroru powieści Краденый город.

1941 (2017) Jakowlewej, jak i w powieści graficznej ( graphic novel)

Сурвило (2019) Ławrientjewej podjęta została próba zakotwiczenia w pamięci zbiorowej faktów nierzadko pomijanych bądź funkcjo-nujących na obrzeżach „pamięci upowszechnianej” i „pamięci upo-
wszechnionej”10. W tych tak różnych pod względem gatunkowym
i formalnym książkach blokada ukazywana jest nie z perspektywy
bohaterskich pionierów czy komsomolców, lecz dzieci „wrogów
ludu”, które w oblężonym mieście stykają się z powszechną inwi-gilacją i donosicielstwem, plagą kradzieży, kanibalizmem, fałszem
sowieckiej propagandy wojennej, a po wojnie, w „świeciepoblo-
kadzie” zmagają się z długotrwałymi skutkami dramatycznych
doświadczeń. Sposób prezentacji przeszłości przez obie autorki
koresponduje w pewnym stopniu z koncepcją przeciwhistorii ( contrehistoire), która — jak dowodził Michel Foucault — w odróżnieniu od narracji historycznych ukierunkowanych na „utrzymywanie
prawa i wiecznego blasku władzy”11, skupia się „na opowiadaniu nie-
szczęść przodków, historii wygnań i niewoli”12 oraz dziejów ich wal-
ki o przetrwanie. Jako dyskurs rewindykacyjny i insurekcyjny dąży
przeciwhistoria do „odszyfrowania, odgrzebania sekretu, odwróce-
nia podstępu, odzyskania przeinaczonej lub stłumionej wiedzy”13.

nr 2, s. 47–60. Pawletko podkreśla, że „ Сурвило to przede wszystkim hołd złożony babci” przez autorkę powieści (tamże, s. 56).

10 Posługuję się tu określeniami Barbary Szackiej, która wskazała w pamięci zbiorowej dwa obszary: „pamięć upowszechnianą”, definiowaną jako „dotyczące przeszłości różnorakie przekazy: popularne książki historyczne, podręczniki szkolne i lekcje historii, […] artykuły publicystyczne, filmy i widowiska telewizyjne, jak również opowieści wuja czy dziadka o tym, co i jak było dawniej” oraz „pamięć upowszechnioną”, obejmującą „to, co z tego wszystkiego pozostaje i powstaje w głowach ludzi, którzy otrzymywane z różnych stron i rozmaitymi kanałami informacje odrzucają bądź przyjmują, przetwarzając je i dostosowując do wcześniej zdobytej wiedzy i rozmaitych zinternalizowanych elementów swojego światopoglądu”. Zob. B. Szacka, Mitologizacja przeszłości w pamięci zbiorowej, w: H. Gosk, A. Zieniewicz (red.), Teraźniejszość i pamięć przeszłości. Rozumienie historii w literaturze polskiej XX i XXI wieku, Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa 2006, s. 48.

11 M. Foucault, Trzeba bronić społeczeństwa. Wykłady w Collège de France, 1976, przeł. M. Kowalska, Wydawnictwo KR, Warszawa 1998, s. 77.

12 Tamże, s. 76.

13 Tamże, s. 78. O wykorzystaniu tej koncepcji we współczesnych badaniach humanistycznych zob. E. Domańska, Historie niekonwencjonalne: refleksja o przeszło
ści w nowej humanistyce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2006, s. 221–245; M. Kwaśniewska, G. Niziołek , Wstęp, w: M. Kwaśniewska, G. Niziołek (red.), Zła 55

EWA KOMISARUK

Wspólne dla obu utworów jest — zgodne z podstawowymi założe-
niami przeciwhistorii — budowanie pamięci o blokadzie Leningra-
du jako pamięci ofiar, a nie pamięci zwycięzców. Dodać należy, że
odwagę w podejmowaniu trudnych tematów widać zwłaszcza w po-
wieści Jakowlewej, która „uobecniając blokadę”, dotyka niezwykle
ważnych, aktualnych (także w obecnej sytuacji politycznej) zagad-
nień, odsłaniając to, co wypierane z pamięci wspólnoty. Wymienić
można tu na przykład problem odpowiedzialności za niechlubną
przeszłość, kwestię przemilczania niewygodnych faktów historycz-
nych, zestawienie dwóch totalitaryzmów (hitlerowskich Niemiec
i stalinowskiego Związku Sowieckiego), a także temat winy i kary,
usytuowany przez autorkę w kontekście rosyjskiej historii (chodzi
o problem niewinnych ofiar rewolucji 1917 roku i wojny domowej).

„Leningradzka baśń” Jakowlewej ma cechy tekstu obrachunkowe-
go, szukającego przyczyn katastrofy w historii rosyjskiej XX wieku,
w przyjmowanych wobec wydarzeń dziejowych postawach.

Dwa lata po publikacji powieści Краденый город i w tym samym roku, w którym czytelnicy mogli zapoznać się z Сурвило, ukazała się jeszcze jedna, interesująca z kilku powodów, przeznaczona dla nasto-letniego czytelnika książka o oblężeniu Leningradu: jest nią Блокада

Ленинграда. Детская книга (2019)14 stworzona przez Grigorija Piernawskiego15 oraz kilku jego współpracowników16.

Dla przedstawianych w niniejszym artykule obserwacji i komenta-
rzy o tej publikacji ważnymi, choć nie jedynymi punktami odniesienia
będą kategorie pamięci zbiorowej17 oraz postpropagandy. Warto więc
w tym miejscu poświecić im nieco więcej uwagi.

pamięć. Przeciwhistoria w polskim teatrze i dramacie, Wydawca: Instytut im.

Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2012, s. 9–17.

14 Г. Пернавский, Блокада Ленинграда. Детская книга, изд. Пятый Рим, Москва 2019. Wszystkie cytaty z tej książki pochodzą ze wskazanego wydania.

W nawiasie podaję numer strony.

15 Grigorij Piernawski to redaktor naczelny moskiewskiego wydawnictwa „Пятый

Рим”, w którym książka się ukazała, historyk wojskowości, publicysta, członek Związku Dziennikarzy Rosji, https://www.livelib.ru/author/2141713grigorij
pernavskij (31.07.2023).

16 Twórcy książki to Grigorij Piernawski (jego nazwisko umieszczone jest na stronie tytułowej) i Maksim Makarienkow (współautor tekstu), Marija Ponomariowa i Dmitrij Aleksiejew (ilustratorzy) oraz Daniił Kuzmiczow (grafik odpowiedzialny za mapy i schematy).

17 W literaturze naukowej stosowanych jest wiele terminów odnoszących się do tego zjawiska, np. pamięć społeczna, pamięć kulturowa, pamięć historyczna, pamięć komunikacyjna.

56

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

Jeśli chodzi o termin „pamięć zbiorowa”, to przyjmijmy za Barbarą

Szacką, że jest to „zespół wyobrażeń o przeszłości danej grupy, a także wszystkie postacie i wydarzenia z tej przeszłości, które są w najróżniej-szy sposób upamiętniane, to również rozmaite formy tego upamięt-niania”18. Uzupełniając tę definicję warto dodać, że pamięć zbiorowa
może „mieć postać eksternalizacji, czy to w postaci utworów literac-
kich, treści prezentowanych w mediach, czy też dzieł architektonicz-
nych oraz muzeów”19. Rola literatury jako medium dysponującego
dużym potencjałem archiwizacyjnym, memuaryzacyjnym i pamięcio-
twórczym jest w procesie kształtowania pamięci zbiorowej bardzo waż-
na. Podkreślić przy tym należy, że literatura (podobnie jak inne teksty kultury) służy nie tylko uobecnianiu czy reprezentacji pewnych obrazów przeszłości, ale uczestniczy w procesie ich (re)konstruowania20.

Zakładając, że „nie ma neutralnych ideologicznie opowieści o woj-
nie”21, warto w uwagach o książce Piernawskiego uwzględnić także kategorię postpropagandy. Jak udowadnia Urszula Jarecka w monografii Propaganda wizualna słusznej wojny. Media wizualne XX
wieku wobec konfliktów zbrojnych wszelkie narracje o wojnie nasy-cone są propagującymi określony sposób myślenia treściami, które
mogą być wykorzystywane w procesie kształtowania przydatnych
władzy postaw, dla wzmocnienia forsowanych oficjalnie poglądów.

W czasach powojennych produkcja materiałów poświęconych wojnie jest postpropagandą. Nie ma już powodu, by zachęcać do udziału w wojnie, ale należy tę wojnę rozliczyć. W postpropagandzie pojawia się więc uwierzytelnienie polityki wewnętrznej, uzasadnienie konieczności zabijania w czasie działań zbrojnych, konieczność ofiar i ich uświęcenie, kształtowanie postaw społecznych wobec dziedzictwa wojennego: od aprobowanych i cenionych (przykładem jest szacunek dla kombatantów, odznaczanie ich przez społeczność i państwo, ustanowienie świąt itd.), po jednoznacznie potępiające — procesy oskarżonych o zdradę, wyroki śmierci dla zbrodniarzy itp.22;

18 B. Szacka, Pamięć społeczna, w: W. Kwaśniewicz i in., (red.), Encyklopedia socjologii, t. 3, Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 52. Zob. także: B. Szacka , Czas przeszły. Pamięć — mit, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2006.

19 T. Maruszewski, Gdzie podziewa się nasza pamięć. Od pamięci autobiograficznej do pamięci zbiorowej, wyd. Smak Słowa, Sopot 2019, s. 51.

20 Zob. D. Gortych, Od wierności świadectwa do mityczności fantazmatu. Druga wojna światowa w literaturze polskiej, w: J. Kałążny, A. Korzeniewska, B. Korzeniewski (red.), Druga wojna światowa w pamięci kulturowej w Polsce i Niemczech. 70 lat później (1945–2015), Wydawca: Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Gdańsk 2015, s. 47.

21 U. Jarecka, Propaganda wizualna słusznej wojny. Media wizualne XX wieku wobec konfliktów zbrojnych, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, s. 8.

22 Tamże, s. 47.

57

EWA KOMISARUK

Postpropaganda jest propagandą pamięci, kształtującą wyobrażenia potoczne o dziejach narodu, o konfliktach, w jakie przodkowie byli zaangażowani23.

Postpropaganda bliska jest tzw. propagandzie następczej, która

„jest formą propagandy wykorzystującą jako tworzywo wydarzenia
minione, mające na tyle trwały sens i ponadokazjonalne znaczenie,
że wymagają one formowania opinii także z pewnej perspektywy”24.

W czasie wojny propaganda (tzw. propaganda towarzysząca) wska-
zywała, o co należy walczyć, wzywała „do podjęcia wysiłku w celu
ratowania ojczyzny (wszelkie akcje rekrutacyjne do wojska i mo-tywujące ‘front domowy’)”25, zachęcała do zaangażowania wszyst-
kie grupy zawodowe i wiekowe (w tym także młodzież). Natomiast
przekazy postpropagandowe „mają za zadanie ukazać szlachetność
narodu, zweryfikować wybory, jakich dokonywano w czasie wojny,
utwierdzić w słuszności uczestnictwa w działaniach zbrojnych”26.

Jak podkreśla Jarecka,
legitymizacja przeszłości ma ważne zadanie — utrwalenia odpowiedniego (a zatem w myśl interesów narodu, państwa, ugrupowania politycznego w danej sytuacji międzynarodowej i wewnętrznej) obrazu działań wojennych i konieczności pewnych decyzji i postaw27.

Spójrzmy zatem, jaką pamięć o oblężeniu przekazuje młodym czytel-
nikom Блокада Ленинграда. Детская книга, jakie środki zostały w niej użyte, by zainteresować odbiorcę, czy/jak wykorzystuje się
w niej rozpowszechnione konwencje reprezentacji blokady28, a także
w jaki sposób — układając się w postpropagandowy przekaz — kore-
lują w tej publikacji „teraźniejszość i pamięć przeszłości”29.

Na początku omówienia warto zaznaczyć, że wydanie książ-
ki było możliwe dzięki pieniądzom pozyskanym w internetowej
zbiórce oraz finansowemu wsparciu sponsorów. Na stronie 78 tej 23 Tamże, s. 48.

24 H.M. Kula , Propaganda współczesna. Istota — właściwości, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2005, s. 97.

25 U. Jarecka, Propaganda wizualna…, s. 151.

26 Tamże, s. 218.

27 Tamże, s. 219.

28 Zob. B. Pawletko, Blokada Leningradu i jej reprezentacje w świetle innych doświadczeń granicznych, Stowarzyszenie Inicjatyw Wydawniczych–„Śląsk”, Katowice 2016.

29 Wykorzystuję tu fragment tytułu monografii zbiorowej Teraźniejszość i pamięć przeszłości. Rozumienie historii w literaturze polskiej XX i XXI wieku.

58

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

książki zamieszczona została lista głównych darczyńców30. Jest
wśród nich założona w 2008 roku fundacja „Pamięć Historycz-
na” („Историческая память”), która, jak wiele innych podmiotów
powstałych w Rosji w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku — na przykład wydawnictwo „Europa” („Европа”), agencja informacyjna „REGNUM” („РЕГНУМ”), fundacja „Perspektywa Historyczna”

(„Фонд исторической перспективы”) — pomyślana została jako
jeden z instrumentów oficjalnej polityki historycznej31. Biorąc pod uwagę ten fakt oraz analizując treść noty wydawcy (s. 80), a także treść utrzymanej w stylistyce patetycznopatriotycznej notki umiesz-czonej przy nazwie jednego ze sponsorów32, można nabrać pewności,
że zamierzeniem autorów będzie propagowanie rozpowszechnianej
instytucjonalnie (w podręcznikach, podczas uroczystości rocznico-
wych, na wystawach muzealnych, w związkach błokadników) wizji blokady. Na podstawie treści obu notek można wyznaczyć kwestie uznane przez sponsora/wydawcę/autorów za kluczowe dla budowania pamięci zbiorowej o blokadzie oraz dla kształtowania tożsamości
i postaw młodych czytelników33. To przede wszystkim kult bohater-
skich obrońców miasta, bezwarunkowa duma z wielkości państwa,
narodu i społeczności oraz gotowość do poświęcenia życia w walce
za ojczyznę. Wybrzmiewa tu przekonanie o powinnościach współ-
czesnego pokolenia wobec weteranów wojennych (o obowiązku pa-
mięci i wdzięczności), a także o rosyjskich sukcesach militarnych i gospodarczych, przyczyniających się do rozkwitu Leningradu. Jak

30 Na liście najważniejszych sponsorów są miedzy innymi: OTT Media, firma kon sultingowa Cushman & Wakefield, fundacja charytatywna „Основа”, GR

Consulting SRL, fundacja „Историческая память”, firma prawnicza „Тенденции
права”. Z informacji zamieszczonej na portalu fontanka.ru wynika, że na wydanie książki w krótkim czasie zebrano w internecie ponad milion rubli. Zob. Вышла
детская книга о блокаде Ленинграда. В Сети на неё собрали больше
миллиона рублей, https://calendar.fontanka.ru/articles/8597 (31.07.2023).

31 Jak podkreśla Alvydas Nikžentaitis, mimo że instytucje te nie były formalnie elementami państwowych struktur, to otrzymywały ze strony państwa finansowanie oraz wsparcie logistyczne. Zob. A. Nikžentaitis, Kultura pamięci..., s. 48.

32 „Мы свято храним память о тех, кто отдал свою жизнь за ленинградскую

Победу. Наши сердца наполнены безмерной благодарностью ветеранам за то, что спасли наш прекрасный город, подарили нам счастье жить и трудиться
во имя его процветания и величия” (s. 78).

33 Tomasz Maruszewski, pisząc o wynikach badań empirycznych nad pamięcią, podkreśla, że „im bardziej tragiczne były wydarzenia dla danej zbiorowości, w tym większym stopniu ulegały one transmisji międzypokoleniowej i tym silniej wpływały na poczucie tożsamości grupowej”. T. Maruszewski, Gdzie podziewa się nasza pamięć…, s. 60.

59

EWA KOMISARUK
zauważa Jarecka, odwoływanie się do wzniosłych idei oraz motywów,
stosowanie podniosłego tonu, uderzanie „w wysokie C” to popularna
w propagandzie metoda perswazyjna, której efektem ma być wyzwa-
lanie i wzmacnianie przychylnych wojnie nastrojów34. W dyskursie postpropagandowym metoda ta wykorzystywana bywa do afirmacji
przeszłości określonej zbiorowości, do ukazywania wybranych wyda-
rzeń jako źródła dumy. Dodać należy, że celem uwznioślania dawnych historycznych sukcesów może być również apoteoza państwa
oraz zwiększenie poparcia dla działań rządu35. Za ważne uznać trzeba
także kolejne spostrzeżenie Jareckiej, która podkreśla, że „postprop-
ganda II wojny światowej może się wiązać z prepropagandą innych
konfliktów”36. W kontekście inwazji Rosji na Ukrainę uwaga ta zmu-
sza do stawiania pytań o wpływ tego rodzaju postpropagandowych
przekazów na militaryzowanie wyobraźni młodych odbiorców oraz
na kształtowanie pożądanych przez władzę postaw wobec trwającej
wojny. Kwestie te podjęte będą jeszcze w dalszej części wywodu po
omówieniu struktury książki oraz sposobu prezentacji przygotowa-
nego przez autorów materiału.

Блокада Ленинграда. Детская книга scharakteryzowana zo-
stała przez wydawcę jako „wydanie popularnonaukowe przeznaczo-
ne do wspólnej lektury w kręgu rodzinnym” („научнопопулярное
издание для семейного чтения”, s. 80), nierekomendowane dla
dzieci poniżej dwunastego roku życia („издание не рекомендуется
детям младше 12 лет”, s. 80). Książka ta przypomina nieco — do-
stosowane do możliwości percepcyjnych i poznawczych dzieci —
ilustrowane kompendium prezentujące poprzez obraz i słowo fak-
tograficzne treści37. Wyszukany i wybrany przez autorów materiał
uporządkowany został według dwóch kryteriów: temporalnego i te-
matycznego. Zgodnie z kryterium temporalnym, związanym ściśle
z chronologią wydarzeń w Leningradzie i wokół niego, wyodrębniono
siedem rozdziałów głównych, które opatrzono zwięzłymi tytułami. Ze
sposobu sformułowania tych tytułów wynika, że w książce dominu-
je obraz blokady jako walki z wrogiem, jako ciągu działań militar-34 U. Jarecka, Propaganda…, s. 99.

35 Tamże, s. 50.

36 Tamże, s. 83.

37 Por. uwagi na temat typologii książek dla dzieci: K. NowakKluczyński, K. Słup ska, K. Kuszak, E. Zamojska, K. KabacińskaŁuczak, Literatura dla dzieci, w: H. Krauze

Sikorska, M. Klichowski (red.), Pedagogika dziecka, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2020, s. 192.

60

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

nych, frontowych i przyfrontowych („Pierwsze wojenne lato”, „Wróg
u bram”, „Leningrad walczy”, „Przerwanie blokady”, „Zwycięstwo”).

Odwołania do doświadczenia cywilnego obecne są w tytułach dwóch
zaledwie rozdziałów: trzeciego i czwartego („Straszna zima”, „Miasto
żywych”). Drugi człon każdego z siedmiu tytułów wskazuje czas: kon-
kretne miesiące i lata:

Первое военное лето. Июнь — сентябрь 1941 года; Враг у ворот. Сентябрь

— декабрь 1941 года; Страшная зима. Декабрь 1941 — март 1942 года; Город
живых. Март 1942 — июнь 1942 года; Ленинград сражается. Июнь 1942 —
январь 1943 года; Блокада прорвана! Январь 1943 — январь 1944 года; Победа! Январь 1944 года.

Blokada Leningradu traktowana jest jako wydarzenie będące częścią
wielkiej wojny ojczyźnianej, która w pojęciu większości Rosjan przyj-
mujących rozpowszechniany oficjalnie przekaz na ten temat rozpo-
czyna się 22 czerwca 1941 roku38. Tak jest też w omawianej książce.

Nie ma w tej publikacji, która poniekąd z założenia jako wydanie po-
pularnonaukowe powinna przedstawiać nie tylko przebieg blokady,
ale także jej przyczyny i skutki, żadnych informacji na temat genezy

II wojny światowej, nie podlega racjonalizacji polityczny i militarny

„wkład” ZSRR w wybuch tego konfliktu zbrojnego39, nie wspomi-
na się o dotkliwych klęskach ponoszonych przez sowieckie wojska w pierwszych miesiącach wojny, o błędnych decyzjach przywód-ców, które kosztowały życie wielu ludzi. Książka ta bardzo ogólnie przedstawia skutki oblężenia. Oprócz ogromu liczby ofiar wskazuje
się przede wszystkim ich materialny wymiar. Pominięte zostały takie
kwestie, jak trauma, zmiany osobowościowe, nieodwracalne często
wyniszczenie ludzkiej psychiki. Głównymi wątkami narracji uczyni-

38 Warto przypomnieć w tym miejscu los tych rosyjskich podręczników do historii, w których narracja o wielkiej wojnie ojczyźnianej rozpoczynała się w 1939, a nie w 1941 roku. W 1997 roku wycofano z obiegu podręcznik członka Rosyjskiej Akademii Nauk Aleksandra Kredera Новейшая история зарубежных стран, w którym winą za wybuch II wojny światowej obciążane były zarówno hitlerowskie Niemcy, jak i stalinowski Związek Sowiecki (poddawany nieustannej nagonce politycznej i medialnej autor tego podręcznika zmarł w 2000 roku). Z kolei w 2003
roku za niepożądany władze uznały podręcznik Igora Dołuckiego Отечественная
история XX века для старших классов, który funkcjonował w systemie oświaty od 1993 roku. Zob. A. Nikžentaitis, Kultura pamięci..., s. 46–47.

39 Chodzi o zawarty z Niemcami sojusz, potwierdzony przez „Pakt o nieagresji między Niemcami a ZSRR” wraz z tajnym „Protokołem dodatkowym do paktu o nieagresji między Rzeszą Niemiecką a ZSRR” z 23 sierpnia 1939 r. (tzw. pakt Ribbentrop–

Mołotow).

61

EWA KOMISARUK
li autorzy książki przebieg blokady, dzieje obrony miasta, działanie

„frontu domowego”, operację przerwania blokady.

Spójrzmy teraz na zawartość poszczególnych rozdziałów. W ich
układzie zastosowano kryterium tematyczne. Rysunki, zdjęcia, mapy,
schematy, reprodukcje plakatów i teksty odautorskich komentarzy
ułożone zostały tak, by przedstawić sytuację militarną wokół Lenin-
gradu, zaprezentować sylwetki obrońców miasta (żołnierzy Armii

Czerwonej) oraz agresorów (Niemców oraz ich fińskich i hiszpańskich sojuszników), ukazać codzienną egzystencję ludności cywilnej
i zobrazować wpływ działań wojennych na substancję urbanistycz-
ną. Zwraca uwagę nie tylko duża różnorodność materiału ilustracyjnego, ale także „patchworkowatość” w sposobie jego prezentacji:

na niektórych stronach prezentowane są realistyczne rysunki opatrzone komentarzami, na innych czarnobiałe fotografie, kolejne są
ekspozycją propagandowych plakatów z czasów wojny, jeszcze inne
ukazują mapy przedstawiające układ sił wojskowych wokół miasta.

Блокада Ленинграда. Детская книга przypomina kalejdoskop, brikolaż. Różnorodne materiały, różne perspektywy tworzą jakby pewien otwarty system, otwarty zbiór informacji. Powstaje wrażenie, że
do każdej części książki można by dodawać nowe elementy. Kolejność oglądania tych elementów w ramach poszczególnych rozdziałów
może być dowolna, zależna od preferencji czytelnika. Konglomerat obrazów (plakatów, fotografii, rysunków, map), wielość i różnorodność fragmentów składających się na obraz blokady na pewno przy-
ciąga i zatrzymuje uwagę oglądającego.

Przebieg lektury tak skonstruowanej książki kojarzyć może się
z pobytem w muzeum i przemierzaniem trasy zwiedzania według
wskazówek audioprzewodnika: z sali do sali, od eksponatu do eks-
ponatu. Skojarzenie z muzeum, ze „zmuzeumifikowaniem”40 (termin

Izabeli Kowalczyk) wzmacnia także to, że twórcy książki wykorzystu-
ją pewien zbiór zmagazynowanych w pamięci zbiorowej i kojarzo-
nych z blokadą Leningradu toposów, dyskursywnych i wizualnych
znaków utrwalanych przez lata w świadomości społecznej poprzez ich
obecność w różnych mediach (podręcznikach, filmach, prasie), a więc
wszystko to co, składa się na „umuzealniony obraz” blokady. Tworzą
go pojęcia, konkretne wydarzenia, fakty, zjawiska, obiekty material-
ne, a nawet realne osoby. Wszystkie są nośnikami wyobrażeń blo-40 I. Kowalczyk, Odpominanie przeszłości, w: P. Orłowska (red.), Rejestry i terytoria.

Memory. Registers and Territories, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2013, s. 51.

62

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

kady, elementami jej (re)konstrukcji, wpisującymi się w tradycyjne
sposoby jej reprezentacji. Najważniejsze z nich (podaję w kolejności,
w jakiej pojawiają się w książce) to komunikaty radiowe, alarmy lot-
nicze, bombardowania, ostrzał artyleryjski, zabezpieczone paskami papieru okna, schrony, zaciemnienie, głód, Ładoga, dźwięki oblężonego miasta, bomby zapalające, grupy samoobrony, pożary, deficyt
wody, sanki, cmentarz, mogiły zbiorowe, kartki żywnościowe, chleb,
kolejki, śmiertelność, głód, zimno, Droga Życia, ewakuacja, piecyk

„burżujka”, sprzątanie miasta, straty w ludziach (front), warzywniki
na miejskich trawnikach, jeńcy niemieccy, Droga zwycięstwa, prze-
rwanie blokady, zwycięski salut. Ramą czy też klamrą dla tych ele-
mentów są podobne pod względem nasycenia emocjonalnego obrazy:

pierwszy to rysunek miasta z czasów przedwojennych, przedstawiają-
cy radosnych leningradczyków na ulicach wspaniale prezentującego
się sowieckiego miasta (tę sowieckość podkreślają hasła propagandowe i afisze umieszczone na tablicach i słupach ogłoszeniowych, s. 4–5), obraz drugi tworzą rozmieszczone na dwóch stronach reprodukcje sześciu propagandowych plakatów przedstawiające wizerunki
młodych, silnych osób (wyróżniają się tu postaci robotnic z kielnią
w ręce), które zapowiadają odbudowę miasta, nawołują do zaangażo-
wania i aktywności:

Мы отстояли Ленинград, мы восстановим его!; Трудящиеся Ленинграда!

Восстановим наш город. Приведем в порядок городское хозяйство; Товари-
щи! Все на восстановление Ленинграда!; „Молодые ленинградцы, отдадим
все силы на восстановление родного города!; „Внес ли ты свою долю труд
в восстановление Ленинграда? (s. 76–77).

W początkowych, a zwłaszcza w finalnych partiach książki bardzo wy-
raźna staje się tendencja do „przerabiania rzeczywistości”, do zamy-
kania jej w propagandowych, optymistycznych hasłach i obrazach.

Przyjęta perspektywa oglądu blokady wpasowuje się w ramy rosyj-
skiej pamięci zbiorowej, w dyskurs obecny w przestrzeni publicznej,
w którym przewidziano wiele miejsca dla słów o heroizmie ludności
cywilnej oraz wysokim morale społeczeństwa sowieckiego. Człowiek

(mieszkaniec oblężonego Leningradu) ukazywany jest jako członek
pewnej zbiorowości, element kolektywu. Блокада Ленинграда nie przedstawia zdarzeń układających się w historię życia konkretnej jednostki, lecz ukazuje w działaniu wybrane grupy społeczne, okre-ślane w odautorskich komentarzach jako dorośli, dzieci, uczniowie,
leningradczycy, poeci, dziennikarze, pisarze, żołnierze, cywile, grupy 63

EWA KOMISARUK
samoobrony, kobiety, milicjanci. W tak skonstruowanym przez au-
torów społecznym wizerunku blokady nie ma miejsca na wzmiankę
o najbardziej chyba znanym dziecku blokady — Tani Sawiczewej41.

Dodać należy, że także wtedy, kiedy w książce pojawia się coś na kształt skoncentrowanej wokół jednego człowieka mikronarracji — mam tu
na myśli zilustrowaną czterema rysunkami krótką „opowieść” o życiu
i śmierci dorosłego leningradczyka (s. 32–33) — to człowiekiem tym
jest osoba anonimowa, jedna z wielu, co podkreśla również perspek-
tywa, z jakiej przedstawiane są w tej mikrohistorii kolejne wydarze-
nia: czytelnik obserwuje przełączanie planu jednostkowego na ogólny
i ogólnego na jednostkowy, wpisywanie pojedynczego losu w los zbio-
rowości (jak w końcowych fragmentach tej „opowieści”):

Обессиленные люди таяли буквально на глазах. Многие ослабли настолько, что не могли выйти из дома или падали на улице замертво. Не смог пережить блокаду и наш герой. Он умер от голода (s. 33).

Odpowiadając na pytanie o to, jaki cel edukacyjny chcieli osiągnąć
autorzy tak opowiedzianej historii o człowieku, który walczył na fron-
cie, został ranny i musiał umrzeć z głodu, ponieważ po odbyciu szpi-
talnej rekonwalescencji uznany został za niezdolnego do pracy i wal-
ki, a więc społecznie nieprzydatnego („не имел постоянной работы
и не мог принести осажденному городу пользу”, s. 30), można
założyć, że celem tym było wzmocnienie kultu państwa i ukształtowa-
nie postawy polegającej na bezwzględnym posłuszeństwie władzy, na
gotowości do podporządkowania się jej w każdych okolicznościach42.

Nie należy raczej oczekiwać, by młody czytelnik w dzisiejszej Rosji podważał sens takiej propagowanej przez postpropagandowy przekaz
postawy, by dostrzegał, że jej bezwarunkowa i bezrefleksyjna akcep-
tacja oznacza przyzwolenie na przedmiotowe traktowanie człowieka,
na brak szacunku dla pojedynczego życia.

Obraz blokady jako zbiorowego doświadczenia obejmuje opis
różnych aktywności, różnych działań podejmowanych przez „swo-
ich” i „obcych”. Przejawiają się one w dwóch obszarach i przestrze-
niach: pierwszy tworzą kolektywne czyny realizowane w mieście,

41 Zapiski Tani Sawiczewej o śmierci najbliższych stały się powszechnie znanym symbolem tragedii zimowych miesięcy 1941/1942 roku. Jej los upamiętniony został miedzy innymi w gdańskim Muzeum II Wojny Światowej. Tania Sawiczewa

— ofiara oblężenia Leningradu <https://muzeum1939.pl/dzieciwojnytaniasawiczewaofiaraoblezenialeningradu/aktualnosci/5006.html > (20.08.2023).

42 Por. T. Klimowicz, Pożegnanie z Rosją, Paśny Buriat, Kielce 2022, s. 107.

64

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

będące reakcją na militarne akcje Niemców oraz dywersję wrogów wewnętrznych (szpiegów, „sygnalistów”, sabotażystów, panikarzy).

Obszar drugi to działania wojenne i walki toczące się wokół oblężone-
go miasta. W odautorskich komentarzach podkreśla się, że przerwa-
nie blokady nastąpiło dzięki zbiorowemu wysiłkowi „swoich”, dzięki
samodyscyplinie i poświeceniu określonych grup zawodowych i spo-
łecznych — wymieniam teraz w kolejności zaproponowanej przez au-
torów — żołnierzy, marynarzy, robotników, medyków, ratowników,
władz miasta, uczonych, inżynierów, pracowników muzeów, arty-
stów, dziennikarzy, pisarzy, gospodyń domowych oraz dzieci, którzy
za swą „użyteczność” dla miasta i państwa nagrodzeni zostali meda-
lem „Za obronę Leningradu” (s. 75).

W książce wyeksponowane zostały przede wszystkim te elementy
z dziejów oblężenia, które wpisują się w kształt postpropagandowej
narracji o blokadzie, mającej na celu utrwalenie mitów fundacyjnych
oficjalnej polityki historycznej. Niewiele w niej miejsc wolnych od dydaktyzmu odautorskich komentarzy, skłaniających czytelnika do
własnych przemyśleń. Za takie uznać można kilka fotografii, posia-
dających moc uruchomiania wyobraźni i skłaniających oglądającego
do tworzenia na ich podstawie mniej lub bardziej rozbudowanych historii (s. 2, 14, 26, 34–35, 38, 48, 58, 70). Znaczenie tych zdjęć wynika nie tylko z ich siły dokumentowania rzeczywistości, lecz przede
wszystkim z zawartego w nich potencjału wyzwalania emocji, wywie-
rania wrażenia na oglądającym43. Patrzący zostaje niemal zmuszony
do odkrywania na fotografii określonych szczegółów, do odczytywa-
nia nieoczywistych nieraz sensów (taką moc ma zwłaszcza fotografia
przedstawiająca tablicę z ogłoszeniami napisanymi przez leningrad-
czyków, s. 34–35).

Jeśli spojrzeć na omawianą książkę jak na szczególny filtr ducha
epoki, wyraz związku teraźniejszości i pamięci przeszłości, to zauwa-
żymy kilka tendencji.

Pierwsza związana jest z idealizacją okresu stalinowskiego. Autorzy
reaktywowali w książce wykorzystywany już wcześniej w literaturze o blokadzie schemat, w którym obraz trudnej egzystencji w oblężeniu skontrastowany był z obrazem dostatniego, beztroskiego życia we
wspaniałym mieście. W odautorskich (nieco infantylnych) komenta-
rzach umieszczonych pod rysunkami na s. 4–5 podkreśla się, że w Le-

43 Można to odnieść do koncepcji punctum, stworzonej przez Rolanda Barthes’a, autora m.in. książki Światło obrazu: uwagi o fotografii ( La chambre claire. Note sur la photographie, 1980).

65

EWA KOMISARUK
ningradzie, najważniejszym przemysłowym, naukowym i kulturalnym
centrum kraju, żyło się prawie tak jak obecnie: „В то время еще не
было интернета и мобильных телефонов, но жизнь обычных
людей почти не отличалась от нашей современной жизни” (s. 4).

Idealizacja przedwojennego świata koresponduje z — widoczną także
w dzisiejszej Rosji — akceptacją rzeczywistości i porządku, ustanowio-
nego przez autorytarną władzę44. Jak podkreśla (omawiając inny pro-
blem) Anna WolffPowęska, „pokoleniu bez osobistych doświadczeń
z wojną i komunistyczną władzą łatwo przekazać zmitologizowaną
prawdę na temat przeszłości dla podbudowania pozytywnej tożsamo-
ści narodowej. Mit historyczny staje się łatwo mitem politycznym”45.

Tendencja druga wiąże się z idealizowaniem armii, żołnierzy i ko-
misarzy politycznych. Czerwonoarmiści to zawsze wyzwoliciele i zwy-
cięzcy, komisarze polityczni zaś to osoby, które dbały
чтобы у солдат было хорошее, боевое настроение, знакомили их с новостя-ми, объясняли положение на фронте, а если нужно было, своим примером
поднимали их в атаку. […] Они проводили политзанятия и даже читали га-
зеты солдатам, не все из которых были грамотными. Ну а в бой шли первы-ми, увлекая за собой остальных красноармейцев (s. 9).

Wyparte z pamięci zbiorowej są wszelkie dylematy moralne i oceny
niekorespondujące z obrazem Armii Czerwonej utrwalanym oficjal-
nie. Ukazywana jest ona jako armia walcząca w słusznej sprawie, posiadająca przewagę (moralną i bojową) nad Niemcami. Akcento-wana jest jej siła oraz skuteczność prowadzonych przez nią operacji
wojennych (nie wspomina się tu o klęskach), a także wysoka jakość
szczegółowo opisywanego uzbrojenia (podkreślane są przy tym braki
w wyposażeniu Niemców). Wszystko to tworzy fundament funkcjonu-
jącego od lat w Rosji mitu zwycięstwa46 i łączy się płynnie z przejawa-mi widocznego współcześnie procesu militaryzowania świadomości
i wyobraźni Rosjan47. Dodać należy, że widoczna w postpropagan-44 Por. J. Płuciennik, P. SikoraKrizhevska, Wokół wojny w Ukrainie. Retrotopia i postpamięć we współczesnej kulturze rosyjskiej, „Teksty Drugie” 2023, nr 2, s. 349.

45 A. WolffPowęska, Pamięć wyzwolona, pamięć zniewolona. Kultura historyczna w procesie transformacji, „Politeja” 2017, nr 2 (47), s. 15.

46 J. Płuciennik, P. SikoraKrizhevska, Wokół wojny…, s. 351.

47 Jarosław Płuciennik i Paulina SikoraKrizhevska za najprostsze przejawy „zmilitaryzowanej świadomości Rosjan” słusznie uważają takie zjawiska, jak „naklejki na samochody z napisami ‘Na Berlin!’ i ‘Możemy powtórzyć!’ czy sprzedawane w sklepach dziecięce mundury wojskowe”. Tamże, s. 351.

66

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

dowym tekście fascynacja siłą militarną może wynikać także z podobieństwa obrazów i narracji dotyczących przeszłości z obrazami i narracją odnoszącymi się do wydarzeń bieżących48 (takich choćby
jak aneksja Krymu czy wojna w Ukrainie). „Wrażliwość publiczności
odpowiednio wymodelowana łatwiej zgodzi się na takie działania jak
wojna czy konflikt zbrojny […]”49.

Kolejna, trzecia, tendencja odnosi się do kształtowania wizerun-
ku wroga. W prezentowanych w książce plakatach propagandowych
z czasów wielkiej wojny ojczyźnianej zastosowana została technika polegającą na deprecjonowaniu i upokarzaniu wroga, na czynieniu go
śmiesznym, żałosnym, pozbawionym godności i szacunku50. W tym
celu postać Hitlera ukazywano w sposób monstrualnie karykatural-
ny, a żołnierzy niemieckich przedstawiano jako zdehumanizowane
postaci, przyjmujące niekiedy kształt węża czy przypominającego
ośmiornicę potwora (skoro nie jest on człowiekiem, lecz bestią, moż-
na go bez oporów zgnieść, zmiażdżyć, zakłuć bagnetem). W przeka-
zie postpropagandowym (na przygotowanych przez autorów książ-
ki rysunkach i w towarzyszących im komentarzach) Niemiec to nie
odhumanizowany wróg, lecz równorzędny przeciwnik, szczegółowo
i dość obiektywnie opisany. Jak celnie zauważa Jarecka, „te przemia-
ny wizerunku [wroga] nie pełnią funkcji propagandowej wobec daw-
nej wojny (front II wojny już nie jest czynny), ale mogą mieć związek
z bieżącą polityką”51.

Czwarta tendencja to pomijanie milczeniem błędów i nieudolności
władzy oraz dowódców wojskowych. Eksponowane są wyłącznie suk-
cesy, tak jak w przypadku działań dowódców Frontu Leningradzkie-
go Leonida Goworowa i Frontu Wołchowskiego Kiriłła Mierieckowa

( Операция «Искра». Прорыв блокады, s. 62–63)52. Wizerunek wła-
dzy (trochę dla czytelnika abstrakcyjnej, gdyż autorzy unikają wska-

48 Por. U. Jarecka, Propaganda…, s. 49.

49 Tamże, s. 249.

50 Tamże, s. 220–221. Zrozumienie tych plakatów wymaga pewnych kompetencji, wiedzy na temat konwencji wojennej narracji propagandowej, znajomości kontekstu historycznego. Powierzchowny odbiór będzie odbiorem uruchamiającym przede wszystkim emocje, niekoniecznie dobre.

51 Tamże, s. 227.

52 Mierieckow, jak wynika z innych źródeł, wykonywał polecenia Stalina i „rzucał
swoich żołnierzy do kolejnych szturmów, nie licząc się zupełnie z ogromem przelewanej przez nich krwi”, wiedząc, że konfrontacja z plutonem egzekucyjnym

„byłaby nieunikniona, gdyby tylko zdecydował się oszczędzać siły, jakie miał […]

do dyspozycji”. B. Moynahan, Leningrad. Oblężenie i symfonia, przeł. J. Korpanty, Wydawnictwo WAB — Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2016, s. 318, 344.

67

EWA KOMISARUK
zywania nazwisk, stanowisk, zakresu obowiązków, uprawnień i odpo-
wiedzialności) pozostaje w narracji postpropagandowej nieskazitelny.

Tak wykreowany obraz może być wykorzystany przez władzę do utrwa-
lania pożądanych w obecnej sytuacji międzynarodowej i wewnętrznej
postaw, utwierdzać w słuszności podejmowanych przez nią decyzji.

Ostatnia tendencja, którą chcę tu wskazać, polega na utwierdzaniu
czytelników książki w przekonaniu o konieczności bycia użytecznym
dla państwa, o obowiązku, gotowości poświęcenia życia dla ojczyzny.

Tendencja ta przejawia się wyraźnie w wielu miejscach narracji (nie-
które omówione zostały wyżej), widoczna jest także w definicji poję-
cia iżdiwiency, bazującej na kategoryzowaniu ludzi według kryterium

„użyteczności”: „Иждивенцы — это старики, дети, инвалиды,
домохозяйки — все, кто не имел постоянной работы и не мог
принести осажденному городу пользу” (s. 30).

Na zakończenie tych kilku uwag chcę podkreślić jeszcze jedno:

otóż w książce Piernawskiego nie tylko nie podnosi się kwestii zasad-
ności obrony miasta, która pochłonęła setki tysięcy/miliony istnień
ludzkich (w tekście pojawia się informacja, że „погибло от 650 000
до полутора миллиона человек. Точная цифра не будет известна
никогда”, s. 73), ale nawet nie wspomina się o możliwości podjęcia
jakiejkolwiek dyskusji na ten temat. To symptomatyczne dla tej post-
propagandowej publikacji, dla stworzonego w niej obrazu blokady, który powstał w wyniku wyboru określonej perspektywy, określonego
kadrowania, powiększania, pomniejszania, pomijania, stając się no-
śnikiem postulowanych oficjalnie jej wyobrażeń.

Mam nadzieję, że poczynione tu przeze mnie uwagi zainspirują
badaczy rosyjskich utworów przeznaczonych dla dzieci i młodzieży do kontynuowania tematu, co pozwoli na osadzenie książek Jakowlewej, Ławrientjewej i Piernawskiego w szerszym kontekście historycz-
noliterackim i przyczyni się do rozpoznania kierunków ewolucji tego
rodzaju literatury.

REFERENCES

Domańska, Ewa. Historie niekonwencjonalne: refleksja o przeszłości w nowej humanistyce. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2006.

Foucault, Michel. Trzeba bronić społeczeństwa. Wykłady w Collège de France, 1976. Transl. Kowalska, Małgorzata. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1998.

Gortych, Dominika. “Od wierności świadectwa do mityczności fantazmatu. Druga wojna światowa w literaturze polskiej.” Druga wojna światowa w pamięci kul

68

O PAMIĘCI I POSTPROPAGANDZIE…

turowej w Polsce i Niemczech. 70 lat później (1945–2015). Kałążny, Jerzy, and Korzeniewska, Amelia, and Korzeniewski, Bartosz (Eds.). Gdańsk: Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, 2015: 45–80.

Jarecka, Urszula. Propaganda wizualna słusznej wojny. Media wizualne XX wieku wobec konfliktów zbrojnych. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2008.

Klimowicz, Tadeusz. Pożegnanie z Rosją. Kielce: Paśny Buriat, 2022.

Komisaruk, Ewa. “Pamięć, doświadczanie historii, literatura. Blokada Leningradu w najnowszych utworach dla młodego czytelnika ( Краденый город. 1941 Julii Jakowlewej i Сурвило Olgi Ławrientjewej).” Slavia Orientalis, 2023, no 3: 513–527.

Kowalczyk, Izabela. “Odpominanie przeszłości.” Pamięć. Rejestry i terytoria. Memory. Registers and Territories. Orłowska, Paulina (Ed.). Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, 2013: 48–57.

Kula , Henryk Mieczysław. Propaganda współczesna. Istota — właściwości. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005.

Kwaśniewska, Monika and Niziołek , Grzegorz. “Wstęp.” Zła pamięć. Przeciwhistoria w polskim teatrze i dramacie. Kwaśniewska, Monika and Niziołek, Grzegorz (Eds.). Wrocław: Instytut im. Jerzego Grotowskiego, 2012: 9–17.

Maruszewski, Tomasz. Gdzie podziewa się nasza pamięć. Od pamięci autobiograficznej do pamięci zbiorowej. Sopot: Smak Słowa, 2019.

Mineralova, Irina. Detskaya literatura. Moskva: Izdatel’stvo «Yurayt», 2016

[Минералова, Ирина. Детская литература. Москва: Издательство

«Юрайт», 2016].

Moynahan, Brian. Leningrad. Oblężenie i symfonia. Transl. Korpanty, Jerzy.

Warszawa: Wydawnictwo WAB Grupa Wydawnicza Foksal, 2016.

Nikžentaitis, Alvydas. “Kultura pamięci i polityka historyczna w dzisiejszej Rosji.”

Transl. Kasner, Małgorzata. Acta BalticoSlavica, no. 42, 2018: 39–65.

NowakKluczyński, Konrad, and Słupska, Kamila, and Kuszak, Kinga, and Zamojska, Eva, and KabacińskaŁuczak, Katarzyna Maria. “Literatura dla dzieci.”

Pedagogika dziecka. KrauzeSikorska, Hanna, and Klichowski, Michał (Eds.).

Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2020:

179–214.

Pawletko, Beata. Blokada Leningradu i jej reprezentacje w świetle innych doświadczeń granicznych. Katowice: Stowarzyszenie Inicjatyw Wydawniczych „Śląsk”, 2016.

Pawletko, Beata. “Trauma, pamięć, afekt: echa terroru w powieści graficznej Сурвило

Olgi Ławrientiewej.” Studia Rossica Posnaniensia 2022, no 2: 47–60.

Pernavskiy, Grigoriy. Blokada Leningrada. Detskaya kniga. Moskva: Pyatyy Rim, 2019 [Пернавский, Григорий. Блокада Ленинграда. Детская книга.

Москва: Пятый Рим, 2019].

Płuciennik, Jarosław, and SikoraKrizhevska, Paulina. “Wokół wojny w Ukrainie.

Retrotopia i postpamięć we współczesnej kulturze rosyjskiej.” Teksty Drugie, 2023, no 2: 348–360.

Szacka, Barbara. Czas przeszły. Pamięć — mit. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe

„Scholar”, 2006.

Szacka, Barbara. “Mitologizacja przeszłości w pamięci zbiorowej.” Teraźniejszość i pamięć przeszłości. Rozumienie historii w literaturze polskiej XX i XXI wieku.

Gosk, Hanna, and Zieniewicz, Andrzej (Eds.). Warszawa: Dom Wydawniczy ELIPSA, 2006: 46–53.

69

EWA KOMISARUK

Szacka, Barbara. “Pamięć społeczna.” Encyklopedia socjologii. Vol. 3. Kojder, Andrzej et al. (Eds.). Warszawa: Oficyna Naukowa, 2000: 52–55.

Wolff Powęska, Anna. “Pamięć wyzwolona, pamięć zniewolona. Kultura historyczna w procesie transformacji.” Politeja, 2017, no 2 (47): 7–22.

Voronina, Tat’yana. Pomnit’ ponashemu. Sotsrealisticheskiy istorizm i blokada Leningrada, Moskva: Novoye Literaturnoye Obozreniye, 2018 [Воронина, Татьяна. Помнить понашему. Соцреалистический историзм и блокада

Ленинграда, Москва: Новое Литературное Обозрение, 2018].

Vyshla detskaya kniga o blokade Leningrada. V Seti na neyo sobrali bol’she milliona rubley [ Вышла детская книга о блокаде Ленинграда. В Сети на
неё собрали больше миллиона рублей] <https://calendar.fontanka.ru/arti-
cles/8597> (31.07.2023).

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15390

ŁUKASZ BACHORA

ORCID https://orcid.org/0000-0002-0676-6459

Uniwersytet Gdański

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA —

WIKTORA PIELEWINA PROGNOZA DLA ROSJI

CULTURE ON THE ROAD TO SELF-DESTRUCTION — VICTOR PELEVIN’S PROGNOSIS FOR RUSSIA The article is an attempt to apply the tools of analytical psychology in the study of contemporary Russian literature. Continuing his research of Victor Pelevin’s early prose, presented in the “Russian Studies Review” (2021, no. 1), the author proposes a comprehensive reading of four novels published between 2006 and 2013: Empire V, T., S.N.U.F.F. and Batman Apollo. From the works of the Russian postmodernist emerges a coherent and even prophetic (as it may seem in retrospect) picture of the gradual decline of Russian culture as a consequence of the interrupted individuation process. This key category in the concept created by Carl Gustav Jung is applied to specific characters and groups presented in Pelevin’s novels, but also to a specific social reality. Such perspective is justified by the attitude of the writer, who describes the process of creating literary worlds as a way of externalizing mental reality, both in its individual and — what is especially important — the collective aspect. Thus, the contents of his works can be treated as a manifestation of the Russian collective unconscious and interpreted in terms of Jung’s analytical psychology.

Keywords: Victor Pelevin, Carl Gustav Jung, individuation, archetypes, Russian culture Wiktor Pielewin znany jest z niechęci do udzielania wywiadów i wy-raźnej tendencji, by w przestrzeni publicznej istnieć jedynie za spra-
wą swoich utworów. Zwłaszcza w ostatnich latach próżno szukać
wypowiedzi pisarza w mediach — ostatni obszerny wywiad pocho-
dzi z roku 20101. Nie powinno wobec tego dziwić, że kwestia wojny
w Ukrainie również nie stała się przedmiotem publicznego komenta-
rza ze strony Pielewina. O tym, że nie jest mu ona obojętna, świadczyć może fakt, że w 2017 roku pisarz odmówił ubiegania się o nagrodę
literacką „Большая книга”, tłumacząc to tym, że wśród nominowa-

1 Zob. Интервью с писателем Виктором Пелевиным, 24.06.2010, https://
pelevinlive.ru/46 (16.12.2022).

71

ŁUKASZ BACHORA
nych autorów znaleźli się pisarze popierający agresję Rosji przeciw

Ukrainie. „Приличные люди должны держаться подальше от
всего, что связано с поддержкой этой варварской войны против
родственного братского народа”2, ogłosił poprzez swojego przed-
stawiciela, tym samym jednoznacznie stając po stronie przeciwników
rosyjskiej inwazji, która de facto rozpoczęła się w 2014 roku wraz z aneksją Krymu i wznieceniem separatystycznej wojny w Donbasie.

Intencją niniejszego artykułu nie jest jednak spekulowanie, co pi-
sarz myśli na temat bieżących wydarzeń w Ukrainie. Idąc tropem jego
własnej postawy, która odwraca uwagę odbiorcy od autora i kieruje
ją w stronę dzieła, właśnie w twórczości Pielewina postaram się od-
naleźć wskazówki, pozwalające lepiej zrozumieć głębokie wewnętrz-
ne mechanizmy leżące u źródeł rozpętanego przez Władimira Putina
konfliktu. Konfliktu rozpętanego przez jednostkę, lecz popieranego przez masy, co jednoznacznie wskazuje na jego kulturowe i psychologiczne (w rozumieniu psychiki zbiorowej) korzenie, w odsłonięciu
których twórczość pisarza, uważanego za „wnikliwego obserwato-
ra otaczającego go świata”3, może okazać się niezwykle pomocna.

Wymaga to jednak zastosowania szczególnej metodologii. Spróbu-
ję poniżej pokazać, że jeżeli spojrzeć na twórczość Pielewina przez pryzmat psychologii analitycznej Carla Gustava Junga, okaże się, że
w utworach rosyjskiego pisarza ujawniają się nie tylko niezwykle traf-
ne prognozy, które antycypowały bieżące wydarzenia, ale również ich
kulturowe i psychologiczne uwarunkowania.

Przydatność ujęcia jungowskiego w badaniach prozy Pielewina
postulowałem już w artykule Czapajew w krainie archetypów (psychologia Junga we wczesnych powieściach Pielewina) 4, gdzie sku-piałem się na wczesnych powieściach pisarza. Tym razem chciałbym
poświęcić uwagę późniejszym utworom: Empire V (2006), T (2009), S.N.U.F.F. (2011) oraz Batman Apollo (Бэтман Аполло, 2013)5.

2 Виктор Пелевин отказался от престижной литературной премии из
за агрессии России в Украине, „gazeta.ua”, 04.06.2017, https://gazeta.ua/ru/
articles/life/_viktor-pelevin-otkazalsya-ot-prestizhnoj-literaturnoj-premii-izza-agressii-rossii-v-ukraine/776344 (16.12.2022).

3 E. Pańkowska, Powieści Wiktora Pielewina. Kontekst postmodernistyczny.

Interpretacje, Prymat, Białystok 2016, s. 16.

4 Ł. Bachora, Czapajew w krainie archetypów (psychologia Junga we wczesnych powieściach Pielewina), „Przegląd Rusycystyczny” 2021, nr 1 (173), s. 106–115.

5 Co się tyczy powieści wampirycznych Empire V i Batman Apollo, to w niniejszym artykule interesuje mnie przede wszystkim świat przedstawiony współdzielony niejako przez oba utwory. Mniej uwagi poświęcam natomiast poszczególnym 72

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

Poprzedzają one protesty na Majdanie w Kijowie z przełomu 2013
i 2014 roku i tym samym początek wojny rosyjskoukraińskiej, która
w 2022 roku zamieniła się z zamrożonego konfliktu w otwartą kon-
frontację. Gwoli klarowności wywodu nieodzowne będzie przypo-
mnieć i zarazem rozwinąć niektóre kluczowe tezy tamtego artykułu.

Dzisiejsza imperialistyczna Rosja pozostaje przecież w ścisłym związ-
ku z Rosją czasów transformacji, której wizję przedstawiał Pielewin
w takich utworach jak Życie owadów ( Жизнь насекомых, 1993), Mały palec Buddy ( Чапаев и Пустота, 1996) czy Generation „P”

( Generation „П” , 1999). Bieżące tragiczne wydarzenia stanowią jedynie kolejny etap historycznego kontinuum, które w przyjętej per-
spektywie badawczej znajduje symboliczny wyraz w literackim uni-
wersum kreowanym przez Pielewina w jego twórczości.

Warto w tym miejscu podkreślić, że podejście, które przenosi fik-
cyjne wydarzenia i losy bohaterów na szerszą płaszczyznę zbiorową,
pozwalając wyciągać z nich ogólne wnioski, wspiera poniekąd sam Pielewin. W jednym z najbardziej obszernych wywiadów, udzielonym
na początku kariery Sally Laird, prozaik przedstawił właśnie taką wi-
zję swojej twórczości:

Pewien pisarz z Armenii powiedział mi kiedyś, że są zasadniczo dwa rodzaje pisarzy: ci, którzy piszą o sobie, i ci, którzy piszą o innych ludziach. Ja należę do tej pierwszej kategorii; wiem, że używam zawartości swojej psychiki i że jeśli tak ro-bię, muszę być szczery. To właśnie był problem całej literatury socrealizmu — nie była szczera. W mojej twórczości nie ma bohaterów jako takich. Wiem, że mogę pisać tylko o pewnych aspektach samego siebie. W każdym człowieku zawiera się wszechświat. To nie metafora, naprawdę tak jest — a zarazem człowiek sam zawiera się w tym wszechświecie. Jestem przekonany, że mogę powiedzieć wszystko o tobie, pisząc o samym sobie, a i ty mogłabyś powiedzieć wszystko o mnie, przyglądając się po prostu pewnym aspektom siebie6.

bohaterom i ewolucji figury wampira zachodzącej niewątpliwie w obu powieściach.

Dogłębna analiza tego zagadnienia przeprowadzona w duchu psychologii Junga to bowiem temat na tyle obszerny, że zasługuje na osobny artykuł.

6 „You know, a writer from Armenia once said to me that there are basically two kinds of writers: those who write about themselves and those who write about other people. I belong to those who write about themselves. I know that I’m using the contents of my own psyche, and that if you do that you have to be honest.

That was what was wrong with the entire literature of socialist realism—just that it wasn’t honest. I don’t have characters as such in my work. I know that I can write only about different aspects of myself. Every person contains a universe. That’s not a metaphor, it really is like that—and at the same time he’s contained within this universe too. I’m quite sure I could tell everything about you, just writing about myself, and you could tell everything about me just by looking at some aspect of yourself”. S. Laird, Voices of Russian Literature: Interviews with Ten 73

ŁUKASZ BACHORA

Przy innej okazji Pielewin podkreślał również, że „jak każdy pisarz
na tej planecie, może pisać tylko o swoim umyśle”7. Fraza ta nabiera
jednak zupełnie nowego znaczenia, jeżeli wziąć pod uwagę inne słowa
prozaika: „Россия для меня — это тип ума, который во мне сфор-
мировался. Поэтому уехать из России я могу только на время сна
без сновидений”8. Pisząc więc przede wszystkim o sobie, Pielewin
siłą rzeczy pisze również o Rosji — co pozostaje w zgodzie z funda-
mentalnym założeniem psychologii analitycznej, głoszącym, że „jed-
nostka jest ściśle powiązana z historią, kulturą, rzeczywistością spo-
łecznohistoryczną oraz dynamiką jej zmian”9.

We wspomnianym artykule stawiam tezę, że „psychologicznym
jądrem tematycznym prozy Pielewina jest obraz indywiduacji za-
kończonej niepowodzeniem”10. Indywiduacja to centralna koncepcja
myśli Junga, która zakłada istnienie w psyche człowieka instancji wyższej niż to, co uważamy za „ja”, bądź „ego” i z czym zwykle jako
jednostka się utożsamiamy. Tą instancją jest Jaźń, „archetypowy ob-
raz, który prowadzi do konfrontacji ze świadomością i nieświadomo-
ścią — połączenia obu psychicznych części systemu przez wspólny punkt centralny”11. W modelu Junga „ja” to zaledwie „kompleks wyobrażeń, który […] stanowi centrum pola świadomości i który zna-
mionuje duży stopień ciągłości i tożsamości z samym sobą”. „Ja” nie
jest jednak „tożsame z całością […] psyche, lecz jest jedynie komplek-sem — jednym z wielu”12; zaś świadomość, w środku której znajdu-
je się „ja”, „jak mała wysepka unosi się na niezmierzonej wzrokiem
przestrzeni oceanu, a właściwie rozciągniętym na cały świat bezmia-
rze nieświadomości”13. W takim ujęciu głównym problemem staje
się fakt, że człowiek, utożsamiając się z niewielkim fragmentem całej

Contemporary Writers, Oxford University Press, Oxford 1999, s. 186 [jeśli nie wskazuję tłumacza tekstów obcojęzycznych, przekład — Ł. B.].

7 „As every other writer on this planet, I can only write about my mind”. L. Kropywiansky, Victor Pelevin, „BOMB Magazine”, 01.2002, https://bombmaga zine.

org/articles/victorpelevin/ (12.12.2022).

8 Л. Данилкин, Ответы. Виктор Пелевин, писатель, „Афиша”, 02.09.2003, https://pelevinlive.ru/34 (12.12.2022).

9 I. Błocian, Problem mitu w ujęciu Carla Gustava Junga, w: H. Machoń (red.), Przewodnik po myśli Carla Gustava Junga, PWN, Warszawa 2017, s. 94.

10 Ł. Bachora, Czapajew…, s. 107.

11 J. Jacobi, Psychologia C. G. Junga, przeł. G. Glodek, G. Glodek, Zysk, Poznań 2014, s. 144.

12 C. G. Jung, Typy psychologiczne, przeł. R. Reszke, KR, Warszawa 2015, s. 481.

13 J. Jacobi, Psychologia…, s. 19.

74

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

psyche i jemu to przypisując wolę i niezależność, tkwi w nieświado-
mości co do swojej prawdziwej natury.

Jak pisze Tomasz Olchanowski,
w potocznym rozumieniu świadomość jest przede wszystkim świadomością ego.

By wszystko, co spostrzegamy i odczuwamy, stało się świadome, musi przejść przez ego. Ale nasze ego jest przecież zmącone przez treści nieświadome i kom-pleksy, przez zmysły i ciało, przez iluzję odrębności14.

W myśli jungowskiej to właśnie proces indywiduacji stanowi drogę
wyjścia z owego stanu „zmącenia” — podążanie nią wymaga jednak

„‘zwrócenia się wstecz’ ( reflectio) do nieświadomych dotąd cech własnej natury lub tych, które nimi się stały, [a] następnie do ich uświa-domienia”15. Dopiero zyskawszy kompletny obraz własnej konstytucji
psychicznej, może człowiek osiągnąć pełnię swojego rozwoju ducho-
wego, którą symbolizuje Jaźń; stworzyć nową świadomość, „która nie
jest już uwikłana w małostkowy, indywidualnie odczuwający świat ego, lecz uczestniczy w znacznie rozleglejszym świecie — w świecie
obiektów” 16.

Ta szersza świadomość nie jest już więcej egoistycznym splotem osobistych pra-gnień, obaw i nadziei, który musi być kompensowany lub korygowany przez nieświadome indywidualne tendencje, lecz jest funkcją stosunku łączącego ją ze światem obiektów, umieszczając indywiduum w koniecznej, obowiązkowej i nie dającej się rozdzielić wspólnocie17.

W samym sercu idei indywiduacji kryje się zatem szczególnego ro-
dzaju paradoks — stając się jednostką, człowiek staje się też częścią
wspólnoty. Dzieje się tak dlatego, że Jaźń w myśli Junga „jest rodza-
jem kompensacji konfliktu zachodzącego pomiędzy wnętrzem a ze-
wnętrzem” i w konsekwencji „dopełnia nie tylko pojedynczą jednost-
kę, lecz całą grupę, w której każdy z osobna buduje wspólny obraz”18.

Wydaje się wobec tego, że można z powodzeniem przenieść ideę in-
dywiduacji na płaszczyznę zbiorową i zdefiniować ją jako przemia-14 T. Olchanowski, Wola i opętanie. Enancjodromia a rzeczywistość, Eneteia, Warszawa 2010, s. 113.

15 J. Jacobi, Psychologia…, s. 147.

16 C. G. Jung, Die Beziehungen zwischen dem Ich und dem Unbewussten, w: tegoż, Gesammelte Werke 7, Dusseldorf 2001, § 275, cyt. za J. Jacobi, Psychologia…, s. 172.

17 Tamże.

18 Tamże, § 404, cyt. za J. Jacobi, Psychologia…, s. 174.

75

ŁUKASZ BACHORA
nę z kolektywu we wspólnotę jednostek, posługując się w tym celu
również dorobkiem rosyjskiego filozofa Nikołaja Bierdiajewa — nie
tylko rówieśnika Junga, lecz i bardzo dociekliwego badacza ludzkiej
natury. Zdaniem Bierdiajewa
od czasów pierwotnych dominowała świadomość kolektywna, grupowa. Ludzie myśleli i wydawali sądy zgodnie z przynależnością do „kolektywu” plemienia, narodu, państwa, rodziny, warstwy, wyznania […]. Myślenie osobiste i osobiste sądy zawsze były czymś rzadkim, raczej wyjątkowym. Obudzenie się osoby jest późnym zjawiskiem19.

To, co Bierdiajew nazywa „obudzeniem się osoby”, Jung nazywał „in-
dywiduacją” 20, której „pierwszą konsekwencją jest świadoma i nie-
unikniona izolacja jednostki od niewyróżniającego się i nieświadome-
go stada”21. Stada, a więc „‘kolektywu’ plemienia, narodu, państwa”.

Warto zauważyć, że w badaniach kulturoznawczych często pojawia się
wątek kultur kolektywistycznych i indywidualistycznych — kolekty-
wizm i indywidualizm to na przykład jeden z podstawowych „wymia-
rów kulturowych” jak sądzą Geert i Gert Jan Hofstede22. W kulturach
kolektywistycznych, do których zalicza się zazwyczaj kultury wschod-
nie, w tym kulturę rosyjską, człowiek określa siebie przede wszyst-
kim jako część pewnej zbiorowości, dopiero w drugiej kolejności jako
jednostkę. Z kolei w kulturach indywidualistycznych, zwykle kojarzo-
nych z Zachodem, to jednostka i jej samorealizacja stanowią wartość
nadrzędną. Gdyby odnieść to do jungowskiej koncepcji indywiduacji,
można by zaryzykować stwierdzenie, że kultury indywidualistyczne
to takie, które w większym stopniu umożliwiają „obudzenie się” oso-
by i tym samym powstanie „autentycznej wspólnoty” świadomie two-
rzonej przez niezależne jednostki. Stąd bierze się rozpowszechnienie

19 N. Bierdiajew, Królestwo Ducha i królestwo cezara, przeł. H. Paprocki, Antyk, Kęty 2003, s. 61.

20 Próby krytycznego porównania myśli Junga i Bierdiajewa podjął się brytyjski filozof i psycholog analityczny Georg Nicolaus. Zwrócił on uwagę na to, że „всякий раз, когда Бердяев говорит о личности, он имеет в виду измерение человеческого
существования, которое приблизительно соответствует тому, что Юнг
называл процессом индивидуации”. Zob. Г. Николаус, Учение о личности
у Юнга И Бердяева, Московская Ассоциация Аналитической Психологии, https://www.maap.pro/biblioteka/stati/nikolaus_uchenie_o_lichnosti_u_
junga_i_beryaeva.html (26.10.2023).

21 C.G. Jung, Vom Werden der Persönlichkeit, w: tegoż, Gesammelte Werke 17,

§ 291, cyt. za J. Jacobi, Psychologia…, s. 144.

22 Zob. G. Hofstede, G.J. Hofstede, Kultury i organizacje: zaprogramowanie umysłu, przeł. M. Durska, PWE, Warszawa 2007.

76

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

demokracji jako podstawowego systemu rządów w społeczeństwach
indywidualistycznych, gdyż nacisk na osobistą wolność i rozwój jed-
nostki z konieczności oznacza możliwość jej aktywnej partycypacji w życiu publicznym. Tymczasem, jak twierdzi Bierdiajew, „kolektywizm nie może nie być autorytarnym […]. Kolektywizm zawsze ozna-
cza, że nie ma autentycznej wspólnoty, że dla zorganizowania spo-
łeczeństwa należy stworzyć fikcyjną rzeczywistość kolektywu, który wydaje dyrektywy i nakazy”23.

Właśnie taki obraz „fikcyjnej rzeczywistości kolektywu” wyłania
się z utworów Pielewina, które w przyjętym ujęciu badawczym w sym-
boliczny sposób ujawniają dynamikę procesów kulturowych w Rosji.

Szczególny moment dziejowy, który stanowił tło dla najważniejszych
dzieł Pielewina, odgrywa tutaj kluczową rolę. W przemianach społecznopolitycznych na przełomie XX i XXI wieku nietrudno bowiem
dostrzec analogię do procesu indywiduacji, jeżeli odnotować, że mia-
ła wówczas miejsce próba przejścia „od kolektywizmu do indywidu-
alizmu, od ‘nieświadomości’ (cenzura, propaganda) bycia rządzonym
przez dyktaturę do ‘świadomości’ stanowienia o własnym losie w de-
mokracji”24. Obrazy, wskazujące na indywiduacyjny charakter trans-
formacji społecznej w Rosji, pojawiają się we wczesnych powieściach

Pielewina: Omon Ra ( Омон Ра, 1991), która zdaniem samego autora opowiada o wyprawie w głąb „wewnętrznego kosmosu radzieckiego
człowieka”25; w Życiu owadów, gdzie liczni bohaterowie, ludzieowa-dy, dążą do swego rodzaju „duchowego przepoczwarzenia”; a także
w Małym palcu Buddy — indywiduacja ujawnia się tu bądź to pod
postacią alchemicznego małżeństwa Wschodu z Zachodem (alchemia
zaś, zdaniem Junga, to „najbliższy analogon procesu indywiduacji-

”)26, bądź też jako poszukiwanie „wewnętrznej Mongolii”. Warto przy
tym zaznaczyć, że rosyjski pisarz od początku zdawał się przewidy-
wać rezultat tego procesu. Nie napawa optymizmem finał Omon Ra, w którym główny bohater powraca do wrogiej rzeczywistości radzieckiej, gdzie otaczają go symbole komunistycznego imperium. W Życiu
owadów już sam wybór ludziowadów na bohaterów, a więc motywu, który był „dosyć popularny w literaturze końca XX wieku i wykorzy-23 N. Bierdiajew, Królestwo…, s. 62.

24 Ł. Bachora, Czapajew…, s. 109.

25 Zob. Viktor Olegovich Pelevin interview, Video, http://pelevinlive.ru/05

(09.12.2022).

26 Zob. J. Prokopiuk, C. G. Jung, czyli gnoza XX wieku, w: C. G. Jung, Archetypy i symbole, przeł. J. Prokopiuk, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 37.

77

ŁUKASZ BACHORA
stywany do wskazywania prymitywnych aspektów życia tego okre-
su”27, pokazuje skalę problemu. „W moim kraju mamy przede wszyst-
kim mrówki”, tłumaczy Pielewin w wywiadzie. „Myślę, że bierze się to
stąd, że całe społeczeństwo zostało zaprojektowane jako gigantyczne
mrowisko”28. Nie dziwi zatem, że próby wzniesienia się bohaterów Życia owadów na wyższy poziom egzystencji z zasady kończą się fia-skiem. Podobnie w Małym palcu Buddy alchemiczne małżeństwo kończy się tragicznie dla strony rosyjskiej, a w finale utworu powie-ściowa rzeczywistość zostaje symbolicznie unicestwiona z użyciem glinianego karabinu maszynowego, w którym znajduje się tytułowa

„relikwia”. We wczesnych powieściach Pielewina nie dochodzi za-
tem do zjednoczenia przeciwieństw i złagodzenia konfliktów: między
światem zewnętrznym i wewnętrznym, między świadomością i nie-
świadomością.

Proces indywiduacji zostaje na ogół przerwany na etapie kon-
frontacji z Cieniem, o czym traktuje powieść Generation „P” , jeżeli odczytać ją w kluczu jungowskim. Gdyby spróbować przenieść ideę

Cienia, rozumianego jako „treści naszej psychiki, które […] zostały
odrzucone, wyparte i niedopuszczone”29, na płaszczyznę zbiorową, we współczesnej Rosji można by go w znacznej mierze utożsamić ze spuścizną Związku Radzieckiego. Witold Jurasz, który w latach 2005–2009 pracował jako sekretarz w ambasadzie polskiej w Moskwie, twierdzi, że jeśli istnieje „słowo, które najlepiej opisuje podejście Rosjan do zbrodni już nawet nie tylko okresu ZSRR, ale —
precyzyjniej — czasów stalinowskich, to jest to słowo ‘amnezja’”30.

Zdaniem dyplomaty „Rosjanie w absolutnej większości nie widzieli
i nadal nie widzą jakiegokolwiek związku pomiędzy nie tylko rozli-
czeniem, ale chociażby uczciwym opisaniem przeszłości, a teraźniej-
szością i przyszłością”31. Tymczasem w myśli Junga krytyczna posta-
wa wobec Cienia jest koniecznym warunkiem duchowej przemiany
i uwolnienia się od przeszłości, gdyż nieprzepracowane, wyparte tre-
ści wciąż oddziałują na człowieka, a w szerszym, społecznym wymia-
rze — także na zbiorowość.

27 K. Stawiarz, Powieść „Życie owadów” Wiktora Pielewina jako studium mentalnościowych przemian w Rosji postradzieckiej, „Slavia Orientalis” 2020, nr 1, s. 80.

28 „In this country we mostly have ants, I think, because the whole society was de-signed as a giant antheap”. S. Laird, Voices… , s. 188.

29 J. Jacobi, Psychologia…, s. 151.

30 W. Jurasz, Demony Rosji, Czerwone i Czarne, Warszawa 2022, s. 118.

31 Tamże.

78

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

W Generation „P” ów zbiorowy Cień przyjmuje postać „Instytutu Pszczelarskiego”, który mieści się w okraszonym godłem ZSRR budynku, a w jego podziemiach (symbolizujących nieświadomość) re-
zyduje właściwa rosyjska wierchuszka; zaś demokratyczna Rosja jest
tylko zmyślną mistyfikacją, produkowaną w Instytucie na potrzeby opinii publicznej32. Warto również odnotować, że poprzez odwołanie
się do pszczół, a więc owadów społecznych żyjących w ściśle zhierar-
chizowanym kolektywie, Pielewin ponownie wykorzystuje metaforę
znaną już z Życia owadów. Jak słusznie zauważa Karolina Stawiarz, w tamtej powieści „alegorycznie ukazane jest społeczeństwo, które chciałoby zmienić swoje życie, jednak samo przed sobą ukrywa prawdę o własnej kondycji moralnej, starając się oszukać przede wszystkim samych siebie, ale też wszystkich wokół, przez co popa-da w nieunikniony, zamknięty krąg losu, powtarzając błędy swoich
przodków”33. Szansa na zerwanie z „pierwotną świadomością kolek-
tywną” zostaje zaprzepaszczona: dochodzi do regresji i stworzenia
kolejnej „fikcyjnej rzeczywistości kolektywu”, co znajduje szczegól-
ny wyraz w Generation „P” — proroczym utworze, wydanym na kil-ka miesięcy przed objęciem władzy w Rosji przez Władimira Putina.

Finał utworu, w którym głęboko pod ziemią główny bohater zostaje
wywyższony przez bóstwo, boginię Isztar, należy interpretować jako
obraz tak zwanej „inflacji psychicznej” — sytuacji, kiedy jednostka

„doświadcza nie tyle kontaktu z archetypem, co zatracenia się w ar-
chetypie”34. Jeżeli przenieść to znów na płaszczyznę zbiorową, moż-
na zaryzykować stwierdzenie, że odtąd Rosja wyobrażona w twór-
czości Pielewina, będąca wszakże projekcją Rosji realnej, znajduje
się we władzy Cienia.

Taką hipotezę zdają się potwierdzać wydane w kolejnych latach po-
wieści wampiryczne. Zdaniem Mateusza Jaworskiego, w powieściach

Empire V i Batman Apollo Pielewin kreuje nową historiozofię — w jej centrum „znajduje się hierarchiczna struktura organizacyjna, we wła-32 Jung, mówiąc o psyche, posługiwał się między innymi analogią do rośliny, żyjącej

„ze swego kłącza. Właściwe życie rośliny jest niewidoczne, tkwi bowiem w kłączu.

To, co można ujrzeć nad powierzchnią gruntu, wytrzymuje zaledwie jedno lato, później więdnie — efemeryczna zjawa” (zob. C. G. Jung, Wspomnienia, sny, myśli, przeł. R. Reszke, L. Kolankiewicz, Wrota, KR, Warszawa 1993, s. 16). Podobnie efemeryczna wydaje się Rosja czasów transformacji w powieści Pielewina. Jedynie to, co tkwi pod powierzchnią (w nieświadomości), jest trwałe.

33 K. Stawiarz, Powieść…, s. 86.

34 T. Olchanowski, Jungowska diagnoza kultury współczesnej, w: H. Machoń (red.), Przewodnik po myśli…, s. 229.

79

ŁUKASZ BACHORA
daniu której pozostaje zarówno oficjalna przestrzeń informacyjna, jak i najbardziej skryte, a nawet nieuświadomione żądze i pragnienia
ludzkie”35. Wampiry „przedstawione są jako zarządcy świata, którzy
w znacznym stopniu kreują otaczającą ich rzeczywistość, posiadając
pełnię władzy nad ludźmi”36. Ową władzę podkreślają imiona wam-
pirów: „Вампиры носят имена богов, таков древний обычай”37,
tłumaczy Ramie, głównemu bohaterowi powieści, jeden z jego men-
torów. Zdaniem Junga, utożsamienie z bóstwem odgrywa istotną rolę
w symbolicznych przedstawieniach procesu indywiduacji, gdyż „per-
spektywa deifikacji przyczynia się do wzmocnienia indywiduum wo-
bec zbyt wielkiej słabości i niepewności w życiu osobistym”38. Arche-
typowa siła, którą wyzwala w ten sposób jednostka, pozwala odnieść
tryumf nad zagrażającymi jej ciemnymi mocami. Należy jednak przy-
puszczać, że w powieściach wampirycznych „wzrost indywidualnego
znaczenia i mocy”, który jest „koniecznym skutkiem deifikacji”39, ma
służyć przede wszystkim utrzymaniu się przy władzy przez wampiry;
zaś „hierarchiczną strukturę”, na szczycie której się znajdują, można
rozumieć jako symboliczne przedstawienie organizacji psyche, pod-
porządkowanej archetypowi Cienia.

Zdaniem Zenona Dudka, jeśli Cień
nie zostanie […] rozpoznany — skądkolwiek by do nas przyszedł — w sytuacjach granicznych, okresach przełomu i dużych wyzwań przejmuje nad nami kontrolę, zaskakuje jak demon, odbiera nie tylko siły, ale również rozum. Człowiek znie-wolony własnym Cieniem sam staje się demonem, smokiem, wiedźmą czy cza-rownicą40,
albo właśnie — wampirem. Jak zauważa Maria Janion, „wampir jest
jakby naszym sobowtórem, jest sobowtórem, jest cieniem każdego
w takim sensie, że uosabia ‘złą’ — lecz organiczną, wewnętrzną —
cząstkę duszy, to ‘zło’, które drzemie w każdym z nas. Wampir staje

35 M. Jaworski, Historiozofia alternatywna w prozie Wiktora Pielewina. Na przykładzie powieści „Empire V” i „Batman Apollo” , „Studia Rossica Posnaniensia”, vol. XLI: 2016, s. 99.

36 Tamże, s. 98.

37 В. Пелевин, Empire V, Москва 2006, с. XXX.

38 C.G. Jung, Symbole przemiany: analiza preludium do schizofrenii, przeł.

R. Reszke, Warszawa 2012, s. 119.

39 Tamże.

40 Z. W. Dudek, Psychologia mitów greckich, Warszawa 2014, s. 204, cyt. za A. Miernik, Domeny wyobraźni: Andersen i Jung, Universitas, Kraków 2015, s. 39.

80

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

się symboliczną figurą transgresji w zło”41. Co istotne, wampiry Pie-
lewina istnieją poza świadomością ludzi, wykazujących „pełną igno-
rancję w odniesieniu do władzy, która […] zdaje się motorem, siłą napędową dziejów świata”42. Zarazem jednak za sprawą owej igno-rancji ludzie czynią władzę wampirów możliwą, gdyż to właśnie nie-
rozpoznanie Cienia stanowi przyczynę popadnięcia w zależność od owej archetypowej siły.

Również obecność w powieści Chaldejczyków — tajnej organi-
zacji, która składa się wprawdzie z ludzi władzy, w praktyce jednak
sprawuje rządy jedynie w imieniu wampirów — wskazuje na wio-
dącą rolę Cienia w powieściowym uniwersum Pielewina. „Это наш
управляющий персонал” 43, tłumaczy Mitra, dając do zrozumienia,
że znana przeciętnemu człowiekowi ze świata polityki „wierchuszka”

jest w tym układzie niczym więcej jak personelem kierowniczym, któ-
ry kieruje ludźmi poprzez struktury władzy — w rzeczywistości pod-
lega jednak władzy wampirów. Także powrót bogini Isztar, która jako
inkarnacja „Wielkiej Myszy” znajduje się znów na szczycie piramidy
władzy, podkreśla fakt, że przedstawione w powieściach wampirycz-
nych społeczeństwo rosyjskie znajduje się pod przemożnym wpły-
wem Cienia — rozumianego już nie tylko jako spuścizna Związku Radzieckiego, ale także — bardziej ogólnie — jako „wpisana nam od
urodzenia strukturalną skłonność do rzeczy przyziemnych i ciemny-
ch”44. Jak twierdził Jung,
w swej fazie jasnej czy w fazie życia w świecie naziemnym Isztar odbiera cześć jako Wielka Matka zapewniająca płodności ziemi […]. Ale gdy zstępowała do świata podziemnego, gotowa była zniszczyć wszystko, co stworzyła w poprzed-niej fazie — jawiła się jako bogini nocnych koszmarów, groźna Matka, bogini burz i wojen45.

Obecność w utworach Pielewina podziemnej Isztar (zarówno w Generation „P” , jak i powieściach wampirycznych, rezyduje bogini głęboko pod ziemią) w roli „szarej eminencji” wskazuje zatem na przesunięcie
zbiorowej psyche w stronę niższej strony naszej natury.

41 M. Janion, Wobec zła, Chotomów 1989, s. 45, cyt. za A. Miernik, Domeny wyobraźni: Andersen i Jung…, s. 39.

42 M. Jaworski, Historiozofia…, s. 98.

43 Zob. В. Пелевин, Empire „V” , Эксмо, Москва 2006, с. 204.

44 J. Jacobi, Psychologia…, s. 151.

45 C.G. Jung, Analiza marzeń sennych, przeł. R. Reszke, KR, Warszawa 2015, s. 450.

81

ŁUKASZ BACHORA

O zatraceniu w archetypie Cienia świadczą też liczne tropy obec-
ne w powieści T (2009). Utwór często podawany jako przykład „au-totematycznej orientacji Pielewina”, „typowo postmodernistyczne
dzieło o sobie samym”46, odczytywany w kluczu jungowskim wydaje
się znów traktować o konfrontacji z Cieniem i procesie indywiduacji
w aspekcie indywidualnym i zbiorowym. Jak zauważa Anna Kuchta,

Pielewin przedstawia
bohatera w drodze, który odbywa pełną niesamowitych zdarzeń podróż — zarówno w sensie fizycznego przemierzania przestrzeni, jak i w znaczeniu duchowym.

Hrabia z mozołem przemierza […] obfitującą w fantastyczne przygody trasę, pró-bując jednocześnie rozwikłać odwieczne zagadki rzeczywistości i przełamać ba-riery własnej niepamięci47.

Fabuła rozwija się więc zgodnie ze scenariuszem „wyprawy boha-
tera”, opisanym przez Josepha Campbella w Bohaterze o tysiącu twarzy i stanowiącym „mitologiczny ekwiwalent psychologiczne-go procesu indywiduacji”48. „Według Junga postać bohatera [mi-
tycznego — Ł.B.] unaocznia proces kształtowania się psychiczne-
go, świadomego, autonomicznego ‘ja’”49, co w powieści Pielewina znajduje wyraz w ewolucji grafa T., który zaczyna swoją wędrówkę w stanie głębokiej nieświadomości co do istoty własnej natury i przeszłości; po drodze spotyka jednak archetypowe figury, które
odsłaniają przed nim kolejne fragmenty układanki. Szczególną rolę
odgrywa wśród nich Ariel:

Перед лампой никого не было. Но Т. заметил на стене напротив еле заметный контур человеческого тела — тень, которую отбросил бы стоящий у
лампы человек, будь он почти прозрачным. Вскочив, Т. вытянул руку, что-бы коснуться прозрачного человека — но его рука схватила воздух.

— Не трудитесь, — сказал голос. — Вы сможете схватить меня руками толь-ко в том случае, если я захочу этого сам, а я не хочу. Дело в том, что я создаю
не только вас, но и все вами видимое. Я выбрал стать тенью на стене, но
точно так же я могу стать чем угодно. Как создатель, я всемогущ.

— Как ваше имя?

— Ариэль50.

46 A. Kuchta, Czy to autor pisze słowa, czy słowa „piszą” autora? Rzecz o autotematyzmie Wiktora Pielewina, „Maska” 2014, nr 23, s. 43, http://www.maska.

psc.uj.edu.pl/documents/40768330/1a9de652d12a–4a7ea762c0a0c743f75b

(13.12.2022).

47 Tamże, s. 44.

48 Ł. Bachora, Czapajew…, s. 106.

49 I. Błocian, Problem mitu…, s. 96.

50 В. Пелевин, T, Эксмо, Москва 2009, s. 18–19.

82

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

Imię i charakter niewidzialnego stwórcy odsyłają nas do gnostycy-zmu i ArielaJaldabaotha51, upadłego anioła, utożsamianego niekiedy
z diabłem, bądź Demiurgiem. Jak pisze Jung,
ponieważ diabeł został stworzony przez Boga jako anioł, […] przeto również on wyłonił się z bóstwa i stał się ‘panem tego świata’. Jest również znamienne, że gnostycy uważali go już to za niedoskonałego Demiurga, już to za saturniczne-go archonta, Jaldabaotha. Obrazowe przedstawienia tego archonta odpowiadają

[…] przedstawieniom diabelskiego demona. Reprezentuje on moc ciemności52.

Mamy zatem do czynienia z kolejną manifestacją Cienia, który w sy-
tuacji opętania przez archetyp, stwarza rzeczywistość psychiczną człowieka. Sam Ariel tłumaczy zresztą hrabiemu, jak skonstruowana
jest świadomość, przedstawiając ją jako rezultat oddziaływania licz-
nych „starożytnych sił”, które można utożsamić z jungowskimi arche-
typami:

Каждый человек в любую секунду жизни создается временным балансом
могуществ. Когда эти древние силы выходят на сцену и играют свои роли, человеку кажется, что его обуревают страсти, посещают озарения, мучают
фобии, разбивает лень и так далее. Это как корабль, на котором борются
друг с другом призрачные матросы. Те же самые матросы плывут и на всех
остальных кораблях в мире, поэтому все кораблипризраки так похожи
друг на друга. Разница только в том, как развивается драка за штурвал53.

Wizja roztaczana przez Ariela jest zadziwiająco zbieżna z modelem
psychiki proponowanym przez Junga, a rozwijanym później na przy-
kład przez Jamesa Hillmana, twórcę tak zwanej „psychologii arche-
typowej”. Jak zauważa Hillman, w myśli Junga archetypowe figury,
takie jak Cień, Jaźń, Ego czy Anima, to „mali ludzie”, którzy są jednak

„ważniejsi, jeśli chodzi o kierowanie naszym losem, niż nasze zwykłe

51 Gwoli ścisłości, sam Pielewin otwarcie czyni aluzję jedynie do Ariela z Burzy Szekspira. O związkach tej postaci z gnostycyzmem pisze jednak np. Michael Mitchell (zob. M. Mitchell, Ariel Magic: Shakespeare’s The Tempest, w: tegoż, Hidden Mutualities. Faustian Themes from Gnostic Origins to the Postcolonial, Rodopi, New York 2006, s. 79–102), przypisując Arielowi w dramacie Szekspira podobną rolę, jaką odgrywał Mefistofeles w Doktorze Faustusie Marlowe’a. Z kolei o tożsamości Ariela i Jaldabaotha pisał Gershom Scholem, z inskrypcji na ofickim amulecie wnosząc, że są to dwa różne imiona dla tego samego archonta (zob.

G. Scho lem, Jewish Gnosticism, Merkabah Mysticism, and Talmudic Tradition, The Jewish Theological Seminary of America, New York 1960, s. 72).

52 C.G. Jung, Próba psychologicznej interpretacji dogmatu o Trójcy św. , w: tegoż, Archetypy…, s. 213.

53 В. Пелевин, T…, s. 90–91.

83

ŁUKASZ BACHORA

‘Ja’”54. Archetypy w takim ujęciu to „osoby, którym ostatecznie za-wdzięczamy naszą osobowość”55; człowiek „jest polem wewnętrznych
osobowych relacji, rodzajem zinterioryzowanej wspólnoty, organi-
zmu społecznego. […] nasze życie jest nie tyle wypadkową działania
zewnętrznych ciśnień i sił, ile odgrywania przez nas mitycznych sce-
nariuszy”56. W powieści odzwierciedla to fakt, że zarówno sam graf T., jak i otaczająca go rzeczywistość, są kreowane przez niewidzialnych
autorów. Powieść T można zatem odczytać nie tylko jako „autoanalizę twórczości postmodernistycznej”57, lecz również jako obraz psyche
zgodny z modelem jungowskim. Zarazem jest to opowieść o indywi-
duacji, gdyż w rezultacie obcowania z archetypowymi figurami w hra-
bim T. kształtuje się „nowo nabyta, bolesna świadomość własnego położenia”58. Jak zauważa Kuchta,
moment osiągnięcia samowiedzy i zrozumienia prawdziwej natury istnienia stanowi również symboliczną przemianę i koniec etapu bierności T. […] Hrabia po-znał wszakże samego stwórcę i ‘rozczarował się’ owym spotkaniem, nie zamierza więc dłużej słuchać poleceń, przeciwnie — gotów jest walczyć z narzuconą mu rolą i kreować własny wszechświat59.

Mogłoby się wobec tego wydawać, że bohater wychodzi z konfrontacji z Cieniem zwycięsko i podąża dalej drogą jungowskiej indywi-
duacji. Dążenie owo reprezentuje w powieści poszukiwanie Pustelni

Optyńskiej, którą można rozumieć jako symbol Jaźni, duchowej pełni
człowieka. Interpretację taką sugeruje poniekąd sam Pielewin, kie-
dy podkreślając w wywiadzie swoją fascynację Tołstojem, do które-
go nawiązuje postać grafa T., zwraca uwagę na mistyczny finał życia
prozaika: „Льва Толстого я люблю с детства. Меня всегда завора-
живала странная красота смерти Толстого, этот его уход из дома
в вечность. Понятно, что на самом деле он дошел до своей Оп-
тиной пустыни”60, twierdzi pisarz, mimo że, jak wiadomo, klasyk li-
teratury zmarł w drodze, nie osiągnąwszy celu swojej podróży. Nie-

54 J. Hillman, Rewizja psychologii, przeł J. Korpanty, MT Biznes, Warszawa 2016, s. 77.

55 Tamże.

56 Tamże.

57 A. Kuchta, Czy to autor…, s. 48.

58 Tamże, s. 45.

59 Tamże.

60 Н. Кочеткова, Писатель Виктор Пелевин: „12 стульев” были для меня кни
гой о героических и обреченных людях, „Известия”, 30.10.2009, https://pelevinlive.ru/45 (27.05.2022).

84

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

wątpliwie autor T ma tutaj jednak na myśli wędrówkę symboliczną, transformację duchową Tołstoja — choć jego optymizm co do jej koń-cowego rezultatu nie wydaje się w pełni uzasadniony, jeżeli spojrzeć
na sprawę przez pryzmat psychologii Junga.

W życiorysie i twórczości Lwa Tołstoja znajduje swoje odzwiercie-
dlenie jeden z najważniejszych problemów rosyjskiej literatury, bądź
też, patrząc szerzej — kultury rosyjskiej w ogóle. Chodzi o konflikt między naturą a cywilizacją, który w świetle myśli Junga można także rozumieć jako konflikt między nieświadomością, a świadomością.

Zdaniem Nikołaja Bierdiajewa, Lew Tołstoj już w najwcześniejszych
utworach mówił o „prawdzie życia prostego ludu i fałszu cywilizacji — fałszu, na którym opiera się życie naszego [rosyjskiego — Ł.B.]

społeczeństwa”61. „Prawda kryje się wedle niego w tym, co natural-
ne i nieświadome, fałsz — w tym, co ucywilizowane i świadome”62.

Także i Pielewin podważał sens współczesnej cywilizacji, w latach poprzedzających napisanie T i wycofanie się z życia publicznego, coraz częściej podkreślając wyższość natury. W 2005 roku, zapyta-ny o fascynację kulturą Dalekiego Wschodu, odpowiada: „Это не
столько любовь к культуре, сколько любовь к природе. Восточ-
ная культура хороша именно тем, что образует рамку к природе,
а не билборд, который ее заслоняет”63. Zarówno u Tołstoja, jak i
w wypowiedziach Pielewina, przyroda wiąże się z wolnością, z praw-
dą, z dobrem, natomiast życie w cywilizacji oznacza zniewolenie czło-
wieka i zanurzenie w grzech. Mówi Pielewin: „zło wydaje się znajdo-
wać wszędzie wokół. Wszyscy jesteśmy nim skażeni”64; Bierdiajew zaś
zauważa, że już w czasach Tołstoja rosyjskich intelektualistów cecho-
wała „nihilistyczna demaskacja”, będącą w rzeczywistości „niezgodą
na świat pogrążony w złu”65.

61 N. Bierdiajew, Rosyjska idea, przeł. J. C., S. W., Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, Warszawa 1999, s. 146.

62 Tamże, s. 147.

63 Н. Кочеткова, Виктор Пелевин: „Главный писатель России — полковничья
должность, а я лейтенант запаса” , „Известия” 03.11.2005, https://pelevinlive.ru/40 (dostęp: 28.05.2022).

64 “‘I feel disgusted by everything about my country,’ he says. ‘In the Soviet times you could escape from the evil of the state by withdrawing into the private spaces of your own head; but now the evil seems to be diffused everywhere. We are all tainted by it’”. J. Cowley, Gogol a GoGo, „The New York Times Magazine”, 23.01.2003, https://www.nytimes.com/2000/01/23/magazine/gogolagogo.

html (02.02.2023).

65 N. Bierdiajew, Rosyjska idea…, s. 144.

85

ŁUKASZ BACHORA

Jeżeli ująć powyższe spostrzeżenia w kategoriach psychologii ana-
litycznej, okaże się, że obracamy się znów w kręgu obrazów archety-
powych Cienia i procesu indywiduacji. Jednym z podstawowych zało-
żeń myśli Junga jest bowiem, że „nasz rozwój psychiczny odbywa się
poprzez konfrontację z nieświadomością”66, przy czym prawda zawsze
leży gdzieś pośrodku — w coincidentia oppositorum, a więc zniesieniu przeciwieństw między świadomością i nieświadomością dzięki indywiduacji. Patrząc z tej perspektywy, nie wydaje się, żeby duchowa podróż i transformacja, czy to Tołstoja, czy też grafa T., zakończyła się powodzeniem. Jak zauważa Michał Bohun, ważnym źródłem poglądów
klasyka rosyjskiej literatury „jest russoistyczny z ducha naturalizm, wyrażający się w przekonaniu, że wszystko, co naturalne, jest dobre,
a nieskażona cywilizacją natura (zarówno przyroda, jak i natura ludz-
ka) to Boski dobrostan”67. Zarazem jednak kryje się w myśli Tołstoja
sprzeczność, która rozdziera jego światopogląd, choć być może nie do końca zdawał on sobie z tego sprawę. Odnowa religijna i russoistyczne marzenie o powro-cie do życia nieskażonego przez cywilizację nie mogą się ziścić, albowiem Tołstoj

„swój rozum, którym sądzi prawosławie, przejął całkowicie z nienawistnej mu cywilizacji, z europejskiego racjonalizmu, od Spinozy, Woltera, Kanta i innych”68

W rezultacie dążenia do podporządkowania wiary i życia rozumowi,

„cielesności duchowi, [zabiegania] o dominację tego, co duchowo-
racjonalne nad tym, co życiowe i spontaniczne” 69, Tołstoj popa-da ze skrajności w skrajność i „okazuje się bardziej cerkiewny niż

Cerkiew, bardziej prawosławny niż prawosławie”70. Podobnie nie-
jednoznaczne i wewnętrznie sprzeczne wydają się jego poglądy na
jednostkę i zbiorowość: z jednej strony uważał, że „jedynym sku-tecznym sposobem urzeczywistnienia wspólnoty opartej na Chry-
stusowym prawie miłości jest indywidualne samodoskonalenie,
przemiana osobowa”71; z drugiej jednak byt osobowy był „dla niego
bytem pozornym i ograniczonym. Byt prawdziwy to [zdaniem Toł-
stoja — Ł. B.] byt bezosobowy, dobre, szczęśliwe życie okupione jest
wyrzeczeniem się osobowości”72.

66 T. Olchanowski, Wola i opętanie…, s. 64.

67 M. Bohun, „Prawda was wyzwoli”. O herezji Lwa Tołstoja, „The Polish Journal of the Arts and Culture” 2013, nr 6, s. 55, http://www.pjac.uj.edu.pl/documents/30601109/46898773/3_bohun_45_70.pdf (02.11.2023).

68 Tamże, s. 48.

69 Tamże, s. 56.

70 Tamże.

71 Tamże, s. 49.

72 Н.А. Бердяев, Философия творчества, культуры и искусства, t. 2, Moskwa 1994, s. 460, cyt. za M. Bohun, „Prawda was wyzwoli” …, s. 57.

86

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

Wszystkie te sprzeczności stanowią jakby lustrzane odbicie ży-
ciorysu klasyka, z którego, jak zauważa Daniel LancoureLaferriere,
wyłania się obraz „Tołstoja paradoksalnego”73. We wstępie do psy-choanalitycznego studium biografii pisarza LancoureLaferriere
wylicza kolejne paradoksy — zaczynając od wyrzeczenia się seksu-alności przez „stałego bywalca domów publicznych w młodości oraz
ojca trzynaściorga dzieci ze swoją żoną, a także co najmniej dwojga
z chłopkami przed ślubem”74.

Urodzony w zamożnej rodzinie szlacheckiej rosyjskiej, Tołstoj zrzekł się później majątku i większość czasu spędzał na wykonywaniu zajęć właściwych dla skrom-nego chłopa. Autor dwóch cieszących się powszechnym uznaniem powieści, te i wiele innych wielkich dzieł sztuki literackiej odrzucił później jako niemoralne.

Jednak nawet po wyrzeczeniu się majątku i odrzuceniu literatury nadal utrzymywał się z majątku i pisał dzieła literackie75.

Listę uzupełnia paradoksalny stosunek klasyka z Jasnej Polany do społeczeństwa:

Jeśli z jednej strony Tołstoj odczuwał silną potrzebę przynależności, wręcz „połączenia się” z wielkim ludzkim (zwłaszcza rosyjskim) kolektywem, to z drugiej strony był w równym stopniu samotnikiem, „obcym” wewnątrz tego kolektywu76.

Wszystkie te konflikty: między cielesnością i rozumem, materią i du-
chem, jednostką i zbiorowością — które naznaczyły życie Tołstoja pięt-
nem cierpienia i znalazły odzwierciedlenie w jego poglądach, są rów-
nież charakterystyczne dla procesu indywiduacji. Jak pisze Jacobi, indywiduacja „jest stanem zaburzenia psychicznej równowagi”, który
poprzez rozwój osobowości w ostatecznym rozrachunku prowadzi

73 D. LancoureLaferriere, Tolstoy on the Couch. Misogyny, Masochism and the Absent Mother, MacMillan Press, London 1998, s. 1.

74 „Frequenter of brothels in his youth, father of 13 children by his wife, and at least two children by peasant women before he was married”. Tamże.

75 „Born into a wealthy family of Russian nobility, Tolstoy later renounced his prop erty and spent much of his time performing activities appropriate for a lowly peasant, such as ploughing fields, bootmaking, chopping wood, dressing in peasant garb, and so on. Author of two universally acclaimed novels, he later rejected these and various other great works of literary art as immoral. Yet even after he renounced his property and rejected literature, he continued to live off his property and write literary works”. Tamże, s. 2.

76 „If, on the one hand, Tolstoy felt a strong urge to belong, to even ‘merge with’

the large human (especially Russian) collective, on the other hand he was equally a loner, a ‘stranger’ within that collective”. Tamże, s. 3.

87

ŁUKASZ BACHORA
jednak „do utworzenia nowej równowagi, harmonii i stabilności”77.

Kiedy „podwójne oblicze głębi duszy zostało uznane, a pycha nasze-
go ducha odrzucona i przezwyciężona”78, człowiek osiąga równowa-
gę we „wspólnym punkcie centralnym” psyche: w Jaźni, która „jest
rodzajem kompensacji konfliktu zachodzącego pomiędzy wnętrzem
a zewnętrzem”79 i pozwala jednostce odnaleźć miejsce w zbiorowości;
bowiem „tylko osobowość posiada tworzącą społeczność moc, która
stanowi o byciu integralnym elementem grupy ludzi”80. Patrząc z tej
perspektywy, przerwaną śmiercią podróż Tołstoja do Pustelni Optyń-
skiej, którą Bohun nazywa „ostatnią, najsłynniejszą ucieczką”81, nale-
żałoby potraktować nie tyle jako zwieńczenie transformacji duchowej
pisarza, ile dowód na to, że targające nim konflikty pozostały nieroz-
wiązane.

Co ciekawe, także o Pielewinie można powiedzieć, że jest „człowie-
kiem paradoksalnym”. Analizując wywiady z pisarzem i wypowiedzi
na jego temat, nietrudno dojść do wniosku, że cechuje go podobna
do Tołstoja „bipolarność”. Być może najlepiej ujął to w słowa Jason

Cowley, dziennikarz „New York Times”, tak podsumowując swoją
znajomość z pisarzem:

Spędziwszy z nim trochę czasu w Moskwie i Londynie, jestem skłonny uwierzyć, że jest coś autentycznego w jego ucieczce od modnego społeczeństwa; w poszukiwaniu ciszy pośród zgiełku współczesnego życia. Jednocześnie, Pielewin wydaje się czerpać perwersyjną przyjemność z aury intrygi, która go otacza. Buddyjski asceta, który oddaje się najgorszym ekscesom społeczeństwa konsumpcjoni-stycznego (cygara Cohiba, imprezy do białego rana); półpustelnik, który z ocho-tą rzuca się w wir współczesnego życia i staje się jego kronikarzem; autor, który pogardza rosyjskim światkiem literackim, ale nie gardzi zainteresowaniem zachodnich dziennikarzy82.

77 J. Jacobi, Psychologia…, s. 169–170.

78 Tamże, s. 169.

79 C.G. Jung, Die Beziehungen…, § 404, cyt. za J. Jacobi, Psychologia…, s. 174.

80 J. Jacobi, Psychologia…, s. 144.

81 Zob. M. Bohun, „Prawda was wyzwoli”…, s. 52.

82 „How serious, then, is Victor Pelevin? Having spent time with him in Moscow and London, I would venture that there is something genuine in his retreat from fashionable society, in his search for silence amid the clumsy clamor of contemporary life. At the same time, he seems to derive a perverse pleasure from the aura of intrigue that surrounds him. A Buddhist ascetic who enjoys some of the worst excesses of consumer society (Cohiba cigars, latenight partying); a semirecluse who eagerly engages with and chronicles contemporary life; an author who despises the Russian literati yet welcomes the attention of foreign journalists.

Even his dark glasses simultaneously deflect and command attention”. J. Cowley, Gogol a GoGo…

88

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

Warto odnotować, że ów portret Pielewina powstał w roku dwu-
tysięcznym, kiedy będąc u szczytu popularności po wydaniu powie-
ści Generation „P” , pisarz regularnie wypowiadał się dla mediów i brał udział w spotkaniach z czytelnikami83. Z biegiem czasu stop-niowo wycofywał się jednak z życia publicznego, ostatniego wywia-
du udzielając w 2010 roku. Rysuje się w tym miejscu paralela do losów grafa T. (a pośrednio także jego pierwowzoru, Lwa Tołstoja). Dopuściwszy się licznych ekscesów: „плотский грех, пьянство,
бредовые видения”84, o które obwiniał ArielaDemiurga, w finale
powieści graf T. z kłoskiem żyta w ustach rusza wiejską furmanką
przez sielski krajobraz, snując rozważania na temat Boga, przyrody
i natury świadomości. Następnie bohater znika z pola widzenia czy-
telnika — podobnie jak czyni to sam pisarz, pozostawiając po sobie

„mit Pielewina”, negację obiektywnej rzeczywistości, a także lekce-
ważący stosunek do cywilizacji. W dalszej perspektywie Pielewin pisze też kolejne powieści, w których motyw eskapizmu ponownie
odgrywa istotną rolę85.

Tomasz Olchanowski twierdzi, że „izolowanie się bywa mechani-
zmem obronnym, za jego pomocą podmiot broni się przed inwazją
wypartych, prymitywnych, zakazanych uczuć i afektów”86. Te niepo-
żądane, wynurzające się z nieświadomości treści mają ścisły związek
z przyrodą, jak bowiem zauważa Jung, „nieświadomość jest resztką

83 Blisko połowa z czterdziestu sześciu wywiadów z Pielewinem, zebranych w portalu pelevinlive.ru, przypada na lata 1999–2001.

84 В. Пелевин, T…, s. 84.

85 W utworach pisarza eskapizm często współwystępuje z solipsyzmem, który, jak zauważa Jaworski, jest „отправной точкой, или, может быть, идейным фоном
для всех других существенных мотивов прозы Пелевина” (М. Яворски, Реконфигурация в романной поэтике Виктора Пелевина. Солипсизм —
язык — история [niepublikowana rozprawa doktorska], Познань 2017, с. 66).

Na przykład w wydanej dwa lata po T powieści S.N.U.F.F. oba motywy łączą się za sprawą sekty „Сжигателей Пленки”, której członkowie poszukują drogi wyjścia z obiektywnej rzeczywistości, uważając ją za iluzję. Jak należy przypuszczać, to właśnie owa sekta umożliwia parze bohaterów, Grymowi i Kai, ucieczkę z Bizancjum.

Z kolei w powieści Смотритель (2015) car Paweł I, zamiast paść ofiarą zamachu, ucieka z Petersburga do alternatywnej, wyobrażonej rzeczywistości o wymownej nazwie „Идиллиум”. Warto przy tej okazji przytoczyć zdanie Dmitrija Bykowa, który w komentarzu na temat powieści zauważa, że w twórczości Pielewina, będącej dotąd wiernym zwierciadłem rzeczywistości, nastąpił zwrot, wynikający z „obrzydzenia” tą rzeczywistością. Zob. Дмитрий Быков хоронит новый
роман Виктора Пелевина, TVRAIN, 9.09.2015, https://tvrain.tv/teleshow/
mongajt_vechernee_shou/bykov_pelevin_smotritel–394107/ (07.11.2023).

86 T. Olchanowski, Wola i opętanie…, s. 82.

89

ŁUKASZ BACHORA
nieokiełznanej natury pierwotnej w nas — tak samo, jak jest w nas
ona glebą macierzystą niestworzonej przyszłości”87. A jednak, żeby wykorzystać twórczo jej potencjał, musi ona zostać rozpoznana i zin-tegrowana. Tymczasem, wkraczając na drogę indywiduacji, „przera-
żeni kruchością egzystencji, potęgą negatywnych skłonności zazwy-
czaj dokonujemy kroku wstecz, poszukując jakiegoś oparcia, które jest mniejszą lub większą ucieczką od siebie”88. Jedną z możliwych
dróg ucieczki stanowi myślenie utopijne, w kulturze rosyjskiej często
związane z powrotem do przyrody — przy czym jej obraz zawsze ma
wyidealizowany charakter. Jak zauważa Bierdiajew, „utopie są cechą
natury człowieka, człowiek wręcz nie może się obejść bez utopii. Czło-
wiek, zraniony przez zło otaczającego świata, ma potrzebę wywołania
w sobie obrazu doskonałego i harmonijnego ustroju społecznego”89.

Jednak „zło otaczającego świata”, w świetle psychologii Junga, jest
tym samym „złem” czy też prymitywizmem, który tkwi w każdym
w nas. Dlatego w praktyce „utopie zawsze były realizowane w skażo-
nej postaci”90, niezawodnie zmieniając się w antyutopie.

Wszystkie powyższe wątki splatają się ostatecznie w powieści

S.N.U.F.F (2011) i tam też znajdują tragiczny finał. Jeżeli wziąć pod uwagę, że ukazała się ona dwa lata przed wydarzeniami na kijowskim

Majdanie i początkiem konfliktu rosyjskoukraińskiego, należy ją nie-
wątpliwie uznać za kolejny tekst proroczy. Pisarz przedstawia w niej
dystopijną wizję Rosji podzielonej na dwa państwa: „uwstecznioną cywilizacyjnie Urkainę (Orkland) i wysoko rozwinięte Bizantium (Big

Biz, ‘Бизантиум’), które w postaci ogromnego sztucznego satelity za-
wieszone jest nad terytorium stolicy Urkainy”91. Oba państwa znaj-
dują się w stanie permanentnego konfliktu, który raz na rok osiąga
apogeum w postaci krwawej bitwy na Kurhanie Przodków, kiedy to
na oczach mieszkańców Big Biza (wydarzenie jest bowiem na żywo
transmitowane, a w dużej mierze wręcz wyreżyserowane) Urkaina
ponosi kolejną sromotną klęskę.

Jak zauważa Anna Zaczkowska, „wojna między Bizancjum i Or-
klandem jest przede wszystkim wojną propagandową”, zaś „stwier-
dzenie, że S.N.U.F.F opowiada o współczesnym konflikcie Ukrainy 87 C.G. Jung, Typy psychologiczne…, s. 571.

88 T. Olchanowski, Wola i opętanie…, s. 134.

89 N. Bierdiajew, Królestwo…, s. 88.

90 Tamże.

91 E. Pańkowska, S.N.U.F.F.: człowiek w pułapce symulakrów (postmodernistyczna koncepcja Wiktora Pielewina), „Acta Neophilologica”, XXI (2), 2019, s. 206–207.

90

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

i Rosji, jakkolwiek banalne, wydaje się oczywiste”92. Zaczkowska za-
znacza przy tym jednak, że przesłanie powieści jest uniwersalne, gdyż

„każda kultura może z ludzi innej kultury stworzyć swoich własnych

Orków”93 i dodaje: „odczytywanie tej konkretnej powieści jedynie jako bezpośredniego nawiązania do rosyjskoukraińskiego konfliktu nie ma zatem sensu”94. Również powieściowy Big Biz jej zdaniem
nie musi koniecznie odnosić się do Rosji: „Całkowicie stechnicyzo-
wane społeczeństwo Bizancjum, w którym mieszkają ludzie brzydcy,
otyli i starzy, jest karykaturą narodów dostatniej Europy Zachodniej i USA”95. I choć nie sposób odmówić Zaczkowskiej racji, warto
pójść znów tropem wypowiedzi samego pisarza, który z jednej strony
uważa swoje utwory za manifestację umysłu zawierającego w sobie
cały wszechświat — z drugiej ma jednak świadomość, że jego umysł
ukształtował fakt bycia Rosjaninem96. Pozostaje to, zresztą, w zgodzie z tezami psychologii analitycznej zakładającej istnienie różnych
warstw psyche: od najbardziej uniwersalnych, przez właściwe dla da-
nej społeczności, aż po psyche zupełnie indywidualną97. Patrząc z tej
perspektywy, trudno nie odnieść wrażenia, że powieść S.N.U.F.F. an-tycypowała przede wszystkim pewną sytuację kulturową i psycholo-
giczną, w której znalazła się współczesna Rosja — oraz jej tragiczne
konsekwencje dla rzeczywistej Ukrainy.

Już pod koniec lat dziewięćdziesiątych, w wywiadzie dla niemiec-
kiego „Die Zeit”, Pielewin utrzymywał, że „в Россию отвратитель-
нейшим, грубейшим и откровеннейшим образом вошло то, что
на Западе всегда укрывалось и отторгалось, потому что там еще
имеются определенная культура и моральные ценности”98. We-
dług pisarza, „Россия — это злая и несправедливая пародия на

92 A. Zaczkowska, Stwórzmy sobie obcego. Potem go zabijemy. Refleksje na marginesie lektury antyutopii Wiktora Pielewina, „Opcje 1.1”, 7.06.2015, https://
web.archive.org/web/20170409064444/http://opcje.net.pl/annazaczkowskastworzmysobieobcegopotemgozabijemyrefleksjenamarginesielekturyantyutopiiwiktorapielewina/ (05.01.2023).

93 Tamże.

94 Tamże.

95 Tamże.

96 Zob, przypisy 5, 6 i 7.

97 Zob. J. Jacobi, Psychologia…, s. 53–54.

98 B. Lehmann, Россия — это лишь злая пародия. Беседа с писателем Виктором

Пелевиным о терроре в Москве, виртуальной политике и российских
мифах, „Die Zeit”, 04.11.1999, oryginał https://www.zeit.de/1999/45/Russland_
ist_nur_eine_boese_Parodie, przekład z niemieckiego za https://pelevinlive.

ru/14 (11.01.2023).

91

ŁUKASZ BACHORA

Запад”99. Być może stąd bierze się możliwość potraktowania powie-
ściowego Bizancjum jako „karykatury narodów dostatniej Europy Za-
chodniej i USA”, gdyż, jak sugerują słowa Pielewina, Rosja zdaje się
przejmować z Zachodu przede wszystkim to, co w nim najgorsze. Big

Biz stanowiłby wobec tego końcowy etap ewolucji (a może inwolucji)

narodu, pogrążającego się coraz bardziej w prymitywizmie, któremu
nowoczesna technika nadaje jedynie nowe, odświeżone oblicze —
w gruncie rzeczy maskę, za którą kryją się stare nawyki i złe skłonno-
ści. Jak zauważa Andrzej Polak, „Mimo wysoko rozwiniętej cywilizacji
technicznej, mieszkańcy Big Biza są dość prymitywni i w niewielkim
stopniu zainteresowani kulturą”100. Z kolei Jurasz, pisząc o putinow-
skiej Rosji, konstatuje, „że zdecydowana większość ludzi tak napraw-
dę jeśli już korzysta z kultury, to zazwyczaj nie z tej wysokiej”101. Naturalnie, twierdzenie to jest w równym stopniu prawdziwe dla krajów
zachodnich, a jednak Jurasz zauważa też pewną istotną różnicę. Otóż
z jego obserwacji wynika, że kultura w Rosji jest przede wszystkim
sterowana odgórnie, brakuje w niej natomiast inicjatyw oddolnych:

Mój podziw dla moskiewskiej oferty kulturalnej nieco zblakł w chwili, kiedy będąc w Nowym Jorku, wziąłem do ręki weekendowe wydanie „The New York Times” […]. Przy tym porównaniu Moskwa wypadała zdecydowanie na niekorzyść.

Tak naprawdę bowiem oferta kulturalna nie zależy od tego, co powstaje na za-mówienie państwa, czy też od tego, co ma być wizytówką, a od tego, co się dzieje oddolnie102.

Zdaniem Jurasza, a także spotykanych przezeń rosyjskich inteli-
gentów, w putinowskiej Rosji dominuje „Kulturkampf” — kultura
podporządkowana interesom państwa, nakierowana na tworzenie
wizerunku i propagandę, niebędąca natomiast przejawem żywej,
spontanicznej działalności kulturalnej. Przy czym w czasie, który spę-
dził jako dyplomata w Moskwie, władze rosyjskie „mimo że inwesto-
wały w kulturę wysoką, to tak naprawdę największy akcent kładły na
to, co było kierowane do mas”103. Popkultura, choć
używana była jako narzędzie w polityce zagranicznej, to trzeba podkreślić, że jej absolutnie głównym zadaniem było służenie reżimowi wewnątrz kraju. Po-99 Tamże.

100 A. Polak, S.N.U.F.F. — utopia zrealizowana (o pewnym aspekcie powieści Wiktora Pielewina), „Przegląd Rusycystyczny” 2013, nr 4 (144), s. 115.

101 W. Jurasz, Demony…, s. 86.

102 Tamże, s. 85.

103 Tamże, s. 86.

92

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

psa przesycona była motywami zabawy, seksu, teledyski zaś pokazywały bogatą i szczęśliwą, bawiącą się Rosję. W tle pojawiały się jednak bardziej złowrogie mo-tywy104.

Jako żywo przypomina to sytuację Big Biza w powieści S.N.U.F.F.

Jak zauważa Ewa Pańkowska, także tam władze kontrolują „środki
masowego przekazu, a jak wiadomo, sprzężenie polityki z mediami
stanowi niezwykle niebezpieczne zjawisko. Dysponowanie środka-
mi masowego przekazu pozwala bowiem kształtować odpowiadające
grupie rządzącej przekonania społeczne, pozwala prezentować „rze-
czywistość”, która znacząco różni się od tej realnej, autentycznej105.

Na ten aspekt świata przedstawionego zwraca również uwagę Kata-
rzyna Duda, zauważając, że perspektywa manipulacji medialnej za-
wiera się już w samej nazwie utworu:

S.N.U.F.F. to z języka angielskiego Special Newsreel/Universal Feature Film (w wolnym tłumaczeniu: specjalne wydanie kroniki filmowej/uniwersalny film długometrażowy). Połączenie kroniki dokumentalnej (z reguły opartej na fak-tach) z filmem fabularnym świadczy o manipulowaniu ludźmi przy pomocy mediów. Istotnie, przekaz medialny staje się tu bowiem najważniejszy106

Mamy więc ponownie do czynienia z „fikcyjną rzeczywistością kolek-
tywu”, zdaniem Bierdiajewa będącą nieuchronną konsekwencją ko-
lektywizmu, który „nie może nie być autorytarnym”107. W przypadku,
gdy rzeczywistość zaczyna w stopniu nadmiernym rozmijać się z fik-
cyjnym, wykreowanym obrazem, władza sięga po radykalne środki
i tworzy, bądź wskrzesza, wizję „innego”, „obcego”; bowiem „rządzą-
cym nieustannie potrzebny jest wróg, ‘imperium zła’, które uzasad-
niałoby ich władzę. W S.N.U.F.F. ie wrogiem są orki”108, mieszkańcy Urkainy. Jak zauważa Polak, „gdy niezadowolenie społeczne zaczyna
niebezpiecznie narastać, dla odwrócenia uwagi nakazuje się bombar-
dowanie i filmowanie odpowiedniego celu”109. Podobnie medialna
i propagandowa wydaje się obecna wojna Rosji z Ukrainą, którą Bo-
rys Akunin nazwał „małą zwycięską wojną”:

104 Tamże, s. 87.

105 E. Pańkowska, S.N.U.F.F…, s. 207.

106 K. Duda, Algorytm cyberwojny w kulturze masowej zglobalizowanego świata współczesnej antyutopii rosyjskiej (S.N.U.F.F. Wiktora Pielewina), „Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU”, Tom XV, 2019, s. 233.

107 Zob. przypis 22.

108 A. Polak, S.N.U.F.F…, s. 119.

109 Tamże, s. 114–115.

93

ŁUKASZ BACHORA

Когда у страны начинаются серьёзные проблемы с экономикой, с уровнем
жизни, начинает падать уровень поддержки и так далее, у правителя воз-
никает искушение […] провести маленькую победоносную войну, которая
заведомо быстро будет выиграна, и тогда всё наладится. Враги заткнутся, население будет хлопать в ладоши и говорить: Да, мы живём бедно, вокруг
много несправедливости, но зато у нас великая страна, которая всех побеж-дает110.

Co istotne, tak jak w powieści „z perspektywy Big Biza konflikty te są starciem dobrej ‘demokratury’ z okrutnym systemem totalitarnym,
dyktaturą”111, tak i w przypadku konfliktu zbrojnego rozgrywającego
się w Ukrainie od 2014 roku, w kreowanej przez agresora narracji do-
chodzi do odwrócenia ról: agresja jest w niej nazywana wojną obron-
ną, wycelowaną w faszystowski reżim, który rządzi rzekomo Ukrainą
za przyzwoleniem Zachodu. Jak zauważa Jurasz,
jeśli jest coś, co uderza w rozmowach z Rosjanami, to ich głębokie przekonanie, że ich kraj jest nieomalże jedynym państwem na świecie, które w zasadzie zawsze czyni dobro, działa altruistycznie i nigdy na nikogo nie napada, a równocześnie jest obiektem knowań, spisków oraz niczym nieuzasadnionej wrogości112.

Podobnie jak władze rosyjskie w nieliterackiej rzeczywistości, rządzą-
cy powieściowym Big Bizem wykorzystują środki masowego przeka-
zu,
by wykreować ‘wroga’, by stworzyć ‘zło’, które uzasadnia konieczność istnienia silnej władzy. Uosobieniem owego ‘zła’, uosobieniem wszystkich wad ludzkości w powieściowym świecie są prymitywni ‘podludzie’, ‘dzikusy’ — Urkowie (Orko-wie), odwieczni wrogowie ‘prawdziwych’ ludzi — mieszkańców Bizantium113.

Łatwość, z jaką przychodzi „prawdziwym” ludziom przyjęcie odwró-
conej, fałszywej perspektywy, wywołana jest dobrze znanym psycho-
logicznym mechanizmem projekcji. Zdaniem Junga, jeżeli „świado-
mie nie uznamy ciemności jako części nas samych, to wszystko, co
nie jest świadome, zostanie wyprojektowane na inne obiekty i za-
wsze pojawi się konkluzja: ‘to ktoś jest winny, nie ja’”114. Wszystkie cechy, które mieszkańcy Big Biza przypisują „innemu”, „obcemu”

110 Акунин — что происходит с Россией (wywiad z Borysem Akuninem), вДудь, https://www.youtube.com/watch?v=70RmF0rPj9o (13.01.2023).

111 A. Polak, S.N.U.F.F…, s. 117.

112 W. Jurasz, Demony…, s. 180.

113 E. Pańkowska, S.N.U.F.F…, s. 208–209.

114 J. Jacobi, Psychologia…, s. 153.

94

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

są w istocie ich własne. W rzeczywistości są to bowiem „ludzie dość
prymitywni, w niewielkim stopniu zainteresowani kulturą, żądni
pieniędzy i władzy, znudzeni i czerpiący przyjemność z oglądania scen przemocy […], oddający się dewiacjom seksualnym, funkcjo-nujący poza systemem wartości, uczuć i norm moralnych”115. Także
ich państwo nie jest żadną „dobrą demokraturą”, a dyktaturą, w któ-
rej „‘zwykli’ obywatele nie mogą nawet sami decydować o wyborze
panoramy 3D zainstalowanej w oknie ich domu, nie mogą też z niej
zrezygnować, ponieważ jest ona z góry wyznaczona i przypisana do
ich lokum”116. Samo społeczeństwo zaś składa się głównie z „tchórz-
liwych konformistów, którzy swoim credo życiowym uczynili słowa:

‘nie patrzę i nie widzę’ („don’t look — don’t see”) wszechogarniają-
cej hipokryzji i manipulacji”117.

Jest to zatem wizja społeczeństwa, znajdującego się w stanie głę-
bokiej nieświadomości własnej natury, którą projektuje na obiekty zewnętrzne. Przede wszystkim wyłania się jednak z powieści Pielewina obraz inflacji psychicznej — i to jak nigdy dotąd w jego utwo-
rach wyrazisty. Już same nazwy „cywilizowanego” kraju: Bizancjum,

Big Biz — sugerują stan pewnego wywyższenia, poprzez odwołanie się do cesarstwa wschodniorzymskiego, a tym samym, pośrednio,
idei Moskwy jako Trzeciego Rzymu118. Co istotne, Big Biz unosi się
niczym balon nad Urkainą, zamieszkaną przez swego rodzaju „pod-
ludzi”. Obraz ten wydaje się odwoływać wprost do zjawiska inflacji
opisanego przez Junga. Polega ono na tym, że jednostka „doświad-
cza nie tyle kontaktu z archetypem, co zatracenia się w archetypie.

[…] uważa się za lepszą od innych, a prześladowanie czy uwagi kry-
tyczne […] uznaje za dowody na jej powołanie, w które głęboko wie-
rzy — na jego straży stoi nadprzyrodzona siła”119. Przy czym, jeżeli zestawić ów obraz z przypadkami inflacji we wcześniejszych utworach Pielewina, daje się zauważyć pewien trend: otóż początkowo do-
tyczy ona przede wszystkim indywidualnych bohaterów, takich jak Wawilen Tatarski, Stiepan Arkadiewicz Michajłow, czy Aleksandr

115 E. Pańkowska, S.N.U.F.F…, s. 211.

116 Tamże, s. 207.

117 Tamże, s. 210.

118 „Car rosyjski, powiada mnich Filoteusz, ‘jest jedynym na całej ziemi carem chrześcijańskim’. ‘Wcieleniem powszechnej i apostolskiej cerkwi jest cerkiew Prze najświętszej Bogurodzicy w bogonośnym grodzie Moskwie, który zajął miejsce Rzymu i Konstantynopola i jedyny w całym wszechświecie jaśniej od słońca świeci’”. N. Bierdiajew, Rosyjska idea…, s. 13.

119 T. Olchanowski, Jungowska diagnoza…, s. 229.

95

ŁUKASZ BACHORA

Szary120. W powieściach wampirycznych inflacja staje się udziałem
klasy rządzącej, natomiast w S.N.U.F.F. wiele wskazuje na to, że cała społeczność znajduje się w stanie inflacji. Została, mianowicie, wy-wyższona (albo opętana) przez boga Manitu, którego można znów
uznać za manifestację archetypu Cienia, jako że „w powieściowym
świecie słowo ‘Manitu’ oznacza jednocześnie: święte imię Boga (Ma-
nituAntychrysta), monitor komputera i pieniądze (money), które
rządzą wszystkim i pozostają synonimem władzy”121. Tymczasem

„prawdziwego Boga zamordowano, utopiono w Lecie (rzece zapo-
mnienia, symbolizowanej w S.N.U.F.F.ie przez Błoto Pamięci)”122.

Także zabici w wyniku działań wojennych mieszkańcy Urkainy są
w sensie symbolicznym składani w ofierze Manitu — tytułowe snuf-
fy, czyli krwawe filmy z pola bitwy, są bowiem częścią kultu tego bóstwa. Destrukcyjny potencjał inflacji objawia się w finale utworu, kiedy to władca Urkainy doprowadza do zniszczenia maszynerii
unoszącej „balon” Bizancjum i tym samym do upadku lewitującego
imperium — dokładnie tak, jak przewiduje to psychologia analitycz-
na: „W końcu ten narcystyczny balon pęka i następuje bolesne zde-
rzenie z rzeczywistością”123.

Gdyby uznać to za swego rodzaju diagnozę kultury rosyjskiej, to
staje się jasne, że jest to kultura niejako zaprogramowana na samo-
zniszczenie. U jej sedna tkwi bowiem właśnie szczególnego rodzaju

„inflacyjność”, która wyraża się w takich zjawiskach jak prawosławie,
a więc jedyna słuszna wiara, w idei Moskwy jako Trzeciego Rzymu

(lub, w wydaniu radzieckim, Rosji jako „ojczyzny światowego prole-
tariatu”), czy nawet bez wyraźnego podłoża ideologicznego, jako prze-
konanie o wyższości Rosji nad „zgniłym Zachodem” — pomimo braku
jakichkolwiek przesłanek świadczących o owej wyższości124. Również
stosunek do Ukrainy, którą w tworzonej przez rosyjską propagandę
narracji oskarża się o bycie faszystowską dyktaturą, podczas gdy to
właśnie Rosja wykazuje wszelkie cechy takiego reżimu, wskazuje na
inflację połączoną z projektowaniem własnej ciemności na „innego”.

120 Zob. Ł. Bachora, Czapajew…, s. 110–111.

121 E. Pańkowska, S.N.U.F.F…, s. 209.

122 A. Polak, S.N.U.F.F…, s. 116.

123 T. Olchanowski, Jungowska diagnoza…, s. 229.

124 Witold Jurasz, w rozważaniach na temat moralności w Rosji, dochodzi do następującego wniosku: „ktokolwiek twierdzi, że Rosja jest w jakimkolwiek stopniu bardziej moralna od Zachodu, […] jest po prostu skończonym idiotą”; „współczesna Rosja jest na wszelkich poziomach i we wszelkich aspektach amoralna”. Zob.

W. Jurasz, Demony…, s. 115–155.

96

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

Nie wydaje się wobec tego przesadne stwierdzenie, że powieściowy

Big Biz stanowi metaforę współczesnego społeczeństwa rosyjskiego,
ukrytą pod sztafażem fantastyki naukowej.

Zastosowanie myśli Junga jako swego rodzaju „szkła powiększa-
jącego” pozwala zatem dostrzec w twórczości Pielewina precyzyjny obraz mechanizmów, które rządziły zbiorową psyche Rosjan w ciągu
ostatnich trzydziestu lat. Liczne symboliczne przedstawienia procesu
indywiduacji we wczesnych utworach stanowiły analogię do przebie-
gającej w rzeczywistości transformacji społecznej — a także zapowiedź
jej niepowodzenia, które obecnie należy uznać już za fakt dokonany.

Z kolei nagromadzenie w prozie Pielewina obrazów z kręgu archetypu

Cienia antycypowało regresję i powrót do dawnych imperialnych na-
wyków, który rozpoczął się wraz z objęciem władzy przez Władimira

Putina. Zwieńczeniem owej regresji jest opętanie przez archetyp i in-
flacja psychiczna — wyjątkowo wyraziście przedstawiona w powieści

S.N.U.F.F. , gdzie prowadzi ona do wybuchów przemocy i w końcowym rozrachunku do upadku całej społeczności. Analogia do agresji
rosyjskiej na Ukrainę w 2022 roku nasuwa się sama przez się; „mała
zwycięska wojna” Putina zamieniła się już w brutalny konflikt, zdol-
ny — jak wojna z Japonią w 1904 roku czy inwazja na Afganistan w latach osiemdziesiątych — wstrząsnąć posadami rosyjskiego „imperium”. W gruncie rzeczy nie ma bowiem w zaistniałej sytuacji nic
nowego.

Wydaje się, że istotną rolę odgrywa tutaj wspominana „amnezja
historyczna”, którą w świetle myśli jungowskiej można uznać za kon-
sekwencję zaniechania konfrontacji z Cieniem. Zdaniem Jacobi, to właśnie ten etap indywiduacji wiąże się z „największym z możliwych
oporów ze strony analizowanego, który często nie będzie mógł znieść,
a przede wszystkim zaakceptować ciemności jako należącej do nie-
go”125. W rezultacie dochodzi do wycofania się „w bezpieczną strefę
własnego samooszukiwania się lub ponownego zagłębienia w swoją
nerwicę”126. Podobnie więc jak jednostka przerywa proces leczenia i samorozwoju na etapie konfrontacji z Cieniem, tak społeczeństwo
rosyjskie swoją własną transformację przerwało na etapie rozliczenia
z przeszłością, czego opłakane skutki obserwujemy obecnie. Dopie-
ro bowiem świadomość ciemnej strony własnej natury, której ślady
można odnaleźć we własnej historii, sprawia, że człowiek „nie będzie
mógł już więcej powiedzieć, że to inni zrobili, byli w błędzie i to prze-125 J. Jacobi, Psychologia…, s. 153.

126 Tamże.

97

ŁUKASZ BACHORA
ciwko nim trzeba walczyć”127. Bez tej świadomości człowiek, a w szer-szej perspektywie — także cała społeczność, skazana jest na popełnia-
nie tych samych błędów. I właśnie taki obraz wyłania się z utworów

Pielewina: Rosji odtwarzającej ciągle te same wzorce, które odradza-
ją się nawet nie tyle w nowej postaci, co w nowym przebraniu. Jak
bowiem zauważył pisarz już na początku lat dwutysięcznych, w Rosji
dochodzi tylko do „nieznacznych, kosmetycznych zmian”128.

Niestety, dwadzieścia lat później rzeczywistość wydaje się tę dia-
gnozę potwierdzać.

REFERENCES

“Akunin — chto proiskhodit s Rossiyey.” [„Акунин — что происходит с Россией”]

<https://www.youtube.com/watch?v=70RmF0rPj9o>.

Bachora, Łukasz. “Czapajew w krainie archetypów (psychologia Junga we wczesnych powieściach Pielewina). Przegląd Rusycystyczny, 2021, no. 1 (173): 100–115.

Bierdiajew, Mikołaj. Królestwo Ducha i królestwo cezara. Transl. Paprocki, Henryk.

Kęty: Antyk, 2003.

Bierdiajew, Mikołaj. Rosyjska idea. Transl. J. C., S. W. Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, 1999.

Błocian, Ilona. “Problem mitu w ujęciu Carla Gustava Junga.” Przewodnik po myśli Carla Gustava Junga. Machoń, Henryk (ed.). Warszawa: PWN, 2017: 87–102.

Cowley, Jason. “Gogol a GoGo.” The New York Times Magazine. 23.01.2000.

<https://www.nytimes.com/2000/01/23/magazine/gogolagogo.html>.

Danilkin, Lev. “Otvety. Viktor Pelevin, pisatel’.” Afisha. 02.09.2003 [Данилкин, Лев. “Ответы. Виктор Пелевин, писатель.” Афиша. 02.09.2003] <https://pele vin live.ru/34>.

Duda, Katarzyna. “Algorytm cyberwojny w kulturze masowej zglobalizowanego świa ta współczesnej antyutopii rosyjskiej ( S.N.U.F.F. Wiktora Pielewina).” Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU. 2019, t. XV: 221–239.

Dudek, Zenon. Podstawy psychologii Junga. Od psychologii głębi do psychologii integralnej. Warszawa: Eneteia, 2002.

Dudek, Zenon. Psychologia mitów greckich. Warszawa: Eneteia, 2014.

Hillman, James. Rewizja psychologii. Transl. Korpanty, Jerzy. Warszawa: Laurum, 2016.

Hofstede, Geert, Hofstede Gert Jan. Kultury i organizacje: zaprogramowanie umysłu. Transl. Durska, Małgorzata. Warszawa: PWE, 2007.

“Interv’yu s pisatelem Viktorom Pelevinym” [„Интервью с писателем Виктором

Пелевиным”] <https://pelevinlive.ru/46>.

127 Tamże, s. 154.

128 „Незначительные косметическое изменения”. Cinzia Fiori, Io, Putin e il sesso: Pelevin mette a nudo la Russia, „Corriere Della Serra”, 07.10.2003, cyt.

za przekładem z włoskiego na rosyjski: Я, Путин и секс: Пелевин обнажает

Россию, http://pelevin.nov.ru/stati/o-fior/1.html (12.06.2022).

98

KULTURA NA DRODZE DO SAMOZNISZCZENIA……

Jacobi, Jolande. Psychologia C. G. Junga. Transl. Glodek, Grażyna and Gregor.

Poznań: Zysk, 2014.

Janion, Maria. Wobec zła. Chotomów: Verba, 1989.

Jaworski, Mateusz. “Historiozofia alternatywna w prozie Wiktora Pielewina. Na przykładzie powieści ‘Empire V’ i ‘Batman Apollo’.” Studia Rossica Posnaniensia, 2016, vol. XLI: 95–104.

Jaworski, Mateusz. Rekonfigyratsiya w rommanoy poetike Viktora Pelevina. Solipsizm — yazyk — istoriya. PhD Dissertation, Poznań 2017 [М. Яворски, Рекон
фигурация в романной поэтике Виктора Пелевина. Солипсизм — язык —
история, Кандидатская диссертация, Познань 2017].

Jung, Carl Gustav. Praktyka psychoterapii. Transl. Reszke, Robert. Warszawa: KR, 2016.

Jung, Carl Gustav. “Próba psychologicznej interpretacji dogmatu o trójcy św.” Jung, Carl Gustav. Archetypy i symbole. Transl. Prokopiuk, Jerzy. Warszawa: Czytelnik, 1993: 169–247.

Jung, Carl Gustav. Typy psychologiczne. Transl. Reszke, Robert. Warszawa: KR, 2015.

Jurasz, Witold. Demony Rosji. Warszawa: Czerwone i Czarne, 2022.

Kochetkova, Natal’ya. “Pisatel’ Viktor Pelevin: ‘12 stul’yev’ byli dlya menya knigoy o geroicheskikh i obrechennykh lyudyakh’.” Izvestiya. 30.10.2009 [Кочеткова, Наталья . “Писатель Виктор Пелевин: ‘12 стульев’ были для меня книгой
о героических и обреченных людях’.” Известия. 30.10.2009. <https://pelevinlive.ru/45>].

Kochetkova, Natal’ya. “Viktor Pelevin: ‘Glavnyy pisatel’ Rossii — polkovnich’ya dolzhnost’, a ya leytenant zapasa’.” Izvestiya. 03.11.2005 [Кочеткова, Наталья . “Виктор Пелевин: ‘Главный писатель России — полковничья должность, а я лейтенант запаса’.” Известия. 03.11.2005 <https://pelevinlive.

ru/40>].

Kropywiansky, Leo, “Victor Pelevin.” BOMB Magazine. 01.2002 <https://bomb-magazine.org/articles/victorpelevin/>.

Kuchta, Anna. “Czy to autor pisze słowa, czy słowa ‘piszą’ autora? Rzecz o autotematyzmie Wiktora Pielewina.” Maska, 2014, no. 23: 41–50 <http://www.

maska.psc.uj.edu.pl/documents/40768330/1a9de652d12a–4a7ea762c0a0c743f75b>.

Laird, Sally. Voices of Russian Literature: Interviews with Ten Contemporary Writers. Oxford: Oxford University Press, 1999.

Lehmann, Barbara. “Rossiya — eto lish’ zlaya parodiya. Beseda s pisatelem Viktorom Pelevinym o terrore v Moskve, virtual’noy politike i rossiyskikh mifakh” [Lehman, Barbara. “Россия — это лишь злая пародия. Беседа с писателем Виктором Пелевиным о терроре в Москве, виртуальной политике и российских
мифах”] <https://pelevinlive.ru/14>.

LancoureLaferriere, Daniel. Tolstoy on the Couch. Misogyny, Masochism and the Absent Mother. London: MacMillan Press, 1998.

Miernik, Agnieszka. Domeny wyobraźni: Andersen i Jung. Kraków: Uniwersitas, 2015.

Mitchell, Michael. “Ariel Magic: Shakespeare’s The Tempest.” Mitchell, Michael.

Hidden Mutualities. Faustian Themes from Gnostic Origins to the Postcolonial.

Rodopi: New York, 2006: 79–102.

Olchanowski, Tomasz. Wola i opętanie. Enancjodromia a rzeczywistość. Warszawa: Eneteia, 2010.

99

ŁUKASZ BACHORA

Olchanowski, Tomasz. “Jungowska diagnoza kultury współczesnej.” Przewodnik po myśli Carla Gustava Junga. Machoń, Henryk (ed.). Warszawa: PWN, 2017: 224–240.

Pańkowska, Ewa. Powieści Wiktora Pielewina. Kontekst postmodernistyczny. Interpretacje. Białystok: Prymat, 2016.

Pańkowska, Ewa. “S.N.U.F.F.: człowiek w pułapce symulakrów (postmodernistyczna koncepcja Wiktora Pielewina).” Acta Neophilologica, 2019, XXI (2): 201–215.

Pelevin, Viktor. Empire „V” . Moskva: Eksmo, 2006 [Пелевин, Виктор. Empire „V” .

Москва: Эксмо, 2006].

Pelevin, Viktor. T. Moskva: Eksmo, 2009 [Пелевин, Виктор. Т. Москва: Эксмо, 2009].

Polak, Andrzej. “S.N.U.F.F. — utopia zrealizowana (o pewnym aspekcie powieści Wiktora Pielewina).” Przegląd Rusycystyczny, 2013, no. 4 (144): 107–122.

Prokopiuk, Jerzy. “C.G. Jung, czyli gnoza XX wieku.” Jung, Carl Gustav. Archetypy i symbole. Transl. Prokopiuk, Jerzy. Warszawa: Czytelnik, 1993: 5–57.

Scholem, Gershom. Jewish Gnosticism, Merkabah Mysticism, and Talmudic Tradition. New York: The Jewish Theological Seminary of America, 1960.

Stawiarz, Karolina. “Powieść ‘Życie owadów’ Wiktora Pielewina jako studium mentalnościowych przemian w Rosji postradzieckiej.” Slavia Orientalis, 2020, no. 1: 77–93.

“Viktor Olegovich Pelevin interview, Video” <http://pelevinlive.ru/05>.

“Viktor Pelevin otkazalsya ot prestizhnoy literaturnoy premii izza agressii Rossii v Ukraine.” gazeta.ua. 04.06.2017 [“Виктор Пелевин отказался от престижной литературной премии из-за агрессии России в Украине.” gazeta.

ua. 04.06.2017] <https://gazeta.ua/ru/articles/life/_viktorpelevinotkazalsyaotprestizhnojliteraturnojpremiiizzaagressiirossiivukraine/776344>.

Zaczkowska, Anna. “Stwórzmy sobie obcego. Potem go zabijemy. Refleksje na marginesie lektury antyutopii Wiktora Pielewina.” Opcje 1.1. 7.06.2015 <https://
web.archive.org/web/20170409064444/http://opcje.net.pl/annazaczkows-
kastworzmysobieobcegopotemgozabijemyrefleksjenamarginesielekturyantyutopiiwiktorapielewina/>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15707

IRINA ERMASZOVA

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6568-7726

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

КЛИНИЧЕСКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА

В РОМАНЕ ТЕКСТ ДМИТРИЯ ГЛУХОВСКОГО

THE CLINICAL CASE OF THE NEW RASKOLNIKOV IN THE NOVEL TEXT BY DMITRY GLUKHOVSKY

This article is devoted to the novel TEXT by Dmitry Glukhovsky and is especially focused on its reading in an interdisciplinary manner. It is a kind of attempt to compare evaluative readings and judgments, which mainly affect the novel’s intertextuality (a parallel with Raskolnikov), the modern realities of Russia, and the problems of technical evolution. This analysis considers the artistic embodiment of the PSTR in modern prose, in the Text, and contributes to the relationship between literature and medical humanities.

Keywords: post-traumatic stress disorder, new prose, reception, interdisciplinary approach Так получилось, что книга Дмитрия Глуховского Текст хорошо рифмуется с известным произведением Федора Достоевско-
го Преступление и наказание. Да и не только. Главный герой
романа, Илья Горюнов, вообще, пополняет галерею «темной
стороны» русской литературы. Перечислять героевпреступни-
ков можно бесконечно: Герасим, Катерина Измайлова, Юлий

Карандышев, Тарас Бульба… Безусловно, что каждое из этих

«великих литературных преступлений» имеет свой оттенок,
если учитывать такие критерии, как жестокость, психические
отклонения, эстетика зла, уголовная статья, идеологическая
подоплека1. Но все же чаще всего критики проводят параллель
с историей Родиона Раскольникова. Наличие антидетективной
истории убийства, где про убийцу все известно в начале кни-

1 Моцарт и Сальери, Бесы, Крейцерова соната, Евгений Онегин, Герой
нашего времени, Маскарад, Тарас Бульба, Вечер накануне Ивана Купала,

Преступление и наказание, Очарованный странник и т.д.

101

IRINA ERMASHOVA
ги; дальнейшее расследование героя в «тексте», его внутрен-
нее метание с элементами мщения, раскаяния, покаяния, а по-
том в конце книги и его наказание — все приводит, конечно
же, к сравнению с текстом Достоевского2. А одной из главных
реперных точек сравнения внутренней и зарубежной рецепции
является, пожалуй, место действия — российская действитель-
ность, в которой собственно и находится генератор всяческих
неприятностей:

Fiasko wszelkich prób zmiany losu i powrotu do normalności jest w warunkach rosyjskiej codzienności nieuniknione. Determinuje ją fatalistyczne przeświadczenie o charakterze Rosji: „Niby wszystko zrobił prawidłowo, a i tak pójdzie do piekła. Życie na ziemi jest tak zorganizowane, żeby wszyscy ludzie koniecznie trafiali do piekła. Szczególnie w Rosji”3.

Wyrażając taki osąd, Głuchowski odwołuje się do powtarzającej się w opiniach na temat Rosji refleksji Piotra Czaadajewa, twierdzącego, że jego ojczyzna jest krajem bez perspektyw, oderwanym od korzeni i pozbawionym nadziei, w którym żyje się

„wyłącznie teraźniejszością w jej najwęższym zasięgu, bez przeszłości i przyszłości, wśród martwego zastoju”. Pobrzmiewają w tym fragmencie powieści również echa europejskiego dyskursu politycznego, w którym Rosja od dawna uzna-wana jest za „tłumiciela wolności”, „ciemną i złą siłę”, „politycznego Arymana”4.

Прочтение в сравнительном ключе очень соблазнительно5. Од-
нако, следует помнить, что у современного Достоевского другие

2 «Кажется, про социальные обстоятельства, которые заставляют человека со-вершать преступление, мы уже когдато читали — у Достоевского, например.

У Глуховского, как в Метро 2033 можно найти параллели к Стругацким, так и в Тексте расставлены ‘приветы’ Преступлению и наказанию. Поми-мо сходства сюжетов — убийство и рефлексия убийцы — здесь тоже фигури-
рует коллизия ‘тварь я дрожащая или право имею?’». Е. В. Васильева, Дми
трий Глуховский. Текст, «Звезда» 2017, № 10, https://magazines.gorky.media/
zvezda/2017/10/dmitrij-gluhovskij-tekst.html (20.06.2023), а также: D. Węcławek, Dmitrij Głuchowski: Najwięcej krzywdy Rosja nom wyrządzili Rosjanie, http://
weekend.gazeta.pl/weekend/ (20.06.2023).

3 K. ArciszewskaTomczak, Оbraz rosyjskiej codzienności w powieści «Tekst» Dmitrija Głuchowskiego, „Przegląd Rusycystyczny” 2020, № 2(170), с. 107.

4 Термины Николая Данилевского. Цитируется по: G. Przebinda, Piekło z widokiem na niebo. Spotkania z Rosją 1999–2004, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004, с. 14.

5 «Подобно тому, как герои американских сериалов бессознательно используют наработки русской литературы, герой, не имея ни капли сострадания
к своему обидчику, внезапно убеждается, что даже в самом черством человеке, своем обидчике, возможно отыскать душу. Этот д о с т о е в с к и й п е р е -
в о р о т кардинально меняет и самого героя драмы: теперь он вмешивается
в судьбу других, с тем чтобы по мере сил внести в их жизнь хоть немного

102

КЛИНИЧЕСЧКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА…

реалия, другой6герой, другая раскадровка, другой мотив убий-
ства. В связи с чем возникает следующий вопрос: закручивается
ли временная петля истории несмотря на внешнюю трансфор-
мацию и появляется ли все тот же вопрос «тварь ли я дрожа-
щая…» или новое «преступление и наказание» отвечает иным
запросам, кодирует отличные смыслы? Стоит ли попадаться на
удочку сравнения с кажущимся романомдвойником или отой-
ти от очевидного, а даже перейти к рассуждениям, свободным
от литературных, политических и других скреп? Каково психо-
логическое состояние современного Раскольникова и можно ли
было всетаки избежать фатума?

I

История закручивается в Москве, в подмосковной Лобне в 2016
году. По телевизору нагнетают, пугают войной с Украиной, рас-
сказывают про проделки коллективного Запада. Главный герой
мало что в этом понимает, так как последние семь лет провел
в местах лишения свободы. Замечает, однако, что жизнь в сто-
лице крайне изменилась. Москва расцвела и внешне превра-
тилась в городпраздник, выигрышно смотрится на контрасте
с окраинами и регионами. Так рисуется на страницах романа
одна реальность, но за ее скобками находятся две другие нема-
ловажные, а возможно и ключевые: память прошлого и цифро-

6 любви и надежды. Романотмщение превратился в романсострадание —
и покаяние». А. Архангельский, Телефон сегодня — отпечаток души, «Огонек» 17.07.2017, https://www.kommersant.ru/doc/3351099 (20.06.2023);

«Вот сброшенный Раскольниковым топор, вот пролетающая мимо фразочка

Ахматовой, тут уносится вдаль чёрный бумер, а там и вовсе нацбол Санькя
тащит на собственном горбу отцов гроб». О. Демидов, Катастрофа в рус
ской словесности, https://www.rara-rara.ru/menu-texts/katastrofa_v_ko-
smose_russkoj_slovesnosti (20.06.2023); «Горюнов, как и Раскольников, идёт на убийство. Мотивы разные, но оба писателя заводят своих героев
в безвыходное положение. Один жил в нищете и создал фашистскую теорию, другой — не тверёз, да и обстоятельства так складываются, что иначе нельзя.

Позже в Тексте появятся знакомые мотивы наказания за содеянное, убийства нерождённых детей, спасения девушки от невозможного хама и т.д. Да
и сам антидетективный принцип (преступление совершено в самом начале,
убийца известен) позаимствован у Достоевского». О. Демидов, Катастрофа
в русской словесности, https://www.rararara.ru/menutexts/katastrofa_v_
kosmose_russkoj_slovesnosti (20.06.2023).

103

IRINA ERMASHOVA
вая. Воспоминания тюремного опыта, не отпускающие сознание
героя, и чужой дигитальный «текст» (соцсети, видео, фотогра-
фии), затягивающий Горюнова все глубже и глубже в бездну
своих проблем.

Илья Горюнов, иначе — современный Раскольников, это не-
доучившийся студент филологического факультета, в прошлом
легкий, счастливый, беззаботный парень, воспитанный одной
матерью, в прекрасных с ней отношениях. Однажды, вступив-
шись в клубе за подругу, он стал жертвой незаконного задержа-
ния сотрудником наркоконтроля, Петром Хазиным. Оказавшись
в тюрьме в жестких условиях на долгих семь лет, герой неодно-
кратно подумывал о самоубийстве. Прервать жизнь не давали
только мысли о матери, неустанно причитавшей о последствиях
греха, невозможности встречи в загробном мире. Собственно,
встречи не суждено было случиться и в мирской жизни. Нака-
нуне возвращения Ильи мать умирает от инфаркта, о чем герой
узнает неожиданно на пороге своего дома. Потеря близкого че-
ловека, с которым Илья связывал надежды и смысл возвраще-
ния, стало огромным потрясением и большим горем, к которому
присоединился еще ряд грустных событий, отрицательно повли-
явших на его и так сломленное психическое состояние. Подруга
уже давно с другим, особой благодарности не испытывает, что
абсолютно обесценивает, как кажется Горюнову, его рыцарский
поступок и семь лет несвободы. Единственный близкий друг уже
совсем не близкий, живет в другой системе координат, другими
вещами, «вперед». Матери больше нет, денег на похороны нет.

В остатке — пустая квартира, холодные щи, которые мать наго-
товила к приезду сына, новая непонятная реальность, одиноче-
ство и огромная обида. Вместо перехода из тюремного кошмара
к нормальности получился не переход, а продолжение кошма-
ра. Отсутствие человеческой и финансовой поддержки, а также
фрустрация, тупиковость ситуации и алкоголь приводят Илью
к случайному мщению: к убийству Хазина кухонным ножом.

Изначально Илья хотел только увидеть обидчика, поговорить,
спросить «за что?», прервать психический кошмар, но попав-
шись на уловку Петра (предъявляет удостоверение), машиналь-
но наносит обидчику удар ножом в горло. Далее, бросает живого

Петра в канализационный люк и присваивает оружие, телефон
и всю цифровую жизнь обидчика. На несколько дней до финаль-
ной трагической развязки герой погружается в личные, семей-

104

КЛИНИЧЕСЧКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА…

ные и профессиональные перипетии сотрудника наркоконтро-
ля. Именно этой сюжетной линии и посвящена большая часть
романа, по сути, главной, рассказывающей историю о том, как
можно завладев чужим телефоном, завладеть и чужой жизнью;
историю про цифровую эволюцию в современном мире и его по-
следствия.

Краткое приближение трагической истории Горюнова уже
показывает, что проводить какиелибо параллели с романом

Достоевского практически не имеет оснований. Точки сближе-
ния остаются кажущимися и только являются некой игрой пи-
сателя как с классикой, так и читателем. Даже если убийства
в двух романах это, действительно, точки невозврата и объек-
тивные факты, которые далее необходимы для художественных
и идейных целей, то в деталях/характеристике (мотив, психоло-
гическое состояние убийцы, характер организации, цели) кар-
динально разнятся. Так, например, если взять характеристику
мотива убийства, который может быть социальным, идеологи-
ческим, политическим, личностным, управляемым (соверше-
ние убийства, повинуясь чужой воле), то мотив убийства Роди-
оном старухи имеет социальную и идеологическую подоплеку

(«Тварь ли я дрожащая или право имею…»), а действия Ильи
характеризуют личностный подход («За что ты меня, мразь?

Ракрываемость поднять? За облом оттоптаться? От скуки? Для
чего?»6).7Отличаются убийства и по психологическому состоя-
нию. Если взять следующую классификацию: хладнокровный
расчет; волнение, сомнение; состояние аффекта; помешатель-
ство, безумие, то «новый» Раскольников действует в состоянии
аффекта и алкогольного безумия, когда как «старый» вынаши-
вает четкий план, в который, правда, не входило убийство сестры
процентщицы и только увеличило тяжесть преступления. Так
что же объединяет эти два преступления? Объединяет, пожалуй,
то, что в обоих романах убийство — это некий художественный

«трамплин», от которого далее путь героев динамически идет

«вверх» или «вниз». В романе Достоевского он необходим, что-
бы герой пришел к осознанию ложности своей теории, к некому
выздоровлению, совершил путь «вверх», в романе Глуховско-
го — чтобы окончательно «убить» героя, ввязывая его в следу-
ющее преступление: кражу жизни Другого через телефон. Илья

67 Д. Глуховский, Текст, АСТ, Москва, с. 49.

105

IRINA ERMASHOVA
совершает путь «вниз», хотя, казалось бы, по ходу сюжета со-
вершает ряд добрых, напоминающих достоевские повороты, по-
ступков (например, спасает жизнь ребенка). Несмотря на мни-
мую схожесть и явные различия романов, одно утверждение
вполне обосновано: оба героя, Родион и Илья, это герои своего
времени, однако рассматривать их истории всетаки необходимо
невдиалоге, а в контексте своего времени. Поэтому следующая
часть статьи посвящена диагностике — в междисциплинарном
ключе, а точнее в «медикализирующем» формате — состояния
только Ильи Горюнова, нового Раскольникова своего времени;
его самочувствия, в котором убийство и последующее погруже-
ние «на дно» вполне предсказуемы.

II

Роман Текст вызвал и вызывает резонанс в общественном дис-
курсе — российском и международном. В основном критики
остро реагируют на перескакивание из произведения в произ-
ведение, то есть его интертекстуальность, а также на слишком
прямую связь с реальностью на момент написания7.8Но имен-
но последнее позволяет на прочтение Текста в контексте новых современных интердисциплинарных знаний, наблюдений,
ощущений и заключений. Кроме того, и само произведение,
и его критика, и исследования над ним — согласно эссе Сьюзен

Зонтаг Единая культура и новое мировосприятие 89— это плат-
формы, отражающие новую восприимчивость и автора, и чи-
тателя — широкого и профессионального. Для каждого из них
произведение может стать только лишь поводом для фиксации
общественных или культурных диагнозов, изменений, тенден-

78«По сути, Текст — энциклопедия либеральных штампов. Достоевский со
слезинкой ребёнка, неподцензурный Ерофеев, Ахматова, размышляющая
о ГУЛАГе, и постоянно возникающие антиутопические картины современ-
ной Москвы. Не хватает только шатающегося по арбатским переулкам по-
этамаргинала, марающего стены домов антисобянинскими лозунгами».

О. Демидов, Катастрофа в русской словесности, https://www.rara-rara.ru/
menu-texts/katastrofa_v_kosmose_russkoj_slovesnosti (20.06.2023).ю

89 С. Зонтаг, Единая культура и новое мировосприятие (1965) // той же, Про
тив интерпретации и другие эссе, пер. Б. Дубин и др., Ад Маргинем Пресс, Москва 2014, https://4italka.su/dokumentalnaya_literatura_main/kritika/404176/
fulltext.htm?ysclid=lj48au6mw1473338726 (20.06.2023).

106

КЛИНИЧЕСЧКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА…

ций, явлений. Художественные особенности произведения ис-
кусства, его взаимосвязь с другими текстами и пр. вовсе могут
остаться без должного внимания. Как Текст говорит уже осо-бым языком, натурально черпая из достижений науки и техни-
ки, вмещая в себя новую восприимчивость, нарушая всяческие
конвенциональные границы, присваивая материалы и методы
из мира «неискусства»; так и подход к Тексту — его трактовка
и анализ — также вполне может иметь синтезированный харак-
тер. Можно выйти за рамки литературного дискурса, а также по-
литического, исторического, национального и пойти в сторону

«медикализирующего» дискурса, используя инструменты меди-
цинских гуманитарных наук. К тому же в послековидное время

«врачебные» трактовки тем более набрали значение и спрос,
о чем подробно, с богатой библиографической подборкой, пред-
ставлено в научном труде Вавжинца ПопельМахницкого, Бар-
тоша Осевича и Александра Распопова10. Так, история Ильи Го-
рюнова в начале XXI века является художественной фиксацией
клинического случая, а именно дистресса человека, переживше-
го катастрофу, травмирующее событие или ряд подобных собы-
тий.

В романе представлен типичный случай посттравматиче-
ского стрессового расстройства, иначе — ПТСР, то есть тяже-
лого психического состояния, возникшего у героя вследствие
многоуровневой травмы. Илья пережил незаконное задержа-
ние и годы тюрьмы, где каждый год проходил как за три. Он
столкнулся с очевидным проявлением насилия над человеком,
которое вылилось в ПТСР. Все последующие важные сцены,
собственно три четверти романа: убийство, проживание чужой
жизни в телефоне, трагическая развязка — это ни что иное как
следствия этого насилия, а именно посттравматическое стрессо-
вое расстройство. Герой не пришел к нормальности. Это исто-
рия о сломанной идентичности, которая выйдя из заключения,
не нашла спасательного крючка, выхода из положения «себя
жертвы». Не имея возможности пройти необходимую терапию

(профессиональную или бытовую — в кругу семьи, например),
не имея никого перехода из мира заключения в мир свободы,

10 В. ПопельМахницкий, Б. Осевич, А. Распопов, Мотив противостояния
человека болезни Covid19 в новейших стихотворениях Александра Город
ницкого, Дмитрия Быкова, Дмитрия Данилова, «Russian Literature» December 2022, vol. 134, с. 97–120.

107

IRINA ERMASHOVA
он остается жертвой. Действия такой личности вполне предска-
зуемы, так как чаще всего — согласно исследованиям — имеют
разрушительный для нее самой же характер.

Напомним, что впервые ПТСР было описано в США после
длительного изучения психического состояния солдат аме-
риканской армии, вернувшихся с войны в Вьетнаме. В каче-
стве обоснованной диагностической категории термин был
принят в 1980 году и подразумевал под собой особое состоя-
ние человека, испытавшего стрессовое событие угрожающего
или катастрофического характера, способного вызвать общий
дистресс10.11В ходе изучения данного расстройства было уста-
новлено, что порог допустимого для каждого человека инди-
видуален; что данное расстройство может развиться как после
боевых действий, так и после пережитых оскорблений и угроз,
социальной травли. ПТСР — согласно новым исследованиям —
развивается даже у маленьких детей в ситуациях, которые
взрослые могут посчитать незначительными: например, роди-
тели не смогли защитить ребенка от физической травмы или на
время отдали его незнакомым людям. Доказано также, что на
травматичность событий для психики огромную роль играют
дополнительные факторы: внезапность и непредсказуемость;
длительность и повторяемость; невозможность контроля, чув-
ство беспомощности; наличие риска смерти и увечий в отноше-
нии близких людей, социально незащищенных групп (напри-
мер, детей и пожилых людей); принуждение переступить через
нормы морали, важные личные убеждения; унижение личного
достоинства и т.д. То есть необязательно проживать крушения,
аварии, войны, стихийные бедствия, чтобы стать заложником
этого расстройства. Небольшие (казалось бы) личностные от-
рицательные потрясения способны привести к тому, когда нор-
мальная жизнь для человека кажется невозможной. К тому же,
чаще всего на уже имеющееся расстройство накладываются
новые расстройства, обусловленные стрессами в связи с соци-
альной дизадаптацией.

Развитие расстройства связано — как написано в учебном
пособии по Посттравматическому стрессовому расстрой

1011А. Л. Пушкарев, В.А. Доморацкий, Е. Г. Гордеева, Посттравматическое
стрессовое расстройство: диагностика, психофармакотерапия, психоте
рапия, Издельство Института психотерапии, Москва 2000, https://psymania.

info/medpsy/posttravm.php (1.06.2023).

108

КЛИНИЧЕСЧКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА…

ству — с механизмом записи пугающих воспоминаний и рабо-
той миндалины головного мозга, то есть структуры, которая от-
вечает за оценку угрозы и формирование максимально быстрого
эмоциональноповеденческого отклика на нее. После травмиру-
ющего события в человеческой памяти закрепляется стойкий
триггер — своеобразный слепок из различных образов, напоминающих о пережитом. Это могут быть и зрительные образы,
и звуки, и запахи, и тактильные прикосновения.

Но главное — не возвращаться на зону.

Дико, дико страшно стало ему вдруг оказаться запертым в масляномре-шетчатом кирпичном ящике навсегда, страшно лишиться пространства, воздуха, вида на многоэтажки, права ехать на поезде, ходить по улицам, смотреть на человеческие лица, права видеть девушек, права еще раз оказаться дома, дух этот домашний втянуть в себя. Только щербатые хари, се-рые робы, беспросветная мразота вместо ума и сердца, злые хитрые пра-
вила блатной жизни, леской, паутиной через каждую секунду натянутые:

только и хотят, чтобы ты случайно встрял, запутался, задергался, чтобы
можно было тебя обобрать, напихать в рот тебе грязных тряпок и изнаси-
ловать, обгадить и поржать над тобой, ухая, гнилозубо. Только так человек
может справиться с унижением и уничтожением себя: передавая унижение
дальше, вмазывая в дерьмо других: иначе его не отпустит.

Но за убийство легавого другая зона положена: пожизненное, особый ре-
жим. Специально придуманная так, чтобы человека до самоубийства до-вести — в камерах слепящий свет круглые сутки, воздуха в день полчаса, передача раз в год, обыски постоянно, даже с сокамерниками свыкнуться
не дают — перетряхивают все время, из камеры выход харей в пол, руками
вверх, всегда бегом — а убить себя никогда не позволят.

Вчера казалось, воля неуютная.

Сегодня от одной мысли о зоне жуть такая была, как будто пакетом душат.

Илья Горюнов — это как раз пример человека, пережившего
насилие: бесправное задержание, несправедливый суд и семь
лет выживания в Гулаге. Это не одно событие, а целый ряд, ко-
торый стал неким травмирующим для него крушением. Упомя-
нутый «крючок», триггер неминуемо законсервировался в его
сознании. В результате Илья стал другим, травмированным
человеком, находящимся в плену себяжертвы. После этой ка-
тастрофы у него развилась социальная дистанцированность,
чувство затравленности (видит везде «мусоров») и ощущение
отчужденности. Он полагает, что все узнают в нем бывшего
арестанта, изгоя, пропитанного запахом зоны. После смерти
матери, потери друга и подруги ему абсолютно не за что дер-
жаться на воле:

109

IRINA ERMASHOVA

Жизнь вся одномоментно стала порожней, там было слишком пусто, в ней
не за что было держаться (с. 50).

Последующая цепь событий во второй половине романа, кото-
рые как костяшки домино укладываются одно за другим, только
усиливает расстройство, потому как на него накладываются но-
вые. Конструкция: убийство, агрессия, расстройства сна, мысль
о самоубийстве — практически вполне предсказуема.

Каким ужасом был для Ильи пережитый опыт в момент за-
держания, на скамье подсудимых и в местах заключения — счи-
тывается в немногочисленных в тексте описаниях и воспомина-
ниях. Они даны скупо, сдержанно и пунктирно. Комплексная
травма настолько велика, что новый Раскольников избегает
о ней даже думать. Несколько описаний одной только зоны, где
любой день заключения — это пытка, концентрируют в себе уро-
вень травмы для героя:

Он ступал по Москве осторожно, чтобы она от слишком широких взма-хов и слишком уверенных шагов и в самом деле не оказалась бы сном и не
рассеялась бы; чтобы не очнуться от нее в масляной серой тюремной хате, в зябкой духоте, среди иконок и тычущихся в тупик жизней, в запахе носков и вечом страхе ошибитьс(с. 9).

Он столько себе этот день представлял. Столько думал о нем. Когда при-
ходилось в колонии терпеть — думал об этом подъезде, о этом домофоне.

О возвращении. Были вещи, которые приходилось жрать — ради того, что-
бы вернуться. Чтобы снова стать нормальным. Как? […] Мать по телефону
говорила; ты не должен им позволить себя искалечить. […] Делай, что сказано. А то сломают, Илюша. Сломают или совсем убьют. Систему не пере-
бороть, а зато можно незаметным сделаться, а она про тебя забудет. Надо
переждать, перетерпеть. Вернешься, и мы уж все наладим (с. 18).

А… — Серега уставился Илье в лоб. — А как на зоне там?/Как. Обычно. Зона
и зона./Ну да./ Хотел бы, но не мог.(с. 44)

Судья человек безмозглый и бессердечный, ей когда мантию выдают, гру-
дину полой делают. Суд так устроен, что оправдать никого нельзя: за оправдание оправдываться придется. Если до суда дошло — точно приговорят

(с. 48).

На зоне помогли их понять: тамто таких было в избытке. Зона из таких Ха-зиных и составлена. Одних сачком ловят, как красноглазых слюнявых собак, у пхают внутрь кирзачом; а другие приходят туда сами, по доброй воле, потому что где еще можно уничтожать людей и получать за это паек? (с. 50).

Стоял и думал: на воле воздух очень разряженный. Места тут чересчур, плотность населения слишком низкая. На зоне вот по сто пятьдесят чело-110

КЛИНИЧЕСЧКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА…

век в бараке, на тюрьме по пятьдесят в хате, нары в три яруса, до чужой
судьбы полметра; и у каждого вместо судьбы — открытый перелом, остры-
ми обломками наружу. Нельзя наткнуться на другого, нельзя не распороть
себя об него, не обмазаться в мясных лохмотьях. Лезут друг другу в глаза, в нос своими потрохами вонючими, членом тычут. Некуда друг от друга
деваться. Сначала жутко от этого, потом тошно до блевоты, потом привы-
каешь, а потом без этого даже и пусто (с. 52).

Согласно научному мнению, из ПТСР невозможно выскочить
без профессиональной помощи или осознания. Жизнь Ильи на
свободе могла пойти по другому сценарию, если была бы ока-
зана помощь, реабилитация или просто возможность с кемто
проговорить ситуацию. На зоне он стал, безусловно, жертвой
и на выходе из заключения продолжал находиться в позиции
жертвы, которая не берет ответственности за свою жизнь. Пе-
режив травму, он вышел с другой идентичностью, низким ба-
зовым доверием к миру, кажущимся ему опасным. Он не сумел
изменить свою судьбу. Тем более ситуация утяжелилась в связи
с утратой матери, обнулением его подвига бывшей девушкой,
отчужденностью друга и, наконец, роковой встречей с Хази-
ным. Последний снова в секунду стал хозяином положения,
предъявив удостоверение полицейского. В тот момент, когда
ситуация с повторным задержанием стала вероятной, сработал
тот самый триггер, тот самый «запах», на который отозвался
мозг. В академическом издании это явление описано следую-
щим образом:

И когда окружающая реальность хотя бы отдаленно совпадает с этим триг
гером – например, мы почувствовали тот самый запах – миндалина мозга
обрабатывает информацию, фиксирует триггер, воспринимает ситуацию
как реально опасную и запускает немедленную защитную реакцию. Это
происходит максимально быстро, автоматически – человек может даже не
осмысливать происходящее19.12

III

Казалось бы «медицинский подход» (исследование последствий
пережитого «порога допустимого») необходимо с осторожно-
стью применять к литературному вымыслу, потому как глобаль-

1912А. Л. Пушкарев, В. А. Доморацкий, Е. Г. Гордеева, Посттравматическое
стрессовое расстройство…

111

IRINA ERMASHOVA
ный замысел книги, по всей вероятности, в другом. Вся история
о деструкции героя отвечает определенным целям — показать
действительную картинку российских будней (хромоту право-
вой, семейной и др. систем), а не идеализированную20,13а также
последствия технологической и цифровой эволюции. Именно
этому в основном и посвящена рецепция в стране и за рубежом.

Осторожное применение данного инструментария из медицин-
ской гуманитарной науки2114имеет смысл еще и в связи с тем, что
далеко не у всех людей, переживших травматические события,
развивается посттравматическое стрессовое расстройство. Но
все же стоит особое внимание уделить именно психологиче-
скому состоянию героя Текста, которое по всей вероятности
и привело его к убийству и которое еще не получило должного
внимания в исследовательских работах. Данная статья с меж-
дисциплинарным подходом — это некая попытка выравнивания
уже имеющихся оценочных прочтений и суждений, а диагнози-
рование художественного воплощения ПСТР в современной про-
зе является неким вкладом во взаимосвязь литературы и гума-
нитарных медицинских наук22:15фиксация нынешних болезней
времени и попытка описания языком этого же времени. Есте-
ственно, не стоит забывать, что в романепредостережении рас-
стройство имеет как и буквальное значение, так и, конечно же,
метафорическое, символическое. Благодаря категории ПСТР,

2013D. Głuchowski: «Nie obchodzi nas piękna przyszłość, ludzie uwielbiają dramat, konflikty, reagują na przekaz, kiedy on nimi wstrząsa. [...] ludzie nie chcą wykła-dów o moralności. Chcą doświadczać emocji, więc najlepszym sposobem na prze-kazanie im pewnych idei jest ubieranie ich w silne emocje». Цит. по K. Arciszew-skąTomczak, Obraz rosyjskiej codzienności…, с. 112.

2114«В последние десятилетия динамично развивающейся дисциплиной являются медицинские гуманитарные науки. Категории здоровья и болезни
отныне не являются объектом интереса лишь медицины, но и междисциплинарных гуманитарных знаний, поскольку они представляют собой со-ставную часть человеческого опыта. Благодаря медицинским гуманитарным
наукам, ‘медицинское’ выходит за пределы ‘клинического’ и переплетается
с ‘биомедицинской культурой’. Это, в свою очередь, свидетельствует о воз-никновении новых форм междисциплинарного дискурса». В. ПопельМах-
ницкий, Б. Осевич, А. Распопов: Мотив противостояния человека болезни
covid–19…

2215О связи литературы и медицины смотри в статье В. ПопельМахницкого
и др.: «Читая произведения о болезнях, врачи могут точнее понять природу
страха и ожиданий пациентов с тяжелыми заболеваниями. Врачи идентифи-
цируют и сопоставляют реальные истории своих пациентов с нарративами
вымышленных персонажей и их неизбежными конфликтами, переживани-
ями и размышлениями, вызванными болезнями», там же.

112

КЛИНИЧЕСЧКИЙ СЛУЧАЙ НОВОГО РАСКОЛЬНИКОВА…

как и другим категориям, относящимся к здоровью, появляется
возможность более глубокого осмысления разных пластов чело-
веческой жизни в эстетическом (историческом, политическом,
социальном) пространстве.

В заключении следует сказать: реакция Ильи, или нового

Раскольникова, а именно убийство полицейского и жизнь в его
смартфоне является реакцией защитной и неосмысленной. Это
только закономерные последствия того страшного, что с ним
произошло. Пытаясь вынырнуть из тоннеля своей катастрофы,
он пошел на пролом стен. Он не осознавал и не понимал, что
спасение или оздоровление себя не в их разрушении, а в постро-
ении чегото нового. Горюнов — человек, переживший насилие,
заразившись ним как вирусом, сам становится насильником.

Илье не удалось найти объяснительных конструкций, выхода
из кошмара, своего спасательного крючка, поэтому его болезнь
пробрела хроническую форму.

REFERENCES:

ArciszewskaTomczak, Katarzyna. “Оbraz rosyjskiej codzienności w powieści Tekst Dmitrija Głuchowskiego.” Przegląd Rusycystyczny, 2020, no. 2(170): 103–114.

Arkhangel’skiy, Aleksandr. “Telefon segodnya — otpechatok dushi.” Ogonek 17.07.2017 [Архангельский, Александр. “Телефон сегодня — отпечаток
души.” Огонек 17.07.2017] <https://www.kommersant.ru/doc/3351099>.

Glukhovsky, Dmitry. Tekst. Transl. Podmiotko, Paweł. Kraków: Insignis, 2017.

Glukhovskiy, Dmitriy. Tekst. Moskva: AST, 2022 [Глуховский, Дмитрий. Текст.

Москва: АСТ, 2022].

Demidov Oleg. Katastrofa v kosmose russkoy slovesnosti [Демидов Олег. Ката
строфа в космосе русской словесности] <http://rararara.ru/menute xts/
katastrofa_v_kosmose_russkoj_slovesnosti>.

Kowalczuk, Urszula. “Codzienność w literaturze XIX (i XX) wieku. Od Adalbeta Sti-fiera do współczesności.” Red. G. Borkowska, A. Mazur. Opole 2007: [recenzja].”

Wiek XIX: Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza, 2008, no. 1 (43): 149–156 <https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=70237> Kube, Marcin. “Tekst” Głuchowskiego: przechowalnia naszej duszy <https://www.

rp.pl/literatura/art2277321tekstgluchowskiegoprzechowalnianaszejduszy>.

Os’kin, Valentin. “‘Zastyvshiye chuvstva prevrashchayut·sya v khronicheskuyu bol’’: chto takoye PT·SR i kak yego lechit.” Forbes [Оськин, Валентин. ”«Застывшие
чувства превращаются в хроническую боль»: что такое ПТСР и как его
лечить.” Forbes < https://www.forbes.ru/forbeslife/469907zastyvsiecuvstva
prevrasautsavhroniceskuubolctotakoeptsrikakegolecit>.

Parkhuts, Światosław. Zbrodnia i kara naszych czasów, czyli ‘Tekst’ Głuchowskiego < https://arytmia.eu/zbrodniaikaranaszychczasowczylitekst
gluchowskiego/>.

113

IRINA ERMASHOVA

Popel’Makhnitskiy, Vavzhinets, Osevich, Bartosh, and Raspopov, Aleksandr. “Motiv protivostoyaniya cheloveka bolezni Covid–19 v noveiyshikh stikhotvoreniy-akh Aleksandra Gorodnitskogo, Dmitriya Bykova, Dmitriya Danilova.” Russian Literature, December 2022, v. 134: 97–120 [Попель-Махницкий, Вавжинец, Осевич, Бартош. Распопов, Александр. “Мотив противостояния человека
болезни Covid–19 в новейших стихотворениях Александра Городницкого,

Дмитрия Быкова, Дмитрия Данилова.” Russian Literature, December 2022, v. 134: 97–120].

Przebinda, Grzegorz. Piekło z widokiem na niebo. Spotkania z Rosją 1999–2004.

Kraków: Wydawnictwo Znak 2004.

Przybysz, Anna. “Rekonfiguracja. Dmitrij Głuchowski na gruncie realizmu.” Porównania, 2018, no. 2(23).

Pushkarev, Andrey, Domoratskiy, Vladimir, and Gordeyeva, Yelena. Posttravmaticheskoye stressovoye rasstroystvo: diagnostika, psikhofarmakoterapiya, psikhoterapiya. Moskva: Izdel’stvo Instituta psikhoterapii, 2000. [Пушкарев, Андрей. Доморацкий, Владимир. Гордеева, Елена. Посттравматическое
стрессовое расстройство: диагностика, психофармакотерапия,
психотерапия. Москва: Издельство Института психотерапии, 2000].

Strukova, Marina. O romane Glukhovskogo “Tekst” [Струкова, Марина. О романе

Глуховского “Текст” ] <http:// writervall.ru/gluhovskijtekst/>.

Tarasova, Dar’ya. “Motiv ubiystva v russkoy literature 19 veka.” Studia Humanitis, 2019, no. 2 [Тарасова, Дaрья. “Мотив убийства в русской литературе 19
века.” Studia Humanitis 2019, no. 2] <https://cyberleninka.ru/article/n/motiv-
ubiystvavrusskoyliteraturexixveka/viewer >.

Węcławek, Dominika. Dmitrij Głuchowski: Najwięcej krzywdy Rosjanom wyrządzili Rosjanie <http://weekend.gazeta.pl/weekend/1,152121,17796859,Dmitrij_

Gluchowski__Najwiecej_krzywdy_Rosjanom_wyrzadzili.html>.

Vasil’yeva, Yelena. “Dmitriy Glukhovskiy. ‘Tekst’.” Zvezda, 2017, no. 10 [Васильева, Елена. “Дмитрий Глуховский. Текст.” Звезда, 2017, no. 10] <https://magazi-
nes.gorky.media/zvezda/2017/10/dmitrij-gluhovskij-tekst.html>.

Zontag, S’yuzan. Protiv interpretatsii i drugiye esse. Transl. Dubin, Boris at all. Moskva: Ad Marginem Press, 2014 [Зонтаг, Сьюзан. Против интерпретации
и другие эссе. Transl. Дубин, Борис и др. Москва: Ад Маргинем Пресс, 2014]

< https://4italka.su/dokumentalnaya_literatura_main/kritika/404176/fulltext.

htm?ysclid=lj48au6mw1473338726>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185w)

DOI 10.31261/pr.16055

ROMAN SZUBIN

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7603-5336

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА И КОНФОРМИЗМА

( ОПРАВДАНИЕ ОСТРОВА И ЧАГИН ЕВГЕНИЯ ВОДОЛАЗКИНА) RETROTOPIA AS A FORM OF ESCAPE AND CONFORMITY:

( JUSTIFICATION OF THE ISLAND AND CHAGIN BY EVGENY VODOLAZKIN) The article considers several works by Evgeny Vodolazkin of recent years, in which there is a convergence of medieval techniques and modern literary trends. All of them are united by a global setting for retrotopia, in the understanding of Sigmund Bauman, namely: an escape into the past, a search for the limit of originality, a sense of unity, and myth-making.

Based on the article Literature: The Future Is in the Past (2019) and the novel Justification of the Island (2020), the study of the topic of anachronisms as a form of aberration of consciousness and retrospective thinking, characteristic of the Middle Ages, is carried out. The novel Chagin (2022) explores the myth-making attitudes associated with the method of retrospection, in which memory is distorted, consciousness is restructured, and mistakes and moral fall are justified.

Such concepts and categories as reality, history, memory, responsibility, deed, and repentance are completely withdrawn from circulation. As a conclusion, one can postulate a paradoxical annulment of the theme of memory, declared at the beginning of Chagin’ s novel, and its replacement with the theme of oblivion and memory distorted in retrospection, sym-bolically represented by the rivers Lethe and Eunoia.

Keywords: retrotopia, retrospection, myth-making, anachronisms, conformism 1. РЕТРОТОПИЯ И ЕЕ ГЛАВНЫЕ КРИТЕРИИ

Ретротопия — последняя книга польскобританского социо-
лога Зигмунта Баумана (1925—2017), описывающая тягу совре-
менного человека к прошлому. Ретротопия, как ее понимает

Бауман, проходит два этапа: на первом ретротопия преодолева-
ет утопические проекты установления рая на земле и сведения
неба на землю, представляя некий реалистический проект, но на
втором этапе, в попытке обрести «утраченное/украденное/бро-
шенное время», ретротопия воскрешает утопию. Таким обра-

115

ROMAN SZUBIN
зом ретротопия является результатом «отрицания отрицания»,
или «двойного отрицания» утопии1. В «побеге к прошлому»

современный человек может найти «реабилитацию общности
племенного типа, возвращение к идее первичного/чистого ‘я’,
свободного от влияния культуры, отход от обязательных требо-
ваний ‘цивилизованного порядка’»2.

Однако это определение выглядит несколько размытым.

С учетом некоторых положений филологической герменевти-
ки Вардана Айрапетяна можно дополнить понятие ретротопии
и выделить ее критерии.

Проявлением ретротопичности может быть:

1) недоверие и усталость от р е в о л ю ц и о н н о п р о г р е с -
с и в н о г о м ы ш л е н и я, для которого «младшее есть главное»3.

Бауман замечает, что эскапизм в прошлое особенно характерен
для динамичных, революционных процессов, интенсифициру-
ется он в эпоху глобализации;

2) доминирование консервативного мышления, для ко-
торого «старшее есть главное», что мы можем наблюдать в ре-
ставрации консервативных националистических политических
проектов в Европе, США и России, в появлении интереса к исто-
рии и памяти, ренессансе предшествующих культур и артефак-
тов, установлении диалога с прошлым и активности прошлого

(«новое — это хорошо забытое старое», «прошлое толкует нас»)

и т.д.;

3) предшествующие два критерия связаны с первым типом
отрицания, утопической же ретротопию делает м и ф о т в о р ч е -
с к о е м ы ш л е н и е, для которого «главное есть старшее». Уже
в этой формуле мы видим ситуацию подмены и замены субъекта
предикатом и попытку последнее сделать первым, конец сделать
началом, по Айрапетяну. Михаил Бахтин назвал такую подмену

«исторической инверсией»4. Свидетельством мифотворчества

1 Z. Bauman, Retrotopia. Jak rządzi nami przeszłość. Пер. K. Lebek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018, с 12.

2 Там же, с. 19.

3 В. Айрапетян, Толкуя слово. Опыт герменевтики порусски, Институт
фило софии, теологии и истории св. Фомы, Москва 2011, с. 220. Ср.: «Для
консервативного мышления старшее есть главное, для революционного
младшее есть главное, а для мифотворческого главное есть старшее (ср.

‘историческую инверсию’)».

4 Подробнее: М. Бахтин, Собрание сочинений, т. 3. Языки славянских культур, Москва 2012, с. 399–402.

116

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

может быть формируемая задним числом ностальгия по СССР,
целый ряд мифологем («Россия поднимается с колен», «нас об-
манули», «распад СССР — геополитическая катастрофа»), война
в Украине и ее псевдоисторические цели.

Для мифотворческого мышления характерны следующие
особенности:

— ретроспектива и анахроничность;

— перенос современных представлений в «начало», восприя-
тие прошлого как будущего;

— прошлое переоценивается, переосмысливается и перепи-
сывается;

— ретроспективное, постфактумное, «заднее», эпиметеево
мышление: реакция на события становится запоздалой и напо-
минает пословицу Русский задним умом крепок (Polak mądry
po szkodzie, With the wisdom of hindsight, l’esprit d’escalier, aprèscoups, Prophète après coup);

— vacitinium ex eventu, пророчества задним числом;

— анахронизмы, свидетельствующие о подмене задания дан-
ностью, реального — должным, представленным как уже быв-
шее;

— архаичная (средневековая) логика мысли, рассматриваю-
щая события sub specie aeternetatis и исключающая причинно
следственные связи;

— отложенные во времени оценки и решения; начинает до-
минировать апелляция к потомкам, которые все поймут и во
всем разберутся.

Ретротопия в России отчетливо принимает форму носталь-
гии по СССР, в ней сходятся, по Бауману, желания «свободы
и безопасности»5. Насколько возврат к прошлому и поиск
в нем спасения был национальной чертой россиян, попытался
осмыслить русский историк Василий Осипович Ключевский.

В дневнике от 6 ноября 1868 года он несколько громоздко опи-
сал «дивное спасительное свойство реакционной экспансив-
ности», когда «душа необъятно расширяется в прошедшее»6,
когда уход в прошлое рассматривается как способ движения
вперед, борьбы с депрессией и даже формой проактивного
мышления:

5 Z. Bauman, Retrotopia…, c. 19.

6 В. Ключевский, Собрание сочинений в 9 томах, т. 9, Мысль, Москва 1990, с. 294.

117

ROMAN SZUBIN

Опять поднимаются песни, когдато звучавшие, оживают биения, когдато
бившие в сердце. Так всякий раз, когда останавливается движение жизни
в будущее, является возможность вновь пережить прожитое, но пережить
в другой, идеальной редакции, ибо здесь хозяйничает уже творческий
дух, а не внешние силы7.

Ключевский упоминает «идеальную редакцию», а следователь-
но, намекает на искажение, перестройку прошлого, возникаю-
щую в ретроспективе. Поэтически и лаконично эту тенденцию
к искажению прошлого сформулировал Александр Пушкин
в стихотворении Если жизнь тебя обманет, выделяя в ней пси-
хологическую составляющую, ср.::

Сердце в будущем живет,

Настоящее уныло.

Все мгновенно, все пройдет,

Что пройдет, то станет мило8.

2. АНАХРОНИЗМ КАК МИФОТВОРЧЕСТВО

«Прошлое возвращается», — так начинается программная ста-
тья Евгения Водолазкина Литература: будущее в прошедшем,
где при всем различии эстетических систем описывается сход-
ство средневекового текста и текста в современном понимании,
в частности в аспекте поэтики постмодернизма: это касается
проблемы «смерти автора», мозаичного способа повествования,
цитатности, центонности, интертекстуальности и т.д.9

Насколько безуспешна эта попытка, блестяще показал в по-
лемической статье Марк Липовецкий, обнаружив в ней двоя-

7 Там же.

8 А. Пушкин, Полное собрание сочинений в 10 томах, т. 2. Издательство

Академии наук СССР, Москва–Ленинград 1950, с. 273.

9 Подробнее: Е. Водолазкин, Литература: будущее в прошедшем // его же, Иди бестрепетно. Между литературой и жизнью, Издательство АСТ, Москва 2020, https://www.litres.ru/book/evgeniyvodolazkin/idtibestrepet nomezhduliteraturoyizhiznu–48788598/ (25.09.2023). Эти же идеи
рассматриваются в ряде других работ: Е. Водолазкин, О средневековой пись
менности и современной литературе, «Текст и традиция» (альманах), вып. 1, Росток, СанктПетербург 2013, с. 37–55, https://culturolog.ru/content/
view/2507/95/ (25.09.2023); Е. Водолазкин, Средневековая поэтика и со
временная литература, «Труды Отделения историкофилологических наук

РАН–2015». Отв. ред. В. А. Тишков; сост. Н. В. Тарасова, Наука, Москва 2016, c. 87–93.

118

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

кую тенденцию. Водолазкин, вопервых, пытается очистить от
деконструкции постмодернизм, лишив его главной функции:

«д е к о н с т р у к ц и и б и н а р н ы х о п п о з и ц и й как той структуры, которая оформляет метанарративы и символически обеспе-
чивает порождаемую ими культурную и социальную репрессию

(стороны оппозиций всегда асимметричны)»10. А вовторых,
стремится оправдать консерватизм, а заодно и подорвать идею
прогресса как результат линейно выстроенной истории:

Очищенный от деконструкции, постмодернизм, в интерпретации Водолаз-
кина, становится проводником авторитарности и прокладывает дорогу для
эпохи новых метанарративов, которую в 2015 году писатель называл «но-
вой серьезностью», а в 2016м определял как «эпоху концентрации»11.

Анализируя стилистические анахронизмы — вкрапления совре-
менной фразеологии в псевдосредневековую речь героев Лавра,

Липовецкий приходит к мнению, что анахронизмы маркируют
дискурс повседневности и упраздняют время и историю; здесь

Липовецкий ссылается на Карла Ранера, цитируемого Водолаз-
киным: «совершенное спасение — это не момент истории, а ее
упразднение»12.

Собственно, это понимает и сам ученыймедиевист, отме-
чая в своих научных работах «равноположенность» пророче-
ства и события в средневековом сознании, нивелирование при-
чинноследственных связей и линейно выстроенной истории.

Приведем несколько цитат, свидетельствующих об анахронич-
ности средневекового мышления: «Читающиеся там толкова-
ния ретроспективны, они не предсказывают будущих событий,
а выбирают из событий состоявшихся»13; «Возможность ретро-
спективного движения от события к пророчеству была прямым
следствием их равноположенности в средневековом сознании»14.

Отсюда можно заключить, что анахроническим в полном

10 М. Липовецкий, Анахронизмы в ‘Лавре’ Евгения Водолазкина, или Насколько
серьезна «новая серьезность» // A. Skotnicka, J. Świeży (ред.), Wybitni pisarze współczesnej literatury rosyjskiej: Jewgienij Wodołazkin, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2019, c. 53.

11 Там же, с. 54.

12 Там же, с. 60.

13 Е. Водолазкин, Всемирная история в литературе Древней Руси (на мате
риале хронографического и палейного повествования XI–XV веков), Санкт

Пушкинский дом, Петербург 2008, с. 51.

14 Там же, с. 102.

119

ROMAN SZUBIN
смысле этого слова было средневековое сознание, допускающее
ситуацию vacitinium ex eventu (пророчество задним числом), да-
тировку события задним числом, запоздалое дописывание мо-
тивационной составляющей события:

«Проходимость» исторического времени в обоих направлениях иллюстри-
рует ту особенность средневекового сознания, которую можно условно
определить как отождествление должного с имевшим место15.

Ретроспективное, постфактумное мышление средневековых лю-
дей, безусловно, носило печать тотального анахронизма. Анах-
роничность была
причиной возникновения «странных речей» ряда древнерусских персона-
жей. Так, злодеи называли себя злодеями, люди иной веры — неверными,
а языческие волхвы обильно цитировали Псалтирь. С точки зрения русско-
го автора, эти персонажи говорили правильные вещи, и он не задавался
вопросом, насколько естественны эти тексты в их устах16.

Анахронизмы в современном мышлении связывают с мифот-
ворчеством. В фундаментальном исследовании филолога Вар-
дана Айрапетяна Толкуя слово: опыт герменевтики порусски,
с опорой на категорию «исторической инверсии» Михаила Бах-
тина, производится своего рода вскрытие мифотворческого,
анахронического, ретро и утопического мышления. По мнению

Айрапетяна, мифотворческое мышление выражается в формуле

«главное есть старшее» и переворачивает естественный истори-
ческий ряд событий в обратный, меняя местами причину и след-
ствие: «мифотворческое мышление, для которого главное есть
старшее, первое по времени, начинает с концаиного и произво-
дит из него всё; это и есть ‘историческая инверсия’»17.

Мифотворческое мышление целиком проявляется в таком
средневековом жанре, как жития святых. Если, скажем, во
внежанровом времени святость и праведность является зада
нием, достигается путем покаяния, расчета с прошлым (грехом)

и духовного подвига, то в агиографической литературе все «на-
чинается с конца»: святой не становится святым, а рождается
святым, святость фиксируется как данность и изначальность, 15 Там же.

16 Е. Водолазкин, Литература: будущее в прошедшем…

17 В. Айрапетян, Толкуя слово…, с. 241–242.

120

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

мотив перерождения и покаяния опускается, поскольку правед-
ник на протяжении всей своей жизни творит чудеса, изгоня
ет бесов и ведет жизнь праведную. Часто это связано с тем, что
жизнеописание святого происходит в ретроспективе, и времен-
ная разница между событиями и описанием жития составляет
нередко несколько столетий.

3. РОМАН ВОДОЛАЗКИНА ОПРАВДАНИЕ ОСТРОВА

О МИФИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ

Предпоследний роман Водолазкина Оправдание острова явля-
ется прекрасной художественной иллюстрацией основных поло-
жений, затронутых в теоретической части. В нем синтезированы
основные жанры средневековой словесности: хроники, жития,
притчи. Вместе с тем представлены и художественно обыграны

(вскрыты и переосмыслены) элементы, присущие средневеково-
му сознанию. В частности, история с чудесным обнаружением,
а затем подменой списка с родословием, написанным постфак-
тум и постфактум обретенным (глава вторая Константин) —
пример разоблачения мифотворческого механизма.

В романе с большим пристрастием прослеживается история
княжеской пары Парфения и Ксении, живущей в духовном, бе-
лом браке, которой даровано долголетие. Они проживают исто-
рию острова — своей страны и своего народа, минуя века, эпохи,
революции, диктатуры, за которыми угадываются отдельные
события из истории России, переживая славу, забвение, изгна-
ния, лишения и, в конце концов, совершая жертвоприношение,
духовный подвиг, — в качестве живого символа благополучия
и единства островитян.

В этом смысле, в романе Оправдание острова совмещены
несколько мотивов, разрабатываемых в других романах: мо-
тив разорванной жизни и свидетельства о временах ( Авиатор),
история средневековья, рассказанная полусовременным язы-
ком ( Лавр).

Между тем появляются новые мотивы и новые сюжетные
ходы. В Оправдании острова автор предпринимает попытку,
полностью противоположную Лавру, а именно: рассмотреть
историю России в метанарративе средневековья — так, как если
бы Средневековье никогда не кончалось, а архаичное мышление

121

ROMAN SZUBIN
сохранялось, — и взглянуть на современные глобальные вызовы
с точки зрения некончающейся, длящейся вечности.

Другой мотив — мотив острова. Он уже появляется прежде:

в Авиаторе это Соловки (остров духовности, он же остров наси-
лия), в Похищении Европы это монастырь, затерянный в лесах.

Тема островного топоса появляется в эссеистике, в статье Дом
и остров (2014) и размышлениях о Дмитрии Лихачеве18. Однако
в романе 2020 года островной названа не только бывшая терри-
тория духовной Родины (например, Византии), но и нынешняя
территория, нынешняя культура и современная история России.

В языковом плане, Водолазкин отстранился от приема сме-
шения языков и иллюстрации архаичной лексики ( Лавр),
но привлек другой прием: «маниакальную пристрастность
к цитированию»19.

«Интереснейшее соположение двух разных ритмов жизни»20,
отмеченное Галиной Юзефович как художественное достоин-
ство романа, являет нам эффект островного времени, в котором действует анахронический принцип — протекание времени
в обратном порядке, от следствия к причине, из конца в начало. Сначала главные герои стали святыми и бессмертными,
а затем совершили мученический подвиг. Родились они князья-
ми и имели высокое предназначение, а затем «очеловечелись»

и стали трогательной парой: «два трогательных старика»21.

В итоге островная точка зрения, она же и архаичная, домини-
рует: как и в средневековой литературе, действие и личность
подчинены описанию и интерпретации, данным изначально.

Ретроспективность подчеркивается и повествовательной струк-
турой: текст о жизни княжеской четы пишут хроникеры, сменя-
ющие один другого, а Парфений и Ксения только правят и ком-
ментируют текст, как оказывается, из временного «далека», где
намечается контрапунктный момент встречи двух историй.

Сквозь островной хронотоп пробивается ход и развитие иной,
континентальной истории, она развивается по другому сцена-

18 Подробнее: Е. Водолазкин, Эпоха Лихачева, «Звезда» 2001, № 11, с. 183–188.

19 Г. Юзефович, «Оправдание острова»: выходит новый роман Евгения

Водолазкина (рецензия), https://meduza.io/feature/2020/11/28/opravdanieostrovavyhoditnovyyromanevgeniyavodolazkina (25.09.2023).

20 Там же.

21 Е. Водолазкин, Оправдание острова, Издательство АСТ, Москва 2020, https://www.litres.ru/book/evgeniy-vodolazkin/opravdanie-ostrova63461153/

(25.09.2023).

122

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

рию, прогрессирует, расширяется, колонизирует территории
и подчиняет время иному ритму. Колониальная история втор-
гается в остров, оккупируя его, заражает остров меркантиль
ностью, находит нефть, вносит в размеренную жизнь потрясе-
ния, вновь делит остров на Юг и Север. Становится понятным,
что изначальный раскол островитян на южан и северян, описан-
ный в хронике, выходит за рамки жанровой условности. Княже-
ская чета, выступающая гарантом единства, с течением времени
становится лишь символическим напоминанием о кратковре-
менном единстве. Разделение, исторически мотивированное,
обнаруживает победу над единством, воссозданном в ретроспек-
ции. В свою очередь континентальная история, в которой угады-
вается развитие европейской цивилизации в Новое и Новейшее
время, представляется как вероломная, агрессивная по отноше-
нию к островной культуре.

Двойной взгляд автора на героев дает о себе знать в финаль-
ной сцене, во время жертвоприношения: автор сгущает краски,
усиливает сакрализацию для островной хронологии и одновре-
менно обнажает анахронические и мифотворческие механизмы,
пародирующие сакральность. Разоблачительный эффект про-
является в словах епископа о том, что исполнение пророчества,
гарантирующее святость, «не следует понимать буквально»22.

Поэтому жертвоприношение — восхождение на гору, к жерлу
проснувшегося вулкана — хоть и объявляется исполнением про-
рочества, но выглядит как пародия на сакральность, обставляет-
ся торжественным протоколом в духе помпезных парадов и за-
вершается «трехдневным трауром» по «бессмертным» при том,
что останки не были найдены.

Итак, в романе Оправдание острова дается попытка восста-
новить ход сакральной (мифической) истории и рассмотреть не-
которые события современной, «континентальной» истории sub
specie aeternitatis. В этом плане художественный опыт Водолаз-
кина поучителен: несмотря на то, что отпадение от островной
истории считается аморальным, тем не менее отпадение проис-
ходит по независящим от острова законам, в ходе естественного
развития. Роман практически дословно показывает, каким об-
разом русская интеллигенция, замкнувшаяся в островном хро-
нотопе, воспринимает реальное историческое развитие либо как

22 Там же.

123

ROMAN SZUBIN
враждебное по отношению к себе, либо как любовное. Правда
последнее проявляется спорадически, из научного любопытства,
и показано на примере французского режиссера ЖанМари Ле-
клера, который решил снять фильм Оправдание острова с уча-
стием самих героев Парфения и Ксении.

4. РОМАН ЧАГИН —

ОПРАВДАНИЕ КОНФОРМИЗМА И МИФОТВОРЧЕСТВА

Роман Чагин написан, если отсчитывать от предыдущего романа, довольно быстро — в течение двух лет. Спешка с публи-
кацией дает о себе знать скомканным и не совсем проработан-
ным финалом. Однако выход романа, намеченный на февраль

2022 года, омрачила война, а наложенные санкции и рухнувший
рубль взвинтили цену на все романы Водолазкина до 1000 ру-
блей за книжку на Litres — так дорого духовность в России еще
не стоила никогда, даже в электронных читалках. Теперь, чтобы
прочитать о том, что и как думает русский ученый и интелли-
гент в период так называемой СВО о жизни, мире, человеке, —
необходимо заплатить рекордные тысячу деревянных.

Галина Юзефович, чуткий, тонкий и глубокий рецензент —
еще перед отъездом из России, но и перед поступлением книги
в продажу — отозвалась о книге предельно корректно, но честно,
не найдя в ней чаемой глубины, не найдя развития и заверше-
ния начатых мотивов: «Раз за разом пытаясь зацепить в романе
чтото обобщающее, концептуальное, возвышающееся над обы-
денным, хватаешь только воздух»23. В рамках проекта Литера
турные среды 1 февраля 2022 года состоялась встреча Евгения

Водолазкина с читателями (модератором выступила Галина

Юзефович), где писатель говорил о новой книге, еще не посту-
пившей в продажу. В частности, по поводу магистральной темы
памяти писатель заявил: «Я писал о времени, писал об истории,
пришлось писать и о памяти. И, конечно же, о мифе. Мой роман
скорее о памяти как мифе » 24. Это важное признание, но не является ли оно оговоркой, если учесть, что фраза «память как миф»

23 Г. Юзефович, «Оправдание острова»…

24 А. Носова (сост.). Водолазкин: «Опыт человека и память — это на
самом деле то, что растворено в его мифе», https://mnogobukv.hse.ru/
news/813090356.html (25.09.2023).

124

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

то же самое, что и «правда как ложь»? Водолазкин с какойто
маниакальностью начинает твердить о мифе, стараясь придать
ему многогранность и найти мифу оправдание.

Эти выдержки из записи встречи писателя с читателями

(вряд ли читавшими роман) ценны той мерой непонимания
проблемы памяти, которую продемонстрировал писатель не
совсем понимающей публике, рассуждая о памяти и ее же ча-
стично опровергая. Этот же аспект заострила Галина Юзефович
в своей рецензии:

Уникальная способность Исидора Чагина сохранять в памяти все (не слу-
чайно в какойто момент значимым акцентом в тексте всплывает знамени-
тый девиз в гербе Фонтанного дома — «Deus conservat omnia», «Бог хранит
все») ни в какой момент не становится его определяющей чертой, остава-
ясь, по сути, лишь декоративной виньеткой — тем единственным, что мож-
но сказать необычного о довольно заурядном, в общемто, персонаже25.

Такой автодеконструктивизм связан, возможно, с тем, что в ос-
нове сюжета лежит история, в сущности, о нелицеприятном
человеке, архивисте Исидоре Пантелеевиче Чагине. Он хоть
и обладает незаурядными мнемоническими способностями, фе-
номенальной памятью, но ради получения ленинградской про-
писки пошел на сотрудничество с КГБ и стал осведомителем,
сексотом (секретным сотрудником). Рассказанная различными
нарраторами (или «голосами») и восстановленная задним чис-
лом, история о «живом человеке» (по рекомендации издатель-
ства Медуза) становится стилистически многоголосым, поли-
фоническим повествованием, однако что касается центральной
темы памяти—забвения—мифа—свидетельства—стукачества, то
она проходит сквозь унылое одноголосие автора, концептуально
убывая.

Сама структура романа выдает ее ретроспективный характер.

Целая серия нарраторов, вплоть до самых причудливых, стра-
дающих логореей и стремящихся к словоцентричности (Нико-
лай Иванович и Эдвард Григ/Эдуард Григорьевич из второй
и третьей частей), пытается реконструировать жизнь челове-
ка, восстановленную после его смерти. Важную роль при этом
играют приемы средневековой литературы: таинственным об-
разом исчезнувший дневник, чудесным образом обретенная по-

25 Г. Юзефович, «Оправдание острова»...

125

ROMAN SZUBIN
эма Чагина Одиссея, написанная гекзаметром; необоснованное
появление двух рассказчиков (вторая и третья часть романа),
стремящихся заговорить действительность и напоминающих
о приеме «deus ex machina» (они рассказывают — но кому? ав-
тору? — то, чего никто иной не знал). Одним словом, автор даже
и не пытается спрятать следы анахронизмов и ретроспективно
возникающих рассказчиков.

И как следствие этой ретроспективности, из романа убывает
главное: состав преступления, пусть и морального, но всетаки
духовного грехопадения. Роман своей структурой пытается сгла-
дить это важное событие из биографии героя, и таким образом
оправдать его. Об этом говорит Галина Юзефович: отсутствие
покаяния, раскаяния и искупления. Герой не кается по поводу
своей ошибки, и его возлюбленная, Вера, оставившая Исидо-
раИуду, вновь к нему возвращается. Бельский, жертва доноса,
после возвращения из лагерей, прощает Чагина, изобразив об-
ратную версию поцелуя Иуды: соприкоснувшись с Чагиным го-
ловой. Вместо Чагина, сексота поневоле, появляется другой пре-
датель, самозабвенный стукач Альберт.

Все это делает саму нарраталогическую конструкцию анах-
ронической. Собственно, анахронизм, о котором мы говорим,
вписан в структуру романа вполне осознанно. Последняя глава
романа называется Лета и Эвноя и прямо намекает на ретро
спективное искажение ( hindsight bias), на искаженную после-довательность событий в мифотворческом сознании. „[…] Лета
и Эвноя. Первая смывает память о грехах, вторая оставляет че-
ловеку воспоминания о добрых делах”26. Из мифических рек,
упоминаемых в Божественной комедии, именно реки Лета
и Эвноя вспоминаются Павлу (одному из нарраторов), и это не-
случайно. Река Эвноя (с греч. εὔνοιᾰ ‘ добрая память, благие вос
поминания’) призвана снять «пелену» с памяти, которая «ум за-
волокла», разогнать «мыслей мглу» и сделать «угаснувшую силу
вновь живою»27. Эвноя трансформирует и перестраивает память
в сторону «милых» воспоминаний, «идеальной редакции» про-
шлого согласно правилу ретроспекции, о котором высказыва-

26 Е. Водолазкин, Чагин, Издательство АСТ, Москва 2022, https://www.litres.

ru/book/evgeniy-vodolazkin/chagin68322223/ (25.09.2023).

27 La Divina Commedia di Dante Alighieri (сайт), Божественная комедия Данте

Алигьери, пер. Михаила Лозинского, http://dantetlt.ru/commedia/pur33.

html#105 (25.09.2023).

126

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

лись и Ключевский, и Пушкин: «Что пройдет, то будет мило».

Можно предположить, что Эвноя символизирует ретроспектив-
ную избирательность памяти, ее искажение, и соответственно
окончательную трансформацию предательства главного героя
в воспоминание, призванное оправдать горькую ошибку моло-
дости. Таким образом, намечается важная тенденция к забве-
нию (Лета) и (само)оправданию (Эвноя).

И как следствие, вместо темы памяти, которая «сохраняет
все», происходит перестройка прошлого, искажение памяти.

В итоге мы имеем некоторую картину, в которой ностальгиче-
ские мотивы перемешиваются с оправданием конформизма.

О т с у т с т в и е р а с к а я н и я, п о к а я н и я и и с к у п л е н и я
очевидный и значимый минусприем этого произведения. Он
намекает на то, что, в сущности, герой — безответственный
в прямом смысле этого слова персонаж, полностью полагаю-
щийся на время и вечность: время искупит его «грехопадение»,
а в вечности уже не имеет смысла вопрос, когда произошло па
дение героя, до или после?

Но насколько это важно в аспекте нашего анализа?

Вновь вернемся к средневековому сознанию. Известный спе-
циалист по средневековой литературе Виктор Живов считает,
что в православной агиографической и в целом древнерусской
литературе тема покаяния не была разработана и воспринима-
лась в разное время поразному. Зачастую в житиях покаяние, по-
нимаемое как перелом в жизни, перемена мыслей, приводящая
грешника к феномену духовного перерождения, или рождения
свыше, вообще отсутствовало28. Покаяние, а точнее его отсут-
ствие, признается по умолчанию в ретроспективном мышлении.

Такой подход, по умолчанию, переосмысливает покаяние как
возвращение к изначальности. В статье о знаменитом и нашу-
мевшем в свое время эссе Александра Солженицына Раскаяние
и самоограничение как атрибут (1973) Водолазкин фиксирует
ретроспективное и анахроническое понимание акта покаяния:

Один из путей преодоления времени — покаяние. Покаяние не изменяет
хода событий, но в то же время как бы переписывает его задним числом.

При этом понятно, что с точки зрения вечности задних чисел не бывает.

28 В. Живов, Русский грех и русское спасение (стенограмма лекции 13.08.2009), https://polit.ru/articles/publichnyelektsii/russkiygrekhirusskoespasenie20090813/ (25.09.2023).

127

ROMAN SZUBIN

Н а с т о я щ е е п о к а я н и е — э т о в о з в р а щ е н и е к с о с т о я н и ю д о
г р е х а , с в о е г о р о д а п р е о д о л е н и е в р е м е н и29.

Это высказывание полемически направлено против понимания
раскаяния Солженицыным — как исправления путем поступка
и ответственности: «Да, всякое покаяние подразумевает исправ-
ление, но у Солженицына ударение ставится на обязательности
исправления»30. Напомним, ключевое понятие самоограниче
ние предполагает политический и территориальный отказ от
имперских амбиций и завоеваний31.

Наоборот, необязательность исправления через поступок
у Водолазкина становится признанием приоритета анахронич-
ности перед справедливостью, перед поступательным ходом ве-
щей. Фраза о «переписывании задним числом» приводит к реа-
билитации самого анахронического мышления: «с точки зрения
вечности задних чисел не бывает». А если учесть, что вечность
и есть результат анахронического мышления и упразднения
истории, то становится ясным, что такая категория нравствен-
ности как ответственность снимается и заменяется самооправ-
данием при помощи ссылки на время, вечность, других, Бога.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Особенностью анахронического и ретроспективного мышления
является то, что как таковое ретроспективное искажение уходит
в плоскость, которая воспринимается по умолчанию, или трак-
туется как минусприем (его нет формально, но оно предполага-
ются всем строем произведения).

Термин «по умолчанию» в английском определяется как by
default. В свою очередь, дефолт обозначает падение, ошибку, вину. Посредством этого многозначного слова развивает свою
концепцию поздно понимаемой ошибки, заложенной в возник-

29 Е. Водолазкин, Пророк и его отечество, w: tegoż, Иди бестрепетно.

Между литературой и жизнью, Издательство АСТ, Москва 2020, https://
www.litres.ru/book/evgeniyvodolazkin/idtibestrepetnomezhduliteraturoyizhiznu48788598/ (25.09.2023).

30 Там же.

31 Подробнее: А. Солженицын, Раскаяние и самоограничение как категории
национальной жизни // А. Солженицын (сост. и ред.), Изпод глыб. Сборник
статей, YMCA-Press, Paris 1974, с. 115–150.

128

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

новение или начало, Бернард Стиглер в эссе Ошибка Эпиметея

( La technique et le temps. Tome 1: La faute d’Epiméthée)32.

О зримом, вопиющем отсутствии раскаяния как морального
поступка мы уже говорили. Другой пример минусприема: мол-
чание. О молчании, как бы это ни было тавтологично, умалчива-
ется; молчание в романе отменяется по умолчанию. Все в романе
подчинено слову, словоцентричности. Героймнемонист не толь-
ко помнит всё, но и артикулирует, вербализирует это всё, вплоть
до самого сокровенного. Наращивание же слов напрямую связа-
но с наращиванием предметного ряда. В модусе воспоминания
наращивание деталей и подробностей, прежде не замечаемых,
приводит к эффекту прощения, описанного в поэме Чагина:

Вдруг замечаешь, что нет в описании неких событий —

Слов ли, улыбок, гримас, торопливых шагов, опозданий,

Стука глухого в висках, желваков и вспотевших ладоней.

Помадой, размазанной в спешке, края догорают заката.

Холодом тянет с реки. Деталей таких бесконечность

Взглядом посмертным окинешь — и с л ё з ы , г л я д и ш ь , в ы с ы х а ю т33.

Таким образом, прошлое мифологизируется и искажается, пре-
вращаясь в близкое, милое или доброе явление, а ответствен-
ность за проступок снимается: «и слезы, глядишь, высыхают».

В пределах основной проблематики романа память—заб
вение именно мифотворческая производная, о которой автор
вдруг заговорил накануне выхода книги в тираж, является оче-
видным приемом, ушедшим в минус.

Роман имеет выход на современность, но Павел и Ника, со-
временные толкователи жизни Чагина и Веры, такие же залож-
ники мифа, заложники Леты и Эвнои, мифов СанктПетербурга
и мифов самого автора, и в целом — русского самосознания,
в которых они живут, а Ника к тому же, как и прежде Чагин, кровно заинтересована в получении прописки в Городе, поэтому
ее появление и исчезновение в пространстве романа выглядит
откровенно двусмысленным.

Обратной стороной мифа, безусловно, является реальность,
и как раз она также оказывается сведенной к минусприему. По-
чему о реальности автор говорить не пожелал? Эта реальность

32 B. Stiegler, Technics and Time, 1: The Fault of Epimetheus, пер. R. Beardsworth, G. Collins, Stanford University Press, Stanford 1998.

33 Е. Водолазкин, Чагин…

129

ROMAN SZUBIN
в феврале 2022го, когда вышла книга, треснула, разбилась, раз-
разилась войной, которую миф не предполагал, как и не предпо-
лагал реальности.

В этом смысле миф как главная подспудная тема не высту-
пает портретом, слепком действительности, не является при-
змой, сквозь которую можно увидеть и истолковать метафоры
и образы действительности. Миф, вслед за Айрапетяном, можно
уподобить автопортрету, тому, что автор мнит о себе, недопони-
мая без отражения в зеркале других34. Через миф автор пытает-
ся оправдать и себя, и свое нежелание разбираться в проблеме,
приведшей к войне между народами, частью которых Евгений

Водолазкин является сам.

REFERENCES

Ayrapetyan, Vardan. Tolkuya slovo. Opyt germenevtiki porusski. Moskva: Institut filosofii, teologii i istorii sv. Fomy, 2011 [Айрапетян, Вардан. Толкуя слово.

Опыт герменевтики порусски. Москва: Институт философии, теологии
и ис тории св. Фомы, 2011].

Bakhtin, Mikhail. Sobraniye sochineniy. T. 3. Moskva: Yazyki slavyanskikh kul’tur, 2012 [Бахтин, Михаил. Собрание сочинений. T. 3. Москва: Языки славянских
культур, 2012].

Bauman, Zygmunt. Retrotopia. Jak rządzi nami przeszłość. Transl. Lebek, Karolina.

Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2018.

Klyuchevskiy, Vasiliy. Sobraniye sochineniy v 9 tomakh. T. 9. Moskva: Mysl’, 1990.

[Ключевский, Василий. Собрание сочинений в 9 томах. Т. 9. Москва: Мысль, 1990].

La Divina Commedia di Dante Alighieri (web) [ Божественная комедия Данте

Алигьери] <http://dantetlt.ru/commedia/pur33.html#105>.

Lipovetskiy, Mark. “Anakhronizmy v ‘Lavre’ Yevgeniya Vodolazkina, ili Naskol’ko ser’yezna ‘novaya ser’yeznost’ . ” Wybitni pisarze wspołczesnej literatury rosyjskiej: Jewgienij Wodołazkin [Липовецкий, Марк. “Анахронизмы в ‘Лавре’

Евгения Водолазкина, или Насколько серьезна ‘новая серьезность’”]. Skotnicka, Anna, and Janusz Świeży (ed.).Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019: 49–66.

Vodolazkin: “Opyt cheloveka i pamyat” — eto na samom dele to, chto rastvoreno v yego mife.” Nosova, Anastasiya (ed.) [ Водолазкин: “Опыт человека

34 Ср. во фрагменте д58: Зеркало понимающего: «Как зеркало показывает
невидимое — возвращает мне мою другость, так моя мысль возвращается
ко мне в дружеском ответе понимающего словом, в котором я узнаю смысл

(«…в этом толковании единый мой сон себя узнаёт» — Иосиф и его братья).

Но понимающий всегда недопонимает, а непонимание автопортретно.

Поэтому наш язык не только зерцало мира, он и невольный образ нас
самих». В. Айрапетян, Толкуя слово…, с. 132.

130

РЕТРОТОПИЯ КАК ФОРМА ПОБЕГА…

и память — это на самом деле то, что растворено в его мифе” . Носова, Анастасия (ed.)] <https://mnogobukv.hse.ru/news/813090356.html>.

Pushkin, Aleksandr. Polnoye sobraniye sochineniy v 10 tomakh. T. 2, Moskva–Leningrad: Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR, 1950 [Пушкин, Александр. Полное
собрание сочинений в 10 томах. Т. 2. Москва–Ленинград: Издательство

Академии наук СССР, 1950].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Raskayaniye i samoogranicheniye kak kategorii natsional’noy zhizni.” Izpod glyb. Sbornik statey. Solzhenitsyn, Aleksandr (ed.). Paris: YMCAPress, 1974: 115–150. [Солженицын, Александр. “Раскаяние и само
ограничение как категории национальной жизни.” Изпод глыб. Сборник
статей. Солженицын, Александр (сост. и ред.). Paris: YMCA-Press, 1974: 115–

150].

Stiegler, Bernard. Technics and Time, 1: The Fault of Epimetheus. Transl. Beardsworth, Richard, and Collins, George. Stanford: Stanford University Press, 1998.

Vodolazkin, Yevgeniy. “Epokha Likhacheva.” Zvezda, 2001, no. 11: 183–188

[Водолазкин, Евгений. “Эпоха Лихачева.” Звезда, 2001, no. 11: 183–188].

Vodolazkin, Yevgeniy. “O srednevekovoy pis’mennosti i sovremennoy literature.”

Tekst i traditsiya [al’manakh]. SanktPeterburg: Rostok, 2013, no 1: 37–55.

[Водолазкин, Евгений. “О средневековой письменности и современной
литературе.” Текст и традиция [альманах]. СанктПетербург: Росток, 2013, no. 1: 37–55] <https://culturolog.ru/content/view/2507/95/>.

Vodolazkin, Yevgeniy. Chagin. Moskva: Izdatel’stvo AST, 2022 [Водолазкин, Евгений. Чагин. Москва: Издательство АСТ, 2022] <https://www.litres.ru/
book/evgeniy-vodolazkin/chagin68322223/>.

Vodolazkin, Yevgeniy. Dom i ostrov, ili Instrument yazyka. Moskva: Izdatel’stvo AST, 2014 [Водолазкин, Евгений. Дом и остров, или Инструмент языка.

Москва: Издательство АСТ, 2014] <https://www.litres.ru/book/evgeniy-vodolazkin/dom-i-ostrov-ili-instrument-yazyka6885764/>.

Vodolazkin, Yevgeniy. Idi bestrepetno. Mezhdu literaturoy i zhizn’yu. Moskva: Izdatel’stvo AST, 2020 [Водолазкин, Евгений. Иди бестрепетно. Между
литературой и жизнью. Москва: Издательство АСТ, 2020.] <https://
www.litres.ru/book/evgeniyvodolazkin/idtibestrepetnomezhduliteraturoyizhiznu48788598/>.

Vodolazkin, Yevgeniy. Opravdaniye ostrova. Moskva: Izdatel’stvo AST, 2020

[Водолазкин, Евгений. Оправдание острова. Москва: Издательство АСТ, 2020] <https://www.litres.ru/book/evgeniyvodolazkin/opravdanieostrova63461153/>.

Vodolazkin, Yevgeniy. “Srednevekovaya poetika i sovremennaya literatura.” Trudy Otdeleniya istorikofilologicheskikh nauk RAN2015. Tishkov, Valeryi (ed.). Moskva: Nauka, 2016: 87–93. [Водолазкин, Евгений. “Средневековая поэтика
и современная литература.” Труды От де ления историкофилологических
наук РАН2015. Тишков, Валерий. Москва: Наука, 2016: 87–93].

Vodolazkin, Yevgeniy. Vsemirnaya istoriya v literature Drevney Rusi (na materiale khronograficheskogo i paleynogo povestvovaniya XI–XV vekov). Sankt-

-Peterburg: Pushkinskiy dom, 2008 [Водолазкин, Евгений. Всемирная
история в литературе Древней Руси (на материале хронографического
и палейного повествования XI–XV веков). СанктПетербург: Пушкинский
дом, 2008].

131

ROMAN SZUBIN

Yuzefovich, Galina. “‘Chagin’ — roman Yevgeniya Vodolazkina o cheloveke s absolyutnoy pamyat’yu, kotorogo verbuyet KGB (retsenziya)” [Юзефович, Галина.

“‘ Чагин» — роман Евгения Водолазкина о человеке с абсолютной памятью, которого вербует КГБ (рецензия)] <https://meduza.io/feature/2022/11/05/
chaginromanevgeniyavodolazkinaochelovekesabsolyutnoypamyatyukotorogoverbuetkgb>.

Yuzefovich, Galina. “‘Opravdaniye ostrova’: vykhodit novyy roman Yevgeniya Vodolazkina (retsenziya).” [Юзефович, Галина. “‘Оправдание острова’: выходит
новый роман Евгения Водолазкина (рецензия)”] <https://meduza.io/feature/2020/11/28/opravdanieostrovavyhoditnovyyromanevgeniyavodolazkina>.

Zhivov, Viktor. Russkiy grekh i russkoye spaseniye (stenogramma lektsii 13.08.2009) [Живов, Виктор. Русский грех и русское спасение (стенограмма
лек ции 13.08.2009)] <https://polit.ru/articles/publichnyelektsii/russkiygrekhirusskoespasenie20090813/>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.16044

LENKA ODEHNALOVÁ

ORCID: http://orcid.org/0000-0003-3134-1943

University of Hradec Králové, Czech Republic

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION

LITERARY OUTPUT OF EUGENE VODOLAZKIN

The paper focusess on two works of the contemporary Russian writer Eugene Vodolazkin (born 1964) that met with the highest response in the Czech milieu, i.e. Laurus (2012) and The Aviator (2015) . Using the methods of genre analysis and comparison, the essay examines their specific genre features and a borderline made up of mediaeval historical facts, traits of a chronicle, biographical novel, hagiography and legend in the case of Laurus and, in the case of The Aviator, the genre of a diary achieved by placing the main character’s recollections into the diary records and by facts connected with Saint Petersburg.

Keywords: Eugene Vodolazkin, novels, Laurus, The Aviator, literary genre, genre borderline, method of comparison Eugene Vodolazkin (born 1964) is not unknown to the Czech readers. In November 2015, he even visited the Czech Republic together
with his colleague Vladimir Sharov to participate in an international
scientific conference on translations of Russian literature in Prague and Brno. Both authors presented and read excerpts from their works
at the Faculty of Arts, Charles University.1 Being greatly interested in the history and Russian literature, Eugene Vodolazkin studied at the

Faculty of Arts of Taras Shevchenko National University of Kiev and
then completed a postgraduate study programme on Old Russian lit-
erature at the Old Russian Literature Department of the Academy of

Sciences of the USSR (the socalled Pushkin House), which was man-
aged by a leading expert on Old Russian literature Dmitry Sergeyevich

Likhachev (1906–1999). Eugene Vodolazkin’s first novel was a pecu-
liar type of historical prose Solovyov and Larionov (2009), followed by Laurus (2012), The Aviator (2015), Brisbane (2009) and other works.

1 The author of this paper participated in organising the Brno conference and meeting with the writers.

133

LENKA ODEHNALOVÁ

The paper concentrates on two works by Eugene Vodolazkin,

Laurus (2012) and The Aviator (2015), which have been translated into Czech and met with a good reception among the Czech readers.2

Regarding the literary genre, both novels oscillate on a borderline between belleslettres and fiction. The paper defines the specific genre features and genre borderline in the novels using a method of genre
analysis and comparison.

The contemporary Russian prose and its reception in the Czech
milieu was examined by the Brno researcher Josef Šaur who com-
mented in several papers3 on certain onesidedness, namely the fact
that translators into the Czech language prefer works thematizing the

20thcentury history or contemporary Russia that are filled with crit-
ical contents towards the Russian society. By contrast, works of high
artistic quality but without a clear overlap to the societal events enjoy only a marginal interest among the readers.4 For example, the publication of Peter Silaev’s novel Exodus is reflected in a large review in the A2 periodical, while, according to Josef Šaur, Eugene Vodolazkin’s Laurus failed to attract the deserved attention.5

Yet, Laurus and The Aviator definitely attracted attention of the Czech professional public. In this context we can mention another

Brno researcher Ivo Pospíšil, professor of the Slavonic Studies who
has dedicated several papers to novels by Eugene Vodolazkin. Ivo Po-
spíšil has pointed out the interconnection of science and belleslet-
tres, which is a characteristic feature of the Russian literature, on the example of two artistic figures Eugene Lyatsky and Eugene Vodolaz-2 Both Czech translations of the examined novels were carried out three years after their publication in the Russian Federation. Laurus was translated into Czech by Anna Rosová in 2015. The readers could read The Aviator in 2018 in the translation by Zdeňka Vychodilová. Cf. J. Vodolazkin, Laurus, 1st ed., Dobrovský s.r.o., Prague 2016, 353 p.; J. Vodolazkin, Letec, Omega, Prague 2018, 416 p.

3 Cf. J. Šaur, Hlavní tendence v aktuální české recepci ruské literatury, in: I. Pospíšil (ed.), Střední Evropa včera a dnes: proměny koncepcí II (jazyk — literatura —
kultura — politika — filozofie), Jan Sojnek–Galium, Brno 2018, p. 197–204; J. Šaur, Paradoxy české recepce současné ruské literatury (Gluchovskij, Rubina, Vodolazkin, Silajev, in: I. Pospíšil, L. Paučová, M. Zelenka (eds.), Kontexty literární vědy VIII, Tribun EU, Brno 2018, p. 171–182; Й. Шаур, Актуальные
процессы в чешской рецепции русской литературы (2012–2016), https://
www.researchgate.net/publication/323377493_AKTUALNYE_ PROCESSY_V_

CESSKOJ_RECEPCII_ RUSSKOJ_LITERATURY_2012–2016 (3.7.2023).

4 J. Šaur, Hlavní tendence v aktuální české recepci ruské literatury…, p. 202–203.

5 J. Šaur, Paradoxy české recepce současné ruské literatury…, p. 178–179.

134

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION…

kin and their novels Tundra and Laurus 6. He discussed the genre features of Laurus and The Aviator in a paper from 2020.7 In another essay, he dealt with poetological traits and the value of Laurus.8

The novel Laurus cannot be categorically classified as a particular genre type because it includes poetological traits of several novelistic types mingling in the work. Regarding the genre type, this novel
is therefore interpreted as a nonhistorical novel (Pospíšil, Žember-
ová),9 contemporary mythological novel (Stankeviča)10 or alternative
historical sciencefiction (Chernychova).11 At the same time, traces of a legend and contemporary desert island adventure are often emphasised. The novel has mingling poetological traits of belleslettres and nonfiction, which create a distinctive borderline that we will discuss later.

Eugene Vodolazkin reflected on Laurus as follows: “There is very little fiction in it. As a matter of fact, the text corresponds to the Old Russian historical facts. I lived there for thirty years.”12 The author himself therefore emphasised the factual features over fiction, thus
affecting the classification as nonfiction literature. He explained his attitude to the novel by the poetics of mediaeval literature, which is characterized by absence of literary genres based on fiction: “Moreo-ver, in the Middle Ages, there was a special form of poetics that I used in my work on Laurus. As a matter of fact, it is no literary poetics because in the Middle Ages, it did not exist in a form in which we under-6 Cf. И. Поспишил, Феномен связи литературоведения и литературного
твор чества: Евгений Ляцкий и Евгений Водолазкин на контекстуальном
фоне, in: Универсалии русский литературы 6. Сборник статей, Научная
книга, Воронеж 2015, p. 227–244.

7 Cf. И. Поспишил, Тема память кейс стади на материале современной
литературы, “Philologia Rossica” 2020, no. 3, p. 72–89.

8 Cf. И. Поспишил, Аксиологический феномен в ‘неисторическом романе’

Евгения Водолазкина ‘Лавр’, in: J. Dohnal (ed.), Revitalizace hodnot: umění a literatura II, Tribun, Brno 2015, p. 591–601.

9 Cf. И. Поспишил, Аксиологический феномен в ‘неисторическом романе’…, p. 591–601); V. Žemberová, Žáner ne historický román, ‘Opera Slavica’ 2020, no. 3, p. 31–41.

10 Cf. A. Stankeviča, Vodolazkin’s novel „Laurus“: Genre experiment, https://sgemsocial.org/index.php/elibraryresearchareas?view=publication&task=show& id=3242 (8.7.2023)

11 Cf. Т. Л. Чернышова, Понятие альтернативы в современной русской прозе

(на примере романов Евгения Водолазкина “Авиатор”, “Лавр”, Гузели

Яхиной “Зулейка открывает глаза»), “Вестник самарского университета.

История, педагогика, филология” 2018.

12 V. Golovanov, V Rusku bude vždy vše tvrdší, “Literární noviny” 2015, no. 10, p. 28.

135

LENKA ODEHNALOVÁ
stand it today. There was literature but no belleslettres. Belleslettres has an element of fiction, but there was no fiction in the Middle Ages. In the view of a mediaeval person, fiction was a lie”13 We need
to point out that the author is still professionally concerned with research into mediaeval literature.

As mentioned above, the novel Laurus cannot be classified as a particular genre type because it is penetrated by poetological traits of several novelistic types — biographical novel, novelistic chronicle, the socalled nonhistorical novel or contemporary mythological
novel. The borderline between nonfiction and fiction in the novel lies in mediaeval facts, chroniclelike structure and a biographical basis.

Nonfiction is represented by mediaeval historical facts, which can be observed from the first to the last page. A closer contact with the history is mediated through the already archaizing composition
of the novel, consisting of a prologue and four parts14 where the life journey of the mediaeval healer Arseny develops. The readers are
drawn into the mediaeval atmosphere by a detailed description of
the scene where villages and towns such as Belozersk, Pskov, Polock
or Novgorod, work and everydayness of their inhabitants, but also
illnesses (plague, warts, coughs or tumours) that people had to face
are mentioned. The mediaeval atmosphere is also reflected in the
linguistic features where the ecclesiastical Slavonic language is used.

The traits of a biographical novel, or novelistic biography, which
mingle with the traits of hagiography and legend, can be observed in
the main character’s four names (Arseny, Ustin, Laurus, Amvrosy)

and two nicknames (Rukinec, Vratch) over the various periods of his
life. The novel follows Arseny’s life from his birth to death. He acts as a healer and miraculously saves seriously ill people (the wife and
daughter of Prince Mikhail, Sister Agafia, mother of a boy called Silves-tr), but he is still perceived as feebleminded. After his death, his body shows no traces of decay or changes of its appearance although it lay
under the open sky for a long time. Then Arseny’s body disappears.15

The connection with a novelistic chronicle can also be observed in
a chroniclelike structure of the novel, i.e. the capturing of Arseny’s life until his death, the spatial pulsation and the concept of a doorstep, which also appears in Vodolazkin’s work. The chroniclelike

13 V. Golovanov, V Rusku bude vždy vše tvrdší…, p. 28.

14 Prolegomena, 1 The Book of Knowledge, 2 The Book of Submission, 3 The Book of Journeying, 4 The Book of Peace.

15 Cf. E. Водолазкин, Лавр, Издательство АСТ, Москва 2013, http://loveread.me/
view_global.php?id=34991 (10.7.2023)

136

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION…

spatial pulsation was defined by Ivo Pospíšil as a transformation of
a spatial amplitude, which is characterized by expansion and con-
traction. In the novel Laurus, the chroniclelike spatial pulsation can be observed in an expansion of the space when, after Ustin’s death, Arseny leaves his home at the churchyard wall near the village of Rukina Slobodka. He travels through villages (Koscheyevo,

Pavlovo, Gory, Sortino, Kuligy, Dobrilov, Zagorje, Ivachevo, Kras-
noye, Voznesenske) where he heals the villagers. With this help, the wife of Prince of Belozersk and the wife of the Pskov mayor are
cured. The healer Arseny’s journey continues through Vienna and

Venice to the Holy Sepulchre in Jerusalem. The contraction of the
space occurs at the end of the novel when Arseny returns to Russia,
near the village of Rukina Slobodka.

According to Ivo Pospíšil16, the term doorstep is an important poe-
tological feature of a novelistic chronicle that also appears in Laurus several times. In the Book of Knowledge, the word doorstep is used only once, when the elderly Nikandr is carrying dead Ustina and her
child from Arseny’s home and stepping over the doorstep. In the giv-
en context, the doorstep can be interpreted as a boundary between
the safety of home and the world and its crossing leads to the loss
of security.17 In the Book of Submission, the doorstep can again be perceived as a boundary between home and the world. Let us recall
a scene from Arseny’s journey when he decides to leave Ivan’s house.

Arseny steps down to the doorstep with a feeling of no way back.18

We can observe the doorstep in the sense of home security further on
when Arseny is taking a pilgrim to his home and the pilgrim recogniz-
es his house and doorstep.19 The doorstep in the sense of a boundary

16 Cf. I. Pospíšil, Ruská románová kronika. Příspěvek k historii a teorii žánru, Univerzita J. E. Purkyně, Brno 1983; I. Pospíšil, Labyrint kroniky. Pokus o teoretické vymezení žánru, Blok, Brno, 1986.

17 “Старец сделал знак монаху, чтобы обождал снаружи. Он взял Арсения под
руку, и Арсений разом обмяк. Когда они поднимались на крыльцо, нога
старца несколько раз поехала по ступеньке. Стоящие увидели это и запла
кали.” E. Водолазкин, Лавр... http://loveread.me/view_global.php?id=34991

(14.7.2023)

18 “Арсения обдало холодом. Он все еще держался за дверное крыльцо. Возникло
желание потянуть за него и вернуться в теплую избу. Но спустившись
с крыльца, он понял, что уже не вернется. Сгущались ранние сумерки. Арсений
шел, испытывая холод и страх. Он и сам не понимал, зачем вышел из тепла.”

E. Водолазкин, Лавр… http://loveread.me/view_global.php?id=34991 (15.7.2023) 19 “Опознав в одном из наметенных сугробов свою избу, незнакомец реши
тельно направился к крыльцу. Так же решительно на него поднялся

137

LENKA ODEHNALOVÁ
is mentioned once again when the past and present mingle in the Book of Journeying.20

Contrarily, connection with the Russian classical literature is demonstrated by the picture of kissing the earth, which refers to the
work of Fedor Dostoevsky. In Dostoevsky, the kissing of the earth,
which then develops into a motif, appears in Crime and Punishment
and Brothers Karamazov.21 In Crime and Punishment, this act symbolizes Raskolnikov’s first step to a catharsis. Raskolnikov kisses the earth in order to gain strength and then, on the advice of Sonya, con-fesses to the murder of Alyona Ivanovna and her sister Yelizaveta. In

Brothers Karamazov, the youngest brother Alyosha finds strength in a contact with the earth. In Dostoevsky’s novels, this return to the earth (in Russian почва), tradition and moral values was demonstrated in the spirit of the socalled pochvennychestvo, a line in Slav-ophilia professed by the writer.

Dostoevsky’s image of the unity of man and land through which

Alyosha gains his strength shifts in Vodolazkin’s work where we can
observe finding new life security in Laurus’ search for a dwelling:

Он шел без внутренних сомнений, шел бодрым шагом человека, знающего
путь. К концу дня Лавр достиг желанного места. Оно показалось в точности
таким, каким он его видел во сне. Прочитав благодарственную молитву, Лавр поцеловал обретенную землю и сказал:

Сей покой мой в век века, зде вселюся.

Сказал:

Приими мя, пустыня, яко мати чадо свое.“22

The connection to Russian classical literature can also be observed in the symbolism of three, which we can see in Laurus in the case of Arseny (e.g. the third child) or the passage of time (e.g. three days, three nights, three years).23 The frequency of the number three can there-и захлопнул за собой дверь.” E. Водолазкин, Лавр... http://loveread.me/view_
global.php?id=34991 (15.7.2023)

20 “Это был старый купеческий дом красного кирпича. Окна его по вечерам
светились желтоватым электрическим светом. Когда Строев первый раз
вернулся с раскопок, он остановился у крыльца, чтобы полюбоваться их
сиянием.” E. Водолазкин, Лавр. . http://loveread.me/view_global.php?id=34991

(14.7.2023)

21 Cf. A. Lazari, Symbol ziemi w twórczości Fiodora Dostojewskiego, “Slavica Wratislaviensia” 1986, p. 7–12.

22 E. Водолазкин, Лавр…

23 Arseny fails to save a child, therefore he says prayers for its soul three days and three nights because the soul remains in the place for three days. The sisters put 138

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION…

fore resemble the work of Dostoevsky where, based on the writer’s
threevalue logic, the time data, descriptions of the environments, situations and acts of the characters, are carried out three times.24

This phenomenon is also apparent in Dostoevsky’s Diary of a Writer whose literary genre lies on the border between belleslettres and nonfiction.

Up to now, The Aviator (in Russian Авиатор) has been regarded a contemporary desert island adventure where the parallels of Innokenty versus Robinson and Biblical Lazarus were accentuated. The
genre classification oscillates between utopian and simultaneously dystopic novel (Pospíšil)25, alternative historical novel (Chernychova)26 or novel with Gothic traits (Maguire).27 We will show the borderline between belleslettres and nonfiction in The Aviator below.

The framework structure of The Aviator is that of a diary where, from almost the beginning, the dominant theme concerns Innokenty’s recollection of the past provoked by shimmering air, wind or cold weather. Innokenty wakes up in a hospital, remembering nothing.

Over time, he experiences fragments of memories based on sensory
perceptions. His first recollection is winter weather, frost and feeling cold28 in the street. Winter weather and shimmering air with the blush of dawn29 then initiate further memories. Importantly, recollections
related to labour camps have a real basis. Eugene Vodolazkin filled

The Aviator with memories of imprisonment in labour camps on

Arseny in a cell where he should have survived the winter but he returned to the graveyard in three days. Cf. E. Водолазкин, Лавр...

24 Dostoevsky’s threevalue logic appearing in his literary outputs was pointed out by the Slovak dostoevskologist Andrej Červeňák. Cf. A. Červeňák, Tajomstvo Dostojevského, Pedagogická fakulta v Nitre, Nitra 1991.

25 Cf. И. Поспишил, Тема память кейс стади на материале современной
литературы, “Philologia Rossica” 2020, no. 3, p. 84.

26 Cf. Т. Л. Чернышова, Понятие альтернативы в современной русской про
зе…, p. 139.

27 Cf. M. Maguire, Institutional Gothic in the Novels of Vladimir Sharov and Evgenii Vodolazkin, “Canadian Slavonic Papers” 2019, no. 4, p. 431.

28 “Говорил ей: в холода носи шапку, иначе отморозишь уши. Посмотри, гово
рил, сколько сейчас прохожих без ушей. Она соглашалась, мол, да-да, надо
бы, но не носила. Смеялась над шуткой и продолжала ходить без шапки.

Такая вот картина всплыла в памяти, хотя о ком здесь идет речь — ума не
приложу.” E. Водолазкин, Авиатор, Издательство АСТ, Москва 2019, p. 11.

29 “В открытой форточке воздух палаты смешивается с зимним воздухом
за окном. Становится мутным, дрожит, плавится, и вертикальная планка
рамы сливается со стволом дерева, и ранние сумерки — где-то я уже видел.”

E. Водолазкин, Авиатор…, p. 13.

139

LENKA ODEHNALOVÁ
the Solovetsky Islands, the socalled Solovky, experienced by the wellknown Russian mediaevalist Dmitry Likhachev. Vodolazkin
had a personal acquaintance with Likhachev because during his
studies in the Pushkin House, Likhachev worked as manager of the

Old Russian Literature Department. The novel comments on physi-
cally demanding labour, carrying heavy logs, frequent amputations
of the prisoners’ limbs and tragic fates of women raped by the pris-
on guards.30 Vodolazkin treated Likhachev with reverence, admi-
ration and respect: “He had a gruesome life: imprisonment on the

Solovetsky Islands, Leningrad blockade, criticism. He was a man who knew life in its real, even horrendous form.”31 The borderline
between belleslettres and nonfiction in The Aviator is made up by Likhachev’s memories of the labour camps, which are incorporated
into the novel’s diary structure and stylized into Innokenty’s recol-
lections.

The Aviator features the socalled memory of a memory where a recollection of one event gradually retrieves recollection of another event and although they are very distant in time, they are connected
by a joint sensual perception — image, sound or feel. For example,
when recalling forced labour in the 1930s, Innokenty recalls the sea
from a family holiday in 1911:

Потом нас обучали поворотам. Мы поворачивались направо, налево и кру-
гом, и нас обвевало теплым, летним ветром, потому что даже на Соловках
лето бывает теплым. В этом ветре запах сосновой смолы и таежных ягод
смешивался со свежестью моря. […] Незаходящее северное солнце блестело
на гребнях волн. Мы стояли спиной к бухте, но, когда поворачивались, этот
блеск был виден и понастоящему меня радовал. Он напоминал мне море
в окрестностях Алушты, где мы с родителями отдыхали в 1911 году.32

These two memories are about twenty years apart, but they are con-
nected by a sensual perception — glitter of the sun on the surface of
the sea.

30 “Брёвна. Большие брёвна на острове называли баланами. Тринадцать
таких бревен каждому по уроку требовалось сдать чекисту в конце смены.

Работали по двое — значит, всего двадцать шесть. Урок был невыполним —
по крайней мере для тех, кто катим трудом прежде не занимался. […] Ноги
нередко отмораживали, и их приходилось ампутировать. Это не значит, что количество одноногих на Соловках резко увеличивалось, — такие люди
обычно не выживали.” E. Водолазкин, Авиатор…, p. 148–149.

31 V. Golovanov, V Rusku bude vždy vše tvrdší…, p. 28.

32 E. Водолазкин, Авиатор…, p. 135–136.

140

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION…

The inclusion of three diaries into the novelistic structure as boundary genres enhances the authenticity of the characters and events, thus making the play with time a thematic and morphological
dominant of the work, as Ivo Pospíšil points out.33 The first and largest diary is a diary of the main character Innokenty Petrovich Platon-
ov, which records memories from the perspective of the present day

(the late 1990s). The other diaries emerge after the death of Anasta-
sia: Innokenty’s diary continues and at the same time, Dr. Geiger and

Anastasia Jr. (granddaughter of Innokenty’s youngage girlfriend) write their own diaries. The changing perspectives therefore bring views of three persons on the same events. The records mingle and
although their periodicity is not everyday, we can exceptionally find
a record of one day by all three characters.

As the poetological traits of a novelistic chronicle also appear in

The Aviator, the spatial relations in this novel can be characterized by the term chroniclelike spatial pulsation, much like in Laurus. The spatial amplitude gradually expands by the writing of the diary records. Innokenty’s childhood was a time of happy moments, associ-
ated with Saint Petersburg. The memory of the city accompanied him
throughout his life and even saved him at some moments34:

Я ведь любил Петербург бесконечно. Возвращаясь из других мест, испы-тывал острое счастье. Его гармония противостояла в моих глазах хаосу, который пугал и расстраивал меня с детства. Я сейчас не могу как следует
восстановить событий моей жизни, помню лишь, что, когда меня захлесты-
вали волны этого хаоса, спасала мысль о Петербурге — острове, о который
они разбиваются…35

One of Innokenty’s first memories of Saint Petersburg is the mem-
ory of a fire in the city, which aroused his sympathy for firefighting.

33 Cf. И. Поспишил, Тема память кейс стади…, p. 86.

34 We can see a contrast with the mentioned perception of Saint Petersburg in the work of the Russian 19thcentury classical writer Dostoevsky whom the Saint Peters burg’s milieu depressed by its heavy weight and dark side. In his correspondence with his brother Mikhail Mikhailovich, he referred to the city as hell, although he found it a source of inspiration and wanted to return there after his punishment in the forced labour. More on the ambivalence in F. M. Dostoevsky to Saint Petersburg. Cf. L. Paučová, Saint Petersburg and Dostoyevsky’s Diary of a Writer. On the Edge of a Literary Genre, “Novaja rusistika” 2020, no. 1, p. 47–48 and L. Odehnalová, Dostojevského Deník spisovatele v kontextech a konfrontacích, Masarykova univerzita, Brno 2023, p. 113–114).

35 E. Водолазкин, Авиатор…, p. 31.

141

LENKA ODEHNALOVÁ

The facts connected with Saint Petersburg shift the novel towards nonfiction. The other memories recall imprisonment on the Solovetsky Islands and a subsequent transport of prisoners from the Kema

River to Sekyrnaya Hill. The shrinking of the space can be associated
with awakening to the reality of a hospital room and later a joint in-
habitation of Innokenty and Nastya.

Another poetological feature of the novelistic chronicle, which is also apparent in The Aviator, is the use of a dominant and formative line of the plot. The dominant line is connected with the present. It develops from Innokenty’s awakening in the hospital, through familia rization with the environment and the late 1990s,
finding a girlfriend from his youth, her subsequent death, relation-
ship with Anastasia Jr., media coverage of his story, his deteriorat-
ing health, up to a fateful flight from Munich when the plane land-
ing gear fails to extend. The formative lines include recollections of the past which freely follow each other. Innokenty’s recollections of the past relate to his childhood, family, girlfriend Anastasia and
her father Voronin who was executed upon a denunciation, but also
forced labour on the Solovetsky Islands and people who hurt him
by their actions.

Here, like in Laurus, we can observe a dialogue with Russian classical literature . In The Aviator, Vodolazkin mentions Dostoevsky’s novel Demons and hints on Lermontov’s work and Dostoevsky’s other works such as Crime and Punishment. Innokenty seeks the truth about himself throughout the entire novel and, like Raskolnikov, commits a murder. The committing of this crime is anticipated by
a statue of the goddess Themis with a severed scale, which represents the goddess of justice and law in Greek mythology. The scale
was damaged by Innokenty himself in his youth:

Вид бронзовой статуэтки с отломанными весами был для меня в тот вечер
самым страшным — страшнее даже этих существ, копошащихся в моем бе-
лье, страшнее, может быть, того, что мне в дальнейшем угрожало. Вид этой
статуэтки не оставил ни малейшей надежды.36

The plot of the novel features one more statue of Themis, which In-
nokenty sees during a visit to a family friend Professor Giacint. How-
ever, this statue had the scale intact.37 The finding of the truth about 36 Ibid., p. 122.

37 “[…] на одном из шкафов стояла Фемида — в точности такая, как наша, только

142

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION…

the crime committed in the past — the murder of neighbour Zarecky

— is closed in the final part when Innokenty draws a portrait of Zare-
cky and realizes that he murdered Zarecky himself with the statue of

Themis. We meet with the symbolism of three at a lesser extent in the
novel, mainly in time data (e.g. three days).

In the paper I was concerned with genre analysis of two novels
written shortly after each other by the contemporary Russian writer

Eugene Vodolazkin. It is difficult to classify the works as regards their genre definition. The genre type of the novel Laurus (2012) oscillates between a biographical novel, nonhistorical novel, neomythological
novel and alternative historical sciencefiction. The Aviator (2015) is referred to as an alternative historical novel, or a novel of utopian or dystopic nature.

Both of the examined novels have a genre borderline, which has
its specific features in either novel. In Laurus, the genre borderline is made by mediaeval historical facts, traits of a chronicle and
features of a biographical novel, hagiography and legend. In The Aviator, the genre borderline is made up by memories, which are inserted into a diary structure of this work and facts connected with

Saint Petersburg. Thanks to the specific nature of the genre and suc-
cession to the values of classical Russian literature, Vodolazkin’s novels have a potential to resonate in the Czech literary space for
many years to come.

This work is the result of work in the area of science, research, creative activity and longterm development of the

PdF UHK (postdoctoral working position) and is financed
from sources earmarked and provided for this purpose.

REFERENCES

Červeňák, Andrej. Tajomstvo Dostojevského. Nitra: Pedagogická fakulta v Nitre, 1991.

Chernyshova, Tatyana. L. “Ponyatiye al’ternativy v sovremennoy russkoy proze (na primere romanov Yevgeniya Vodolazkina ‘Aviator’, ‘Lavr’, Guzeli Yakhinoy

‘Zuleyka otkryvayet glaza’).” Vestnik samarskogo universiteta. Istoriya, pedagogika, filologiya, 2018, no. 4: 139–143 [Чернышова, Тatyana. Л. “Понятие
альтернативы в современной русской прозе (на примере романов Евгения

Водолазкина ‘Авиатор’, ‘Лавр’, Гузели Яхи ной ‘Зулейка открывает глаза’).”

Вестник самарского университета. История, педагогика, филология, 2018, no. 4: 139–143].

с весами, потому что никто в гиацинтовскoм доме отломать их, похоже, не
решился.” E. Водолазкин, Авиатор…, p. 145.

143

LENKA ODEHNALOVÁ

Golovanov, Vasilij. “V Rusku bude vždy vše tvrdší.” Literární noviny, 2015, no.

10(26): 28–29.

Lazari, Andrzej de. “Symbol ziemi w twórczości Fiodora Dostojewskiego.” Slavica Wratislaviensia, 1986, no. XXXIX: 7–12.

Maguire, Muireann. “Institutional Gothic in the Novels of Vladimir Sharov and Evgenii Vodolazkin.” Canadian Slavonic Papers, 2019, no. 4 (61): 420–438.

Odehnalová, Lenka. Dostojevského Deník spisovatele v kontextech a konfrontacích.

Brno: Masarykova univerzita, 2023.

Paučová, Lenka. “Saint Petersburg and Dostoyevsky’s Diary of a Writer. On the Edge of a Literary Genre.” Novaja rusistika, 2020, no. 1 (8): 45–54.

Pavera, Libor, Všetička, František. Lexikon literárních pojmů. Olomouc: Naklada-telství Olomouc, 2002.

Pospíšil, Ivo. Labyrint kroniky. Pokus o teoretické vymezení žánru. Brno: Blok, 1986.

Pospíšil, Ivo. Ruská románová kronika. Příspěvek k historii a teorii žánru. Brno: Univerzita J. E. Purkyně, 1983.

Pospishil, Ivo. “Aksiologicheskiy fenomen v ‘neistoricheskom romane’ Yevgeniya Vodolazkina ‘Lavr’.” Revitalizace hodnot: umění a literatura II. Dohnal, Josef (ed.). Brno: Tribun, 2015: 591–601 [Поспишил, Иво. “Аксиологический
феномен в неисторическом романе Евге ния Водолазкина ‘Лавр’.” Revitalizace hodnot: umění a literatura II. Dohnal, Josef (ed.). Brno: Tribun, 2015: 591–601].

Pospishil, Ivo. “Fenomen svyazi literaturovedeni ya i literaturnogo tvorchestva: Yevgeniy Lyatskiy i Yevgeniy Vodolazkin na kontekstual’nom fone).” Universalii russkoy literatury 6. Sbornik statey. Voro nezh: Nauchnaya kniga, 2015: 227–

244 [Поспишил, Иво. “Феномен связи литературоведения и литературного
творчес тва: Евгений Ляцкий и Евгений Водолазкин на контекстуальном
фоне).” Уни версалии русский литературы 6. Сборник статей. Воронеж: Научная книга, 2015: 227–244].

Pospíšil, Ivo. “The Investigation Problems of the Chronicle Narrative.” Slavica Litteraria, 2021, no. 2. (24): 111–120.

Pospishil, Ivo. “Tema pamyat’ keys stadi na materiale sovremennoy literatury.”

Philologia Rossica, 2020, no. 3: 72–89 [Поспишил, Иво. “Тема память кейс
стади на материале современной литературы.” Philologia Rossica, 2020, no.

3: 72–89].

Sidor, Monika. “Przekraczanie granic gatunku, czyli o znaczeniu modyfikacji gatun-kowych w interpretacji utworów Jewgienija Wodołazkina (‘Sołowjow i Łarionow’,

‘Laur’).” Przekraczanie granic: rosyjska, ukraińska i białoruska przestrzeń literacka, kulturowa i językowa z perspektywy XXI wieku. Kawęcka, Magdalena, MocarzKleindienst, Maria, Siwek, Beata, and WidełIgnaszczak, Małgorzata (eds). Lublin: Wydawnictwo KUL, 2020: 342–343.

Stankeviča, Anna. “Vodolazkin’s novel ‘Laurus’: Genre experiment” <https://
sgemsocial.org/index.php/elibraryresearchareas?view=publication&task=-
show&id=3242>.

Šaur, Josef. “Hlavní tendence v aktuální české recepci ruské literatury.” Střední Evropa včera a dnes: proměny koncepcí II (jazyk — literatura — kultura — politika — filozofie). Pospíšil, Ivo (ed.). Brno: Jan Sojnek — Galium, 2018: 197–204.

Šaur, Josef. “Paradoxy české recepce současné ruské literatury (Gluchovskij, Rubina, Vodolazkin, Silajev).” Kontexty literární vědy VIII. Pospíšil, Ivo, Paučová, Lenka, and Zelenka, Miloš (eds). Brno: Tribun EU, 2018: 171–182.

144

ON A BORDERLINE BETWEEN FACT AND FICTION…

Шаур, Йосеф. “Актуальные процессы в чешской рецепции русской литературы

(2012–2016)” [Shaur, Yosef. “Aktual’nyye protsessy v cheshskoy retseptsii rus skoy literatury (2012–2016)”] <https://www.researchgate.net/publication/323377493_

AKTUALNYE_PROCESSY_V_CESSKOJ_RECEPCII_RUSSKOJ_LITERATU-

RY_2012–2016>.

Водолазкин, Евгений. Авиатор. Москва: Издательство АСТ, 2019 [Vodolazkin, Yevgeniy. Aviator. Moskva: Izdatel’stvo AST, 2019].

Водолазкин, Евгений. Лавр. Москва: Издательство АСТ, 2013 [Vodolazkin, Yevgeniy. Lavr. Moskva: Izdatel’stvo AST, 2013] <http://loveread.me/view_global.

php?id=34991>.

Vodolazkin, Jevgenij. Laurus. Transl. Rosová, Anna. Praha: Dobrovský s.r.o., 2016.

Vodolazkin, Jevgenij. Letec. Transl. Vychodilová, Zdeňka. Praha: Dobrovský s.r.o., 2018.

Žemberová, Viera. “Žáner nehistorický román.” Opera Slavica, 2020, no. 3: 31–41.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.16322

EDYTA MANASTERSKAWIĄCEK

ORICD: https://orcid.org/0000-0003-4998-9668

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU.

TEKST LITERACKI W OPINIACH CZYTELNIKÓW DZIECIĘCYCH

GRZEGORZ KASDEPKE IN RUSSIAN.

CHILD READERS’ RECEPTION OF THE LITERARY TEXT

The work of Grzegorz Kasdepke, a Polish writer who is extremely popular among younger readers, has been recognized both in the country and abroad, as evidenced by translations of his works into other languages, including Russian. The purpose of this study is to examine to what extent the nuanced non-identity of the message affects reader reception.

The assessment of how children evaluate messages from two different texts was established based on surveys conducted among 110 respondents. The results show that, for a younger audience, the length of the text, ease of comprehension, the detail of the message, and the linguistic form of the text are significant. Almost all respondents expressed sensitivity to the wording of the book title, and some of them were able to identify — beyond subjective evaluation — conditions conducive to the effective circulation of the work.

Keywords: children’s literature, children’s translation, survey research, Grzegorz Kasdepke Grzegorz Kasdepke, laureat Nagrody Literackiej im. Kornela Maku-szyńskiego, nagród: Edukacja XXI (dwukrotnie), BETA, Nagrody im.

Kallimacha, Nagrody Stowarzyszenia Autorów ZAiKS, włączony do
grona Kawalerów Orderu Uśmiechu, to marka i typ narracji. Bawi się
słowem, nie stroni od metafor i frazeologizmów, które zresztą czyni
kluczem całych opowiadań. Pisze ze swadą, lekko i obrazowo. Sprze-
dał pięć milionów książek dla dzieci, co niewątpliwie świadczy o popu-
larności jego utworów. Dawid Karpiuk na łamach „News weeka” okre-
ślił Kasdepkę jako króla dziecięcej literatury. Istnieje nawet fanklub miłośników jego książek1. Jest też określany jako najchętniej czytany
polski autor książek dla dzieci2. Niemal wszystkie z jego czterdziestu 1 https://www.newsweek.pl/polska/spoleczenstwo/grzegorz-kasdepke-napisal-
ksiazke-dla-doroslych-ale-z-pana-swintuch/8d1mep2 (14.09.2023).

2 https://adamada.pl/tworca/grzegorz-kasdepke/ (23.08.2023).

146

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU…

tytułów uzyskały status bestsellera, m.in. Kacperiada. Opowiadania dla łobuzów i nie tylko, Horror, czyli skąd się biorą dzieci. Fundacja

„ABCXXI — Cała Polska czyta dzieciom” uznała Detektywa Pozytywkę Kasdepki za jedną z dziesięciu najlepszych książek dla dzieci ostatniej dekady. To właśnie jedna z książeczek w tej serii stała się bazą
korpusową niniejszego artykułu.

Nic dziwnego, że — wobec świetności dorobku Kasdepki — niektó-
re z jego książek doczekały się tłumaczeń na inne języki. W 2019 roku
ukazały się tłumaczenia serii o detektywie Pozytywce na język rosyjski.

Graficznie książeczki wyglądają praktycznie identycznie, jak wydane
w Polsce w wydawnictwie „Nasza Księgarnia”, z przetransponowany-
mi ilustracjami Piotra Rychela. Autor przekładu — Stanisław Karpio-
nok — to doświadczony tłumacz, który zajmuje się tłumaczeniem nie
tylko literatury, ale również tłumaczeniami specjalistycznymi. Wie-
lokierunkowość potencjalnie nie zachęca, a mimo to Karpionok ma
doskonałe referencje i jest tłumaczem docenianym przez różne śro-
dowiska3. Na pewno sprawdza się też jako tłumacz książek dla dzieci.

Tekst, który stał się bazą niniejszego badania, to książka Grzego-
rza Kasdepke Wielki powrót detektywa Pozytywki i jej przekład na język rosyjski. Tłumaczenie Karpionka można uznać za udane, choć
wykazanie tego stwierdzenia nie jest celem zaprezentowanej analizy.

Niezależnie od tego można stwierdzić, że znacznie trudniej mówi się
o przekładzie „prawie doskonałym” niż wadliwym. Śledzenie błędów
tłumaczeniowych i w tłumaczeniu4 jest ulubionym obszarem działań
badaczy, ale też, przyznajmy, pożądanym. Pewnie każdy krytyk przekładu zna to uczucie zadowolenia, gdy pojawia się szansa na ciekawy opis naukowy roz wiązań zastosowanych przez tłumacza. Przeprowa-dzone w ten sposób analizy wiodą do wniosków, które stawiają czytel-
ników i czytelniczki przekładu wobec nowej sytuacji odbiorczej.

A kiedy po porównaniu tekstu docelowego do wyjściowego nie
dostrzegamy zasadniczych różnic i widzimy dobry przekład? Czy nie
jest tak, że odkładamy taką „niestety” udaną parę tekstów na półkę,
niezadowoleni czy chociaż troszkę rozczarowani, że nie mamy o czym
powiedzieć?

Jak słusznie stwierdza Jerzy Brzozowski, według niektórych

„warto zajmować się jedynie przejawami złych przekładów, tro-pieniem możliwych błędów […]”. Za znacznie bardziej interesujące

3 https://polskij.ru/pl/references/ (14.09.2023).

4 J. Dybiec-Grajer, Zmierzyć przekład? Z metodologii oceniania w dydaktyce przekładu pisemnego, Universitas, Kraków 2013, s. 116–122.

147

EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK

Brzozowski uważa „analizowanie przejawów tego, co można na-
zwać dobrym przekładem, a przynajmniej uczciwie podjętą pró-bą kreatywnego rozwiązania problemów, które międzykulturowy
i międzyjęzykowy transfer ze sobą niesie”5. Jednocześnie należy uwzględnić fakt, że przekład, zwłaszcza artystyczny, trudno podda-je się jednoznacznej ocenie6.

Ocena jakości przekładu jest zagadnieniem opracowanym, choć
głównie w zakresie tłumaczeń specjalistycznych, i to chyba nie dzi-
wi — ze względu na łatwiejszą jednoznaczność ocen. Koncepcje jakości tłumaczenia, w tym jakość rozumianą jako osąd subiektywny,
prezentuje m.in. Wadim W. Sdobnikow7 oraz Joanna DybiecGrajer
w obszernej monografii Zmierzyć przekład? Z metodologii oceniania
w dydaktyce przekładu pisemnego. Daniel Gile podjął próbę ujęcia jakości przekładu w matematyczny wzór, który uwzględnia osobę
oceniającą, warunki, czynniki wewnątrz i zewnątrztekstowe oraz
ich wartość w stosunku do preferencji odbiorczych i do danej sytu-
acji. Sam twórca koncepcji twierdzi jednak, że „ocena wartości tekstu
według absolutnych kryteriów jest trudna. Ewaluacja będzie zawsze
częściowo subiektywna”8. Żadne algorytmy nie są w stanie uczynić mierzalnymi ludzkich wrażeń. W korespondencji między przekładem
a oryginałem można wprawdzie znaleźć takie językowe wykładniki,
które niezależnie od owych wrażeń umożliwiają ocenę tekstu w sferze
potencjału oraz określenie go np. jako udany, ocena taka nie uwzględ-
nia wszelako indywidualnych potrzeb i oczekiwań odbiorcy.

Ponadto najczęściej w badaniach, w których materiał jest pozyska-
ny z dłuższych tekstów literackich, nie uwzględnia się całego przekładu, ale, odżegnując się od generalizacji ocen, badacze sprawdzają
przekaz pojedynczych dominant. Jest to naukowo cenne, ponieważ
dostarcza istotnych obserwacji w atomistycznym podejściu do prze-
kładu.

Mając wrażenie kontaktu z tekstem adekwatnie oddanym po ro-
syjsku, postanowiłam skonfrontować fragmenty, które, mimo po-
zytywnych odczuć odbiorczych, zwróciły moją uwagę, głównie z po-
wodu różnic na poziomie leksykalnym i emotywnym, z faktyczną

5 J. Brzozowski, Stanąć po stronie tłumacza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011.

6 B. Niemierko, Diagnostyka edukacyjna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 245.

7 В.В. Сдобников, Оценка качества перевода. Коммуникативнофункционпльный под
ход, Флинта. Наука, Москва 2015.

8 J. Dybiec-Grajer, Zmierzyć przekład…, s. 40.

148

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU…

opinią czytelników. Porównanie przez odbiorców całych tekstów jest
w zasadzie niemożliwe do realizacji lub przynajmniej byłoby niezwykle
absorbujące. Ponadto znalezienie grupy czytelników, która w równym stopniu posługiwałaby się językiem oryginału i przekładu, jest
ogromnie trudne i ten czynnik wpłynął na zastosowaną metodę bada-
nia. W przygotowanej ankiecie wzięło udział 110 respondentów. Istot-
nym problemem był niezrozumiały dla dzieci język przekładu, który
uniemożliwiłby badanie9. Materiał został podzielony jakościowo na grupę odpowiadających sobie fragmentów z amplifikacją, z redukcją,
ze zmianą sensu, stylistyki itd. Celem badania było sprawdzenie, na
ile ta nietożsamość wpłynie na odbiór. Dzieci otrzymały teksty orygi-
nału i tekst stanowiący częściowo odpowiednik przekładu na zasadzie
tłumaczenia odwrotnego, skompilowanego jednakże z oryginałem10.

Tak, żeby obserwacje młodych czytelniczek i czytelników nie stały się
nazbyt wielokierunkowe (a z kolei te frazy, które były dla mnie istot-
ne, zostały zachowane), fragmenty tekstu obojętne badawczo pozo-
stawiłam w wersji oryginalnej, niezmienionej, tłumacząc odwrotnie
tylko te fragmenty, w których chciałam sprawdzić, czy dzieci zwró-
cą na nie uwagę, i jakie będzie miało to dla nich znaczenie. Zmiana
większości komponentów, która w pełnym kształcie tłumaczenia od-
wrotnego byłaby nieodzowna, rozpraszałaby uwagę dzieci i mogłaby
je koncentrować na każdym różniącym dwa fragmenty słowie, a to
stanowiłoby przeszkodę w uzyskaniu miarodajnych wyników. Do
takich komponentów tekstu należą chociażby zmienione w przekła-
dzie imiona bohaterów czy podwójny cudzysłów w nazwie agencji.

Zachowałam je w wersji oryginalnej, ponieważ a priori można prze-9 Ciekawą metodą pozyskiwania opinii czytelników są badania fokusowe, zastosowane m.in. przez Jerzego Skwarzyńskiego. Jest to zogniskowany wywiad grupowy, nieformalna moderowana dyskusja, w której udział biorą uczestnicy dobrani w oparciu o ściśle określone kryteria, zob. J. Skwarzyński, Czytelnik i tłumacz. Przekład elementów obcości we współczesnej literaturze młodzieżowej, Wydawnictwo KUL, Lublin 2022, s. 89–94.

10 Dzieci biorące udział w ankiecie to uczniowie klas 4, 7 i 8 szkoły podstawowej, mieszkające w siedemdziesięciotysięcznym mieście. Mimo tej różnicy wiekowej dzieci zostały włączone do jednej grupy respondentów, jednak nie bez przyczyny. Do przewidzenia było, że dzieci starsze będą budowały swoje opinie, wyrażając je w pełniejszych konstrukcjach składniowych, na wyższym poziomie językowym. Założenie to nie sprawdziło się jednak.

Zdarzało się bowiem, że ciekawiej i na wyższym poziomie językowym wypowiadało się dziecko młodsze niż starsze. To pasja czytania lub niechęć do książek faktycznie zdecydowały o kształcie wypowiedzi i zaangażowaniu dziecka w badanie. Celem ni niejszej analizy nie było porównanie poziomu formułowania myśli młodszych czytelników, ale zebranie opinii o przedstawionych fragmentach tekstów. Przy uwzględnieniu tej wartości czynnik wiekowy nie wpłynął w istotny sposób na uzyskane wyniki. W oparciu o tę obserwację wszyscy respondenci znaleźli się w jednej grupie — niedorosłych czytelników.

149

EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK
widzieć, że większość respondentów napisałaby, iż widzi taką różnicę.

Podobna obserwacja byłaby nieznacząca, a mogłaby doprowadzić do
tego, że dziecko w uwagach skupi się tylko na niej. Badanie recepcji
fragmentów, co należy podkreślić, w żadnym stopniu nie kompensuje
porównawczej lektury całego tekstu. Oczywiście czytelnik ma zwykle
kontakt tylko z jednym tekstem — oryginałem albo przekładem. Nie
porównuje żadnych fragmentów tekstów literackich. Badania ankie-
towe, mimo dosyć sztucznej sytuacji konfrontacji tekstów, dostarcza-
ją jednak danych istotnych badawczo, wzbogacają bowiem wiedzę
krytyków przekładu i tłumaczy o znaczenie konkretnych rozwiązań.

Poniżej przedstawiam wzór ankiety. Dodaję tu z racji poglądowych
tekst przekładu rosyjskiego, którego dzieci przed sobą nie miały. Do
omówienia w prezentowanym artykule wybrałam trzy fragmenty
z siedmiu przedłożonych uczniom — różne jakościowo. Pierwszy jest
przykładem redukcji we fragmencie tekstu przekładu ze zmianami
stylistycznymi, drugi — amplifikacji i trzeci jest zestawieniem samych tytułów książek11.

Uprzejmie proszę o samodzielne wypełnienie poniższej anonimowej ankiety, której wyniki zostaną wykorzystane do badań naukowych. Przeczytaj dwie wersje wybranych fragmentów książki G. Kasdepke „Wielki powrót detektywa Pozytywki”. Która Ci się bardziej podoba? Uzasadnij, dlaczego.

1.

Wersja A

Wersja B

Przekład

Niestety, z każdym

Niestety, z każdym

К сожалению, с каж-
dniem coraz trudniej
dniem coraz trudniej
дым днём запихивать
było wpychać kolejne
było wpychać kolejne
конверты в ячейку
koperty do przegródki
koperty do przegródki
с надписью «Детектив-
opatrzonej napisem
opatrzonej napisem
ное агентство „Розовые

„Agencja detektywi-

„Agencja detektywistycz-
очки”» становилось всё
styczna RÓŻOWE
na RÓŻOWE OKULA-
сложнее — из неё уже

OKULARY”; nieopróż-

RY”; nikt jej nie opróż-
много недель не заби-
niana od wielu tygodni
niał od wielu dni. Pan
рали почту. Пан Сташек
pękała w szwach

Stach powiedział Asi, że
сказал Асе, что скоро

— i zmartwiony pan
jeszcze trochę i trzeba
ему придётся относить

Stach uprzedził Asię, że będzie albo odnosić ko-
корреспонденцию
jeszcze trochę i trzeba
respondencję pod drzwi
к двери агентства или
będzie albo zostawić
agencji, albo zostawiać ją оставлять её на почте.

przesyłki pod drzwiami na poczcie.

agencji, albo pan Stach
w ogóle przestanie je
zabierać z poczty.

11 Pod każdą z siedmiu części ankiety respondenci mieli miejsce do wpisywania swoich komentarzy.

150

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU…

2.

Wersja A

Wersja B

Przekład

Detektyw Pozytywka zer-

Detektyw Pozytywka

Детектив Позитивка
knął na stół, gdzie, pośród
zerknął na stół, gdzie,
посмотрел на стол,
skarpet, majtek i ciepłych
pośród skarpet, majtek
там среди носков,
swetrów, stał talerz pełen
i ciepłych swetrów,
трусов и тёплых
mleka.

stał talerz z mlekiem,
свитеров стояла
do którego trzeba było
тарелка с молоком,
wsypać płatki owsiane.

куда надо было
насыпать овсяные
хлопья.

3.

Wersja A

Wersja B

Przekład

WIELKI POWRÓT DE-

POWRÓT DETEKTY-

ВОЗВРАЩЕНИЕ

TEKTYWA POZYTYWKI

WA POZYTYWKI

ДЕТЕКТИВА

ПОЗИТИВКИ

Odnośnie do fragmentu pierwszego, ilościowo w odpowiedziach
dzieci przeważyła pozytywna ocena wersji B (przekładu) w stosunku
do wersji A (oryginału). Gdyby jednak spojrzeć na nie jakościowo, rozkład odpowiedzi był różny. Najbardziej eksponowaną zaletą wersji

B była łatwość zrozumienia (26 osób za wersją B, 5 za A). Jak się
zatem okazało, tekst bez fraz pękała w szwach [przegródka na koperty], zmartwiony [Pan Stach], [pan Stach] przestanie je zabierać

[koperty] (vs albo zostawiać ją na poczcie) był łatwiejszy. Zwróćmy uwagę, że zmiany w przekładzie są niewielkie i poza nieznacznymi różnicami leksykalnymi dotyczą warstwy stylistycznoemocjonalnej
przekazu. Mimo to dzieci łatwo deklarowały się po jednej bądź dru-
giej „stronie”. Oto wybrane odpowiedzi:

Bardziej podoba mi się wersja A, ponieważ jest bardziej rozwinięta.

Wersja A, ponieważ jest dłuższa, bardziej szczegółowa i nie nudna.

Wersja A, ponieważ jest mniej trudnych słów, jak np. „korespondencję”, a jest to książka dla dzieci.

Bardziej podoba mi się wersja B ze względu na prostą do zrozumienia treść.

Bardziej podoba mi się wersja B, ponieważ od razu po przeczytaniu tekstu zro-zumiałam go.

Prostota przekazu bez zbytnich komplikacji — trudnych słów i kon-
strukcji, niewymagających szczególnych starań w odbiorze, przewa-
żyła w preferencjach dzieci.

Kolejnym kryterium, o którym piszą respondenci, jest język. To
poniekąd odwrotność kryterium przedstawionego powyżej. Zręcz-

151

EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK
niejsze sformułowania, dobór słów — jeżeli badani zwrócili uwagę na
taki aspekt przekazu, lektura książek musi być im bliska. Nie powin-
no zatem dziwić, że tacy respondenci częściej wybierali wersję A (16
wersja A, 10 — B).

Tekst A bardziej działa na wyobraźnię.

Podoba mi się wersja A, ponieważ metafora „pęka w szwach” pasuje mi do tego tekstu.

Wersja A, ponieważ wydaje się bardziej ciekawa oraz bardziej podoba mi się do-bieranie słów.

Bardziej podoba mi się wersja A, ponieważ ma bardziej rozbudowane zdania oraz części mowy.

Wersja A. Sama w sobie brzmi jakoś lepiej. Czytając widać emocje towarzyszące bohaterom, czego nie da się powiedzieć o drugiej wersji.

Wersja A — napisana bardziej językiem potocznym, przyjemniejsze do czytania dla młodszych czytelników

Wersja B podoba mi się bardziej, ponieważ jest łatwiejsza do zrozumienia i nie brakuje w niej znaków interpunkcyjnych, których nie ma w A, a są tam potrzebne.

Bardziej podoba mi się wersja B. Ta wersja jest prosta, głównie przez brak określenia „nieopróżniana od wielu tygodni pęka w szwach”, które znajduje się w wersji A.

Wersja B jest przyjemniejsza do czytania.

Bardziej podoba mi się wersja B, ponieważ, choć wersja B ma więcej opisów, to druga nie ma tylu powtórzeń, przez to przyjemniej się ja czyta.

Zauważmy, że dzieci używają podobnych argumentów, wybierając
wersję A lub wersję B utworu. Taki bądź inny wybór warunkuje zatem
wrażliwość na kształt tekstu i konstrukcję przekazu, potrzeba kontak-
tu z książką lub nie.

Niektóre dzieci zwróciły uwagę na długość tekstów (27 osób).

22 osoby napisały, że wersja B jest lepsza, bo jest krótsza, dzięki bardziej zwartej formie jest lepsza w zrozumieniu. Pięcioro zaś doceniło
długość wersji A. Oto kilka wypowiedzi:

B jest lepsze, ponieważ jest krótsze.

B, bo jest krótsza, bo nie lubię czytać.

Według mnie wersja B, ponieważ jest bardziej zrozumiała i streszczona w lepszy sposób.

Bardziej mi się podoba wersja B, ponieważ jest krótsza i bardziej sensowna, Wersja B, ponieważ jest zwięźle i na temat.

Wersja B jest bardziej przejrzysta oraz lepiej brzmi mi jako odbiorcy. Wydaje się, że w wersji A jest kilka niepotrzebnych szczegółów. Są one ważne, lecz nie w takiej ilości, jak w tym fragmencie.

Bardziej podoba mi się wersja B, ponieważ jest łatwiejsza do zrozumienia.

Wersja A ma bardziej rozbudowane zdania oraz części mowy.

„A”, ponieważ jest więcej informacji.

Wersja A, ponieważ opisy są bardziej rozwinięte i mogę sobie bardziej wyobrazić.

152

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU…

Dzieci zwróciły też uwagę na szczegółowość tekstów. Niepotrzebne
szczegóły w tekście A z docenieniem uproszczenia fragmentu uwypu-
kliło troje respondentów. Dwanaścioro z nich doceniło z kolei rozbu-
dowane zdania i mnogość detali:

Lepsza jest wersja A, ponieważ jest bardziej złożona.

Wersja A, jest bardziej rozbudowana, ponieważ ma więcej szczegółów.

Wersja B jest łatwiejsza w zrozumieniu, mniej rozbudowana, mniej szczegółowa, skupia się na konkretach. Lepiej się czyta.

Z innych cech tekstów, które zdecydowały o wyborze dzieci, warto wymienić chociażby takie:

Wersja A jest bardziej logiczna.

W wersję A człowiek bardziej się wczuwa.

Bardziej mi się podoba wersja B, ponieważ myślę, że jest bardziej prawdziwa.

Wersja B jest ciekawsza.

Zupełnie inaczej niż we fragmencie 1, respondenci potraktowali róż-
nicę w tekstach polegającą na rozszerzeniu znaczenia w przekładzie

(przykład 2) i nie o samo rozszerzenie tu chodzi, ale o konkretne wypełnienie treściowe. W wersji B przybyły bowiem płatki owsiane,
o których nie było mowy w tekście A. Odpowiedzi dzieci są jednoznaczne — opowiadają się albo po stronie wersji A, albo wersji B.

Ilościowo w preferencjach odbiorczych przeważyła wersja A, choć nieznacznie (55 A, 48 B, nie wszyscy odnieśli się do tego zadania).

Można jednak przeczytać ciekawe komentarze:

Wersja A bardziej mi się podoba, ponieważ w wersji B jest końcówka „do którego trzeba było wsypać płatki owsiane”. Moim zdaniem jest niepotrzebna. Wersja A lepiej brzmi bez tej końcówki.

Wersja A podoba mi się bardziej, ponieważ moim zdaniem zbędne jest napisane, że trzeba było dosypać płatków owsianych do mleka.

Wersja B, bo to jest dokładniejsze, chociaż on daje najpierw mleko, a potem płatki.

To jakiś „skandal”. Nikt nie je płatek w talerzu, a poza tym każdy wie, że najpierw płatki, a potem mleko. I w B są znowu informacje, które nie są mi potrzebne.

Wersja B. Nie mam pojęcia, jak ważny jest fragment o płatkach owsianych, ale trzeba przyznać, że z nim tekst nie jest taki pusty.

Lubię płatki i płatki owsiane.

Wersja B, bo jest krótsza.

Podoba mi się wersja B, ponieważ Detektyw wsypał płatki owsiane do talerza z mlekiem.

Z przytoczonych wypowiedzi wynika, że czasami preferencje sma-
kowe dzieci decydowały o wyborze wersji tekstu. Pojawia się nawet

153

EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK
zdanie Lubię płatki i płatki owsiane, które naturalnie ma świadczyć o wyborze konkretnej wersji tekstu. Niedorośli respondenci zwracają
uwagę na detale typu kolejność podania do miski mleka czy płatków,
przy czym stosowany w domu sposób uznawany jest za jedyny po-
prawny. Inny porządek, niezgodny z doświadczeniem dziecka, skut-
kuje wręcz sformułowaniem bardzo emocjonalnej oceny: To jakiś

„skandal” .

Jeszcze inaczej, najbardziej skrajnie, rozłożyły się wyniki w przy-
padku oceny tytułu książki (przykład 3). Na 110 ankiet tylko 11
uczniów wybrało wersję B. Ominięcie przez tłumacza przymiotnika
charakteryzującego powrót ( большое возвращение) detektywa
okazało się dla dzieci niezwykle znaczące.

A, bo jest przymiotnik.

Wersja A bardziej mi się podoba, ponieważ lepiej brzmi.

Wersja A bardziej mi się podoba, ponieważ ten tytuł bardziej zachęca do przeczytania.

Bardziej podoba mi się tekst A, ponieważ jest bardziej zachęcający do przeczytania książki.

Wersja A, bo słowo wielki bardzo podkreśla ważność wydarzenia.

Bardziej podoba mi się wersja A, ponieważ jest bardzie emocjonująca.

Wersja A podoba mi się bardziej, bo wydaje mi się, że trzyma w napięciu.

Wersja A, bo jest cała nazwa.

Bardziej podoba mi się wersja A, ponieważ bardziej zaciekawił mnie tytuł.

Wersja A. „Wielki” ulepsza wydźwięk tytułu.

Wolę wersję A, ponieważ mocno podkreśla ten powrót.

Wersja A, pomimo tego, że ma jedno słowo więcej, brzmi lepiej i ta nazwa wygląda tak ciekawie.

Myślę, że A jest ciekawsza, ponieważ słowem ‘wielki’ bardziej chce się czytać, bo od razu robi się ciekawiej.

Wolę wersję A, ponieważ mocniej podkreśla ten powrót.

Wersja A jest lepsza, bo słowo ‘wielki’ podkreśla ekscytację powrotu detektywa.

Wersja B, ponieważ jest krótszy i bardziej skupiony na tym, kogo powrót zamiast jaki.

Podoba mi się B, ponieważ detektyw był bardzo spokojny.

B, bo jest krótsza.

Wersja B jest mniej złożona.

Wersja B jest fajna w przeciwieństwie do wersji A, bo wersja A jest za długa i wku-rzająca dla mnie.

Wersja B, bardziej wpadająca w ucho.

Podoba mi się wersja B, ponieważ lepiej brzmi.

Podoba mi się wersja B, ponieważ detektyw był bardziej spokojny.

Wobec polaryzacji opinii dzieci we wcześniejszych fragmentach, od-
notować należy niemal pełną jednomyślność w ocenie kształtu tytułu.

154

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU…

Dzieci doceniły jego pełniejszą formę. Wobec wcześniej zaznaczanych

„protestów” niektórych respondentów, dotyczących wydłużenia tek-
stów, w tym przypadku dzieci doceniły pełnię wyrażenia i znaczenie
przymiotnika wielki.

Jak się okazało, niektórzy respondenci myślą w ocenie przedłożo-
nych rozwiązań nie indywidualnie, subiektywnie, ale szerzej, z per-
spektywy innych czytelników, wręcz komercyjnie. W tym „handlo-
wym” podejściu do oceny tekstów nie odnotowano zwolenników
i zwolenniczek wersji B:

Wydaje mi się, że opcja A bardziej przyciągnie kupujących, więc to jest mój wybór.

Wersja A, ponieważ jest ciekawsza oraz kreatywniejsza, co powoduje większe zainteresowanie.

Wersja A brzmi lepiej i na pewno przyciągnie wiele osób. Słowo ‘wielki’ jest tam kluczowe.

Wersja A, ponieważ zaciekawi ludzi.

„A” dodaje dramaturgii i wydaje się ciekawsza. Wersja B wydaje się nudna i nie-warta przeczytania.

Oznacza to, że dzieci, które w ogóle dostrzegają obieg książki, istnienie faktycznego czytelnika, nie myślą o łatwości odbioru, tylko o jego jakości, o wartości literackiej tekstu.

Pojawia się też ciekawe wartościowanie:

Gdyby to był tytuł — wersja A, czytanie — wersja B.

Łączą się tutaj dwa różne spojrzenia na tekst — z pozycji marketin-
gowej, chwytliwości tytułu na rynku wydawniczym, respondent do-
strzega zaletę tytułu A i jego przewagę. Jeśli natomiast to samo dziec-ko stawia się w pozycji czytelnika, natychmiast liczy się jego długość

— nawet, jeśli jego wydłużenie dotyczy jednego wyrazu. W ten sposób
dociera do nas sygnał, że to, iż dziecko nie lubi czytać, nie oznacza, że nie umie ono spojrzeć na odbiór z innej perspektywy.

W jednej z ankiet czytamy:

Autor powinien sam nazwać swoją książkę, a ludziom może się tytuł podobać lub nie.

Wypowiedź świadczy o tym, że dziecko ma świadomość braku wpły-
wu odbiorcy na kształt utworu, ale też istnienia różnych preferencji
czytelniczych.

Podsumujmy wyniki ankiety. Z pewnością świadczą one o niejed-
noznaczności ocen. Dzieci kierują się w ocenie tak różnymi katego-

155

EDYTA MANASTERSKA-WIĄCEK
riami, że trudno je zamknąć w jednoznaczne ramy. A jednak ankieta
przeprowadzona na tak dużej grupie przyniosła pewne korzyści. Na
jej podstawie można bowiem stwierdzić, że dzieci, które lubią kontakt
z książką, analizują teksty pod względem ich wartości. Cenią korzyść
płynącą z lektury. Druga grupa — dzieci, które czytają z obowiązku

— ocenia tekst pod względem długości. Była to obserwacja zaskaku-
jąca, ponieważ fragmenty były krótkie. A mimo to respondenci zwró-
cili uwagę na ich długość, oceniając pozytywnie tekst, który „zmęczy”

je mniej. Potwierdza to ustawiczny spadek zainteresowania dzieci książkami odnotowany w raporcie o stanie czytelnictwa w Polsce12
oraz brak refleksji niektórych respondentów na temat wartości tekstu
na różnych poziomach oceny. Mimo to w tytule tekstu nawet malkon-
tenci docenili obrazowość dłuższej nazwy. Pokazuje to, jak ogromne
znaczenie ma niebagatelizowanie tytułu książki w tłumaczeniu oraz
decyzja o jego brzmieniu. Każde słowo tytułu okazuje się istotne dla
czytelnika. Wabi, przyciąga, interesuje, rzadko nie zwraca uwagi. Jak
się okazało, dzieci wykazują wrażliwość na łatwość odbioru, szczegó-
łowość tekstu oraz logikę przekazu.

Ponadto wyrażane oceny są w sposób oczywisty subiektywne, ale
zdarzają się próby obiektywnego spojrzenia na teksty — dzieci potra-
fią spojrzeć na utwór literacki przez pryzmat jego obiegu na rynku
wydawniczym, potencjalnego zainteresowania czytelników. W ocenie
tekstów zaznaczają się też emocje dzieci.

Czy łatwo jest nazwać przekład dobrym? W ocenie krytyków prze-
kładu opinie mogą być różne, choć wspomagane twardymi danymi
językowymi pozornie mogą się wydawać jednoznaczne. Wszystko to,
co w odbiorze dzieła literackiego wiąże się z przekazem „między wier-
szami”, jest jednak zawsze kwestią odczuć, wrażeń, ma zatem charak-
ter indywidualny. Istotny w tym względzie jest adresat utworu, stąd
sięganie do opinii faktycznych implikowanych czytelników ma sens,
tym bardziej że żaden dorosły odbiorca nigdy nie będzie miał możli-
wości odbiorczych dziecka. Z uwagi zaś na to, że nigdy nie jesteśmy
w stanie przewidzieć faktycznych emocji odbiorcy, potencjalność oce-
ny wartości tekstu jest jego cechą permanentną.

12 Raport o stanie czytelnictwa w Polsce: https://www.bn.org.pl/raporty-bn/stan-
czytelnictwa-w-polsce/stan-czytelnictwa-w-polsce-w–202122-r. (24.09.2023).

156

GRZEGORZ KASDEPKE PO ROSYJSKU…

REFERENCES

Brzozowski, Jerzy. Stanąć po stronie tłumacza. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2011.

DybiecGrajer, Joanna. Zmierzyć przekład? Z metodologii oceniania w dydaktyce przekładu pisemnego. Kraków: Universitas 2013.

Karpiuk, Dawid. Król dziecięcej literatury napisał książkę dla dorosłych. “Ale z pana świntuch!” < https://www.newsweek.pl/polska/spoleczenstwo/grzegorzkasde-
pkenapisalksiazkedladoroslychalezpanaswintuch/8d1mep2>.

Kasdepke, Grzegorz. Wielki powrót detektywa Pozytywki. Warszawa: Nasza Księgarnia 2017.

Kasdepke, Grzegorz. Vozvrashcheniye detektiva Pozitivki. Transl. Karpionok, Stanislav. SanktPeterburg–Moskva: Rech 2019 [Касдепке, Гжегож. Возвращение
детектива Позитиыки. Transl. Карпёнок, Cтанислав. Петербург–Москва: Речь 2019].

Niemierko, Bolesław. Diagnostyka edukacyjna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2009.

Sdobnikov, Vadim. Otsenka kachestva perevoda. Kommunikativnofunktsionpl’nyy podkhod. Moskva: Flinta. Nauka, 2015 [Сдобников, Вадим. Оценка
качества перевода. Коммуникативнофункционпльный подход. Москвa: Флинта. Наука, 2015].

Skwarzyński, Jerzy. Czytelnik i tłumacz. Przekład elementów obcości we współczesnej literaturze młodzieżowej. Lublin: Wydawnictwo KUL 2022.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15761

DOROTA GŁUSZAK

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5781-947X

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH

W ROSYJSKICH KURANTACH Z LAT 1671–1672

METHODS OF TRANSLATING FOREIGN NAMES IN RUSSIAN KURANTY FROM THE YEARS 1671–1672

This article is a continuation of research on the language of Vesti-Kuranty — relics of Russian literature within the genre of journalism. The investigation is aimed at indicating techniques of translating used in Posolski Prikaz and was carried out on nouns — common and proper names (toponyms and antroponyms). The sources are texts from the years 1671–

1672 translated into Russian from German and Dutch.

Keywords: methods of translating, names of foreign origin, opinion of journalism of the 17th Century, Vesti-Kuranty Kuranty — teksty zaliczane do gatunku publicystyki — są tłumaczeniami XVIIwiecznych gazet i broszur napływających do Rosji z różnych
miast w Europie. Samo słowo kuranty jako nazwę gazet zagranicznych zaczęto stosować w Rosji od połowy XVII wieku1. Prace nad przekładem prasy europejskiej prowadzono w ówczesnym rosyjskim Urzędzie

Spraw Zagranicznych — Posolskim Prikazie. W zdecydowanej większości tłumaczono publikacje z języka niemieckiego i niderlandzkiego2.

Materiały z działalności carskiego prikazu publikowano dzięki stara-niom uczonych w Instytucie Języka Rosyjskiego Akademii Nauk ZSRR
od początku lat 70. XX wieku. Badania nad rękopisami obecnie są pro-
wadzone w Instytucie Języka Rosyjskiego im. Wiktora Winogradowa

Rosyjskiej Akademii Nauk, gdyż nadal zdarzają się odkrycia nowych

1 Zob. С.М. Шамин, Слово «куранты» в русском языке XVII — начала XVIII в.,

„Русский язык в научном освещении” 2007, nr 1 (13), s. 119–152.

2 Zob. С.М. Шамин, Куранты XVII столетия: европейская пресса в Рос
сии и возникновение русской периодической печати, АльянсАрхео, Москва–С. Пе тербург 2011, s. 4.

158

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

broszur i gazet europejskich3. Do 2017 roku ukazało się siedem tomów
tekstów wydanych pod wspólnym tytułem VestiKuranty 4. Były to kolejno wiadomości z lat 1600–1672 z pominięciem niektórych roczni-
ków ze względu na niezachowanie się oryginałów5.

Niniejsza praca jest kontynuacją badań nad językiem VestiKurantów 6 i nawiązuje do artykułu dotyczącego sposobów tłumaczenia nazw obcych, który ukazał się drukiem w 2021 roku na łamach „Przeglądu Rusycystycznego”7 .

Badanie obejmuje nazwy pochodzenia obcego: rzeczowniki po-
spolite oraz toponimy i antroponimy występujące w rosyjskich prze-
kładach wiadomości. Wszystkie wyekscerpowane wyrazy pochodzą
z ostatniego tomu VestiKurantów, tj. zostały odnotowane w tekstach z lat 1671–1672.

Wybór źródeł, których geneza sięga lat 70. XVII wieku, nie jest przypadkowy — z biegiem lat zmieniały się techniki stosowane przez
diaków pracujących nad tłumaczeniem informacji napływających
z miast europejskich. Po wstąpieniu na tron cara Aleksego Michajło-
wicza (1645) zaczęto kłaść nacisk na funkcjonowanie regularnej pocz-
ty i dostęp do prasy obcojęzycznej. Jak zaznacza Stepan Shamin, ro-
syjski samodzierżawca był ponoć osobiście zainteresowany gazetami
zagranicznymi8. Dość dobre wykształcenie cara i jego zamiłowanie do
książek potwierdza także Michaił Heller9. Warto dodać, że przy braku
stałych przedstawicielstw dyplomatycznych na terenie państw euro-
pejskich, materiały prasowe mogły być jedynym źródłem rzetelnych
informacji o wydarzeniach za granicą10.

3 Zob. I. Maier, Известия о чудотворных источниках в русском переводе

(1646 г.): вновь найденные оригиналы к ВестямКурантам. „Slovo. Journal of Slavic Languages, Literatures and Cultures” 2017, nr 58, s. 7–38.

4 Dalej w tekście jako VK I–VI. Wszystkie przytoczone fragmenty bez oznaczenia VK pochodzą z siódmego tomu VestiKurantów.

5 Pełne dane patrz: Bibliografia.

6 Wyrazom zapożyczonym w języku VestiKurantów ze szczególnym uwzględnieniem procesów ich adaptacji fonetycznej i morfologicznej poświęciłam monografię. Badanie oparłam na pierwszych sześciu tomach, które zostały wydane w latach 1972–2009, zob. Rzeczowniki zapożyczone w języku VestiKurantów z lat 1600–

1670, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej, Lublin 2020.

7 D. Głuszak, O technikach tłumaczenia nazw obcych w XVIIwiecznej publicystyce rosyjskiej, „Przegląd Rusycystyczny” 2021, nr 3 (175), s. 146–160.

8 С.М. Шамин, Куранты…, s. 4.

9 M. Heller, Historia Imperium Rosyjskiego, przeł. E. Melech, T. Kaczmarek, Książka i Wiedza, Warszawa 2000, s. 247.

10 С.М. Шамин, Куранты…, s. 5.

159

DOROTA GŁUSZAK

W kurantach informowano przede wszystkim o sprawach wagi państwowej — o istotnych wydarzeniach politycznych, działaniach
dyplomatycznych, wojnach i najazdach wrogich nacji, podpisywaniu
porozumień, umów, rozejmów. Pisano także o nietypowych zjawi-
skach przyrodniczych, kataklizmach oraz o wybuchających epide-
miach. Niekiedy uderzająca jest lakoniczność i, można powiedzieć, błahość informacji z punktu widzenia współczesnego czytelnika.

Spójrzmy na wybrane konteksty:

Сюды приѣхал гонецъ московскои з грамотами., а что в грамотах писанω по
се время невѣдомо (s. 57);

Чрез нѣкоего вѣстника пришедшагω из Смоленска, вѣдомость, что москви-
чи всѣ пушки из Смоленска вывезли, а для чего тово невѣдомо (s. 80);

Салтан пребываетъ в Ондрианополе. а матерь свою и сынов к себѣ призы-
вал, но чаѧть не поидутъ, не вѣрѧ ему в животѣ своемъ (s. 207).

Niemniej celem tłumaczenia prasy zagranicznej było zapoznanie władz z bieżącymi wydarzeniami zachodzącymi w Europie, co kon-sekwentnie czyniono. Nadrzędna funkcja kurantów — informacyjna

— była niewątpliwie spełniana.

Trzeba jeszcze dodać, że w przypadku kurantów słowo „przekład”

należy traktować w szerokim znaczeniu — teksty są raczej kompilacją
przeglądu prasy, zawierają wyselekcjonowane informacje i nierzad-
ko widoczna jest w nich ingerencja osoby zajmującej się konkretnym
tłumaczeniem. Piszący starali się dostosować przekład do konkret-nego odbiorcy. W Rosji był to car oraz warstwy rządzące — bojarzy.

Wiadomości uzupełniano komentarzem, który najczęściej umiesz-
czano na marginesie. Zdarzały się również przypadki zamieszczenia
objaśnień w tekście głównym dokumentu — wtedy taki dopisek wy-
dzielano specjalnym nawiasem. Marginalia były dziełem tłumacza
bądź korektora. Wiemy to, ponieważ niekiedy uwaga jest napisana innym charakterem pisma lub innym tuszem niż tekst zasadniczy.

Należy zaznaczyć, że notatki, które do połowy XVII wieku pojawiały
się w VestiachKurantach bardzo rzadko, w ostatnim tomie stanowią już nieodłączny element rozszyfrowywania nazw i wartości obcych oraz uzupełniania informacji. Kuranty spisane po 1670 roku są zatem doskonałym źródłem do zaprezentowania sposobów tłumaczenia
wypracowanych w rosyjskim prikazie.

Wiadomości z lat 1671–1672 zazwyczaj zaczynają się typową for-
mułą — wzmianką, że jest to przekład z kurantów z danego kraju, który dostarczono drogą pocztową ze wskazaniem dokładnej daty

160

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

przekazania dokumentu11. Często pojawia się także nazwisko infor-
matora, rzadziej tłumacza. Oto przykłady:

Перевод с цесарскихъ, и галанскихъ печатныхъ курантовъ, каковы присла-
ны чрезъ рижскую почту нн҃ешняг РОΘг, году марта въ ,I, днь (s. 53);

Перевод с печатныхъ цесарскихъ курантовъ, каковы подал в Посолскомъ
приказе Петръ Марселис, а сказал что присланы чрез виленскую почту, в нн҃ешнем во .РОΘ.м году апрѣля въ .І. днь (s. 74); про галанские печатные
куранты Посолского приказу переводчикъ Еѳим ѳон Меиснеръ сказал что
в них печатано то ж каковы переведены сего ж июня въ .ѲI. днь (s. 150).

Kuranty były najczęściej „pakietami zbiorczymi”, które zawierały wiadomości z różnych miast europejskich, w związku z czym konkretne fragmenty opatrzone są drobiazgową informacją o miejscu i czasie
sporządzenia komunikatu. Ilustruje to następujący przykład:

Перевод с цесарскихъ и галанскихъ печатных курантовъ что принес в По-
солскои приказ в нн҃ешнемъ во .РОΘ.м году марта въ ,КГ, день иноземецъ

Еремѣи ѳан дер Гатенъ, чрез виленскую почту (s. 64);
dalej czytamy:

Из Амубурка ѳевраля ,ЗΙ,г числа Здѣс при нн҃ешнеи почте нового ничего
нѣтъ окромѣ что турецкои посол которои нн҃е в город Овне пришол […]);

Ис Прус ,КД,г числа ѳевраля […]); Из Варшавы ѳевраля ,К,г числа […]); Из

Лондона ѳевраля ,SΙ,г числа Ис Танъгеря пишутъ что король Таѳлета во

Варъвариі великую побѣду одержал […]); Из Венецыи февралѧ .ДI.г числа

Чрез нѣкоихъ купецких людеи из Турской земли вѣдомость., что паша бо-
синской со всѣми приготовлеными воинскими, и сьѣстными запасами при
немже провожатыхъ . Д. члвкъ пошол в Грецкой Бѣлгородъ […] (s. 64–65).

҂

Przejdźmy do technik, którymi posługiwali się urzędnicy carscy
w celu przybliżenia nazw obcych.

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na objaśnienia topo-
nimów. O ile w wiadomościach pierwszej połowy XVII wieku był to
zabieg sporadyczny12, o tyle w tekstach z lat 70. stał się wręcz manierą piszących. Przyjrzyjmy się przykładom:

Из Лондона /аглинскя столица/ февраля ,К,г дня (s. 69);

Из Штетина /Штетинъ поморскои городъ./ февраля .КИ.г числа (s. 73); Из

Вѣны /Вѣна цесарская столица/ марта .И.г числа (s. 81);

Цесарь Римскиі велѣл обьявить бискупу Минстрюскому. будетъ городъ Ко-
линъ /Колинъ волныi город цесарскиі/ осадитъ ѳранцуз (s. 73);

11 W omawianym okresie mogła to być poczta ryska lub wileńska.

12 Zob. D. Głuszak, O technikach tłumaczenia…, s. 149.

161

DOROTA GŁUSZAK

Из Лондона. /Лондон аглинского короля столица/ (s. 81);
воиска будутъ посланы в Померскую ѕемлю. /Померская свѣиская земля
бліз Датцкωи./ (s. 91);

А ѳранцужского воіска собрано под городом Туркерномъ /город француж-
скои близ моря/ . К И, ч (s. 105); Из Малта /.возле Италиі. на море остров./

҂ ҂
присланной гонецъ (s. 136);

Из Мадрида, /гишпанская столица,/ июлѧ въ ,К, де (s. 298);

Из Берлина /столица бранденбурская./ августа въ .А. де (s. 299).

Widoczne jest zatem wyjaśnianie nazw miejscowych. Pojawiają się informacje o położeniu geograficznym miejscowości oraz ich statu-sie — wskazywane są miasta stołeczne i te, które określano mianem

Wolnego Miasta.

Niekiedy w marginaliach wskazywano dokładną lub przybliżoną
odległość mniejszej miejscowości od miasta, którego położenie mo-
gło być znane carowi i przedstawicielom klasy panującej, na przykład:

Его королевское величество в прошлую среду для прохладу поѣхал отсюду
в Бялоленко /Бѣлая Лука от Варшавы .Д. мили/ (s. 97);
королевское величество и с королевою в среду поѣхал в Белоленку /недале-ко от Варшавы/ (s. 156);

Браславскои полкъ стоить под Праисовымъ, /недалеко Калника/ (s. 148);

Сеймикъ краковскиі в Прощовицах /Прощовичи от Кракова S, миль,/
роѕорвалсѧ (s. 227);

К Д. ч наши послат в Померскую свою землю, /Померская земля ко Гдан-

҂ ҂
ску./ (s. 231);
корол в прошлое воскресенье въ Яновецъ /.ЗI. мил от Варшавы,/ пришол

(s. 304);

Господарь Волоскои писалъ грамоту иѕ обозу своегω ис под Олохова /не-
далеко от Каменца,/ к гетману корунному (s. 314).

Częstym zabiegiem jest dodanie informacji w celu uściślenia, na tere-
nie jakiego kraju leży miejscowość lub województwo:

Из Висмарѧ /в Свѣе Висмар/ марта .КЗ.г числа (s. 88);

Из Антверпиі /в Галанскои землѣ./ .Ѳ.г числа апрѣля (s. 93); Иѕ Антверта /
галанской городъ,/ маиѧ ,ГI,г числа (s. 135);

Иѕ Отранта града /Сицылѣискогω королевъства./ пишутъ (s. 143);

Вѣдомость имъ из Дурасы /в Грецкои землѣ/, чтω тамо прішло . И. члвкъ

҂
турковъ (s. 112);

Мы здѣс ожидаемъ совершения сеймика вишніцкого /город Вишница
в Полше/ (s. 82);
во всѣхъ ренских городах /городы над рекою Рѣною галанские./ осадных
людей прибавливаютъ (s. 128);
из Межибожа /в Полше/ маия въ .З. днь (s. 148);

Ис Неаполи /в Турскои землѣ,/ маиѧ въ .ДI, день (s. 160);

162

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

люди народа писевские или острожские /городки. Бисев, и Острог в Пол-
ше, на Волыни/ (s. 151);
мору опасны для нерастворног воздуха, какъ уж сь Бологнеискои страны /
та страна во Италиі ж,/ начинаетсѧ (s. 191);

Из Брусселѧ /в Брабанскои землѣ,/ сентѧбрѧ въ .Ѳ, день (s. 192);

В Рускомъ /на Волыни. и на Подоле/ воеводстве на сеимикахъ ничто к со-
вершению не пришло (s. 85);
ѳранцужского воіска собрано под городом Туркерномъ /город францужскои близ моря/ . К И ч (s. 105);

҂ ҂

Из Гаги /Гага город в Галанскои землѣ,/ марта .ЗI.г числа (s. 83);

Ис табор ис под города Брунсвика /Брунсвицкая земля в Цесарскои землѣ,/

(s. 151);

А в городе Боуше. /в Норвегецкои землѣ/ многие люди при солнечном
сияниі видели. на небе. три башни да три собрания воинские при карабел-номъ воинском кораване (s. 122);

Из Ливорна /во Итталиі/ апрѣля .ГI,г дня (s. 130);

Из Антверпии /в Гишпанской/ марта ,Г,г дня (s. 68);
бѣлогородцкие и бучатские татаровѧ здѣс многие беды чинѧт около Бару
и Межибожа /Бар. и Межибож на Подолию в Полше,/ (s. 135);
с Руси Краснои /Рус Красная, около Лвова,/ вѣдомость (s. 255);

Из Регензбурха /в Цесарскои землѣ над Дунаемъ рекою/ марта въ Е. день

(s. 257);
ѳранцузы город Мастрихтъ /в Галанскои землѣ/ осадили (s. 263);

Королевское величество сказывают пришол в Рокрои /во Ѳранцужскои
землѣ/ город (s. 263);

Из Радомля /в Полше/ апрѣля .ВΙ.г числа (s. 99);

Из Радома /Радомль в Полше/ апрѣля въ .Ѳ, де (s. 111);
на комисиі в Радуме /в Полше над Саном рекою город/ (s. 83).

Ostatni przykład wymaga komentarza, gdyż zastrzeżenia budzi wska-
zanie Radomia jako miasta położonego w Polsce nad rzeką San13.

Ponadto, jak zaznaczają redaktorzy tomu, słowo город zostało do-pisane innym atramentem. Można zatem przypuszczać, że napis jest
autorstwa kopisty lub korektora. W jednym kontekście uwaga na
marginesie ma charakter nieco subiektywny: „Из Генува /во Италиі
славныи град/ апрѣлѧ въ .КВ, день” (s. 144).

We wzmiankach wskazywano także, w czyim władaniu znajduje
się określone terytorium, na przykład:

цесарского величества посланнои к Ѳорту /Ѳорта турок/ турецкому отпу-
щен не будет (s. 64);

Из Волѳенбеителѧ /в Немецкой землѣ кнзѧ Илиненбурског/ маиѧ въ

.Л., день (s. 158);

13 Podobne błędy zdarzają się sporadycznie i należy je traktować jako indywidualne potknięcia tłumaczy.

163

DOROTA GŁUSZAK

Цесарь Римскиі и Генералы Статы Колинъ город /курѳистра Колонского/
под свою оборону и ѕащищениѧ принѧли (s. 159);

Из Рагуѕа города /турскои/ торговые люди вѣдωмость с собою привезли

(s. 58);
междо городами Калишемъ и Рахелем /ѳранцужские/ тому каравану иѕо
всѣхъ проливъ и пристанеи морскихъ совокуплятися (s. 122);

Н, ж чл҃вкъ таких же людеи с моршалкомъ королевским в Пикардию /Пи-

҂кардия город ѳранцужскои на галанском рубеже,/ (s. 228);
из Базиля города /Баѕил город цесарскои/ пишутъ (s. 230); зборъ у нихъ въ

Халонсе /Халонсъ город, францужского .короля,/ (s. 230);
королевскои подемъ сказывают будет апрѣлѧ въ .I. де и будет на украину
недерлѧнскую /Недерлянды галанцы, а иная часть и под гишпанскимъ,/

(s. 253);

Пишут к нам из Берлина /курѳистра Бранденбурског/ (s. 273);

Ис Торина /во Италиі. князя Савоиского,/ июлѧ въ .SI. де (s. 298);

Из Бруселѧ /Брусел гишпанского короля/ марта въ ,ИI, днь (s. 84).

W tym miejscu warto zaznaczyć, że uwaga została napisana innym
tuszem i innym charakterem pisma. W kolejnym zaprezentowanym
fragmencie widoczne są wahania piszącego dotyczące brzmienia to-
ponimu: „паша съ четырмѧ на десят каторги к Сакали граду /

Шахал гишпанского короля,/ итти имѣетъ” (s. 144).

Zdarzają się informacje o położeniu rzek:

От реки Рейны /Рена в Цесарскои землѣ/ (s. 97);

От Нижней Эльвы рѣки, /в Цесарскои землѣ./ апрѣля въ ,АІ, день (s. 108); Ѳранцужского воиска , Л, чл҃вкъ под владѣниемъ маршалка королевского

҂
чрез рѣку Моѕоль /река Моѕоль, на рубежах Гишпанских Недерляндов,/
переѣзжают (s. 228).

Rzadziej spotykane są objaśniania antroponimów. Wyekscerpowane
konteksty:

гсднъ Опатцкиі /Опатцкиi поляк был у курѳирста Бранденбурского./
которой был у бранденбурского двора, вскоре пойдет в посланникѣхъ
в Свѣйскую землю (s. 98);
аглинскои караван на море вскоре ж поидетъ, под началомъ княѕя Роберта

/Робертъ аглинского короля брат./ (s. 149);
изявляютца [...]14ское воиско. на дук де Тур[...]о /дук де Турена гетман короля Ѳранцужского/ воиска (s. 316).

W jednym przypadku widzimy uzupełnienie treści dopiskiem
wskazującym na imię prokuratora: „вскоре отсюды в тѣ страны

14 Tekst nieczytelny.

164

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

комисаръ прокуратор Иани [nad wersem dopisano: имянем]

поѣдетъ” (s. 116). W innym fragmencie czytamy: „Комендатъ
брясловскои пишетъ, что волошеня, Дуракъ, да Гинкал, /Дурак
имя, а Гинколь другое,/ уѣхали из Волоскои земли в Полшу”

(s. 254). Najwyraźniej tłumacz uznał za zasadne wyjaśnienie, że cho-
dzi o dwie różne osoby.

Można zaobserwować również konkretyzację osób i nacji, na przy-
kład:

Х королевскому /корол Францужскои/ шествию в Ышпанскую Недерлян-
дию всякие припасы готовятъ (s. 89);
судья ѕемскои /гсдинъ Отловинскои/ предложил, и обещал послать на
службу королевскогω величества пехоты .Ѿ. чл҃вкъ (s. 217);

В гсдрственномъ сенаторскомъ собрании, /полских сенатореи собрание/
меж иными делами, во время будетъ, о посолствѣ московском (s. 81).

W przekładzie pisma z Warszawy tłumacz uściśla, o kim jest mowa,
gdyż w tekście dwukrotnie pojawia się zaimek my: „будто с нами

/с поляками/ он имѣл пересылку (s. 193); на нас /на поляковъ/
усерднее наступал” (s. 193). Podobnie jest w przypadku zaimka nasz:

„жалуетца что ему от ншго /от королевского/ двора чинится
безчестье” (s. 62). Rozszyfrowanie podmiotu domyślnego widoczne
jest w następującym przykładzie: „ожидаем из Шваицарскои земли

/рѣчь посполитая и народ волнои,/ к себѣ на помочь воинскихъ
людеи . Д, чл҃вкъ” (s. 274). Odnotowano także konkretyzację miejsca

҂
przebiegu wydarzeń:

опасаются /в Полше/, что всѣ комисиі без добраго совершения разрушены
будут (s. 98);
великиi арцух Тасконскиi /во Италиі/ посылает на помоч. .ВI. караблеи

(s. 128).

W kontekście: „Гоѳолоницкое братство, /то братство во Италиі/
или общежителство хотѧт хрстиѧнское дѣло совершить” (s. 256),
z jednej strony widzimy objaśnienie, gdzie znajduje się bractwo, a z drugiej próbę wyjaśnienia samego pojęcia przez dodanie wyrazu
synonimicznego — „общежительство”.

Niekiedy dodawano informację w celu, jak się wydaje, unik-
nięcia niedomówień: „В цесарскихъ отчинныхъ землях нне
указъ никакихъ венгровъ без пасовъ /без проѣзжих/ нигдѣ
пропущать не велено” (s. 130) — uściślenie o jakich dokumen-

165

DOROTA GŁUSZAK
tach jest mowa15; „говорѧт бутто къ Ѧмполу /местечко/ пошол,
но невѣдомо которым путемъ” (s. 231) — dodanie hiperonimu
do nazwy miejscowości. W przypadku nazwy rzeki tłumacz również
uznał za konieczne dodanie hiperonimu: „Ѿ Нижней Элвы, /река/
апрѣля .КЕ.г числа” (s. 126). Nazwy niektórych tkanin występują z wyrazem nadrzędnym — „полотна”: „ ИФ. косяковъ полотенъ

҂
мовриз; А IРѮ. косяковъ полотен селамповриз”; „ И. штукъ

҂ ҂

҂
полотна донгрисъ; ГѰ. штукъ крашеного полотна гарас” (s. 163).

҂

Nazwa „гингас” w starszych kurantach pojawia się z krótką defini-cją16, zaś w tekście z 1671 roku występuje już samodzielnie. Spójrzmy
na kontekst: „ ЗСН. штукъ гингас” (s. 163).

҂

Inne przykłady świadczące o uzupełnieniu tekstu podstawowego:

сѣвернои, ѕападной земли жители [na marginesie:] /на сѣвере и на ѕападе
есть галанские городы/ предложили хотѣние свое (s. 253);
против кого тѣхъ людеи употреблѧти хотѧтъ, против наѣзжающих /
наѣздникъ ѳранцуз,/ (s. 228);
король Ѳранцужскои конечно намѣренъ есть с ыными хрстиянскими по-
тентаты всю свою силу противъ всенародного неприятеля /турка/ встрѣчу
вести (s. 167); многие воровские /турские разбоиники/ карабли (s. 168); на то гсдрство Оттоманскаѧ Порта /самъ турок/ всю свою силу будетъ
употреблѧть (s. 273).

Warto dodać, że kwestia „wspólnego wroga” — Turcji, była szeroko
komentowana na łamach XVIIwiecznych gazet w całej Europie.

Widoczne jest również uściślanie informacji na temat miejsc i wy-
darzeń z różnych krajów:

мать салтанова до совершенного договору с великимъ салтаномъ хотѣла
ѣхать в Мекку /гдѣ Магметев, гроб./ Магъмету помолитца, i dalej: мать салтанова с тою казною которую хотѣла вести в Мекку /к гробу/ (s. 98.);
из Седмиградцкой земли к Атаманскому дому /к салтанскому двору./
перебѣгли (s. 129).

W jednym fragmencie dopisek znalazł się w tekście głównym bez nawiasu: „великиi везирь для исполнения своего намѣрения
послалъ чауша в три города, во Аѳрику, в Ѳалгиръ, в Трипол,
и в Тунис [dopisano:] в тѣхъ трех городах живутъ турские морские
разбоиники” (s. 128–129).

15 W innych fragmentach wyraz пасы pojawia się bez komentarza, np. имѣютъ
у себя данные от црского величества пасы, и подали королю от црского
величества грамоту (s. 142).

16 W przykładzie: IТѲ пикол различных полотен имянуютца гинганзъ VK VI

҂

(s. 236).

166

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

Niekiedy starano się zachować koloryt lokalny, w związku z czym
w przekładach rosyjskich pojawiają się nazwy odczuwalnie obce obok
nazw bliższych Rosjanom: „а нне слышно что рыцери /кавалѣры/
малтииские турской кораванъ недалеко от Египетцкие земли
взяли” (s. 98) — „rycerze” nazywani na określonych terenach „kawa-
lerami”; „нѣкоторые провинціи /области/ ѳранцужскому королю
и здадутца” (s. 326) — „prowincje” objaśnione jako „области”;

„великои воинской совѣтъ или рада отложена марта до .Е.г числа”

(s. 65) — rosyjskiemu „совет” odpowiada „rada”. W innym fragmencie widoczne jest zachowanie polskiego terminu „zerwanie sejmu” jako
jego zakończenie: „потом жалостное и несщастливое скончание

/розорваніе/ того сеима наслѣдствовало” (s. 283). W tłumacze-
niach odnotowano zachowanie terminów urzędowych: „пришлю
списки съ дѣлъ отказных. /абдикаціа/ и позовных /конвокаціа/”

(s. 322). Widoczna jest też próba wyjaśnienia terminu obcego, nie-
wątpliwie „świeżego” dla ówczesnego czytelnika: „Реѳермациею
или. исправлениемъ вѣры в различных мѣстехъ упражняются”

(s. 117). Redaktorzy tomu zaznaczają, że słowo reformacja zostało napisane innym atramentem. Objaśniano i inne wyrazy, które
mogły okazać się niezrozumiałe: „королевская гвардия /пехота/
ко Лвову пошла” (s. 174); „здѣс по указу кнѧзя нашего великое
воинское уготовление чинѧтъ, и буде геновезы. /во Италиі, рѣчь
посполитая,/ нам не учинѧтъ достоиного удоволства” (s. 298).

W przykładzie: „турское войско пойдет в Бѣлъгород которой
стоит от здѣшнего моря /.окияна./ недалеко” (s. 128), najwidocz-
niej tłumacz uznał wyraz „ocean” za niedostatecznie zrozumiały, więc
w tekście zasadniczym zastąpił go związkiem wyrazowym „здешнее
море”.

Bywa, że dodano nazwę poprawną do zapisu błędnego: „указалъ
своих особныхъ воинскихъ калеровъ. /.галѣры./ на море
отпустить” (s. 167)17.

Kolejnym zabiegiem stosowanym przez XVIIwiecznych tłumaczy
jest precyzowanie wartości. Odnotowano przeliczanie waluty obcej na nominał rosyjski — ruble:

Обоѧ парламентовы домы по многомъ. размышлениі въ единосогласие
пришли наипаче же в собраниі королевскому величеству. . Ѿ. ѳунтов денег

҂
ѳунтъ аглинскои рускими денгами .В. рубли с лишком (s. 78);

17 Dodam, że w innych fragmentach pojawia się wyraz галеры, na przykład: францужские галѣры и карабли еще на море зело крепятца (s. 189).

167

DOROTA GŁUSZAK

Шкотцкие земли жители обещали по вся мсцы нѣсколкω ѳунтовъ стерлин-
говъ /стерлингъ В ру с лишком,/ чтоб война вдаль продолжить (s. 295).

Również wartość miliona została przeliczona na ruble: „с ѳранцузы
у нас собранω казны нн҃е .Р, милионов /в милионе С. рублевъ,/”

҂

(s. 253)ю

Potwierdzono przypadki precyzowania wartości jednostek miary
i wagi. Miara wywodząca się najpewniej z niderlandzkiego „kattie”

od indonezyjskiego „kati”18 w badanym tomie tekstów występuje jako каты: „ АЦМИ. каты. /каты вѣсом ѳунтъ съ .Е.ю долью./

҂
тонъквинскогω шолку” (s. 164). W kurantach z lat wcześniejszych jednostka figuruje jako катти i кати. Porównajmy użycia kontekstowe z wydań z lat 1648–1650 i z 1656–1670: „ЛД катти
перцу” VK IV (s. 210); „ КУПѲ кати японские канѳары [na mar-

҂
ginesie uwaga:] во всякои катиѣ ѳунтъ Г четі галанских” VK

VI (s. 237), dalej bez przypisów: „РКД кати маз” VK VI (s. 237);

„Г миллиона и У Ѯ ЕѾЛГ кати бѣлог и чорног перцу” VK VI

҂ ҂ ҂

(s. 238). Można zatem uznać, że w latach 70. XVII wieku nadal była
to miara nieznana w Rosji, o czym świadczą wahania w zapisach i przeliczenie wartości na znaną na gruncie rosyjskim jednostkę wagi — „фунт” — zdaniem Maxa Vasmera, zapożyczoną już w XIV
wieku19.

Kolejną jednostką miary, która doczekała się przeliczenia na „fun-
ty” jest „пикол”, w kontekście: „ЛS. пиколъ /в пиколе. РК. ѳун./
овощу томаринды” (s. 164). Podobnie jak w przypadku miary

„кати”, geneza tego wyrazu może sięgać do niderlandzkiego „pikol”,
które wywodzi się z indonezyjskiego „pikul”20.

Nazwą obcą jest także jednostka „унэц” — prawdopodobnie współ-
czesne „унция”. W odnalezionym przykładzie figuruje przeliczenie miary na rosyjskie „золотники”: „ФВ. унэца. /унӭцъ. Г. ѕолотника./
и .S. еѳимков. беѕую камени” (s. 164). Ta nazwa pierwotnie została
w tekście zapisana z początkową literą ѳ, ostatecznie startą w rękopi-sie21. Wyraz został już wcześniej notowany w kurantach, pod rokiem 1667, ale w postaci „унс”22.

18 Etymologia zaproponowana przez redaktorów IV tomu VestiKurantów, zob. V-K

IV, s. 210.

19 М. Фасмер, ЭСРЯ, t. IV, s. 210.

20 Zob. VK IV, s. 210.

21 Zob. VK VII, s. 164 [przypis].

22 Zob. D. Głuszak, Rzeczowniki zapożyczone…, s. 151.

168

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

Zdarzają się też krótkie notatki umieszczone na marginesie dokumentu, które można odebrać jako komentarz autorski osoby pracują-
cej nad przekładem. Spójrzmy na następujący fragment:

А архиепископ нашъ Львовскои которои был недѣли с три у Дорошенка
приѣхал и сказывал гетману корунному. что татаровя чрез Днестръ пере-
везлис и в Украину вступили, а казаки стоят под Вишницом, а что они учи-нятъ то впред услышимъ, /сказывал волошенин Алеѯѣи что татаровя и ка-
заки около Лвова были а вѣдомость пред ними учинил поляком лвовскои
архиепископ/ (s. 85).

Jak zaznaczają redaktorzy wydania, komentarz zamieszczony na pra-
wym marginesie został napisany tym samym charakterem pisma co
tekst główny. Podobnie w przykładach:

а ѳранцужскои посол у салтана зело просил чтоб он измѣнников цесарскихъ
выдават не велѣл, однако ж салтанъ в томъ ево не послушал, и ізмѣнников
всѣхъ выдават приказал, /цесар. с французомъ свояки,/ (s. 140);
шествие их к городу Колену, что над рекою Рѣною /Колен волнои град, а лоторинчики нне под ѳранцузом,/, и того ради колинские жители ѕело
опасны (s. 141) — uwagi umieszczono na lewym marginesie bez nawiasu.

* * *

Podsumowując, jako jedną z technik XVIIwiecznego przekładu
należy wskazać uściślanie nazw obcych. Obserwowane jest głównie
objaśnianie toponimów i, rzadziej, antroponimów. Zdarzają się ko-
mentarze do słów odczuwalnie obcych — zapożyczeń nowych w ję-
zyku rosyjskim drugiej połowy XVII wieku. W ten sposób rozszyfro-
wywane są na przykład wyrazy „gwardia” i „reformacja”. W drugim
przypadku możemy mówić o (nieco nieudolnej) transkrypcji z ob-
jaśnieniem — „Реѳермациею или. исправлениемъ вѣры […]

упражняются”. Co istotne, zazwyczaj jednak nazw nie tłumaczono
nie z braku ekwiwalentów na gruncie rodzimym, lecz najwyraźniej
z chęci zachowania kolorytu lokalnego. W kurantach częste są eg-zotyzmy.

Tłumacze starali się wiernie oddać realia państw europejskich
i drobiazgowo określić lokalizację opisywanych wydarzeń. W tek-
stach figurują nazwy geograficzne (m.in. państw, krain, miast, wsi,
rzek i akwenów) opatrzone stosowną informacją dodatkową. W mar-
ginaliach często informowano pod czyją jurysdykcją znajduje się określone terytorium oraz jaki posiada status.

169

DOROTA GŁUSZAK

Widoczne jest, że w niektórych przypadkach konkretyzacja na-
zwy obcej jest autorstwa innej osoby. Można to stwierdzić w oparciu
o uwagi redaktorów VestiKurantów — marginalia dopisywano nie-
kiedy innym kolorem atramentu, odnotowano przypadki informacji
dodanej innym charakterem pisma. Najpewniej wynika to stąd, że korektorzy uznawali tekst zasadniczy dokumentu za niewystarczają-co zrozumiały i pragnęli dostosować go do adresata.

Na materiale badanych tekstów udało się udokumentować nastę-
pujące sposoby tłumaczenia: objaśnianie znaczenia nazw obcych po-
przez dodanie wyrazów bliskoznacznych (np. полотна + nazwa tka-niny) lub hiperonimów (np. „Элва — река”, „Ямпол — местечко”);
tłumaczenie opisowe, wyjaśnienie nieznanych pojęć za pomocą krót-
kiej definicji (np. „геновезы — во Италиі, рѣчь посполитая”) oraz
precyzowanie wartości polegające na przeliczaniu jednostek miary, wagi oraz jednostek pieniężnych na ekwiwalenty rodzime lub zapożyczone dawno i dobrze znane. Niekiedy stosowano również inne
ekwiwalenty kulturowe (np. „рыцари — кавалеры”, „провинции

— области”). Z pewnością najczęstszym rodzajem uzupełnienia in-
formacji zawartej w tekście głównym są marginalia, które z punktu
widzenia współczesnego przekładu należałoby uznać za bardziej lub
mniej obszerne przypisy — konkretyzujące, wyjaśniające, niekiedy komentujące (np. „цесар с французомъ свояки”).

Należy podkreślić, że w najnowszym tomie VestiKurantów roz-
wiązania stosowane przez tłumaczy i korektorów w celu objaśnienia
nieznanych nazw bynajmniej nie są rzadkością. To, co w kurantach
z lat 1600–1670 przykuwało uwagę ze względu na swoją nietypowość, w ostatnim wydaniu jest regularne, a komentarze objaśniające tekst
główny dokumentów stają się wręcz integralną częścią informacji.

Ponadto niektóre wyrazy, odczuwalnie obce jeszcze w połowie XVII
wieku, niewystępujące bez definicji czy ekwiwalentu kulturowego, przestały być nowe dla tłumaczy i nie są objaśniane w tekstach z początku lat 70. Jak widać, w ciągu kilku dekad zmienił się charakter
pracy nad tłumaczeniami, a w Posolskim Prikazie przez lata wypra-
cowano specyficzne techniki przekładu.

REFERENCES

Głuszak, Dorota. “O technikach tłumaczenia nazw obcych w XVIIwiecznej publicystyce rosyjskiej.” Przegląd Rusycystyczny, 2021, no. 3 (175): 146–160.

170

SPOSOBY TŁUMACZENIA NAZW OBCYCH…

Głuszak, Dorota. Rzeczowniki zapożyczone w języku VestiKurantów z lat 1600–

1670. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2020.

Heller, Michaił. Historia Imperium Rosyjskiego. Transl. Melech, Eugeniusz, and Kaczmarek Tadeusz. Warszawa: Książka i Wiedza, 2000.

Mayyer, Ingrid. “Izvestiya o chudotvornykh istochnikakh v russkom perevode (1646
g.): vnov’ naydennyye originaly k VestyamKurantam.” Slovo. Journal of Slavic Languages, Literatures and Cultures, 2017, no. 58: 7–38 [Майер, Ингрид.

“Известия о чудотворных источниках в русском переводе (1646 г.): вновь
найденные оригиналы к ВестямКурантам.” Slovo. Journal of Slavic Languages, Literatures and Cultures, 2017, no. 58: 7–38].

Shamin, Stepan. “Slovo ‘kuranty’ v russkom yazyke XVII — nachala XVIII v.” Russkiy yazyk v nauchnom osveshchenii, 2007, no. 1 (13): 119–152 [Шамин, Степан.

“Слово ‘куранты’ в русском языке XVII — начала XVIII в.” Русский язык
в научном освещении, 2007, no. 1 (13): 119–152].

Shamin, Stepan. Kuranty XVII stoletiya: yevropeyskaya pressa v Rossii i vozniknoveniye russkoy periodicheskoy pechati. Moskva–S. Peterburg: Al’yansArkheo, 2011 [Шамин, Степан. Куранты XVII столетия: европейская пресса
в России и возникновение русской периодической печати. Москва–С. Пе
тербург: АльянсАрхео, 2011].

Vasmer, Max. Etimologicheskiy slovar’ russkogo yazyka. Moskva: Progress, 1986 [Фасмер, Макс. Этимологический словарь русского языка. Москва: Прогресс, 1986].

VestiKuranty 1600–1639 gg. Kotkov, Sergey (ed.). Izdaniye podgotovili: Tarabasova, Nina, and Dem’yanov, Vladimir, and Sumkina, Antonina. Moskva: Nauka, 1972 [ ВестиКуранты 1600–1639 гг., Котков, Сергей (ed.). издание
подготовили: Тарабасова, Нина. Демьянов, Владимир. Сумкина, Антонина.

Москва: Наука, 1972].

VestiKuranty 1642–1644 gg. Kotkov, Sergey (ed.). Izd. podgot.: Tarabasova, Nina, and Dem’yanov, Vladimir, and Sumkina, Antonina. Moskva: Nauka, 1976 [ ВестиКуранты 1642–1644 гг. Котков, Сергей (ed.). изд. подгот.: Тарабасова, Нина. Демьянов, Владимир, and Сумкина, Антонина. Москва:

Наука, 1976].

VestiKuranty 1645–1646, 1648 gg. Kotkov, Sergey (ed.). Izd. podgot.: Tarabasova, Nina, and Dem’yanov, Vladimir. Moskva: Nauka, 1980 [ ВестиКуранты

1645–1646, 1648 гг. Котков, Сергей (ed.). изд. подгот.: Тарабасова, Нина, and Демьянов, Владимир. Москва: Наука, 1980].

VestiKuranty 1648–1650 gg. Kotkov, Sergey (ed.) Izd. podgot.: Dem’yanov, Vladimir, and Bakhturina, Renata. Moskva: Nauka, 1983 [ ВестиКуранты

1648–1650 гг. Котков, Сергей (ed.). изд. подгот.: Демьянов, Владимир, and Бахтурина, Рената. Москва: Наука, 1983].

VestiKuranty 1651–1652 gg., 1654–1656 gg., 1658–1660 gg. Vomperskiy, Valentin (ed.) Izd. podgot.: Dem’yanov, Vladimir. Moskva: Nauka, 1996 [ Вести

Куранты 1651–1652 гг., 1654–1656 гг., 1658–1660 гг. Вомперский, Валентин

(ed.). Изд. подгот.: Демьянов, Владимир. Москва: Наука, 1996].

VestiKuranty 1656 g., 1660–1662 gg., 1664–1670 gg. Moldovan, Aleksandr, and Mayyer, Ingrid (ed.) Izd. podgot.: Dem’yanov, Vladimir. Moskva: Rukopisnyye pamyatniki Drevney Rusi, 2009 [ ВестиКуранты 1656 г., 1660–1662 гг., 1664–

1670 гг. Молдован, Александр, and Майер, Ингрид. Изд. подгот.: Демьянов, Владимир. Москва: Рукописные памятники Древней Руси, 2009].

171

DOROTA GŁUSZAK

VestiKuranty 1671–1672 gg. Krys’ko, Vadim, and Mayyer, Ingrid (ed.). Podgot. tekstov, issledovaniya, kommentarii, ukazateli Mayyer, Ingrid, and Shamin, Stepan, and Kuznetsova, Anastasiya, and Kornilayeva, Irina, and Krys’ko, Vadim. Pri uchastii Amanovoy, Yekateriny. Moskva: Azbukovnik, 2017 [ ВестиКуранты

1671–1672 гг. , Крысько, Вадим, and Майер, Ингрид (ed.), Подгот. текстов, исследования, комментарии, указатели Майер, Ингрид, and Шамина, Степан, and Кузнецовая, Анастасия, and Корнилаевая, Ирина, and Крысько, Вадим. При участии Амановой, Екатерины. Москва: Азбуковник 2017].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15750

ALEKSANDER KIKLEWICZ

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6140-6368

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ АФАНАСИЯ ФЕТА

LANGUAGE REFLECTIONS IN MEMOIRS OF AFANASIY FET

The article’s subject is the linguistic analysis of language reflections in two volumes of memoirs of the outstanding Russian poet Afanasy Afanasyevich Fet (1820–1892), published in 1890. Language reflection is understood as a text fragment, the content of which is directly related to the elements of the language system, language behavior, or precedence texts as products of language activity. The author distinguishes several types of language reflections: references and textual reminiscences, speech characteristics of persons and events, linguistic remarks on lexical, pragmatic, phonetic, and other speech characteristics, description of verbal (poetic) creativity, as well as remarks on interlingual communication. The nature of Fet’s language reflections is interpreted from the point of view of the poet’s worldview and his personality.

Keywords: memoirs, writer’s language, style, textual reminiscence, language reflection, language personality ВВЕДЕНИЕ

Выдающийся русский поэт Афанасий Афанасьевич Фет (1820–

1892) был известен не только как тонкий лирик, продолжатель
романтической традиции, заложенной в русской литературе

Василием Андреевичем Жуковским, но также как переводчик

(художественной и философской литературы), прозаик и лите-
ратурный критик, общественный деятель. Значительным явле-
нием в литературе стали изданные в 1890 г. Воспоминания Фета.

Они охватывают период жизни поэта, начиная с 1848 г. — его
службы в гвардейском полку, и заканчивая событиями 1889 г.,
т.е. за год до публикации книги и за три года до его смерти.

Воспоминания Фета уже становились объектом лингвисти-
ческих исследований1. В предлагаемой статье будет рассмотрен

1 Т. А. Капырина, Поэтика прозы А.А. Фета: сюжет и повествование, Коломна 2006 [диссертация]; Л.И. Черемисинова, Из творческой истории мемуаров

173

ALEKSANDER KIKLEWICZ
новый аспект: рефлексии автора, касающиеся речевого поведе-
ния персонажей, отдельных элементов и характеристик языко-
вой системы, а также прецедентных текстов. Такая постановка
проблемы связана с современным антропологическим языкоз-
нанием, предметом которого является изучение языка с точ-
ки зрения практического и интеллектуальнодуховного опыта
представителей определенной культурной общности. В линг-
вистических исследованиях последнего времени широкое рас-
пространение получила идея языковой апроприации (англ.

language appropriateness), т.е. усвоения языка в соответствии
с характеристиками и установками конкретной личности2. Эта
идея заключена в теории языковой личности, предложенной

Юрием Н. Карауловым. Принятый в данной теории антропо-
логический подход опирается на «представление о личности,
реализующей определенный стиль жизни, отражаемый в сти-
ле употребления языка, т.е. соединяет социальноповеденче-
ский контекст с речевым»3. Языковая личность определяется
как «многослойный, многокомпонентный, структурно упоря-
доченный набор языковых способностей, умений, готовностей
производить и воспринимать речевые произведения»4. При
этом языковая личность включает характеристики двух типов:

активные (Караулов пишет о способностях и умениях в обла-
сти производства речевых сообщений) и реактивные (Караулов
указывает также на «готовности» при восприятии речи). Харак-
теристики первого типа подробно изучены в области идиолекта

(или идиостиля) писателя. В то же время отдельные индивиды
и группы индивидов различаются языковыми установками, т.е.

способами восприятия и оценки языковых фактов. Так, Анджей

Марковский5 различает несколько типов языковых установок

А. А. Фета, «Вестник Ленинградского государственного университета им.

А. С. Пушкина» 2008, № 1(4–1); Н. О. Косицына, Н. С. Кретова, Иноязычные
вкрапления в воспоминаниях А. А. Фета, «INCIPIO» 2014, № 9; Я. С. Рудкович, Наименования супругов в «Воспоминаниях» А. А. Фета, «INCIPIO» 2015,

№ 10; Н.П. Генералова, Забытые слова в «Воспоминаниях» Фета // Стихи
имеют право…, ред. Н. П. Генералова, ИРЛИ РАН, СанктПетербург 2020 и др.

2 R. Agheyisi, J. A. Fishman, Language Attitude Studies: A Brief Survey of Methodological Approaches, «Anthropological Linguistics» 1970, вып. 12 (5).

3 Ю. Н.Караулов, Русский язык и языковая личность, Издательство ЛКИ, Москва 2010, с. 22.

4 Там же, с. 71.

5 A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, PWN, Warszawa 2005, c. 126 и. др.

174

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

(польск. postawa wobec języka): пуризм, консерватизм, перфек-
ционизм, либерализм, индифферентность и др.

Совершенно очевидно, что в случае поэтической личности
мы имеем дело с определенной и при этом специфической язы-
ковой установкой, для которой характерна восприимчивость
и креативность. Этим объясняются многочисленные лингвисти-
ческие рефлексии поэтов, о которых — с привлечением обшир-
ного материала русской литературы — пишет Борис Ю. Норман6.

По утверждению данного автора, «поэты тонко чувствуют и от-
ражают в своем творчестве не только общую природу, но и част-
ные вопросы языка»7.

Проблема языковой креативности касается прежде всего ли-
тературного творчества, в котором, как известно, языковой ма-
териал не только употребляется для оформления смысла, но
и играет важнейшую роль в его формировании (особенно в ли-
тературе модернизма). Однако и в случае мемуарной литерату-
ры проблема языковой установки актуальна и, возможно, даже
в большей степени, так как жанр дневника или воспоминаний
позволяет автору прямо высказывать свое отношение к пробле-
мам языка и комментировать языковые факты.

Данные предпосылки лежат в основе предложенного в статье
исследования языковых рефлексий Фета в двух томах его Воспо
минаний. Гипотеза состояла в том, что общая картина языковых
рефлексий Фета отражает его личность, с одной стороны — его
литературное творчество, с другой стороны — его происхожде-
ние, социальный статус, образ жизни, круг знакомств и миро-
воззрение. Именно этим, социальнокультурным фактором

(Фет, как известно, имел наполовину немецкое происхождение)

объясняется то, что, как пишет Оксана Н. Жердева8, в его Вос
поминаниях часто упоминаются факты немецкой культуры, осо-
бенно немецкая философия (Гегель, Кант, Шопенгауэр) и худо-
жественная литература (Гете, Гейне, Шиллер).

Языковые рефлексии Фета представлены несколькими ти-
пами, которые будут рассмотрены в отдельных разделах. К ним
относятся 1) литературные ссылки и текстовые реминисценции;

6 Ю. Ю. Норман, Языковые категории в сознании и творчестве русского по
эта, Peter Lang, Frankfurt am Main 2020, с. 9 и др.

7 Там же, с. 26.

8 О. Н. Жердева, Маркеры немецкой культуры в «Воспоминаниях» А. А. Фета,

«Языки и литература в поликультурном пространстве» 2022, № 8.

175

ALEKSANDER KIKLEWICZ

2) речевые характеристики лиц и событий; 3) лингвистические
наблюдения; 4) описание словесного творчества; 5) межъязыко-
вые наблюдения. Все цитаты приводятся по изданию 1983 г., до-
ступному в интернете9.

ТЕКСТОВЫЕ РЕМИНИСЦЕНЦИИ

Одной из наиболее заметных характеристик стиля Воспомина
ний Фета является значительное число ссылок на литературные
явления и факты, а также литературных цитат. По утверждению

Адама Е. Супруна10, механизм появления текстовых реминис-
ценций в тексте состоит в том, что в процессе производства но-
вого текста автор вспоминает какуюто ситуацию или выраже-
ние из старого текста и включает ее в новый текст с расчетом на
то, что его содержание будет обогащено дополнительными эле-
ментами. Кроме того реминисценции могут включаться в текст
неосознанно.

Можно различать три аспекта текстовых реминисценций
в Воспоминаниях Фета: 1) источник; 2) целевая область рассуждения, т.е. фрагмент содержания текста, для репрезентации
которого употребляется ссылка или цитата; 3) прагматическая
функция.

Что касается источников текстовых реминисценций, они ука-
зывают на личность поэта: чаще всего употребляются цитаты
именно из поэтических текстов — Пушкина, Лермонтова, Тют-
чева, Некрасова, Горация, Марциала, Гейне, Шекспира и др.

На втором месте по частоте употребления выступают послови-
цы — в тексте отмечено 12 таких единиц. Прозаических текстов
как источников текстовых реминисценций не много — Фет об-
ращается к произведениям Сервантеса, Лермонтова, Гоголя
и Достоев ского. Кроме того в тексте Воспоминаний встречаются
текстовые апелляции к Биб лии и армейскому фольклору.

Текстовые реминисценции можно рассматривать как явле-
ние вторичной номинации: выражение, заимствованное из не-
которого источника, употребляется в новом контексте, как пра-

9 https://traumlibra ry.ru/book/fetvospominania/fetvospominania.html (15.10.2023).

10 А. Е. Супрун, Текстовые реминисценции как языковое явление, «Вопросы
язы ко знания» 1995, № 6, с. 22.

176

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

вило, с целью более точного и выразительного представления
смысла. Одним из аспектов текстовых реминисценций является
характер целевой области рассуждений повествователя, для вы-
ражения которой привлекается цитата из чужого текста. Цитаты
и литературные ссылки в тексте Воспоминаний преимуществен-
но употребляются при описании или представлении событий,
явлений, предметов, например:

(1) Конечно, генерал протестовал против подобной демонстрации, но «один
в поле не воин», — отворили двери клуба, пустили трубачей вперед, под-
хватили генерала и понесли по улицам.

(2) Туда, в довольно просторный, занимаемый офицерами эскадрона дом, Мальвина появля лась, по выражению Некрасова, «хозяйкой полною».

(3) Балы эти по всей обстановке и току были безукоризненны и, вспоминая

Лермонтова, надо бы проговорить:

«Мчатся пестрые уланы,

Подымая пыль».

Другая целевая область — рефлексии автора, предмет которых
варьируется в широком диапазоне: Фет привлекает цитаты, ког-
да рассуждает о прошлом (в связи с посещением отчего дома),
о мотивах человеческих поступков, о любви, об отношениях
между верой и действительностью, о ведении сельского хозяй-
ства и др. Несмотря на разнородность этих тем существует опре-
деленная закономерность обращения к цитатам: необходимость
текстовой реминисценции возникает в случае рассуждений о наи-
более сложных, диссипативных явлениях — привлечение цитаты
выполняет, в принципе, аргументирующую функцию: она про-
должает линию рассуждений автора, а дополнительно может
вызывать эмоциональный или эстетический эффект.

С функциональной точки зрения текстовые реминисценции
в Воспоминаниях Фета более однородны. Супрун11 писал, что
реминисценции обычно служат наиболее четкой, соответствую-
щей замыслу автора передаче некоторого фрагмента сообщения
с опорой на предшествующий словесный опыт. Такого рода ар-
гументирующая функция наиболее регулярно реализуется при
употреблении пословиц, ср.:

(4) Недаром сказано: «Вера без дел мертва», и никакие слова не в состоянии
заменить влияния, производимого делом.

11 Там же, с. 27.

177

ALEKSANDER KIKLEWICZ

В принципе, можно было бы представить этот фрагмент тек-
ста без его первой части:

(5) Никакие слова не в состоянии заменить влияния, производимого делом.

Автор, однако, использовал пословицу — повидимому, с це-
лью усиления воздействия на читателей. Тем самым в тексте не
только сообщается некоторая мысль, но и — в сжатой форме —
приводится ее аргументация:

(6) ПРЕДПОСЫЛКА 1: Слова не в состоянии заменить влияния, производимо-
го делом.

ПРЕДПОСЫЛКА 2: Подобный смысл заключен в пословице: «Вера без дел
мертва».

СЛЕДСТВИЕ: Ни у кого не должно вызывать сомнений, что слова не в со-
стоянии […].

Ссылка на пословицу как прецедентный текст имеет стиму-
лирующий характер: она усиливает прагматический эффект, за-
ложенный в основном сообщении.

Другой пример:

(7) Сознание о высшей силе, подводящей окончательные и нередко неожиданно благоприятные итоги нашими желаниям, выражается даже в само-
определении такого отрицательного существа, как Мефистофель, который
указывает на себя как на:

«Той силы часть и вид,

Что вечно хочет зла и век добро творит».

Здесь Фет — в духе фатализма — высказывает мысль о том, что
человеческое поведение обусловлено обстоятельствами и дей-
ствием некоторой «высшей силы». Чтобы эта мысль не вызыва-
ла сомнений у читателей, автор ссылается на фрагмент из Фау
ста Гете, в котором описана прецедентная ситуация такого же
рода.

Аргументация чаще всего усиливает эффект содержащихся
в тексте рефлексий автора, тогда как в случае разного рода опи-
саний текстовые реминисценции служат для типизации события
или предмета. В качестве примера рассмотрим следующий фраг-
мент:

(8) Говорить не хотелось. Наступила минута, про которую говорят: «Тихий ангел пролетел».

178

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

Автор описывает здесь конкретную, достаточно тривиальную
ситуацию, и харак тер повествования, в принципе, не требует до-
полнительной аргументации. Для сооб щения о наступившей ти-
шине Фет, однако, употребляет пословицу12, указывая тем самым
на то, что описываемая ситуация типична и каждый из читате-
лей в состоянии представить себе то, что происходило с автором.

Поскольку текстовые реминисценции — это прецедентные,
известные большинству представителей данного сообщества
языковые выражения (в первую очередь это относится к посло-
вицам), в речевой коммуникации они реализуют также эмпа-
тическую функцию: реминисценция описывает некоторую ти-
пичную, известную широкому кругу читателей ситуацию и тем
самым указывает на взаимность как прагматическую установку
автора. Взаимность, как указывается в психологической лите-
ратуре13, — это категория, которая способствует эффективности
коммуникативных действий, что, как видим, имеет также отно-
шение к мемуарной литературе.

Регулярное привлечение литературных цитат создает допол-
нительный эстетический эффект: действительность реальной
жизни, которую описывает Фет, переплетается с действительно-
стью художественных текстов, вкрапленные в повествование по-
этические реминисценции вызывают у читателей эстетическое
удовольствие.

ЯЗЫКОВЫЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ ПЕРСОНАЖЕЙ И СОБЫТИЙ

Языковые рефлексии Фета касаются речевого поведения людей
его круга, прежде всего родственников и знакомых, сослуживцев
по армии, писателей (в первую очередь принадлежащих к кругу
журнала «Современник»). Такого рода языковые характеристи-
ки представлены двумя типами. К первому, немногочисленному
типу относятся речевые стереотипы, т.е. выражения, характер-
ные для некоторой социальной группы:

(9) Я выбежал в сени и, услыхав от слуги обычное: «Сейчас!» — на некоторое
время успоко ился. Однако через полчаса я снова вышел в сени с вопро-

12 Первоисточник — поэма Две были и еще одна (1831) русского поэта Василия

Андреевича Жуковского.

13 K. Dutton, Zaklinanie umysłu. Perswazja w mgnieniu oka, перев. R. Madejski, MUZA, Warszawa 2018, с. 175 и др.

179

ALEKSANDER KIKLEWICZ
сом: «Что же лошади?» На новое: «Сейчас!» я воскликнул: «Помилуй, брат, я уже два часа жду! Узнай пожалуйста, что там такое?»

(10) Слуги прежних времен принимали молчаливо всякого рода замечания, тогда как крепост ные либералы почитали нравственным долгом всякому
оправданию предпосылать: «Помилуйтес, помилуйтес».

(11) Пока мы проходили к выходу, раздавались шумные возгласы немцев, на-стойчиво требовав ших содержателя сада по поводу какихто упущений.

«Нельзя так бессовестно грабить публику!» — восклицали возбужденные голоса. «Вот, думалось мне, люди, способные охранять общественные
интересы. Это не то, что у нас, где никто не закричит, пока его не трогают, и потому поневоле будет кричать в одиночку».

В первых двух случаях Фет приводит выражения, типичные,
с его точки зрения, для речевого поведения слуг, в третьем слу-
чае обращает внимание на публичное выражение неудовлетво-
рения в немецкой культурной среде, не характерное, по его мне-
нию, для русских.

Второй тип языковых характеристик — это разного рода ре-
чевые феномены, т.е. языковые ошибки, окказионализмы и не-
ологизмы, специфические формы лексической сочетаемости,
нарушения речевого этикета, индивидуальные формы речевых
актов и др. Среди персонажей книги наибольшее внимание при
этом уделяется Ивану Сергеевичу Тургеневу, который, по мне-
нию Михаила В. Строганова14 (2006), в Воспоминаниях Фета яв-
ляется ключевой фигурой. Одним из элементов речевого пор-
трета Тургенева являются его лексические номинации:

(12) Но он [Тургенев], освоившийся со складом европейской жизни, представлял Россию какимто параличным телом, которое нужно гальванизиро-
вать всеми возможными средствами, стараясь (употребляю собственное
его выражение) буравить это тело всяческими бура вами, в том числе
и грамотностью.

(13) Конечно, такое заряжение шло медленнее, и когда Тургеневу приходилось поджидать меня, он всегда обзывал мои снаряды «сатанинскими».

(14) […] Тургенев в свою очередь, упрекая меня в боязни жестоких слов: «Ев
ропа, пистолет, циви лизация», — упрекает в то же время в сочувствии
к другим: «Русь, ерунда, гашник?»

Тургенев выделяется на фоне других персонажей Воспоминаний
прежде всего своими необычными реакциями на высказывания
партнеров по диалогу: зачастую они имеют чрезвычайно эмо-

14 М. В. Строганов, К истории создания Фетом книги «Мои воспоминания» //

Афанасий Фет и русская литература: XX Фетовские чтения, ред. Н. З. Коковина, М. В. Строганов, Издательство КГУ, Курск 2006.

180

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

циональный характер. Примером может служить описанный
в книге разговор с графом Николаем Толстым (братом Льва Ни-
колаевича Толстого):

(15) — Странное дело, сказал однажды при подобном случае Тургенев, — никогда я не замечал, чтобы Фет отказался от Редерера15. Ну а вы, граф, как?

расположены ли к нему по временам или всегда?

С секунду промедлив ответом, Ник. Ник. самым добросовестным тоном
ответил:

— Скорее всегда.

Сопоставление этих двух определений окончательно срезало Тургенева.

С неудержимым хохотом повторяя: «скорее всегда», — он со стула пова-
лился на пол и некоторое время, стоя на четвереньках, продолжал хохо-
тать и трястись всем телом.

В силу того, что разного рода окказионализмы не соответству-
ет языковой норме или системе языка, они — при описании от-
дельных персонажей — приводятся Фетом с явным намерением
вызвать комический эффект. Вот несколько примеров:

(16) Уже со второй станции он [слуга] подошел ко мне и стал сиротливым
голосом просить: — П… п… п… пожалуйте мне хоть чтонибудь, хоть вот
такуичку, п… п… пропустить. При этом он показывал половину своего
запыленного мизинца. Конечно, не желая возить пья ного, я на каждой
станции до самого дома давал ему денег только на такуичку.

(17) Когда, бывало, играя с другими детьми, он прищемит руку, то начнет кричать: «Ой нога, нога», — и, невзирая на вразумления товарищей, воскли-цавших: «Саша, да ведь ты руку прищемил», — продолжал кричать: «Ой
нога, нога».

(18) И доставая из кармана детскую соску, украшенную розовым бантом, он
передал ее хозяину.

— Таким образом, — заметил Корш, — мы, господа, кончаем «сосцеологией».

(19) Между тем, не помню, каким образом, но, вероятно, за общим столом Ис-панской гости ницы мы неожиданно встретились с Некрасовым и Панае-
вой. По этому поводу, как я после узнал, Герцен сказал: «Некрасов в Риме
то же, что щука в опере».

(20) Когда чухонец доставил в штаб мой конверт, один из полковых остряков
воскликнул: «Вот и эстаФет прислал!»

(21) — Теперь таких рослых людей, какие были в старину, уже нет. […] Возмо-жен ли в наше время Гораций как лес (Коклес)?16

Чаще всего Фет обращает внимание на характерные для тех или
иных персонажей лексические и фразовые номинации — при-
мерами этого типа могут служить текстовые фрагменты:

15 Популярная в России XIX в. марка французского шампанского.

16 Публий Гораций Коклес — полулегендарный древнеримский герой.

181

ALEKSANDER KIKLEWICZ

(22) Сберегая уголь, английские фрегаты ходили под парусами и, по совершенно справедливому замечанию Василия Павловича, имели вид громадных
хищных птиц, раскинувших крылья над волнами.

(23) Он, бывало, как раз подойдет к вечернему отцовскому чаю, наговорит ему
много приятного насчет его лошадей и под конец, наклонившись ко мне,
скажет вполголоса: «А что, не за глянуть ли нам в Капернаумчик?» 17

(24) «Фить, фить! — проговорил отец, щелкая пальцами (это было ему обычным обозначением лег комыслия), — а впрочем, поезжай, уж если так тебе
хочется».

(25) Да будет вам, маменька, отвечал Сергей Семенович, целуя дрожащую
руку старушки ( он все гда говорил «будет» вместо «довольно»).

(26) У более бережливых из нас скоплялись деньги, которые мы превращали
в появившиеся то гда билеты восточного займа, которые при нашей бро-
дячей жизни мы носили в сумочках на шее. Ипполит Федорович называл
эти сумочки «восточным вопросом».

(27) […] Любимым его напитком был портер, который в то время несомненно
привозился из Ан глии и поэтому, вероятно, считался у него неподмешан-
ным.

— Выпьем, Афоня, с тобою чистого напитка, — говорил князь.

(28) Таким для нас в Ревеле был магазин торговца, коего фамилии на вывеске
предшествовала ча стица фон. Эта частица и гербы не редкость в не
мецких бюргерских фамилиях.

Достаточно часто Фет обращает внимание на нетипичное ком-
муникативное поведение персонажей, а именно на речевые
действия, которые по своему содержанию или форме не соот-
ветствует нормам речевого этикета, коммуникативной ситуации
или ожиданиям коммуникативных партнеров, например:

(29) Последний, очевидно, любя свободу, устроился так, чтобы жить одному
в большом доме смо ленского имения, где проводил время, между прочим,
расхаживая по пустым комнатам и напевая: «Гром победы раздавайся».

(30) В такие дни обед обыкновенно заказывал Боткин, и когда затем какойли-бо соус выходил осо бенно тонок и вкусен, Тургенев спрашивал Боткина: —

А что ты скажешь об этом соусе? — Надо, — отвечал Боткин, — непремен-
но позвать повара: я буду плакать у него на жилетке.

(31) Между прочим, и Дружинин с улыбкою, протягивая мне обе руки, громко
воскликнул: «На суку извилистом и чудном!», повторяя мой, спасенный
его разъяснениями, стих. С этих пор милый Дружинин постоянно встре-
чал меня этим стихом.

(32) Листы кустарника давно облетели, и когда я прибыл на смену нашему же
офицеру, то он, ука зывая на темный развесистый обнаженный куст, со
смехом сказал: «Оставляю вам в наследство прекрасную беседку».

(33) — Позвольте, сказал я отдохнувши, высказать некоторые мысли, на которые попрошу вас сде лать свои замечания.

17 Имеется в виду посещение ресторана.

182

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

— Но я тоже хочу поместить свое словечко.

— Я об этом только вас и прошу, но позвольте прежде мне сказать несколь-ко слов.

— Но я всетаки хочу сказать свое словечко.

— Вам угодно говорить предварительно, — я вас слушаю.

— Нет, я не знаю, о чем вы желаете говорить.

— В таком случае позвольте мне высказаться.

— Но я тоже хочу поместить свое словечко.

— Вы же не даете мне говорить.

— Но я всетаки хочу поместить свое словечко.

И так до бесконечности, пока я не встал и не ушел, громко хлопнув дверью.

Как видно из приведенных примеров, специфические формы
коммуникативного поведения в Воспоминаниях Фета преиму-
щественно имеют юмористический харак тер. Подобным же об-
разом в книге представлен Михаил Александрович Языков. Фет
пишет о нем:

(34) Он был человек весьма дельный и, помнится, избираем был Тургеневым
третейским судьею в какомто щекотливом деле. Но когда на своих хро-
мающих и от природы кривых ножках он с улыбкою входил в комнату,
каждый, протягивая ему руку, был уверен, что услышит какуюлибо не-
лепость.

Фет описывает забавную ситуацию застолья, когда (по принятой
в русской куль туре традиции) присутствующие в определенной
очередности произносят тосты:

(35) — Языков, Языков желает сказать спич! — раздались хихикающие голоса.

Языков, высоко поднимая бокал и озираясь кругом, серьезно произнес:

«Хотя мы спичем и не тычем,

Но чтоб не быть разбиту параличем…»

и сел. Раздался громкий смех, что и требовалось доказать.

Языковая креативность персонажей проявляется не только
в формах лексической и прагматической апроприации языка,
но также в поэтических экспромтах, особенно часто выступаю-
щих в литературной среде, прежде всего в кругу писателей, свя-
занных с журналом «Современник». Показательна в этом отно-
шении следующая сцена:

(36) Во время одного из таких посещений, на требование чаю со стороны Тургенева, Иван объявил, что чай весь вышел. — Помилуй, любезный друг! —
воскликнул изумленный Тургенев. — Как же мог так скоро выйти чай, когда я только третьего дня принес фунт? — Помилуйтес, помилуйтес, —
отвечал Иван, — стаканы малы.

183

ALEKSANDER KIKLEWICZ

Ожидавший в числе прочих чаю Некрасов не преминул воспроизвести эту
сцену в следующем стихотворении:

Стол накрыт, подсвечник вытерт,

Самовар давно кипит,

Сладковатый немчик Видерт

У Тургенева сидит.

По запросу господина

Отвечает невзначай

Крепостной его детина,

Что «у насде вышел чай».

Содрогнулся переводчик,

А Тургенев возопил:

«Чаю нет! Каков молодчик!

Не вчера ли я купил?»

Замечание услышал

И ответствовал Иван:

«Чай у нас так скоро вышел

Оттого, что мал стакан».

ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ НАБЛЮДЕНИЯ

В Воспоминаниях представлены также языковые рефлексии,
которые не связаны с характеристикой какоголибо персонажа.

Чаще всего это фрагменты повествования, в которых автор обра-
щает внимание на разного рода факты лексической номинации,
выходящие за рамки общелитературного языка и общепринято-
го узуса. Так, описывая одежду приехавших на ярмарку крестья-
нок, Фет приводит диалектные слова, специально заключая их
в кавычки:

(37) В то время кичка из царила во всем своем преемственном величии с ши-рокою золотою «сорокою» надо лбом, пестрым «челышком» между верх-ними углами, крупным бисерным «подзатыльником» и обильными
и разноцветными лентами, спадавшими на спину и носившими название

«лопастей».

Описывая — в другом месте книги — торг лошадьми, Фет приво-
дит слово из жар гона табунщиков:

(38) В это время другой табунщик садился на оседланную, так называемую

«икрючную».

Нетривиальный характер имеют, с точки зрения автора, так-
же ситуации, когда форма лексического знака не соответствует

184

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

его содержанию. Примером может послу жить следующий от-
рывок:

(39) Такая мысль была, быть может, отчасти в связи с тем, что у Ковалевского
действительно был слуга негр, вывезенный им из Абиссинии много лет
тому назад. Он окрестил его, назвал Николаем и дал ему вольную.

Фет никак не комментирует данного факта, но понятно, что он
попал в поле его зрения отчасти и в силу того, что носителем
русского имени Николай является выходец из Абиссинии. На
подобное несоответствие указывает Фет и в другом месте книги,
где описывает историю изменения своей фамилии: до 14летне-
го возраста он носил фамилию отца Шеншин, однако после того,
как выяснилось, что лютеранское благословение на брак его
родителей не имело в России законной силы (мать поэта была
немкой), а православное браковенчание было совершено после
его рождения, духовная консистория отменила крестильную за-
пись Афанасия как законного сына Шеншина — и он получил
фамилию Фет, одновременно лишившись потомственного дво-
рянства. В Воспоминаниях поэт описывает двойственность состояния, в котором он находился, будучи одновременно и Шен
шиным, и Фетом:

(40) Эта двойственность истины с официальной ее оболочкою, навлекавшая
в течение 3х лет на меня столько неприятных вопросов и насмешек, про-
должала сопровождать меня в жизни и все время почти годичного пребы-
вания моего в приготовительном пансионе М. П. Погодина и окончилась
совершенно театральным изумлением знакомой мне молодежи, когда, по
вызову экзаменатора по фамилии Фет, вышел к экзамену знакомый им

Шеншин. За все время моего студенчества, я ,приезжая на каникулы до-
мой, по какомуто невольному чувству не только не искал объяснений по
гнетущему меня вопросу, но и тщательно избегал его, замечая его приближение.

С лингвистической точки зрения интересен также следующий
отрывок, в котором Фет описывает свою деятельность в качестве
мирового судьи по Мценскому уезду:

(41) В первое время, не оглядевшись на занимаемом месте, я, подобно другим
мировым судьям, стал говорить крестьянам на суде: «вы», в подражание
французским судьям, говорящим «вы», так как там это местоимение при-
лагается ко всем, но нимало не стесняющимся прибавлять: «вы — негодяй, внушающий омерзение» и т.д. Но когда свидетельницастаруха крестьян-185

ALEKSANDER KIKLEWICZ
ка сказала мне: «Я уж тебе два раза говорила, что была одна, а ты мне все

‘вы’», — я исцелился совершенно от этого приема, даже непонятного рус-
скому человеку. И вот в настоящее время, через 22 года, я с удовольствием
заметил, что целый мировой съезд в публичном заседании отвергает эту
вычуру и обращается к крестьянам точно так же, как они обращаются к судьям со словом «ты».

Здесь Фет рассуждает о целесообразности употребления мно-
жественного числа вы при обращении к собеседнику. Неумест-
ность данной формы Фет объясняет тем, что обращение на «вы»

было нетипично для представителей низшего класса — непри-
ятие этой формы было связано с несоответствием между множе-
ственным числом и единичной референцией местоимения.

В своих Воспоминаниях Фет обращает также внимание на
лексические лакуны — явление в языке или отдельном идиолек-
те, когда отсутствует название предмета (имеющееся в другом
языке или идиолекте):

(42) За первым блюдом она ушла и, подойдя к растворившейся в стене дверке, стала с блюдом в руках обходить обедающих. Маневр этот был для меня
до того неожиданным, что не успел я прийти в себя, как она уже стояла
около меня, предлагая взять кусочек чегото… чего? не умею сказать.

Проблема соответствия между планом содержания и планом
выражения знака находит проявление также в формах репре-
зентации речи18, т.е. специальных метаязыковых комментариях,
касающихся тех или иных номинативных единиц. С помощью
маркеров репрезентации речи Фет указывает на то, что одному
и тому же содержанию может соответствовать несколько языко-
вых (лексических или фразовых) репрезентаций:

(43) Она не входила, а, так сказать, шествовала в комнату, строго сохраняя
щегольскую кавалерийскую выправку.

(44) Но по мере накладки его, мы, так сказать, завоевывали одну комнату
за другой изпод рук столяров, маляров и оклейщиков.

(45) Когда я спросил его, что делать с волосами больной, которые, вероятно, будут падать от горячечного состояния, он [доктор] положительно сказал, что их надо остричь, иначе они будут, как он выразился, «гунявые».

(46) Так, он был градоначальником, органистом и проповедником в домовой
лютеранской церкви и кроме того ( если не ошибаюсь в выражении) —
консулом.

18 О понятии «репрезентация речи» подробнее см. в работе: Н. Б. Мечковская, Модальность и метаязыковой план высказывания, «Russian Linguistics»

1993, № 17 (3).

186

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

(47) Так было и в этот раз; и хотя Надя с любопытством слушала интересные
подробности о Турге невском путешествии, тем не менее сумела улучить
минуту переговорить с поваром, для того чтобы обед вышел, по ее выра
жению, — «с крыльями».

(48) В действительности же мы могли только плохо мешать их высадке, защитить же город, как вы ражался запуганный Мейер, от окончательного
разгромления мы были не в силах.

Эпизодически предметами лингвистических наблюдений Фета
становятся другие аспекты языка, например, графическая фор-
ма представления текста. Так, описывая немецкий город Любек,
автор обращает внимание на готические буквы, которыми на
стенах домов «начертаны разные девизы и сентенции» (одно-
временно это замечание имеет и прагматический характер).

В нескольких местах книги Фет, описывая структуру построек
и усадеб, прибегает к графическим аналогиям: формы отдель-
ных букв служат образцами для представления описываемых
объектов. Вот один из таких примеров:

(49) План дома представлял букву «глаголь», а флигель — как бы другую нож-ку буквы «пе», если бы верхняя часть, «глаголя», соприкасалась с этой
ножкой; но так как между домом и флигелем был перерыв, то флигель
выходил единицей, подписанной под крышею «глаголя».

МЕЖЪЯЗЫКОВЫЕ НАБЛЮДЕНИЯ

Фет довольно продолжительное время находился в многоязыч-
ной среде: окружающие его помещики, чиновники, писатели,
офицеры свободно владели французским, который в XIX в. был
в России неофициальным языком аристократии. Военная служ-
ба на эстонском побережье, а также заграничные путешествия
способствовали тому, что Фет относительно часто вступал в кон-
такты с носителями других языков: немецкого, итальянского
и английского. Этим фактом объясняются межъязыковые наблю-
дения автора Воспоминаний.

Интерес Фета вызывает прежде всего инофония — явление,
когда в речи появля ется иностранное слово или выражение, не-
известное (и тем самым непонятное) одному из участников раз-
говора, ср.:

(50) Занавес поднялся, и я с ужасом услыхал итальянские legato и piccicato, из которых не понимал ни слова. В мыслях у меня промелькнуло чтото

187

ALEKSANDER KIKLEWICZ
вроде «Le mariage forcé» Мольера, где во французской пьесе распеваются
испанские стихи…

Инофония выступает также в двуязычных диалогах. В ситуаци-
ях первого типа каждый из коммуникативных партнеров упо-
требляет свой родной язык — это явление известно как семи-
коммуникация. Понятно, что достижение консенсуса в диалогах
та кого рода возможно в незначительной степени, что подтверж-
дает следующий пример:

(51) Стоящий против меня рыжеватый офицер, в фуражке с кокардою, хотя
и медленно, все приближался и, подойдя шагов на десять, уже взялся
под козырек, на что я отвечал ему тем же. А затем, подойдя уже шага на
два, он спросил поанглийски, насколько и понял, о здоровьи императо-
ра Николая. Я поблагодарил и отвечал вопросом о здоровьи королевы.

Но на этом разговор наш кончился на невозможностью дли меня вести
его поанглийски, а для англичанина — на какомлибо другом языке.

Если и понимал его вопросы, например, — ловлю ли я рыбу, то «à la ligne, à l’hameèon» и «mit der Angel» — были для него одинаково непо-нятны.

В ситуации другого типа коммуникативные партнеры стремятся
к кооперации, поэтому в качестве средства общения выбирается
тот язык, который обеспечивает наилучшее понимание, ср.:

(52) Порусски Мальвина говорила довольно понятно, но с сильным акцентом, почему, вероятно, Василий Павлович говорил с нею всегда понемецки.

Ссылки на иностранный язык (степень владения, способ изуче-
ния и др.) довольно часто употребляются Фетом для характери-
стики отдельных персонажей:

(53) Воспитывавшаяся заграницей, она плохо говорила порусски, но зато кроме немецкого хорошо знала французский, английский и даже итальян
ский языки, так как последние пять лет провела во Флоренции.

(54) Пришлось бы мне снова отправляться в Москву искать гувернантку, если
бы судьба не послала вам молодую француженку Mlle Оберлендер, кото-
рая, невзирая на свою немецкую фамилию, не знала ни слова понемецки.

(55) Изо всего семейства только он один плохо говорил пофранцузски.

(56) Воспитанник юнкерской школы, он, как и все его семейство, отлично го
ворил пофранцузски, знаком был со старой и новейшей французской литературой.

(57) Смышленый ребенок в тричетыре урока совершенно усвоил себе ме
ханизм французского чтения и, ни слова не понимая, читал довольно
бойко.

188

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

СЛОВЕСНОЕ ТВОРЧЕСТВО

В предисловии к своим Воспоминаниям Фет пишет, что в его за-
мысле не было «раскрытия тайников, из которых появлялись

[…] стихотворения» — и действительно, описания поэтического
творчества в книге немногочисленны. Как ни странно, все они
представляют сцены коллективного творчества. Прежде всего
речь идет о сотрудниче стве Фета с Тургеневым, который редакти-
ровал его сборник стихотворений 1856 г., а также способствовал
изданию фетовских переводов Горация в журнале «Отечествен-
ные записки»19. Тургенев действовал по поручению кружка жур-
нала «Современник», что повышало его авторитет как редактора.

Фет оценивает это сотрудничество негативно:

(58) Конечно, я усердно благодарил кружок, и дело в руках его под председа-тельством Тургенева закипело. Почти каждую неделю стали приходить ко
мне письма с подчеркнутыми стихами и требованиями их исправлений.

Там, где я не согласен был с желаемыми исправлениями, я ревностно от-
стаивал свой текст, но по пословице: «один в поле не воин» — вынужден
был соглашаться с большинством, и издание изпод редакции Тургенева
вышло настолько же очищенным, насколько и изувеченным.

Фет приводит несколько ситуаций, когда предметом дискуссии
писателей становились отдельные строки его стихотворений:

(59) Досаднее и смешнее всего была долгая переписка по поводу отмены стиха: «На суку извилистом и чудном!» Очень понятно, что высланные мною,
скрепя сердце, тричетыре варианта оказались непригодными, и наконец Тургенев писал: «не мучьтесь более над стихом «На суку извилистом
и чудном»: Дружинин растолковал нам, что фантастическая жарптица
и на плафоне, и в стихах может сидеть только на извилистом и чудном
суку рококо. И мы согласились, что этого стиха трогать не надо».

Тургеневское возражение по поводу конструкции извилистом
и чудном представляется обоснованным: хотя прилагательные
в сочинительной конструкции необязательно выражают значе-
ния из общей предметной области (например, умный и чест
ный), однако в стихотворении Фета их семантическое различие

19 Тургенев проделал большую работу также по редактированию сборника

Фета 1850 г. По подсчетам Н. П. Колпаковой, Тургенев вычеркнул 21 строфу, изменил 10, добавил две новые строфы, а кроме того выбросил или перера-ботал 50 строк, изменил 8 заглавий, исправил множество слов и выражений.

Данные по источнику: https://culture.wikireading.ru/83106 (17.07.2023).

189

ALEKSANDER KIKLEWICZ
слишком бросается в глаза: первое прилагательное указывает
на физические параметры предмета, а второе имеет оценочный
характер.

Фет описывает несколько сцен, когда реакции Тургенева на
его попытки предло жить оптимальный вариант фразы носили
исключительно бурный, несдержанный характер, например:

(60) На этот раз мы прочитывали пятый акт и дошли до того места, где Клео-патра, припустив к груди аспида, называет его младенцем, засасывающим
насмерть кормилицу. На это Хармион, кончая стих, два раза восклица-ет: «О, break! О, break!» — которое Кетчер справедливо, согласно смыслу, переводит: «О, разорвись, разорвись, сердце!» Приняв во внимание неиз-менный мой обычай сохранять в переводах число строк оригинала, легко
понять затруднение, возникающее на этом выдающемся месте. Помнит-
ся, у меня стояло: «О, разорвись!» Тургенев справедливо заметил, что по
русски это невозможно. Загнанный в неисходный угол, я вполголоса риск-
нул: «О, лопни!» Заливаясь со смеху, Тургенев указал мне, что я и этим не
помогаю делу, так как не связываю глагола ни с каким существительным.

Тогда, как заяц, с криком прыгающий над головами налетевших борзых,
я рискнул воскликнуть: «Я лопну!» С этим словом Тургенев, разразив-шись смехом, сопровождаемым криком, прямо с дивана бросился на пол,
принимая позу начинающего ползать ребенка.

В другом месте книги Фет вспоминает, что его товарищи по
кружку «Современ ника», а также Лев Николаевич Толстой воз-
ражали против стихотворения:

(61) О, не зови! Страстей твоих так звонок

Родной язык.

Ему внимать и плакать, как ребенок,

Я так привык!

[…]

И не зови — но песню наудачу

Любви запой;

На первый звук я как дитя заплачу –

И за тобой!

Главный упрек состоял в том, что решимость следовать «за то-
бой» противоречит началу стихотворения, а именно фразе О, не
зови! Фет же в свое оправдание пишет:

(62) Как это ни невероятно, среди десятка толкователей, исключительно обла-давших высшим эстетическим вкусом, не нашлось ни одного, способного
самобытно разъяснить смысл стихотворения; и каждый, раскрыв издание

1856 года, может убедиться, что знатоки, не справившись со стихотворе-

190

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

нием, прибегли к ампутации и отрезали у него конец. А кажется, легко
было понять, что человек влюбленный говорит не о своих намерениях
следовать или не следовать за очаровательницей, а только о ее власти над
ним. «О, не зови — это излишне. Я без того, заслышав песню твою, хотя бы
запетую без мысли обо мне, со слезами последую за тобой»20.

Несколько иной характер имело сотрудничество Фета с фило-
логами, прежде всего с преподавателем латинской словесности,
немцем Максимом Германовичем Киндлером, который помогал

Фету при переводе стихотворений Горация. Киндлер был сторон-
ником абсолютной семантической точности при переводе, и того
же требовал от Фета, который вспоминает, что «отыскивание

[…] точных выражений доходило до зеленых кругов в глазах».

(63) Киндлер […] вступал со мною в спор и, что замечательно, никогда ни разу
по поводу латинских выражений, а по поводу русских. Изучивши литера-
турную речь, он незнаком был с народною и вдруг при какомлибо обо-
роте утверждал, что так нельзя сказать порусски.

За полный перевод трудов Горация Фет в 1884 г. получил Пуш-
кинскую премию Петербургской Академии наук в области лите-
ратуры.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Проведенный и представленный в статье анализ показал, что
языковые рефлексии Фета составляют значительную часть кни-

20 Трудно, однако, объяснить правомерность употребления слова наудачу: оно никак не связано ни с контекстом, ни с конструкцией фразы. Если она
запоет песню любви, то совершенно очевидно, что не запоет наудачу; выражение песня наудачу также лишено смысла. В словаре В. И. Даля слово
наудачу имеет значение: «на авось, на счастье, зря, наобум, наугад, как ни
попало» — как видим, оно никак не вписывается в смысл текста. Похоже на
то, что здесь мы имеем дело с так называемой подрифмовкой: наудачу …

заплачу. Николай Алексеевич Некрасов справедливо критиковал поэтиче-ское творчество Фета: «Приличное стихотворение то и дело сводится на нет
несколькими неудачными стихами». Источник: https://www.oshiboknet.

ru/news/350.html (17.07.2023). Примером могут служит строки: И в душу
мощно просятся // Блистательные сны. Трудно объяснить правомерность употребления наречия мощно в конструкции с глаголом просятся, а также прилагательного блистательные в конструкции с существительным сны — здесь можно констатировать языковую неаккуратность или
даже языковую неряшливость автора.

191

ALEKSANDER KIKLEWICZ
ги его воспоминаний. Это подтверждает мнение о языковой
апроприации, т.е. повышенной восприимчивости авторапоэта
к языку и речевому поведению людей. При этом следует отме-
тить, что языковые рефлексии в Воспоминаниях имеют избира-
тельный характер: Фет преимущественно обращает внимание на
факты, относящиеся к области лексической номинации и к об-
ласти речевых действий, практически не замечая явлений, от-
носящихся к области грамматики или семантики.

В мировоззрении Фета присутствуют элементы фатализма —
не исключено, что под влиянием философии Шопенгауэра. Так,
он пишет о «высшей силе, подводящей окончательные и неред-
ко неожиданно благоприятные итоги нашими желаниям». По
убеждению Фета, «какова бы ни была личная воля человека, —
она бессильно выступить на круг, указанный Провидением».

В Воспоминаниях он высказывает мнение, что «этот непрелож-
ный закон повторяется не только над усилием отдельного че-
ловека, но и над совокупными действиями многих людей». Эти
утверждения поэта, однако, противоречат его деятельности в ка-
честве помещика, хладнокровного дельца и государственного
чиновника (в должности мирового судьи). Известно, например,
что в 1884 г. он послал Льву Толстому стихотворение Ласточ
ки, а на обороте листа советовал «попридержать пеньку, которая
скоро на Москве вздорожает»21. Тот же источник в интернете со-
общает, что поместья в Степановке и Воробьевке были доведены

Фетом до состояния образцовых. Во время чистки прудов в Во-
робьевке обнаружилось, что их дно выложено мореным дубом,
как паркетом, сохранившимся почти идеально. Современники
вспоминали о Фете: «Говорил он больше о предметах практиче-
ских, сухих, спокойно рассуждал о навозе, а жену Толстого учил
правильно готовить щи”22.

Подобным же образом и языковые рефлексии Фета, скорее,
представляют волевой и динамический характер языкового по-
ведения: отдельные персонажи его книги достаточно свободно
переходят с одного языка на другой, выбирают наиболее подхо-
дящие для себя формы лексической или фразовой номинации,
создают неологизмы и окказионализмы, а также стихотворные

21 Источник: https://godliteratury.ru/articles/2020/12/05/afanasijfetrydaiushchijogon (17.07.2023).

22 Источник: https://www.rudnikov.com/koenigsberg/evrejafonjaizkjonigs bergarusskogop/ (17.07.2023).

192

ЯЗЫКОВЫЕ РЕФЛЕКСИИ В ВОСПОМИНАНИЯХ…

экспромты, используют язык в юмористических целях. Творче-
ский характер речевого поведения можно усматривать также
в свободном обращении к прецедентным текстам.

Можно тем самым утверждать, что Фет, не будучи професси-
ональным лингви стом, неосознанно разделял концепцию язы-
ковой идиосинкразии: языковая система, в его представлении,
не довлеет над человеком — напротив, человек является хозя-
ином своего языка. Неслучайно Фет не обращает внимания на
грамматический аспект речи, ведь грамматика человеку не под-
властна. Эта установка в целом соответствует постулатам пси-
хологического языкознания второй половины XIX в. Леонид В.

Сахарный23 приводит типичное убеждение языковедов того вре-
мени: «Язык не есть вещь вне людей и над ними существующая
для себя; он понастоящему существует только в индивидуу-
мах». В подобном духе язык представлен в Воспоминаниях Фета.

REFERENCES

Agheyisi, Rebecca, Fishman, Joshua A. “Language Attitude Studies: A Brief Survey of Methodological Approaches.” Anthropological Linguistics, 1970, vol. 12 (5): 137–57.

Cheremisinova, Larisa I. “Iz tvorcheskoy istorii memuarov A. A. Feta.” Vestnik Leningradskogo gosudarstven nogo universiteta imeni A. S. Pushkina, 2008, no. 1): 42–47 [Черемисинова, Лариса И. “Из творческой истории мемуаров

А. А. Фета.” Вестник Ленинградского государственного университета
им. А. С. Пушкина, 2008, № 1: 42–47].

Dutton, Kevin. Zaklinanie umysłu. Perswazja w mgnieniu oka. Warszawa: MUZA, 2018.

Fet, Afanasiy A. Moi vospominaniya. Moskva: Pravda, 1983 (1. izdaniye — 1890)

[Фет, Афанасий А. Мои воспоминания. Москва: Правда, 1983 (1е издание —

1890].

Generalova, Natal’ya P. “Zabytyyeslova v ‘Vospominaniyakh’ Feta.”. Stikhi imeyut pravo… Generalova Na tal’ya P. (ed.). SanktPeterburg: IRLI RAN, 2020: 35–40

[Генералова, Наталья П. “Забытые слова в ‘Воспоминаниях’ Фета.”. Стихи
имеют право… Генералова Наталья П. (ред.). СанктПетербург: ИРЛИ

РАН, 2020: 35–40].

Kapyrina, Tat’yana A. Poetika prozy A. A. Feta: syuzhet i povestvovaniye. Kolom-na, 2006 (dissertatsiya) [Капырина, Татьяна А. Поэтика прозы А. А. Фета: сюжет и повествование. Коломна, 2006 (диссертация)].

Karaulov, Yuriy N. Russkiy yazyk i yazykovaya lichnost’. Moskva: Izdatel’stvo LKI, 2010 [Караулов, Юрий Н. Русский язык и языковая личность. Москва: Издательство ЛКИ, 2010.].

23 Л. В. Сахарный, К тайнам мысли и слова, Просвещение, Москва 1983, с. 8.

193

ALEKSANDER KIKLEWICZ

Kositsyna, Natal’ya O., and Kretova, Natal’ya S. “Inoyazychnyye vkrapleniya v vospominaniyakh A.A. Feta.”. INCIPIO 2014, no. 9: 9–14 [Косицына, Наталья О., and Кретова, Наталья С. “Иноязычные вкрапления в воспоминаниях

А. А. Фета.” INCIPIO 2014, no. 9: 9–14].

Markowski, Andrzej. Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne.

Warszawa: PWN, 2005.

Mechkovskaya, Nina B. “Modal’nost’ i metayazykovoy plan vyskazyvaniya.” Russian Linguistics, 1993, no. 17: 279–297 [Мечковская, Нина Б. “Модальность
и метаязыковой план высказывания.” Russian Linguistics, 1993, no. 17 (3): 279–297].

Norman, Boris Yu. Yazykovyye kategorii v soznanii i tvorchestve russkogo poeta. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2020 [Норман, Борис Ю. Языковые
категории в сознании и творчестве русского поэта. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2020].

Rudkovich, Yana S. “Naimenovaniya suprugov v ‘Vospominaniyakh’ A. A. Feta.”

INCIPIO, 2015, no. 10: 13–19 [Рудкович, Яна С. “Наименования супругов
в ‘Воспоминаниях’ А. А. Фета.” INCIPIO, 2015, no. 10: 13–19].

Sakharnyy, Leonid V. K taynam mysli i slova. Moskva: Prosveshcheniye, 1983

[Сахарный, Леонид В. К тайнам мысли и слова. Москва: Просвещение, 1983].

Stroganov, Mikhail V. “K istorii sozdaniya Fetom knigi ‘Moi vospominaniya.” Afanasiy Fet i russkaya literatura: XX Fetovskiye chteniya. Kokovina Nina Z., and Stro-ganova Mikhail V. (eds.). Kursk: Izdatel’stvo KGU, 2006: 104–113 [Строганов, Михаил В. “К истории создания Фетом книги ‘Мои воспомина’ния. ”

Афанасий Фет и русская литература: XX Фетовские чтения. Коковина

Нина З., and Строга нов Михаил В. (ред.). Курск: Издательство КГУ, 2006: 104–113].

Suprun, Adam Ye. “Tekstovyye reministsentsii kak yazykovoye yavleniye.” Voprosy yazykoznaniya, 1995, no. 6: 17–29 [Супрун, Адам Е. “Текстовые
реминисценции как языковое явление.” Вопросы языкознания, 1995, no. 6: 17–29].

Zherdeva, Oksana N. “Markery nemetskoy kul’tury v Vospominaniyakh A. A. Feta.”

Yazyki i literatura v polikul’turnom prostranstve, 2022, no. 8: 62–65 [Жердева, Оксана Н. “Маркеры немецкой культуры в ‘Воспоминаниях»’ А. А. Фета.”

Языки и литература в поликультурном пространстве, 2022, no. 8: 62–

65].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15384

JOLANTA KURKONONOWICZ

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9107-4790

Uniwersytet Rzeszowski

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCEPTÓW ZJAWISKO PRZYRODY

W ROSYJSKIM DYSKURSIE POETYCKIM

(MODELOWANIE METAFORYCZNE) — ZIMA

THE SPECIFICITY OF THE METAPHORIZATION OF THE PHENOMENON NATURE CONCEPTS

IN THE RUSSIAN POETIC DISCOURSE (METAPHORICAL MODELING) — WINTER

The aim of the article is to analyze the methods of metaphorizing the concept of NATURE PHENOMENON that characterizes WINTER in the Russian poetic discourse. The following concepts are subject to description: SNOW, BLIZZARD (SNOWFLAKE), FROST, HOARFROST, ICE, SNOWDRIFT, HAIL, WINTER (CНЕГ, ВЬЮГА, ПУРГА, МЕТЕЛЬ, БУРАН, МОРОЗ, ИНЕЙ, ЛЁД, СУГРОБ, ГРАД, ЗИМА). The subject of the analysis is the so far not studied specificity (modeling) of combinatorics of metaphorical patterns in poetic texts in semantic and cognitive terms. The material for analysis consists of 172 metaphorical expressions (conceptual metaphors). The source domain was used as the basis for metaphorical modeling, and therefore the division of conceptual metaphors into anthropomorphic, zoomorphic, phytomorphic, naturomorphic and artifactual (object) metaphors was used. The result of the article is the distinction of mono- and polymetaphores containing an incorporation and correlation metaphorical model (single- and different-type binary and tertiary models).

Keywords: metaphorical modeling, cognitivism, NATURE PHENOMENON concept, conceptual mono and polymetaphor, incorporation and correlation, binary and tertiary metaphors (models)

WSTĘP

Ogrom literatury podejmującej problemy metaforyki w pełni odpo-
wiada roli, jaką odgrywa ona w języku i życiu. Wychodzimy z założe-
nia, że metafora jest wciąż tajemnicą i że największe odkrycia z nią
związane jeszcze nie miały miejsca1.

1 В. Петров, Метафора: от семантических представлений к когнитивному
анализу, „Вопросы языкознания” 1990, nr 1, s. 145.

195

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

Jak powszechnie wiadomo, podstawą metaforyzacji jest analogia2,
będąca jednym ze sposobów kreatywnego myślenia. Jak zauważono,
metafora umożliwia rozpatrywanie mniej znanego w terminach bar-
dziej znanego, dzięki czemu rzeczywistość opisana w tekście staje się
bardziej zrozumiała3.

Nie bez wpływu na to zjawisko pozostaje fakt, że metafora jest jednostką wtórnej nominacji. Podstawową funkcją myślenia języko-wego, rezultatem tego procesu pozostaje nominacja, czyli nazywanie, tworzenie znaczeń (piszą o tym na przykład Marina Arutyunova,

Jelena Kubriakova, Weronika Telia, Anna Ufimtsevа). W poezji wy-
stępuje szczególny rodzaj nominacji, chociażby ze względu na to, że
nominantem, a właściwie renominantem, jest nie pojedynczy wyraz,
lecz całościowy tekst4. U podstaw nominacji poetyckiej (powtórne-go nazywania realiów) znajduje się funkcja konceptualizacji (upoję-
ciowienia), ściśle powiązana z nadaniem postaci słownej obrazowi kształtującemu się w ludzkiej świadomości5.

Nie od dziś wiadomo, że metafora wywołuje w świadomości okre-
ślony łańcuch skojarzeń wychodzący od podstawowego obrazu6 lek-
sykalnego. Stwierdzono, że obrazy mają naturę sensoryczną, czyli wszystko, co czujemy, postrzegamy, wyobrażamy sobie, jest odzwier-ciedlane w naszej świadomości właśnie w postaci obrazów (Lew Wy-

2 Nawet w powszedniej świadomości jest obecne nieświadome pojęcie podobieństwa przedmiotów oraz cech (З. Резанова, Метафорический фрагмент внутренней
формы языка // Т. Банкова, В. Палагина (ред.), Актуальные проблемы
дериватологии, мотивологии, лексикографии, Издательство Томского уни
верситета, Томск 1998, s. 19).

3 Ф. Анкерсмит, История и тропология: взлёт и падение метафоры, Про
грессТрадиция, Москва 2003, s. 85.

4 Metafora stanowi w zasadzie zwięzły tekst, który uruchamia odpowiednią ramę języka. Tak w przypadku metafory ŻYCIE TO DROGA powstają skojarzenia, że może chodzić o drogę lądową, wodną lub powietrzną, że można po niej poruszać się pociągiem, samolotem, taksówką, może być scharakteryzowana (zapylona, kamienista) lub wywoływać pewne emocje (smutna, wesoła, męcząca) (Н. Кузьми
на, Интертекст и его роль в процессах эволюции поэтического языка, Издательство уральского университета, Екатеринбург 1999, s. 197).

5 Ю. Казарин, Поэтический текст как уникальная функциональноэстети
чес кая система, Издательство уральского университета, Екатеринбург 2001, s. 13.

6 Ze względu na to, że termin „obraz” ma wiele znaczeń, w konsekwencji następuje rozmycie granic tego pojęcia. Obraz najczęściej definiujemy jako sposób przedstawienia czy sztukę opisu (В. Шкловский, В чём особенность искусства?

Собрание сочинений в трёх томах, Художественная литература, Москва

1974, s. 505).

196

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

gotski, Aleksandr Luriya). Tak rozumiany obraz może zostać wyra-
żony werbalnie. Metafora, ze względu na to, że należy do środków obrazowych, pomaga tworzyć (a przez to i wyrażać) obraz literacki,
ubierając go w słowa7.

Metafora pozwala uzmysłowić fenomen semantyki słowa, bowiem
w przypadku metaforyzacji zachodzi proces niezwykle złożony pod względem semantycznym. Zwraca uwagę szczególnie zamierzone
nieprawdopodobieństwo metafory wynikające ze sprzeczności sen-
su metaforycznej nazwy oraz znaczenia słowa bazowego. To właśnie
w kontekście słowa przekraczają granice pola terminologicznego, tra-
cą jednoznaczność, stają się bardziej abstrakcyjne, nieokreślone se-
mantycznie, zwiększa się zakres ich znaczenia8.

Stosuje się pięć sposobów badania metaforyzacji: interakcjoni-
styczny (Ivor Richards, Max Black, Monroe Beardslay, Zofia Mitosek), porównawczy (Andrew Оrtoni, George Miller), pragmatyczny

(John Searle, Donald Davidson), hermeneutyczny (Paul Ricoeur)

i kognitywny (Earl Makkormak, George Lakoff, Mark Johnson, Elż-
bieta Tabakowska). Przedstawiciele tego ostatniego kierunku twier-
dzą, że system myślenia człowieka jest z natury metaforyczny, zaś metafora stanowi klucz do zrozumienia myślenia i sposobów tworzenia zarówno narodowego, jak i uniwersalnego obrazu świata9.

W niniejszym artykule metafora jest interpretowana jako werbal-
nomentalna konstrukcja kognitywna i lingwokulturowa. Przedmio-
tem opisu są metafory konceptualne, które rozumiemy jako pewien
wzorzec (inwariant) abstrakcyjny, tworzony zawsze od nowa poprzez
jego „wypełnienie” określonymi wyrażeniami metaforycznymi (wa-
riantami).

Metafora konceptualna jest przenośnią, w której jeden pomysł

(domena pojęciowa) pojmowany jest w kategoriach innego. W języ-
koznawstwie kognitywnym domena pojęciowa, z której czerpiemy
wyrażenia metaforyczne wymagane do zrozumienia innej domeny
pojęciowej, określana bywa jako domena źródłowa. Domena pojęcio-
wa, interpretowana w ten sposób, stanowi domenę docelową. Tak oto

7 В. Москвин, Русская метафора. Очерк семиотической теории, Издательство

Ленанд, Москва 2006, s. 67; Ю. Рюриков. Тропика тропов и дорога образов.

„Вопросы литературы” 1960, nr 4, c. 150.

8 В. Вовк, Языковая метафорa в художественной речи. Природа вторичной
номинации, Наукова думка, Киев 1988, s. 99.

9 А. Дорофеева, Что скрывается в тайне метафоры? (О подходах к изуче нию
метафоры западными учёными в XX в.), „Вестник Московского универ ситета.

Серия 19. Лингвистика и межкультурная коммуникация” 2014, nr 4, s. 158.

197

JOLANTA KUR-KONONOWICZ
domena źródłowa ODZIEŻ jest powszechnie używana do wyjaśnienia
docelowej domeny ŚNIEG. Wynika z tego, że metafory konceptualne
są częścią wspólną języka i kultury.

Dyskurs10 poetycki jest z kolei tekstem poetyckim, zanurzonym
w kulturze, czyli pojawiającym się za sprawą rozmaitych faktów po-
zajęzykowych. To właśnie w obrębie dyskursu poetyckiego łączliwość
modeli metaforycznych staje się widoczna.

ANALIZA MATERIAŁU

Analizie w ujęciu semantycznym i kognitywnym poddano 172 wyra-
żenia metaforyczne wyekscerpowane z rosyjskiego dyskursu poetyc-
kiego. Dotychczas modelowania metaforycznego w języku poetyckim
analizie jeszcze nie poddawano11. Opisowi podlega sposób metaforyzacji konceptów12 ZJAWISKA PRZYRODY charakteryzujące jed-
ną z pór roku — ZIMĘ13. Przedmiotem opisu w związku z tym będą
koncepty: ŚNIEG, ZAMIEĆ, MRÓZ, SZRON, LÓD, ZASPA ŚNIEŻ-

NA, GRAD, ZIMA (CНЕГ, ВЬЮГА, ПУРГА, МЕТЕЛЬ, БУРАН,

МОРОЗ, ИНЕЙ, ЛЁД, СУГРОБ, ГРАД, ЗИМА). Konceptowi ZA-

MIEĆ (ŚNIEŻNA) w języku rosyjskim odpowiadają aż cztery lekse-
my: ВЬЮГА, ПУРГА, МЕТЕЛЬ, БУРАН.

Za podstawę modelowania metaforycznego przyjmujemy domenę
źródłową. Modelowanie metaforyczne w oparciu o kryterium dome-
ny źródłowej pozwala wyróżnić metaforę antropomorficzną, zoomor-
ficzną, fitomorficzną, naturomorficzną i artefaktualną (przedmioto-
wą). Podobny podział stosuje wielu lingwistów (piszą o tym między
innymi Nikołaj Krasawskij, Marina Pimienowa, Anatolij Chudinow).

10 Pojęcie „dyskurs” ma tak wiele definicji, że stało się ono szersze nawet od pojęcia język (В. Карасик, Языковой круг: личность, концепты, дискурс, Перемена, Волгоград 2002. Е. Милосердова, Прагматика речевого общения: учебное
пособие, Издательство Тамбовского университета, Тамбов 2001).

11 Analizą modeli metaforycznych w języku politycznym zajmował się między innymi Anatoliy Baranow.

12 Koncept to podstawowa jednostka konceptualnego obrazu świata, będąca jednocześnie jednostką pamięci i myślenia, a więc obrazu, odzwierciedlonego w psychice ludzkiej. Pojęcie „konceptualny obraz świata” mieści w sobie wiedzę, wyobrażenia o świecie (Е. Кубрякова, Язык и знание. На пути получения
знаний о языке: части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка
в познании мира, Языки славянской культуры, Москва 2004, s. 90).

13 O wyborze zimy zadecydowała szczególna obfitość zjawisk przyrody towarzysząca tej porze roku.

198

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

Wskazane modele są strukturami konceptualnymi wyższego rzę-
du (np. metafora bazowa POWIERZCHNIA → ŚNIEG) i podlegają
uszczegółowieniu do bardziej konkretnych wyrażeń metaforycznych

(np. metafora pomocnicza DYWAN → ŚNIEG). Opis obejmuje mo-
nometafory i polimetafory, zawierające wzorzec inkorporacyjny i ko-
relacyjny (z wewnętrznym podziałem na modele jedno i różnotypo-
we binarne oraz tercjalne). Zakładamy, że specyfika metaforyzacji konceptów ZJAWISKA PRZYRODY w dyskursie poetyckim znajduje
odzwierciedlenie w sposobie ich modelowania, polegającym na wy-
korzystaniu modelu mono i polimetaforycznego, co z kolei uwarun-
kowane jest zależnością między domeną docelową i źródłową.

1. MONOMETAFORYCZNY WZORZEC KONCEPTUALNY

Udział procentowy poszczególnych metafor konceptualnych w zebra-
nym materiale przedstawia się następująco: artefaktualna — 41,32%,
antropomorficzna — 32,93%, zoomorficzna — 11,38%, naturomor-
ficzna — 7,78%, fitomorficzna — 6,59%.

W rosyjskim dyskursie poetyckim dosyć często pojawiają się wzor-
ce monometaforyczne14, w których występuje zaledwie jedna metafo-
ra konceptualna.

Pod pojęciem modelu metaforycznego rozumiemy schemat po-
wiązań między domeną źródłową i docelową, który można zapisać
za pomocą wzoru X to Y, czyli X podobne do Y, ponieważ zależność
między elementami wzoru rozumiemy jako podobieństwo, a nie toż-
samość15, np.: LÓD to ŁZY, czyli LÓD podobny do ŁEZ lub ŚNIEG to

POŚCIEL, ŚNIEG podobny do POŚCIELI.

1.1. MONOMETAFORYCZNY WZORZEC ARTEFAKTUALNY

W rosyjskim dyskursie poetyckim artefaktualny (przedmiotowy)

wzorzec metaforyczny charakteryzuje się największą frekwencją.

Produktywna jest konceptualna metafora upodabniająca ZJAWI-

14 Monometaforyczne wzorce w rosyjskim dyskursie poetyckim należą do produktywnych. W artykule ze względów objętościowych w znacznym stopniu zredukowaliśmy liczbę przykładów ilustrujących ten model metaforyczny.

15 А. Чудинов, Э. Будаев, Концептуальная метафора в политическом дискур
се: новые зарубежные исследования (2000–2004), „Вопросы когнитивной
лингвистики” 2005, nr 2, s. 44.

199

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

SKA PRZYRODY do ODZIEŻY ze względu na podobieństwo funkcji,
np. bazowa metafora konceptualna ОDZIEŻ → ŚNIEG związana jest
z wyobrażeniem, że zimą wszystko chowa się pod pokrywę śnieżną,
a intensywne opady śniegu czynią otoczenie niewidocznym.

[1] Пусть сосны и ели

Niech sosny i świerki

Всю зиму торчат,

Całą zimę sterczą,

В снега и метели

W śniegi i zamiecie

Закутавшись, спят.

Otuliwszy się, śpią.

(Тютчев, Листья).

(Tiutczew, Liście)16

Koncept ОDZIEŻ pojawia się tutaj pośrednio poprzez czasownik
закутавшись (metafora czasownikowa). W rosyjskim dyskursie po-
etyckim metafora konceptualna ODZIEŻ → ZJAWISKO PRZYRODY
aktualizuje się między innymi w metaforze pomocniczej ARMIAK,

SALOP → ŚNIEG. W obydwu przykładach nazwy odzieży — chłop-
skiej siermięgi (kaftana) i damskiej peleryny należy traktować jako
symbol schronienia. Na podobieństwie nagromadzonego śniegu
do części garderoby opierają się metafory konceptualne CZAPKA,

CHUSTKA (BIAŁA, HAFTOWANA), SZAL → ŚNIEG.

[2] Заколдован невидимкой,

Zaczarowany przez czapkę

Дремлет лес под сказку сна.

niewidkę,

Словно белою косынкой

Drzemie las w bajce snu.

Повязалася сосна.

Jak gdyby białą chustkę

(Есенин, Пороша)

Założyła sosna.

(Jesienin, Pierwszy śnieg 17)

[3] Скачет конь, простору много.

Galopuje koń, przestworza dużo.

Валит снег и стелет шаль.

Wali śnieg i ścieli szal.

(Есенин, Пороша)

(Jesienin, Pierwszy śnieg)

Do funkcji zasłaniania, przykrywania śnieżną powłoką odwołuje się
konceptualna metafora POWŁOKA (OSŁONA, PŁASZCZ, CAŁUN,

ZASŁONA, FIRANKA) → ŚNIEG.

16 Wszystkie polskie wersje tekstów poetyckich zawarte w artykule stanowią przekłady filologiczne sporządzone przez autora.

17 Słownik języka polskiego notuje leksem porosza ‘pierwszy śnieg, ponowa’

z kwalifikatorem dawny. W. Doroszewski, Słownik języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958–1969. http://sjp.pwn.pl/doroszewski/
porosza (10.03.2023).

200

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

Z kolei inna grupa metafor realizuje kognitywny model PO-

WIERZCHNI i charakteryzuje ZJAWISKO PRZYRODY jako DY-

WAN, OBRUS, PIELUCHA, KOŁDRA (np. metafora konceptualna

OBRUS → ŚNIEG).

Dosyć częstym sposobem konceptualizacji wiedzy o ZJAWI-

SKACH PRZYRODY w rosyjskim dyskursie poetyckim jest metafora

OZDOBA, KAMIEŃ SZLACHETNY → ZJAWISKO PRZYRODY (np.

SREBRO → ŚNIEG podobieństwo koloru, połysku), której produk-
tywność uwarunkowana jest tożsamością cech domeny źródłowej
i docelowej — kształtem, kolorem, intensywnością blasku.

W analizowanym materiale poetyckim dosyć licznie występuje
upodobnienie śniegu do przedmiotów ze względu na ich konsysten-
cję i kolor, jak w konceptualnych metaforach KREDA → ŚNIEG oraz

WATA → ŚNIEG.

1.2. MONOMETAFORYCZNY WZORZEC ANTROPOMORFICZNY

W zebranym materiale analitycznym metafora antropomorficzna na-
leży do produktywnych w modelowaniu metaforycznym.

[4] На двойном стекле

Na podwójnej szybie wzory

узоры

Nakreślił mróz.

Начертил мороз.

(Fiet, Na podwójnej szybie wzory)

(Фет, На двойном стекле
узоры)

W przytoczonym przykładzie domena docelowa MRÓZ koncep-
tualizuje się w charakterze KREŚLARZA za sprawą metafory CZŁO-

WIEK (KREŚLARZ) → MRÓZ (metafora czasownikowa начертил
мороз). Następuje uszczegółowienie domeny źródłowej na podsta-
wie funkcjonalnego podobieństwa (czynność rysowania, kreślenia).

Wśród licznych upodobnień domeny docelowej ZJAWISKO

PRZYRODY do konceptu CZŁOWIEK znajdują się między innymi
metafory konceptualne SIEROTA → ZIMA (cecha wspólna — osa-
motnienie), RZEŹBIARKA → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) (cecha wspól-
na — rzeźbienie, czynność lepienia), WIEDŹMA (JĘDZA) → ZIMA

(cecha wspólna — złość), TRĘBACZ → ZAMIEĆ (ВЬЮГА) (cecha
wspólna — trąbienie).

201

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

1.3. MONOMETAFORYCZNY WZORZEC ZOOMORFICZNY

Przyjmujemy, że zoomorficzny wzorzec metaforyczny należy do kon-
ceptualnej metafory wyższego rzędu, w której domena źródłowa zo-
stała wyrażona za pomocą konceptu ISTOTA ŻYWA. W rosyjskim
dyskursie poetyckim jako domena źródłowa często występuje kon-
cept ZWIERZĘ. Istotną cechą utożsamienia bywa wówczas zwykle
szybkość, dynamika ruchu, kształt czy też głos.

[5] Визжит метель,

Skomle zamieć,

Как будто бы кабан,

Jakby dzik,

Которого зарезать собрались.

Którego zarżnąć zdecydowali.

(Есенин, Метель)

(Jesienin, Zamieć)

W metaforze konceptualnej DZIK → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) (cecha
wspólna — kształt, głos) następuje jej nałożenie na porównanie.

Najbardziej produktywne, detalizujące bazową konceptualną me-
taforę ZWIERZĘ → ZJAWISKO PRZYRODY, w rosyjskim dyskursie
poetyckim są również metafory konceptualne: BIAŁE WILKI → ZA-

SPA ŚNIEŻNA (cecha wspólna — wycie), WIELBŁĄDZICE → ZASPA

ŚNIEŻNA (cecha wspólna — kształt), ROSOMAK → SZRON (cecha
wspólna — kształt, kolor, drapieżność) oraz STADA → ŚNIEG (сecha
wspólna — kształt, wielość).

[6] (прoщай) Веретен

(żegnaj) Wrzecion gderliwych
ворчливых царство,
królestwo,

Волков белых — рьянство .

Wilków białych — rączość.

(Цветаева , А сугробы подаются)

(Cwietajewa, А zaspy śnieżne
cofają się)

[7] Горбуны-горбы-

Garbusy-garby-wielbłądzice –
верблюдцы –

Żegnajcie, domownicy!

Прощай, домочадцы18!

(Cwietajewa, А zaspy śnieżne

(Цветаева, А сугробы подаются)

cofają się)

Metafora konceptualna ornitologiczna PTAKI → ZJAWISKO

PRZYRODY detalizuje się między innymi w następujących metafo-
rach konceptualnych: ŁABĘDŹ → ZIMA (cecha wspólna — kolor,
kształt), GOŁĄB → ZAMIEĆ (ВЬЮГА) (cecha wspólna — odgłosy, 18 Leksem домочадцы ‘domownicy’ należy do przestarzałych (С. Oжегов, Словарь
русского языка, Русский язык, Москва 1981, s. 155; Словарь современного
рус ского литературного языка, т. 3, ред. В. Чернышёв, Издательство Акаде
мии Наук СССР, Москва 1950–1965, s. 971).

202

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

gruchanie), BIAŁE ORŁY → ZASPA ŚNIEŻNA (cecha wspólna —
kształt).

[8] Может, вместо зимы

Może, zamiast zimy na polach,
на полях,

To łabędzie usiadły na łące.

Это лебеди сели на луг.

(Jesienin, Po pierwszym śniegu

(Есенин, Я по первому снегу
brodzę)

бреду)

Żegnaj, śladzie nieznany, miniony,

[9] Прощай, след незнам19,

Orłów białych świto, […]

непытан20,

(Cwietajewa, А zaspy śnieżne

Орлов белых свита, […]

cofają się)

(Цветаева, А сугробы подаются)

Rzadziej spotykamy bazową metaforę konceptualną entomolo-
giczną OWADY → ZJAWISKO PRZYRODY, jak np.: BIAŁE MUCHY

→ ŚNIEG (cecha wspólna — wielkość, wielość), MESZKI → ŚNIEG

(cecha wspólna — kształt, wielość).

1.4. MONOMETAFORYCZNY WZORZEC NATUROMORFICZNY

W rosyjskim dyskursie poetyckim występują naturomorficzne bazo-
we metafory konceptualne ZIEMIA → ŚNIEG i WОDА → ŚNIEG,
doprecyzowane metaforami PUSTYNIA, GÓRY → ŚNIEG i ОCЕАN,

МОRZЕ, FALА → ŚNIEG.

[10] Здравствуй, — белая-

Witaj, — biała-światło-pustynio,
свет-пустыня,

Heroiczna zimo!

Героическая зима!

(Cwietajewa, Heroizmowi przystało

(Цветаева, Героизму пристало
marznąć (zastygać))

стынуть)

[11] Степь бесконечная и снега

Step nieskończony i śniegu

Необозримый океан.

Nieprzejrzany ocean.

(Вяземский, Зимняя прогулка)

(Wiaziemskij, Spacer zimowy)

W przypadku metafory pomocniczej PUSTYNIA → ŚNIEG cechą
utożsamiającą domenę źródłową i docelową jest bezkres pustkowia,

19 Leksem незнам ‘nieznany, niewiadomy’ należy do gwar dubieńskich, tulskich ( Словарь русских народных говоров, т. 1–, ред. Ф. Филин и др., Издательство

Наука, Москва 1965–t. 21, s. 51.

20 Leksem непытан został utworzony jako zaprzeczenie przymiotnika пытаный

‘miniony, doświadczony’, należącego do gwar środkowouralskich ( Словарь
русских народных говоров, т. 1–, ред. Ф. Филин и др., Издательство Наука, Москва 1965–, t. 33, s. 201.

203

JOLANTA KUR-KONONOWICZ
zaś dla metafory konceptualnej ОCЕАN → ŚNIEG — rozległość, po-
fałdowanie.

Z punktu widzenia semantyki interesująco przedstawia się meta-
fora bazowa ŻYWIOŁ → ZJAWISKO PRZYRODY, uszczegółowiona
do metafory pomocniczej OGIEŃ → MRÓZ (cecha wspólna — blask),

OGIEŃ (PŁOMIEŃ) → ŚNIEG (cecha wspólna — blask, temperatu-
ra i funkcja — topienie się) oraz DYM → ŚNIEG (cecha wspólna —
kształt, kolor).

[12] Веселый, искрометный лед.

Wesoły, iskrzący się lód.

Но сердце — ледянистый21 слиток.

Ale serce to zlodowaciała bryła.

(Белый, Отчаянье)

(Biełyj, Rozpacz)

[13] Мир во власти зимних нег,

Świat we władzy zimowych rozko-

Миги застит дымный снег.

szy,

(Брюсов, На лыжах)

Chwile
zasłoni

dymiący
śnieg.

(Briusow, Na nartach)

1.5. MONOMETAFORYCZNY WZORZEC FITOMORFICZNY

W opisie zjawisk przyrody w rosyjskim dyskursie poetyckim po-
wszechne są metafory fitomorficzne, wśród których najproduktyw-
niejszą okazała się bazowa konceptualna metafora KWIAT → ZJAWI-

SKO PRZYRODY, dla której istotne jest podobieństwo kolorystyczne
kwiatów oraz padających białych płatków śniegu.

W rosyjskim dyskursie poetyckim konceptualna bazowa metafo-
ra KWIAT → ŚNIEG zostaje uszczegółowiona do metafor pomocni-
czych: KWIAT RUMIANKU, WIŚNI, DZWONKA, PRZEBIŚNIEGU,

JABŁONI, BZU, CZEREMCHY → ŚNIEG (ŚNIEŻYNKA).

[14] Падает снег на дорогу –

Pada śnieg na drogę –

Белый ромашковый цвет.

Biały rumiankowy kwiat.

(Клюев, Плач о Есенине)

(Klujew, Płacz po Jesieninie)

[15] Волынки вдали замирают,

Dudy w oddali zamierają,

Снег летит, как вишневый

Śnieg leci, jak wiśni kwiat…

цвет…

(Achmatowa, Biały dom)

(Ахматова, Белый дом)

21 Leksem ледянистый jest neologizmem autorskim (С. Ожегов, Словарь русского
языка, Русский язык, Москва 1981, s. 283; Словарь современного русского
литературного языка, т. 6, ред. В. Чернышёв, Издательство Академии Наук

СССР, Москва 1950–1965, s. 121).

204

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

We wszystkich przykładach wybór istotnych cech konceptu KWIAT
do metaforycznej ekspansji do domeny docelowej ŚNIEŻYNKA

(ŚNIEG) odzwierciedla analogię kształtu i koloru.

Model fitomorficzny realizuje się również w pomocniczej metaforze
konceptualnej ZIARNA ZBÓŻ → LÓD oraz KIŚCIE WINOGRONA →

LÓD, należącej do zbioru metafor wyższego rzędu (bazowych) NASIO-

NA → ZJAWISKO PRZYRODY oraz OWOCE → ZJAWISKO PRZY-

RODY. Metaforyzacja zachodzi na podstawie podobieństwa kształtu.

2. POLIMETAFORYCZNY WZORZEC KONCEPTUALNY

Polimetafora odnosi się do co najmniej dwu wzorców metaforycz-
nych znajdujących się w jednym wyrażeniu metaforycznym i należy
do bardzo produktywnych sposobów metaforyzacji konceptu ZJAWI-

SKA PRZYRODY. Ze względu na kryterium łączliwości modeli meta-
forycznych wyróżniamy wzorce metaforyczne wewnętrzne — gdy jed-
no wyrażenie metaforyczne stanowi rezultat równoczesnej projekcji
kilku wzorców metaforycznych oraz zewnętrzne — wówczas gdy kilka
metaforycznych projekcji (semantycznie powiązanych) znajduje się
w najbliższym kontekście22. Z uwagi na powiązanie domeny źródło-
wej z docelową możemy tu mówić o inkorporacji23 i korelacji24.

2.1. POLIMETAFORYCZNY WZORZEC INKORPORACYJNY

Polimetaforyczny inkorporacyjny wzorzec metaforyczny stosowany
bywa do opisu jednego ZJAWISKA PRZYRODY (kilka modeli me-
taforycznych odnosi się do jednej domeny docelowej). Ze względu na zależność między domeną źródłową i docelową można byłoby go
przedstawić w postaci wzoru X to Y + Y … + Y , gdzie X — dome-1
n
na docelowa, a Y — domena źródłowa, np. ŚNIEG (X) to BIEL (Y)

+ SREBRO (Y ) + PERŁY (Y ) + KREDA (Y )… + KONWALIA (Y ).

1

2

3
n

W ten sposób zachodzi poszerzenie obrazu semantycznego jednego

ZJAWISKA PRZYRODY dzięki informacji znajdującej się w kilku do-
menach źródłowych.

22 A. Баранов, O типах сочетаемости метафорических моделей, „Вопросы
языкознания” 2003, nr 3, s. 75.

23 Inkorporacja ‘wcielenie, włączenie, przyłączenie’ (M. Szymczak, Słownik języka polskiego, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978–1981, s. 791).

24 Korelacja ‘wzajemne powiązanie, współzależność’ (Tamże, s. 1013).

205

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

2.1.1. JEDNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA

W rosyjskim dyskursie poetyckim w ramach inkorporacyjnego wzor-
ca metaforycznego tworzone bywają zarówno metafory jednotypowe

(np. fitomorficznofitomorficzna), jak i różnotypowe (np. artefaktual-
noantropomorficzna).

2.1.1.1. JEDNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA

JEDNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA ARTEFAK-

TUALNOARTEFAKTUALNA SREBRO → ŚNIEG + BIEL (FARBA) → ŚNIEG

[16] Одна утеха, что местами

Jedyna pociecha, że miejscami

Налет белил и серебра

Nalot bieli i srebra

Мягчит пушистыми чертами

Łagodzi puszystymi rysami

Работу тонкую пера…

Trud misterny pióra…

(Анненский, Ноябрь)

(Annienskij, Listopad)

Z uwagi na to, że występują tutaj dwa modele metaforyczne SREBRO

→ ŚNIEG (artefaktualny; cecha wspólna — kolor i połysk) oraz BIEL

(FARBA) → ŚNIEG (artefaktualny; cecha wspólna — kolor, konsy-
stencja) i jedna domena docelowa ŚNIEG, możemy mówić o polime-
taforycznym modelu inkorporacyjnym. Jest to polimetafora jedno-
typowa binarna artefaktualnoartefaktualna. Występuje zewnętrzna
łączliwość modeli metaforycznych — dwie projekcje metaforyczne
kontekstualne.

JEDNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA ZOOMORFICZNO-ZOO-

MORFICZNA ZWIERZĘ → ZIMA + PTAK (SKRZYDŁA) → ZIMA

[17] Вот уж осень улетела

Oto już jesień odleciała

И примчалася25 зима.

I przygalopowała zima.

Как на крыльях, прилетела

Jak na skrzydłach przyleciała

Невидимо вдруг она.

Niezauważalnie nagle (ona).

(Есенин, Зима)

(Jesienin, Zima)

Wykorzystano tutaj dwie domeny źródłowe ZWIERZĘ oraz PTAK

(SKRZYDŁA) za sprawą metafory czasownikowej ( примчалася
зима, прилетела) do metaforycznego zobrazowania domeny do-25 Leksem примчаться ‘poruszać się z dużą prędkością, przypędzić, przygalopować’

ze względu na dynamikę ruchu przeważnie stosowany jest w odniesieniu do koni (porównaj: Лошади мчались во весь воздух. Словарь современного русского
литературного языка, т. 6, ред. В. Чернышёв, Издательство Академии Наук

СССР, Москва 1950–1965, s. 1408).

206

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

celowej ZIMA. Jest to polimetafora inkorporacyjna jednotypowa bi-
narna zoomorficznozoomorficzna ze względu na obecność modelu
metaforycznego ZWIERZĘ → ZIMA (zoomorficzna; cecha wspólna

— galopowanie) oraz PTAK (SKRZYDŁA) → ZIMA (zoomorficzna;
cecha wspólna — latanie). Mamy tutaj przykład zewnętrznej łączli-
wości wzorców metaforycznych — dwie projekcje metaforyczne kon-
tekstualne.

2.1.2. RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA

2.1.2.1. RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA ANTROPOMORFICZ-

NO-ARTEFAKTUALNA CZŁOWIEK → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) + CYGAŃSKIE SKRZYPCE →

ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ)

[18] Плачет метель, как

Płacze zamieć, jak cygańskie
цыганская скрипка.

skrzypce.

(Есенин, Плачет метель, как

(Jesienin, Płacze zamieć, jak cy
цыганская скрипка)

gańskie skrzypce)

Za sprawą dwóch domen źródłowych CZŁOWIEK oraz CYGAŃSKIE

SKRZYPCE wykorzystanych do opisu jednego konceptu ZAMIEĆ

(МЕТЕЛЬ) występuje tutaj polimetafora inkorporacyjna różnotypo-
wa binarna artefaktualnoantropomorficzna. Zastosowano metaforę
konceptualną CZŁOWIEK → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) (antropomorficz-
na; cecha wspólna — płacz) oraz INSTRUMENT MUZYCZNY (CY-

GAŃSKIE SKRZYPCE) → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) (artefaktualna; cecha
wspólna — melodia, głos). Obserwujemy ponadto nałożenie metafory
na porównanie oraz zewnętrzną łączliwość wzorców metaforycznych

— występują one kolejno jeden po drugim.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA FITOMORFICZNO-AN-

TROPOMORFICZNA ROŚLINA → ŚNIEG + CZŁOWIEK → ŚNIEG

[19] Чахнет снег и болен

Więdnie śnieg i choruje na
малокровьем
anemię

В веточках бессильно синих

W gałązkach bezsilnie sinych
жил.

żył.

(Пастернак, Март)

(Pastiernak, Marzec)

Wykorzystano tutaj dwie domeny źródłowe ROŚLINA oraz CZŁO-

WIEK za sprawą metafory czasownikowej ( чахнет снег и болен) do metaforycznego zobrazowania domeny docelowej ŚNIEG. Jest to

207

JOLANTA KUR-KONONOWICZ
polimetafora inkorporacyjna różnotypowa binarna fitomorficzno-
antropomorficzna ze względu na obecność modelu metaforycznego

ROŚLINA → ŚNIEG (fitomorficzna; cecha wspólna — utrata świe-
żości [żywotności]; dla rośliny to więdnięcie, a dla śniegu — topnie-
nie) oraz CZŁOWIEK → ŚNIEG (antropomorficzna; cecha wspólna

— chorowanie, anemia, bladość skóry). Jest to przykład zewnętrznej
łączliwości wzorców metaforycznych — projekcje metaforyczne obok
siebie.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA FITOMORFICZNO-

-ARTEFAKTUALNA WINOGRONA → GRAD + SREBRO → GRAD

[20] Качнуло небо гневом грома,

Zakołysało niebo gniewem

Метнулась молния — и град
gromu,

В воде запрыгал у парома,

Cisnął piorun — i grad

Как серебристый виноград.

W wodzie zaczął skakać przy

(Северянин, Град)

promie,

Jak srebrzyste winogrona.

(Siewierianin, Grad)

Wykorzystano tutaj dwie domeny źródłowe OWOC (WINOGRONA)

oraz SREBRO do metaforycznego zobrazowania konceptu GRAD.

Jest to polimetafora inkorporacyjna różnotypowa binarna fitomor-
ficznoartefaktualna z powodu obecności metafory konceptuanej

(OWOC) WINOGRONA → GRAD (fitomorficzna; cecha wspólna —
kształt i kolor) oraz (METAL) SREBRO → GRAD (artefaktualna; ce-
cha wspólna — blask). Ze względu na kryterium łączliwości modeli
metaforycznych występuje tutaj łączliwość wewnętrzna, ponieważ
jedno wyrażenie stanowi projekcję dwóch metafor konceptualnych

( серебристый виноград). Obserwujemy nałożenie metafory na po-
równanie.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA BINARNA ARTEFAKTUALNO-

-NATUROMORFICZNA PERŁY → ŚNIEG + OGIEŃ → ŚNIEG

[21] В жемчугах горят березки,

W perłach płoną brzózki,

Черноголые вчера.

Czarnogołe wczoraj.

(Брюсов, Первый снег)

(Briusow, Pierwszy śnieg)

Występują tutaj dwie domeny źródłowe PERŁY i OGIEŃ oraz jedna
domena docelowa ŚNIEG. Jest to więc polimetafora inkorporacyjna
różnotypowa binarna artefaktualnonaturomorficzna ze względu na 208

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

obecność metafory konceptualnej PERŁY → ŚNIEG (artefaktual-
na; cecha wspólna — blask, kolor) oraz OGIEŃ → ŚNIEG (naturo-
morficzna; cecha wspólna — blask; metafora czasownikowa горят
березки). Ma miejsce łączliwość wewnętrzna, ponieważ w jednym
wyrażeniu występują dwie metafory konceptualne.

2.1.2.2. RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA TERCJALNA

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA TERCJALNA ARTE-

FAKTUALNONATUROMORFICZNOARTEFAKTUALNA SREBRO → ŚNIEG +

OGIEŃ (PŁOMIEŃ) → ŚNIEG + CEKINY → ŚNIEG

[22] Серебро, огни и блестки, –

Srebro, ogień i cekiny, –

Целый мир из серебра!

Cały świat ze srebra!

(Брюсов, Первый снег)

(Briusow, Pierwszy śnieg)

Wykorzystano domenę źródłową SREBRO, OGIEŃ (PŁOMIEŃ) oraz

CEKINY do metaforyzacji konceptu ŚNIEG. Z tego powodu może-
my mówić o polimetaforze inkorporacyjnej różnotypowej tercjalnej
artefaktualnonaturomorficznoartefaktualnej. Występują tutaj trzy
metafory konceptualne: SREBRO → ŚNIEG (artefaktualna; cecha
wspólna — blask), OGIEŃ (PŁOMIEŃ) → ŚNIEG (naturomorficzna;
cecha wspólna — blask) i CEKINY → ŚNIEG (artefaktualna; cecha
wspólna — blask). Ma też miejsce zewnętrzna łączliwość modeli me-
taforycznych.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA TERCJALNA FITOMORFICZNO-

ANTROPOMORFICZNO-ZOOMORFICZNA PRZEBIŚNIEG → ZAMIEĆ (ВЬЮГА) + CZŁO-

WIEK → ZAMIEĆ (ВЬЮГА) + ZWIERZĘ (RYK) → ZAMIEĆ (ВЬЮГА)

[23] Пусть вьюга белоцвет

Niech zamieć przebiśniegi
метет, –
zamiata, –

Взревет; и развернет свой

Zaryczy; i rozwinie swój zwój.

свиток.

(Biełyj, Rozpacz)

(Белый, Отчаянье)

Za sprawą trzech domen źródłowych PRZEBIŚNIEG, CZŁOWIEK
oraz ZWIERZĘ (RYK) wykorzystanych do opisu jednego koncep-
tu ZAMIEĆ (ВЬЮГА) występuje tutaj polimetafora inkorporacyjna
różnotypowa tercjalna fitomorficznoantropomorficznozoomorficz-
na. Odkrywamy też trzy metafory konceptualne: PRZEBIŚNIEG →

209

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

ZAMIEĆ (ВЬЮГА) (fitomorficzna; cecha wspólna — kształt, kolor), CZŁOWIEK → ZAMIEĆ (ВЬЮГА) (antropomorficzna; cecha wspólna — czynność zamiatania), ZWIERZĘ (RYK) → ZAMIEĆ (ВЬЮГА)

(zoomorficzna; cecha wspólna — ryczenie).

Ma tu miejsce powiązanie zewnętrznej ( вьюга белоцвет метет

+ взревет — projekcje kontekstualne) i wewnętrznej ( вьюга
белоцвет метет — jedno wyrażenie i dwie metafory konceptualne) łączliwości wzorców metaforycznych.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA INKORPORACYJNA TERCJALNA ZOOMORFICZNO-

-ATREFAKTUALNO-ANTROPOMORFICZNA PAJAC (MASKARADOWY) → ŚNIEG + STRÓJ

BŁAZNA → ŚNIEG + MUCHY (BIAŁE) → ŚNIEG

[24] Опять эти белые мухи,

Znowu te białe muchy,

И крыши, и святочный дед,

I dachy, i Bożonarodzeniowy

И трубы, и лес лопоухий
dziadek,

Шутом маскарадным одет.

I kominy, i las kłapouchy

(Пастернак, Иней)

W pajaca maskaradowego
ubrany.

(Pastiernak, Szron)

W niniejszym fragmencie wykorzystano domenę źródłową MU-

CHY (BIAŁE), STRÓJ BŁAZNA oraz PAJAC (MASKARADOWY)

do metaforyzacji konceptu ŚNIEG. Z tego powodu możemy mówić
o polimetaforze inkorporacyjnej różnotypowej tercjalnej zoomor-
ficznoartefaktualnoantropomorficznej. Występują tutaj trzy meta-
fory konceptualne: MUCHY (BIAŁE) → ŚNIEG (zoomorficzna; cecha
wspólna — kształt, wielość), STRÓJ BŁAZNA → ŚNIEG (artefaktual-
na; cecha wspólna — funkcja i kształt) oraz PAJAC (MASKARADO-

WY) → ŚNIEG (antropomorficzna; cecha wspólna — kształt). Obser-
wujemy tu zewnętrzną łączliwość wzorców metaforycznych.

2.2. POLIMETAFORYCZNY WZORZEC KORELACYJNY

Polimetaforyczny korelacyjny wzorzec metaforyczny stosowany bywa
do opisu (powiązanych ze sobą znaczeniowo) dwóch lub więcej ZJA-

WISK PRZYRODY. Przyjmując za kluczową zależność między dome-
ną źródłową i docelową tych ZJAWISK PRZYRODY, można go zilu-
strować wzorem: X to Y + X to Y … + X to Y , gdzie X — domena

1

1
n
n
docelowa, a Y — domena źródłowa, np. LÓD to KOLCE + ŚNIEG to

OGIEŃ … + ZIMA to JĘDZA.

210

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

2.2.1. RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA KORELACYJNA

W zebranym materiale analitycznym przeważają polimetafory różno-
typowe.

2.2.1.1. RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA KORELACYJNA BINARNA

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA KORELACYJNA BINARNA ANTROPOMOR-

FICZNOARTEFAKTUALNA CZŁOWIEK (CZARODZIEJKA) → ZIMA + FRĘDZ-

LE → ŚNIEG

[25] Чародейкою Зимою

Przez czarodziejkę Zimę

Околдован, лес стоит –

Zaczarowany, las stoi –

И под снежной бахромою,

I pod śnieżnymi frędzlami,

Неподвижною, немою,

Nieruchomym, niemym,

Чудной жизнью он блестит.

Cudownym życiem błyszczy.

(Тютчев, Чародейкою Зимою

(Tiutczew, Przez czarodziejkę Zimę
околдован лес стоит)

zaczarowany las stoi)

Występuje tutaj polimetaforyczny wzorzec korelacyjny, ponieważ
opisowi podlegają dwa ZJAWISKA PRZYRODY — ZIMA i ŚNIEG

(dwie domeny docelowe). Można wskazać metafory konceptualne

CZŁOWIEK (CZARODZIEJKA) → ZIMA (antropomorficzna; cecha
wspólna — czarowanie) + FRĘDZLE → ŚNIEG (artefaktualna; cecha
wspólna — kształt), a więc jest to polimetafora korelacyjna różnoty-
powa — antropomorficznoartefaktualna.

Obserwujemy tu przykład zewnętrznej łączliwości wzorców meta-
forycznych, ponieważ w bliskim kontekście znajdują się dwie projek-
cje metaforyczne znaczeniowo powiązane.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA KORELACYJNA BINARNA ANTROPOMORFICZNO-

-ARTEFAKTUALNA CZŁOWIEK → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) + BIAŁE GWOŹDZIE → ŚNIEG

[26] Ах, метель такая, просто

Ach, zamieć taka, po prostu niech
черт возьми!

to diabli porwą!

Забивает крышу белыми

Wbija w dach białe gwoździe.

гвоздьми.

(Jesienin, Ach, zamieć taka, po pro

(Есенин, Ах, метель такая,
stu niech to diabli! )

просто черт возьми! )

Ze względu na obecność dwóch domen docelowych ZAMIEĆ (МЕ

ТЕЛЬ) oraz ŚNIEG jest to kolejny polimetaforyczny wzorzec, obraz
dwóch zjawisk przyrody. Jedno wyrażenie metaforyczne stanowi re-

211

JOLANTA KUR-KONONOWICZ
zultat jednoczesnej projekcji dwóch wzorców metaforycznych: CZŁO-

WIEK → ZAMIEĆ (МЕТЕЛЬ) (oparty na podobieństwie funkcjonal-
nym) oraz BIAŁE GWOŹDZIE → ŚNIEG (podobieństwo kształtu),
dlatego jest to polimetafora korelacyjna różnotypowa antropomor-
ficznoartefaktualna.

Przykład ilustruje wewnętrzną łączliwość wzorców metaforycz-
nych, ponieważ jedno wyrażenie metaforyczne stanowi rezultat rów-
noczesnej projekcji dwóch wzorców metaforycznych.

2.3. RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA KORELACYJNO-INKORPORACYJNA

TERCJALNA

W rosyjskim dyskursie poetyckim pojawiają się również połączenia
metaforycznego modelu korelacyjnego z inkorporacyjnym.

RÓŻNOTYPOWA POLIMETAFORA KORELACYJNO-INKORPORACYJNA TERCJALNA

ANTROPOMORFICZNO-ARTEFAKTUALNO-NATUROMORFICZNA CZŁOWIEK → ZASPA

ŚNIEŻNA + KORONKA → ŚNIEŻYCA (ПУРГА) + DYM → ŚNIEŻYCA (ПУРГА)

[27] Срывается: кипит сугроб,

Obrywa się: burzy się zaspa

Пурговым кружевом
śnieżna,
клокочет,

Śnieżycową koronką

Пургой окуривает лоб,
bulgoce,

Завьется в ночь и прохохочет.

Śnieżycą odymia czoło,

(Белый, Отчаянье)

Zwinie się w noc i porechocze.

(Biełyj, Rozpacz)

Jest to kolejny przykład polimetafory korelacyjnej z powodu obecności dwóch domen docelowych ZASPA ŚNIEŻNA oraz ŚNIEŻYCA

(ПУРГА). Występują tutaj również dwie polimetafory inkorporacyj-
ne z uwagi na wykorzystanie kilku domen źródłowych ( cрывается:

кипит, прохохочет) do metaforycznego odzwierciedlenia domeny docelowej ZASPA ŚNIEŻNA oraz dwóch domen źródłowych

( кружевом клокочет, окуривает лоб) dla domeny docelowej ŚNIEŻYCA (ПУРГА). W tym przypadku inkorporacyjne modele są
częścią korelacyjnego wzorca metaforycznego.

Z uwagi na metaforę konceptualną CZŁOWIEK → ZASPA ŚNIEŻ-

NA (antropomorficzna; cecha wspólna — czynność: burzenie się,
śmiech), KORONKA → ŚNIEŻYCA (ПУРГА) (artefaktualna; cecha
wspólna — kształt), DYM → ŚNIEŻYCA (ПУРГА) (naturomorficzna;
cecha wspólna — kształt, kolor; metafora czasownikowa — czynność

212

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

odymiania: Пургой окуривает лоб) jest to przykład polimetafory antropomorficznoartefaktualnonaturomorficznej.

Ponieważ w niedalekim sąsiedztwie (kontekście) występuje kilka
metaforycznych projekcji powiązanych znaczeniowo, mówimy o ze-
wnętrznej łączliwości modeli metaforycznych.

PODSUMOWANIE

W analizowanym materiale poetyckim wyróżniono monometafory
i polimetafory. Wśród monometafor (jedna metafora konceptualna)

występują:

— artefaktualne,

— antropomorficzne,

— zoomorficzne,

— naturomorficzne,

— fitomorficzne.

Polimetafory podzielono na inkorporacyjne (stosowane do opisu
jednego zjawiska przyrody — jedna domena docelowa) i korelacyjne

(stosowane do opisu dwóch lub więcej zjawisk przyrody — dwie lub
więcej domen docelowych). W zebranym materiale występują poli-
metafory:

1) inkorporacyjna jednotypowa binarna:

— artefaktualnoartefaktualna (ŚNIEG),

— zoomorficznozoomorficzna (ZIMA);

1a) inkorporacyjna różnotypowa binarna:

— antropomorficznoartefaktualna (ZAMIEĆ/МЕТЕЛЬ),

— fitomorficznoantropomorficzna (ŚNIEG),

— fitomorficznoartefaktualna (GRAD),

— artefaktualnonaturomorficzna (ŚNIEG);

1b) inkorporacyjna różnotypowa tercjalna:

— artefaktualnonaturomorficznoartefaktualna (ŚNIEG),

— zoomorficznoartefaktualnoantropomorficzna (ZAMIEĆ/

ВЬЮГА);

2) korelacyjna różnotypowa binarna:

— antropomorficznoartefaktualna (ZIMA+ŚNIEG),

— antropomorficznoartefaktualna (ZAMIEĆ/МЕТЕЛЬ+ŚNIEG);

3) korelacyjnoinkorporacyjna różnotypowa tercjalna:

— antropomorficznoartefaktualnonaturomorficzna (ZASPA

ŚNIEŻ NA/СУГРОБ+ŚNIEŻYCA/ПУРГА).

213

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

WNIOSKI

Analiza była prowadzona z punktu widzenia lingwistyki kognitywnej
i wykazała obecność dwóch typów metafor: prostych, czyli monome-
tafor oraz złożonych, czyli polimetafor.

Jak pokazuje analiza, metafory odnoszą się do bieli, wyrażanej po-
przez jej odcienie, na przykład: białe muchy czy też białe ptaki lub
szarawy dym. Biel jest zarówno statyczna — dzięki białym kwiatom

(rumianku, wiśni, przebiśniegu, jabłoni, czeremchy), kredzie, wacie — jak i dynamiczna, odnosząca się do ptaków, czy innych zwierząt

(koni, wilków). W modelowaniu metaforycznym została uchwycona
dynamika i statystyka przyrody.

Poprzez odniesienie do przykrycia, powłoki (płaszcz, firanka, ca-
łun) metafory podkreśliły tajemniczość opisywanej białej pory roku.

Przykłady wykazały, że uroku bieli dodaje również jej blask, stąd czę-
ste są odniesienia do srebra, cekinów. Nie umknęła uwadze kreatyw-
ność zimy, funkcja upiększania terenu poprzez rzeźbienie w bieli czy
też zdobienie wzorami szyb.

W dynamikę zimy wpisują się także odgłosy śnieżnej zamieci przy-
pominające ludzki płacz, dźwięk skrzypiec, trąby czy ryk zwierzęcia.

Nie umknęła uwadze utrata żywotności śnieżnego puchu — topnienie
w konfrontacji z więdnięciem roślin.

W metaforycznym modelowaniu konceptu ŚNIEG, ZAMIEĆ

(ŚNIEŻYCA), MRÓZ, SZRON, LÓD, ZASPA ŚNIEŻNA, GRAD, ZIMA
w rosyjskim dyskursie poetyckim wśród polimetafor wyróżniono in-
korporacyjny i korelacyjny model metaforyczny, uzależniony od do-
meny docelowej i źródłowej. Stwierdzono znaczną przewagę polime-
tafor kontekstualnych (zewnętrznych) nad wewnętrznymi.

Duży procentowy udział artefaktualnej metafory w dyskursie po-
etyckim zapewne wynika z powszechnego charakteru wiedzy o przed-
miotach. Niemała produktywność antropomorficznych konceptu-
alnych modeli metaforycznych wiąże się z naturalną skłonnością
człowieka do opisu i oceniania otaczającego świata poprzez pryzmat
własnego Ja.

Przedstawiona analiza jest wprowadzeniem do szerszych badań,
które mogą przyczynić się do wyróżnienia dodatkowych modeli me-
taforycznych, co w perspektywie prowadziłoby do wyciągnięcia kolej-
nych wniosków dotyczących sposobów modelowania metaforyczne-
go w języku poetyckim. Widzimy możliwość dalszych badań przede
wszystkim w obrębie polimetafor korelacyjnych oraz korelacyjno-

214

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

inkorporacyjnych. Dokładniejszego zbadania wymaga wewnętrz-
na łączliwość modeli metaforycznych, wpływ jednoczesnej projekcji
kilku metafor konceptualnych na semantyczny obraz ZJAWISKA

PRZYRODY.

Poruszono zagadnienia rozbudowujące teorię metafory, przede
wszystkim dzięki ustaleniu sposobów metaforyzacji konceptów ZJA-

WISKO PRZYRODY w dyskursie poetyckim z perspektywy lingwisty-
ki kognitywnej i lingwokulturologii. Przedstawione podejście naszym
zdaniem pozwala uwidocznić kreatywną funkcję metafory, polega-
jącą na tym, że metafora ukierunkowuje nasze poglądy, akcentując
pewne cechy i jednocześnie odsuwając na drugi plan inne, a przez to
wzbogaca wiedzę o świecie.

Jak się okazuje, zapis werbalny jest kluczem do zrozumienia my-
ślenia człowieka, a ujęcie konceptualne pozwala na wprowadzenie do wiedzy uporządkowania poprzez klasyfikację. Ponadto koncepty
i dyskurs poetycki nieodłącznie wiążą się ze stałą współzależnością
języka i kultury.

REFERENCES

Ankersmit, Franklin. Istoriya i tropologiya: vzlyot i padeniye metafory. Moskva: ProgressTraditsiya, 2003 [Анкерсмит, Франклин. История и тропология: взлёт и падение метафоры. Москва: ПрогрессТрадиция, 2003].

Arutyunova, Nina. “Nominatsiya i tekst.” Yazykovaya nominatsiya: vidy naimenovaniy. Boris Serebryannikov, and Anna Ufimtseva (eds.). Moskva: Nauka, 1977: 258–271 [Арутюнова, Нина. “Номинация и текст.” Языковая номинация: виды наименований. Борис Серебрянников, Анна Уфимцева (eds.). Москва: Наука, 1977: 258–271].

Baranov, Anatoliy. “O tipakh sochetayemosti metaforicheskikh modeley.” Voprosy yazykoznaniya, 2003, no. 3: 73–94 [Баранов, Анатолий. “О типах
сочетаемости метафорических моделей.” Вопрocы языкознания, 2003, no.

3: 73–94].

Baranov, Anatoliy. Deskriptornaya teoriya metafory. Moskva: Yazyki slavyanskoy kul’tury, 2014 [Баранов, Анатолий. Дескрипторная теория метафоры.

Москва: Языки славянской культуры, 2014].

Beardslay, Monroe. “Metaforicheskoye spleteniye.” Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina. Moskva: Progress, 1990: 201–218 [Бирдсли, Монро. “Метафорическое сплетение.” Теория метафоры. Нина Арутюновa, and Марина Журинская (eds.). Москва: Прогресс, 1990: 201–218].

Black, Max. “Metafora.” Teoriya metafory. Nina Arutyunova, and Marina Zhurinskaya (eds.). Moskva: Progress, 1990: 153–172 [Блэк, Макс. “Метафора.” Теория
метафоры. Нина Арутюновa, and Марина Журинская (eds.). Москва: Прогресс,1990: 153–172].

215

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

Chudinov, Anatoliy, and Eduard Budayev. “Kontseptual’naya metafora v poli-ticheskom diskurse: novyye zarubezhnyye issledovaniya (2000–2004).” Voprosy kognitivnoy lingvistiki, 2005, no. 2: 41–50 [Чудинов, Анатолий, and Эдуард Будаев. “Концептуальная метафора в политическом дискурсе: новые зарубежные исследования (2000–2004).” Вопрocы когнитивной
лингвистики, 2005, no. 2: 41–50].

Davidson, Donald. “Chto oznachayut metafory.” Teoriya metafory. Nina Arutyunova, and Marina Zhurinskaya (eds.). Moskva: Progress, 1990: 173–194 [Дэвидсон, Дональд. “Что означают метафоры.” Теория метафоры. Нина Ару тюновa, and Марина Журинская (eds.). Mocква: Прогресс, 1990: 173–194].

Dorofeyeva, Anna. “Chto skryvayetsya v tayne metafory? (O podkhodakh k izucheni-yu metafory zapadnymi uchenymi v XX v.)”. Vestnik Moskovskogo universiteta.

Seriya 19. Lingvistika i mezhkul’turnaya kommunikatsiya, 2014, no. 4: 155–

160 [Дорофеева, Анна. “Что скрывается в тайне метафоры? (О подходах
к изучению метафоры западными учеными в XX в.)”. Вестник Московского
университета. Серия 19. Лингвистика и межкультурная коммуникация, 2014, no. 4: 155–160].

Doroszewski, Witold. Słownik języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958–1969 <http://sjp.pwn.pl/doroszewski/porosza>.

Karasik, Vladimir. Yazykovoy krug: lichnost’, kontsepty, diskurs. Volgograd: Peremena, 2002 [Карасик, Владимир. Языковой круг: личность, концепты, дис курс. Волгоград: Перемена, 2002].

Kazarin, Yuriy. Poeticheskiy tekst kak unikal’naya funktsional’noesteticheskaya sistema. Yekaterinburg: Izdatel’stvo Ural’skogo universiteta, 2001 [Казарин, Юрий. Поэтический текст как уникальная функциональноэстетическая
система. Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2001].

Krasavskiy, Nikolay. Emotsional’nyye kontsepty v nemetskoy i russkoy lingvokul’turakh. Volgograd: Peremena, 2001 [Красавский, Николай.

Эмоциональные концепты в немецкой и русской лингвокультурах.

Волгоград: Перемена, 2001].

Kubryakova, Yelena. “Teoriya nominatsii i slovoobrazovaniya.” Yazykovaya nominatsiya: vidy naimenovaniy. Serebryannikov, Boris, and Ufimtseva, Anna (eds.). Moskva: Nauka, 1977: 69–81 [Кубрякова, Елена. “Теория номинации
и словообразования.” Языковая номинация: виды наименований. Сереб
рянников, Борис, and Уфимцева, Анна. (eds.) Москва: Наука, 1977: 69–81].

Kubryakova, Yelena. Yazyk i znaniye. Na puti polucheniya znaniy o yazyke: chasti rechi s kognitivnoy tochki zreniya. Rol’ yazyka v poznanii mira. Moskva: Yazyki slavyanskoy kul’tury, 2004 [Кубрякова, Елена. Язык и знание. На пути
получения знаний о языке: части речи с когнитивной точки зрения.

Роль языка в познании мира. Москва: Языки славянской культуры, 2004].

Kuz’mina, Natal’ya. Intertekst i yego rol’ v protsessakh evolyutsii poeticheskogo yazyka. Yekaterinburg: Izdatel’stvo Ural’skogo universiteta, 1999 [Кузьмина, Hаталья. Интертекст и его роль в процессах эволюции поэтического
языка. Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 1999].

Lakoff, George, i Mark Johnson. “Metafory, kotorymi my zhivem.” Transl. Smirnov, Anatoly. Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.).

Moskva: Progress, 1990: 387–415 [Лакофф, Джордж, and Марк Джонсон.

“Метафоры, которыми мы живем.” Transl. Смирнов, Анатолий. Теория

216

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

метафоры. Арутюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.). Москва: Прогресс, 1990: 387–415].

Lakoff, George, i Mark Johnson. Metafory w naszym życiu. Transl. Krzeszowski, Tomasz P. Kraków: Wydawnictwo Aletheia, 1988.

Luriya, Aleksandr. Malen’kaya knizhka o bol’shoy pamyati ( Um mnemonista). Moskva: Opustoshitel’, 2017 [Лурия, Александр. Маленькая книжка
о большой памяти ( Ум мнемониста). Москва: Опустошитель, 2017].

Makkormak, Erl. “Kognitivnaya teoriya metafory.” Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 358–386

[Маккормак, Эрл. “Когнитивная теория метафоры.” Теория метафоры.

Ару тюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.). Mocква: Прогресс, 1990: 358–386].

Miller, George. “Obrazy i modeli, upodobleniya i metafory.” Teoriya metafory.

Aru tyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 236–283 [Миллер, Джордж. „Образы и модели, уподобления и метафоры”.

Теория метафоры. Арутюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.).

Mocква: Прогресс, 1990: 236–283].

Miloserdova, Yelizaveta. Pragmatika rechevogo obshcheniya: uchebnoye posobiye. Tambov: Izdatel’stvo Tambovskogo universiteta, 2001 [Милосердова, Елизавета. Прагматика речевого общения: учебное пособие. Тамбов: Издательство Тамбовского университета, 2001].

Mitosek, Zofia. Mimesis. Zjawisko i problem. Warszawa: PWN, 1997.

Moskvin, Vasiliy. Russkaya metafora. Ocherk semioticheskoy teorii. Moskva: Izdatel’stvo Lenand, 2006 [Москвин, Василий. Русская метафора. Очерк
семиотической теории. Москва: Издательство Ленанд, 2006].

Ortoni, Andrew. “Rol’ skhodstva v upodoblenii i metafore.” Teoriya metafory.

Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 219–235 [Ортони, Эндрю. „Роль сходства в уподоблении и метафоре”. Тео
рия метафоры. Арутюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.). Mocква: Прогресс, 1990: 219–235].

Ozhegov, Sergey. Slovar’ russkogo yazyka. Moskva: Russkiy yazyk, 1981 [Ожегов, Сергей. Словарь русского языка. Москва: Русский язык, 1981].

Petrov, Vladimir. “Metafora: ot semanticheskikh predstavleniy k kognitivnomu analizu.” Voprosy yazykoznaniya, 1990, no. 1: 135–146 [Петров, Владимир.

“Метафора: от семантических представлений к когнитивному анализу.”

Вопрocы языкознания, 1990, no. 1: 135–146].

Pimenova, Marina, and Ol’ga Kondrat’yeva. “Subsfera ‘artefakty’ kak istochnik kont-septualizatsii vnutrennego mira cheloveka (diakhronicheskiy aspekt).” Voprosy kognitivnoy lingvistiki, 2005, no. 1: 26–37 [Пименова, Марина, and Ольга

Кондратьева. “Субсфера ‘артефакты’ как источник концептуализации
внутреннего мира человека (диахронический аспект).” Вопросы когнити
вной лингвистики, 2005, no. 1: 26–37].

Rezanova, Zoya. “Metaforicheskiy fragment vnutrenney formy yazyka.” Aktual’nyye problemy derivatologii, motivologii, leksikografii. Bankova, Tat’yana, and Palagina, Vera (eds.). Tomsk: Izdatel’stvo Tomskogo universiteta, 1998: 12–26

[Резанова, Зоя. “Метафорический фрагмент внутренней формы языка.”

Актуальные проблемы дериватологии, мотивологии, лексикографии.

Банкова, Татьяна, and Палагина, Вера (eds.). Томск: Издaтельство Томского
университета, 1998: 12–26].

217

JOLANTA KUR-KONONOWICZ

Richards, Ivor. “Filosofiya ritoriki.” Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 44–67 [Ричардс, Айвор.

“Философия риторики.” Теория метафоры. Арутюновa, Нина, and Жу
ринская, Марина (eds.). Mocква: Прогресс, 1990: 44–67].

Ricoeur, Paul. “Metaforicheskiy protsess kak poznaniye, voobrazheniye i osh-chushcheniye.” Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 416–434 [Рикёр, Поль. “Метафорический
процесс как познание, воображение и ощущение.” Теория метафоры.

Арутюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.). Mocква: Прогресс, 1990: 416–434].

Ricoeur, Paul. “Zhivaya metafora.” Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 435–456 [Рикёр, Поль.

“Живая метафора.” Теория метафоры. Арутюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.). Mocква: Прогресс, 1990: 435–456].

Ryurikov, Yuriy. “Tropika tropov i doroga obrazov.” Voprosy literatury, 1960, no.

4: 148–167 [Рюриков, Юрий. “Тропика тропов и дорога образов.” Вопросы
литературы, 1960, no. 4: 148–167].

Searle, John. “Metafora.” Teoriya metafory. Arutyunova, Nina, and Zhurinskaya, Marina (eds.). Moskva: Progress, 1990: 307–341 [Серль, Джон. “Метафора.”

Теория метафоры. Арутюновa, Нина, and Журинская, Марина (eds.).

Mocква: Прогресс, 1990: 307–341].

Shklovskiy, Viktor. V chem osobennost’ iskusstva? Sobraniye sochineniy v trëkh tomakh. Moskva: Khudozhestvennaya literatura, 1974 [Шкловский, Виктор.

В чем особенность искусства? Собрание сочинений в трёх томах. Москва: Художественная литература, 1974].

Slovar’ russkikh narodnykh govorov, t. 1–. Filin, Fedot at al. Moskva: Izdatel’stvo Nauka, 1965–. [ Словарь русских народных говоров, т. 1–. Филин, Федот и др.

Москва: Издательство Наука, 1965–].

Slovar’ sovremennogo russkogo literaturnogo yazyka, t. 1–17. Chernyshyov, Vasiliy at al. MoskvaLeningrad: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR, 1950–

1965 [ Словарь современного русского литературного языка, т. 1– 17.

Чернышёв, Василий at al. МоскваЛенинград: Издательство Академии

Наук СССР, 1950–1965].

Szymczak, Mieczysław. Słownik języka polskiego. T. 1–3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978–1981.

Tabakowska, Elżbieta. Językoznawstwo kognitywne a poetyka przekładu. Kraków: Universitas, 1993.

Teliya, Veronika. “Vtorichnaya nominatsiya i yeyo vidy.” Yazykovaya nominatsiya: vidy naimenovaniy. Serebryannikov, Boris, and Ufimtseva, Anna (eds.). Moskva: Nauka, 1977: 102–112 [Телия, Вероника. “Вторичная номинация и ее
виды.” Языковая номинация: виды наименований. Серебрянников, Борис, and Уфимцева, Анна (eds.). Москва: Наука, 1977: 102–112].

Ufimtseva, Anna. Leksicheskoye znacheniye. Printsip semiologicheskogo opisaniya leksiki. Moskva: Yeditorial URSS, 2020 [Уфимцева, Анна. Лексическое
значение. Принцип семиологического описания лексики. Москва: Еди
ториал УРСС, 2020].

Vovk, Valentin. Yazykovaya metafora v khudozhestvennoy rechi. Priroda vtorichnoy nominatsii. Kiyev: Naukova dumka, 1988 [Вовк, Валентин. Языковая

218

SPECYFIKA METAFORYZACJI KONCETÓW…

метафора в художественной речи. Природа вторичной номинации. Киев: Наукова думка, 1988].

Vygotskiy, Lev. Psikhologiya razvitiya cheloveka. Moskva: Izdatel’stvo Smysl, Eksmo, 2005 [Выготский, Лев. Психология развития человека. Москва: Издательство Смысл, Эксмо, 2005].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

DOI 10.31261/pr.15873

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9299-4505

Uniwersytet Warszawski

SVETLANA AHLBORN

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8052-9323

Goethe-Universität Frankfurt

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ

В ПРЕПОДАВАНИИ РУССКОГО ЯЗЫКА КАК ИНОСТРАННОГО

В СОПОСТАВЛЕНИИ С НЕМЕЦКИМ И ПОЛЬСКИМ

NON-EQUIVALENT LINGUISTIC UNITS

IN TEACHING RUSSIAN AS A FOREIGN LANGUAGE IN COMPARISON WITH GERMAN AND POLISH

Any natural language contains several lexical units that do not have equivalents in other language systems. In certain languages, we can observe linguistic units that have a cultural background, as they are associated with the history, customs, and experience of a given people and their linguistic imagery of the world. These units are especially noticeable when we compare any languages, compile bilingual and multilingual phraseological or explanatory dictionaries, teach foreign languages or do translation work. In our study, using Russian-language educational materials, language intuition, and corpus data, we collected, analyzed, and classified examples of lingua-specific words and expressions for which due to linguistic realities there are non-translational communicative correlates in German and Polish. Our observations could be of interest not only for researchers and teachers but also for foreign language learners.

Keywords: non-equivalent lexis, Russian as a foreign language, Russian-Polish-German parallel corpora, translation matters, culture-specific words

1. ВВЕДЕНИЕ

В любом естественном языке существует ряд лексических еди-
ниц, не имеющих эквивалентов в других языковых системах. Это
явление связано с множеством лингвистических и внелингви-
стических факторов. В отдельных языках встречаются языковые
единицы, имеющие культурную основу, так как они сопряжены
с историей, обычаями, опытом данного народа и, в частности,

220

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

с его языковой картиной мира. Эти единицы особенно замет-
ны при сопоставлении любых языков, составлении двуязычных
и многоязычных толковых или фразеологических словарей, об-
учении иностранным языкам и переводческой работе.

Проблема наличия или отсутствия эквивалентности лек-
сики в разных языках давно привлекает внимание исследо-
вателей. В центре внимания ученых, как правило, находил-
ся фразеологический пласт языка и его непереводимость, то
есть невозможность перевода на другой язык единицы текста
с одинаковыми образными, экспрессивными, семантическими,
стилистическими и структурными особенностями1. Практика
перевода и преподавания показывают, однако, что безэквива-
лентность может касаться любого уровня системы языка. Вслед
за Евгением М. Верещагиным и Виталием Г. Костомаровым
объектом нашего анализа стали «слова, план содержания ко-
торых невозможно сопоставить с какимилибо иноязычными
лексическими понятиями […]. Такие слова в строгом смысле
непереводимы»2.

В нашем исследовании на материале учебных пособий и учеб-
ников по русскому языку как иностранному3, а также на основе
языковой интуиции и корпусных данных были собраны, проана-
лизированы и классифицированы примеры специфических слов,
выражений и фраз, для которых отсутствуют переводные ком-
муникативные корреляты в немецком и польском языках, что,
в свою очередь, обусловлено языковыми реалиями. Именно наш
тезаурус стал базой для анализа и написания настоящей статьи.

2. МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ

Теоретической основой нашего исследования было предполо-
жение о том, что учебные пособия и другие дидактические мате-
риалы по русскому языку как иностранному содержат огромное

1 C. Влахов, C. Флорин, Непереводимое в переводе, Международные отноше
ния, Москва 1980, с. 179.

2 Е. М., Верещагин, В. Г. Костомаров, Язык и культура: Лингвострановедение
в преподавании русского языка как иностранного, Русский язык, Москва

1990, с. 43.

3 В течение нашей педагогической деятельности мы работали с самыми раз
ными учебными пособиями и учебниками, изданными в России, Герма нии,

Польше и других странах. Их перечень даем в конце статьи.

221

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN
количество непереводимых лексических единиц, которые вызы-
вают особую трудность в процессе преподавания русского языка
как иностранного. Авторы учебников, владея или не владея род-
ным языком учащихся, зачастую включают в отдельные зада-
ния такие слова, выражения, предложения и тексты, которые по
ходу реализации упражнений требуют от учителя особого объяс-
нения, внимательной подготовки урока и дополнительных ма-
териалов. Обычно все эти усилия замедляют учебный процесс,
а включение непереводимых единиц языка в активный лекси-
ческий запас ученика отнимает очень много времени и иногда
является практически невозможным4.

Одной из целей исследования было составление перечня тех
единиц русского языка, которые составляют особую сложность
для немецкой и польской аудиторий учащихся. С этой целью
были апробированы различные учебные пособия по русскому
языку как иностранному, которые использовали авторы насто-
ящей статьи в течение последних 20 лет. Все примеры непере-
водимых единиц языка выписывались в ходе подготовки и про-
ведения урока, затем проверялись в учебных группах на разных
уровнях владения языком. Таким образом возник тезаурус5,
фрагменты которого будут приводиться в качестве примеров
в данном тексте.

Выделение и исследование безэквивалентной лексики было
продиктовано несколькими факторами. Вопервых, представляя
результаты нашего анализа, мы хотели обратить внимание учи-
телей и потенциальных авторов пособий и учебных материалов
на те моменты процесса преподавания, которые требуют осо-
бых комментариев и подготовки. Вовторых, мы надеемся, что
исследование принесет практическую и теоретическую пользу
учителям и авторам пособий по любому иностранному языку.

Втретьих, мы хотели обратиться к тематике безэкивалентности
в новых реалиях образования и меняющейся целевой аудитори-
ей учащихся.

4 Существует группа слов, которые очень быстро усваиваются, но это как
правило заимствования из русского языка, существующие в родном языке
учащегося, напр., царь, матрешка, церковь и др.

5 Авторами, независимо друг от друга, были накоплены проблемные

(безэквивалентные) языковые единицы. В результате был получен корпус,
включающий в себя около ста слов и выражений.

222

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

3. В КРУГУ ПОНЯТИЙ

Введение и закрепление лексических единиц с националь-
нокультурной семантикой и их практическое использование
в речевой практике — это обязательный элемент лингводидак-
тического процесса, целью которого является среди других вос-
создание фрагментов языковой картины мира данного народа.

Реалии страны изучаемого языка издавна входят в состав раз-
личных учебных материалов и преподаются во время любого
курса иностранного языка чуть ли не с первого урока (этикетные
фразы, разнообразные онимы и т.д.). В основном это
слова и словосочетания, обозначающие предметы материальной и духов-
ной культуры, исторические факты и события, характерные для определен-
ного этнического сообщества (нации, народности) и не имеющие эквива-
лента в иных языках6.

Эти языковые единицы стали объектом научных исследований
лингвистов и получили ряд терминологических определений.

В основном в современном языкознании по отношению к этим
единицам используются такие термины, как культурема, лингво-
культурема, этнофраза или — по отношению к целой группе этих
слов — фоновая лексика. Изза их многочисленности и разнород-
ности принято разрабатывать классификации по самым разным
аспектам. Исследователи выделяют культурологические аспекты

(материальные аспекты культуры, интертекстуальные аспекты,
культурные символы)7, номинативные (назва ния повседневных
предметов, названия продуктов питания, названия частей одеж-
ды, описание деятельности человека)8, делят реалии на матери-
альные (названия блюд, одежды и т.д.) и социальноисториче-
ские9. В преподавании иностранного языка предлагается также
классификация, в которой случаи отсутствия переводных комму-
никативных коррелятов делятся на такие группы, как:

— культуремы;

6 Л. С. Бархударов, Язык и перевод (Вопросы общей и частной теории пере
вода), Международные отношения, Москва 1975, с. 95.

7 М. Яскот, Отражение на културни компоненти във фразеологичните еди
ници, Български език (2), София 2019, с. 93–106.

8 Е. Недкова, Фразеологизми с образни елементи от народния бит, „Научни
трудове на Русенския университет”, т. 48, Русе 2009, с. 42–45.

9 Сh. Taylor, Language to Language: A Practical and Theoretical Guide for Italian/

English Translators, Cambridge University Press, Cambridge 1998, с. 103–106.

223

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN

— фразеологические культуремы;

— избранные цитаты, которые являются прецедентными тек-
стами;

— формы обращения и речевого этикета;

— неологизмы;

— собственные имена10.

Именно эту последнюю классификацию мы взяли за осно-
ву в делении собранного нами материала и попытались приве-
сти такие примеры языковых единиц, которые были выявлены
в ходе нашей преподавательской работы.

4. ОСНОВНЫЕ ГРУППЫ БЕЗЭКВИВАЛЕНТНОЙ ЛЕКСИКИ

4.1. КУЛЬТУРЕМЫ

Итак, в первую группу мы включаем понимаемые нами в очень
широком смысле культуремы11, которые, как правило, пред-
ставляют так называемые реалии, напр., матрешка, самовар,
частушка, масленица, валенки, тройка, лапти, кокошник,
боярин, царь, маршрутка и др. Эти слова передаются обычно
на иностранном языке с учетом правил транслитерации, напри-
мер, рус. матрешка, польск. matrioszka, нем. Matrjoschka; рус.

самовар, польск. samowar, нем. Samowar. Эта группа лексики,
как правило, объясняется в учебниках с помощью наглядных
материалов (картинка или фотография) или энциклопедичес
ких толкований (на начальном уровне на иностранном языке,
на среднем и продвинутом – на русском). Немаловажную роль
при работе с этими материалами играет преподаватель. Он объ-

10 M. Jaskot, W. Sosnowski, M. Wojakowska, Culturally anchored lexical units in modern foreign language teaching, «XLinguae» 2022, № 15(3), с. 114–125.

11 Под этим понятием понимаем «ключевые слова, важные для самоиден
тификации сообщества, характеризующие как его отношение к традиции, к унаследованным ценностям, так и отношение к современному, актуаль
ному опыту мира» (перевод авторов статьи) (A. Nagórko, M. Łaziński, H. Burkhardt, Dystynktywny słownik synonimów, Universitas, Kraków 2004, с. XIX).

Мы учли только вербальные культуремы, хотя кроме них существуют
невер бальные (осуществляются с помощью языка тела), параязыковые

(выра жаемые посредством поведения, являющегося следствием возраста, пола, общественного статуса), невербальная коммуникация, на которую
имеют влияние время и место (E. Oksaar, Kulturemtheorie. Ein Beitrag zur Sprachverwendungsforschung, JoachimJungiusGesellschaft in Kommission beim Verlag Vandenhoeck@Ruprecht, Hamburg 1988).

224

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

ясняет, дополняет, проводит параллели с родным языком уча-
щихся, дает примеры употребления, ссылается на этимологию
слов и т.д.

Говоря о культуремах, нужно сразу отметить, что весьма важ-
ное место в этой группе занимает кулинарная лексика (названия
напитков, блюд и продуктов). В учебниках по русскому языку
как иностранному эта группа безэквивалентной лексики зани-
мает чуть ли не первое место. Имеются в виду такие лексемы,
как борщ, щи, пирожок, ватрушка, сырник, сырок, бублик, кот-
лета покиевски, блины, оливье, морс, ряженка, квас и т.д. Все
эти слова вводятся постепенно в процессе преподавания рус-
ского языка как иностранного и несмотря на схожесть, напри-
мер, с польскими или немецкими словами (ср. польск. barszcz

– борщ; нем. Käsekuchen, Quarkpfannkuchen – сырник) требуют
отдельного объяснения, так как на самом деле обозначают дру-
гую реалию.

Не всегда также учитывается степень трудности некоторых
слов, которые автору учебника, как правило, носителю языка,
могут казаться простыми, но на самом деле представляют огром-
ную сложность. В качестве примера можем привести такие слова
как бакалея (бакалейный отдел), гарнир, зачетка. Практика пре-
подавания в польской и немецкой аудиториях показывает, что
крайне сложно объяснить учащимся эти понятия, так как для
них отсутствует прямой словарный эквивалент, следовательно,
в этих случаях в родном языке учащихся существует лакуна. Как
результат, наблюдаются попытки перевода (напр. бакалея —
польск. sklep z artykułami kolonialnymi; нем. Teigwaren — und

Genußmittel, Lebensmittel, Lebensmittelladen, Lädchen, Kaufladen;
гарнир — польск. garnirunek, dodatki do ryby i mięsa; зачетка —
нем. Studienbuch12), которые не приносят положительных ре-
зультатов ввиду того, что эти переводные корреляты ничего не
говорят учащимся изза своей устарелости, неточности, туман-
ности толкования, отсутствия реалии.

Очень тесно с культурой связаны также некоторые понятия
терминологического характера. Такие частотные выражения,
как народный артист/народная артистка СССР/РФ, заслужен-
ный артист СССР/РФ, звание/медаль «Матьгероиня» не имеют

12 В немецком языке слово и понятие отсутствует, в польском «indeks» уже
настолько устарело, что современное поколение студентов не знает, что он
собой представляет.

225

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN
эквивалентов в немецкой и польской действительности. Инте-
ресно то, что на определенном уровне владения языком понятно
каждое слово, входящее в состав выражения, а целиком, так же
как и в случае идиоматических единиц, оно непонятно.

4.2. ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЕ КУЛЬТУРЕМЫ

Это такие фразеологические единицы, в состав которых входят
лексические культуремы (щи да каша пища наша) или онимы

(во всю Ивановскую), топонимы (Москва не сразу строи-лась), этнонимы (Незваный гость — хуже татарина) или и то,
и другое (В Тулу со своим самоваром не ездят). Могут это быть
также такие случаи, где целиком данная фразеологическая еди-
ница кодирует такой фрагмент действительности, который не
знаком некоторым другим народам (Раньше сядешь — раньше
выйдешь). Вслед за многими исследователями к этой группе мы
относим также прецедентные тексты (это могут быть тексты из
реклам, фильмов, песен или дискурса массмедиа, а также кры-
латые слова). Они обладают следующими чертами: 1. Автор
и источник известны или можно их определить; 2. Называют,
оценивают, но относительно автономны в структуре; 3. Пере-
даются в виде готовой лексической конфигурации13. Стоит об-
ратить внимание, что фразеологические культуремы часто ис-
пользуются авторами учебников в качестве названий отдельных
уроков: напр., в учебнике Просто класс 14: Старый друг — лучше
новых двух, У природы нет плохой погоды, Три, четыре, пять —
вышел зайчик погулять, Кончил дело — гуляй смело, День рож-
дения только раз в году, Мы едем, едем, едем в далекие края, Язык до Киева доведет, не родись красивой; в учебнике Давай
те 15: Любовь — морковь, Щи да каша — пища наша, Жилибыли,

Не говори, что делал, а говори, что сделал, Тише едешь — дальше
будешь, Не имей сто рублей, а имей сто друзей, или в названи-13 W. Chlebda, Skrzydlate słowa a frazeologia // S. Bąba, K. Skibski, & M. Szczyszek (red.), Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej. Teoria. Zagadnienia ogólne, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2010, с. 9–20.

14 J. Deczewska, K. Świrko, Просто Класс, ViDiCom 2 Dmitry Kolesnikov, Warszawa 2021.

15 D. Magnati, F. Legittimo, S. Iashaiaeva, Comunicare in Russo, vol. 1, Ulrico Hoepli Editore S.p.A., Milano 2017.

226

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

ях самих учебников, напр., известный всем изучающим русский
язык — Жилибыли 16. Такая на первый взгляд приятная подача
весьма сложного материала имеет свои достоинства и недостат-
ки. С одной стороны, эти фразы стоит усваивать. Но они, как
правило, остаются в пассивном запасе учащихся. С другой сто-
роны, они требуют от учителя специальных комментариев, ис-
ключительно лекционной формы объяснения на родном языке
ученика или языкепосреднике. Не всегда также степень труд-
ности фразеологических культурем соответствует уровню, на
котором в данный момент преподается язык. Следует, однако,
учесть очень важный факт: для русского языка особенно харак-
терно употребление крылатых слов (напр., «Простенько, но со
вкусом», «Рыба не первой свежести», «Элементарно, Ватсон»,

«И тебя вылечат, и меня вылечат…», «Руссо туристо — облико
морале», «Не виноватая я! Он сам пришел!», «Огласите весь
список, пожалуйста», «Ленинград — город маленький», «Хо-
рошо сидим», «Там было много новых слов», «Танцуй, теща!»,

«Работа не волк, в лес не убежит», «Требую продолжения банке-
та», «Ну ты это… Заходи, если что…», «Маловато будет» и многие другие) и других прецедентных текстов («Процесс пошел»;

«Спокойной ночи, малыши»). С помощью этих фраз носители
русского языка выражают определенную мысль, но в одно и то
же время соотносят это с конкретным источником (фильм, лите-
ратурное произведение, песня и др.). Надо также отметить, что
использование носителями крылатых выражений очень инди-
видуально и зависит от таких факторов, как возраст, место про-
живания, статус, профессия, семейные традиции, полюбившие-
ся фильмы и пр.

4.3. РЕЧЕВОЙ ЭТИКЕТ

Особое внимание мы хотим уделить словам и выражениям, упо-
требляемым в речевом этикете — в обращениях, поздравлениях,
пожеланиях, напутствиях и т.д., которые вследствие своей ча-
стотности употребления, а также продуктивности образования
кажутся носителям языка естественными и понятными, и при
этом создается впечатление, что они автоматически имеют эк-

16 Л. Политова, И. Рыбакова, Л. Миллер, Жилибыли… 28 уроков русского язы
ка для начинающих, Златоуст, СанктПетербург 2022.

227

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN
виваленты в других языках (да, имеют, но русское приветствие

«здравствуйте» нельзя оставить без дополнительных коммен-
тариев: повелительное наклонение, пожелание здоровья и т.д.).

В нашей классификации мы выделяем для таких случаев кате-
горию «фиксированные фразы, составляющие часть языкового
этикета». Рассмотрим эти случаи отдельно.

Здесь можно выделить особую группу выражений, которые
образуются по модели: предлог «с» в сочетании с именной груп-
пой в творительном падеже. Так, в преддверии Нового года
принято использовать напутственное поздравление «С насту-
пающим!» или «С наступающим Новым годом!». Выражение

«С наступающим!» не имеет эквивалента в польском или немец-
ком языках. Это напутственное поздравление часто можно услы-
шать в течение нескольких дней до Нового года и поэтому в пер-
вую очередь связано с праздником смены года. Но может быть
применимо к другому празднику или праздникам, например,

Пасхе, дню рождения и пр., причем сюда входят те праздники,
с которыми в польской или немецкой культурах не приятно по-
здравлять, напр., День Победы, День независимости, День Кон-
ституции, День знаний и т.д. По аналогии с упомянутым выше
выражением образована конструкция «С прошедшим тебя!».

Отсутствие переводного эквивалента наблюдается и в форме

«С приездом!». Это выражение используется, когда говорящий
увидел слушающего и знал, что он был в отъезде, и поэтому хочет
сказать слушающему, что он рад тому, что слушающий вернул-
ся, и в связи с этим фактом хочет поздравить его. При этом сло-
восочетание «поздравить с приездом», «с прибытием», «с воз
вращением», «с легким паром» также является лингвистически
лакунарным в рассматриваемых языках, так же как и многие
другие обнаруженные нами в учебных пособиях этикетные вы-
ражения: Давай, пока!; Ну давай, пока!; Счастливо!; Как дела? —

Ничего; Ни пуха ни пера. — К черту!; Спасибо! — На здоровье!

Формы обращений ввиду своей безэквивалентности стали
предметом нашего отдельного исследования17, в котором мы
доказали культурообусловленную лакунарность обращений
в межъязыковой перспективе и случаи субституции этикетных
формул, заключающиеся в прямом переносе форм обращений

17 S. Ahlborn, W. Sosnowski, Лакунарность и субституция при переносе рус
ско го речевого этикета на занятиях РКИ за пределами России, «Przegląd Rusycystyczny» 2021, №1 (173), с. 166–193.

228

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

с родного языка на иностранный. Итак, к безэквивалентным
формам обращений для немецкой и польской аудиторий отно-
сим, кроме традиционного русского обращения по имениотче-
ству, такие как «мужчина», «женщина», «девушка», «молодой
человек», «ребята», «товарищ». В эту группу входят также сло-
ва, выражающие оценку: «молодец», «умница», так как они на
самом деле косвенно являются формами обращений и часто ис-
пользуются в речи преподавателями.

4.4. НЕОЛОГИЗМЫ, НЕОСЕМАНТИЗМЫ, ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМЫ

В следующую группу безэквивалентных единиц входят неоло-
гизмы (то есть слова, значения слов или словосочетания, не-
давно появившиеся в языке), неосемантизмы (то есть новый
лексикосемантический вариант известной прежде лексической
единицы, пребывающий в отношениях семантической связи
с другими ЛСВ конкретного слова) и интернационализмы (то
есть слова, которые появились первоначально в одном языке
и затем из него были заимствованы в большинство других язы-
ков мира для обозначения этого понятия). Сразу следует отме-
тить, что этих слов еще довольно мало в учебниках, но они ак-
тивно присутствуют в языке интернета и без них трудно понять
происходящие события, следовательно, они вводятся постепен-
но в ходе учебного процесса. Имеем в виду такие лексемы, как

«евроремонт», «нулевые годы», «крымнаш», «могилизация»

и пр. Зато в учебных пособиях имеется очень много случаев ис-
пользования интернационализмов, которые приводятся с це-
лью облегчения учебного процесса. Тут авторы предполагают,
что введение, особенно на начальном уровне, так называемых
когнатов (то есть однокоренных слов, имеющих общее происхождение в двух и более самостоятельных языках) поможет бы-
стро обогатить лексический запас учащихся. Однако многие из
этих слов изменили свое значение на русской почве и не могут
остаться без особого толкования, так как введут учеников в за-
блуждение. К примеру, приведем такие частотные слова как

«кафе» (в значении небольшой ресторан, где можно есть раз-
ные блюда, а не только — как думают учащиеся — пить кофе),

«институт» (в выражениях напр. «после института я долго не ра-
ботал» в значении любого высшего заведения, а не конкретной

229

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN
научной единицы), «аэродром» (в значении аэропорт, но, как
правило, отсутствует в реалиях других культур), «кино» (в зна-
чении фильм: какое кино идет сегодня?), «чек» (в значении
квитанция кассы, подтверждающая оплату), «тур» (в значении
путешествие), «бутерброд» (в значении только открытого (а не
как в Польше и Германии — закрытого другим ломтиком) (пло-
ского) куска хлеба или булки с намазанными или уложенными
сверху продуктами, готовыми к употреблению (масло, сыр, кол-
баса и многие, многие другие или их сочетания).

5. БЕЗЭКВИВАЛЕНТНАЯ ЛЕКСИКА И КОРПУСНЫЕ ДАННЫЕ

В нашем исследовании мы обратились к корпусным данным,
чтобы, с одной стороны, продемонстрировать сложности, возни-
кающие при передаче лакунарных слов и выражений, а с другой
стороны, чтобы показать частотность употребления некоторых
слов и конструкций. При анализе мы работали с материалом ос-
новного, параллельного (руссконемецкого и русскопольского)

корпуса НРКИ, подкорпуса социальных сетей НРКИ18, корпусом
немецкого языка WDG, а также с данными большого коллектив-
ного словаря19, предоставляющего примеры употребления слов
и выражений с контекстными переводами.

Данные корпуса показывают, что в случае отсутствия реалии
в культуре целевого языка наблюдаются три возможности пере-
дачи русского слова или выражения: 1. слово не переводится, 2.

слово передается в оригинальной форме с учетом правил транс-
литерации, 3. используется перифраза. Рассмотрим эти случаи
отдельно.

К примеру, так происходит со словом «поликлиника» при
переводе на немецкий язык, когда предложение в немецком со-
кращается до «Очевидно, что второй раз примитивный фокус
наподобие сегодняшнего у них не пройдет» (пример 1) или со-
храняет непереводимое слово (пример 2):

Пример 1:

рус. Очевидно, что второй раз примитивный фокус наподобие сегодняшне-
го, с поликлиникой, у них не пройдет / нем. Es war ganz klar, dass sie mit 18 НКРЯ (Национальный корпус русского языка): https://ruscorpora.ru/

(27.12.2023)

19 Glosbe: https://glosbe.com/ (27.12.2023).

230

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

einem so primitiven Manöver wie dem heutigen kein zweites Mal durchkommen würde. [Александра Маринина, Украденный сон (1994) / Alexandra Marinina, Der Gestohlene Traum (Natascha Wodin, 2004)].

Пример 2:

рус. «Лучевка» проклятая… А у меня даже медицинской карточки в поли-клинике не было до этого . нем. Strahlenpest, verfluchte! … Bis dahin hat-te ich nicht mal ein Krankenblatt in der Poliklinik! [Светлана Алексиевич, Чернобыльская молитва (1997) / Swetlana Alexejewitsch, Tschernobyl: Eine Chronik der Zukunft (Ingeborg Kolinko, 1998)].

Следующий пример демонстрирует отсутствие в немецком от-
рывке слова «дача»:

Пример 3:

рус. Мудрость сердца подсказала Иг нужное решение: звонок из Хабаров-
ска Агранову, начавшийся как бодрый разговор о текущих делах двух ста-
рых друзей, завершился тем, что Агранов, рассказав о деле Головиных, сам
предложил поселить брата и сестру Дерибаса на даче в Люберцах до лета /
нем. Die Weisheit des Herzens ließ Ig den rechten Entschluss fassen: Er rief von Chabarowsk aus Agranow an. Der kam, nach einem munteren Austausch über dies und jenes, auf den Fall Golowin zu sprechen und schlug von sich aus vor, Deribas könne doch Bruder und Schwester bis zum Sommer in Ljuberzy wohnen lassen. [Владимир Сорокин, Путь Бро (2004) / Vladimir Sorokin, Bro (Andreas Tretner, 2007)].

А здесь слово «дача» заменяется наречием «dorthin» — «туда»:

Пример 4:

рус. На сэкономленные деньги мы закупили и завезли на дачу овощи, по-стельное белье и медикаменты. / нем. Vom zurückgelegten Geld kauften wir Gemüse, Bettwäsche und Medikamente und brachten dieses kostbare Gut dorthin [Владимир Сорокин, Путь Бро (2004) / Vladimir Sorokin, Bro (Andreas Tretner, 2007)].

Рассмотрим передачу слова «бутерброд», которое, напоминая,
в понимании русскоговорящих носителей представляет собой
один кусок белого или черного хлеба с маслом и обязательно
с сыром, колбасой и пр. Согласно данным словаря современного
немецкого языка, слово «Butterbrot» в немецком языке означает
только «хлеб с маслом».20 Для передачи этого слова в немецком

20 https://www.dwds.de/wb/wdg/Butterbrot: „mit Butter bestrichene Scheibe Brot“ ( Butterbrot // Wörterbuch der deutschen Gegenwartssprache (1964–

1977), kuratiert und bereitgestellt durch das Digitale Wörterbuch der deutschen Sprache, https://www.dwds.de/wb/wdg/Butterbrot (04.11.2023 . ). Также соглас231

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN
языке находим такие варианты как «Sandwich, belegtes Brötchen,

Brot, Butterbrot21» (пример 5, 6), а также отсутствие перевода, а в польском «kanapka, sandwicz, tartinka и пр.» (пример 7)

Пример 5:

рус. Потом ужинали бутербродами и простоквашей, и Надька не забыла
о своем обещании / нем. Dann aßen sie zu Abend, belegte Brote und dicke Milch, und Nadja hielt ihr Versprechen [Людмила Улицкая, Сквозная линия

(2001) / Ljudmila Ulitzkaja, Die Lügen der Frauen (GannaMaria Braungardt, 2003)].

Пример 6:

рус. Зашел Миша Доценко, принес всем бутерброды и позавчерашние бу-лочки из буфета / нем. Mischa Dozenko betrat das Büro, er brachte ein paar Sandwiches aus der Kantine. [Александра Маринина, Смерть и немного
любви (1995) / Aleksandra Marinina, Tod und ein bißchen Liebe (Natascha Wodin, 2003)].

Пример 7:

рус. Он спрятал флягу, выбрал бутерброд и принялся жевать / польск.

Schował manierkę, wybrał sobie kanapkę i zaczął jeść [А. Н. Стругацкий, Б. Н.

Стругацкий, Пикник на обочине (1971) / Arkadij Strugacki, Borys Strugacki, Piknik na skraju drogi (Irena Lewandowska, 1974)].

«Дверь на крыльцо» переводится только словом «Tür» — «дверь»

с уточнением «nach draußen» — «наружу»:

Пример 8:

рус. Седьмой дом отсюдова, — напутствовал смотритель, забегая вперед
и открывая дверь на крыльцо / нем. Das siebte Haus von hier, gab der Stationsvorsteher ihm auf den Weg, während er vorauseilte und die Tür nach draußen öffnete [Владимир Сорокин, Метель (2010) / Vladimir Sorokin, Der Schneesturm (Andreas Tretner, 2014)].

Аналогичную ситуацию мы наблюдаем и для польского матери-
ала на примере частицы «авось»:

но www.duden.de „Butterbrot“ означает кусок хлеба, намазанный маслом или
маргарином.

21 Перевод слова «бутерброд» как «Butterbrot» наблюдается только в ранних
переводах: рус. «Стал для них покупать гостинцев, пряничков, орешков, устраивал чай, намазывал бутерброды»/нем. «Er kaufte für sie allerlei Leckereien wie Pfefferkuchen und Nüsse, bewirtete sie mit Tee und strich ihnen Butterbrote» (Ф. М. Достоевский, Братья Карамазовы, F. Dostojewski, Die Brüder Karamasow (3.–4. Teile), перев. Hermann Röhl, Hesse und Becker, Leipzig 1923, c. 93).

232

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

Пример 9:

рус. Видали и башкирцев и киргизцев, авось и от Пугачева отсидимся! /
польск. Widzieliśmy i Baszkirów, i Kirgizów, może i od Pugaczowa obronimy się jakoś! [А.С. Пушкин, Капитанская дочка (1836) / Aleksander Puszkin, Córka kapitana (T. Stępniewski, S. Pollak, 1949)].

Следующие примеры22 демонстрируют варианты передачи кон-
струкции «С наступающим…» в польском и немецком языках:

Пример 10:

рус. С наступающи / польск. Szczęśliwych ferii.

Пример 11:

рус. С наступающим Рождеством, Холмс / польск. Wesołych świąt, Holmes.

Пример 12:

рус. Она отдает мне деньги и говорит, глядя в зеркало заднего вида: — С наступающим Рождеством / нем. Sie reicht mir das Geld und spricht zu mir, während sie mich im Rückspiegel betrachtet. »Frohe Weihnachten«, sagt sie.

Пример 13:

рус. Поздравляю с наступающим завтра Вашим днем рождения / нем.

Meine Glückwünsche zu Ihrem morgigen Geburtstag.

Пример 14: рус.

С наступающим / нем. Frohes Neues Jahr!

Разговорная конструкция «Давай, пока!» остается в основном
без перевода или добавляется, например, «Ok, Okay, dobra»:

Пример 15:

рус. Давай, пока / нем. Tschüss.

рус. Ладно, давай, пока / нем. Okay, auf Wiederhören.

рус. Давай, пока! / польск. Dobra, to cześć.

Давай, пока \ польск. OK, do zobaczenia.

Отсутствие реалий отражается и в словарях учебников. Так уже
упомянутое слово «дача» передается как нем. Datscha, Datsche

(!), так и как «Landhaus» (в учебнике Ясно 23), «Wochenendhaus»

(в учебнике Langenscheid24).

22 https://glosbe.com (27.12.2023).

23 M. Bosch и др, «Ясно! Jasno!» (A1–A2). Russisch für Anfänger. Lehrerhandbuch (Jasno!: Russisch für Anfänger und Fortgeschritten e), Ernst Klett Sprachen, Stuttgart 2017.

24 E. MinakovaBoblest, Langenscheidt Praktisches Lehrbuch Russisch, Langenscheidt, 2007.

233

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN

В случае несовпадения или неполного совпадения реалий
слова становятся лингвистически лакунарными в других язы-
ках, но не всегда безэквивалентными, и мы находим примеры
перифраз: рус. валенки, польск . walonki, filcowe buty, нем. Stiefel, Filzstiefel, а также просто нем. Füße «ноги»; рус. крыльцо , польск.

ganek, krużganek, schody, weranda, taras, нем. das windschiefe Vordach, Haustür, Treppe.

В заключение мы хотели бы остановиться еще на одной кон-
струкции, на которую мы обратили внимание во время нашего
исследования. Пожалуй, только за редким исключением можно
найти учебники, в которых не встретилось бы выражение «Да-
вайте познакомимся», которое часто включается на начальном
уровне в диалог между двумя людьми. В естественном общении
это выражение может использоваться при обращении к группе
людей, и, как правило, в официальной обстановке.

Однако, если проигнорировать собственную языковую ин-
туицию по ее использованию, обратимся к корпусным данным
с целью рассмотрения употребления и частотности данного вы-
ражения. При поиске мы учитывали конструкцию с глаголом
совершенного вида «познакомиться», стоящую перед любым
знаком препинания, чтобы исключить случаи типа «давайте по-
знакомимся поближе с данной проблемой». Материалы устного
подкорпуса русского национального корпуса, в котором собра-
ны реплики из фильмов, показывают, что выражение «Давай-
те познакомимся» было особенно частотным в 60х годах (рис.

1). Например, [Третий покупатель, муж] Благодарю. [Коля] Ну
тогда давайте познакомимся / Алена. Николай/Саша/Влади-
мир Ермаков/сибирский писатель. [Георгий Данелия, Геннадий

Шпаликов, Я шагаю по Москве, к/ф (1963)].

Рисунок 1: Распределение частотности употребления выражения «Давайте
познакомимся» по годам в устном подкорпусе НКРЯ

234

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

А результаты поиска по основному корпусу показывают, что это
выражение часто встречается и в 70х годах (рис. 2).

Рисунок 2: Распределение частотности употребления выражения

«Давайте познакомимся» по годам в основном корпусе НКРЯ

При этом наибольшее число вхождений данного выражения
в основном корпусе были найдены в текстах художественной
литературы:

Рисунок 3: Употребление выражения «Давайте познакомимся» по сфере
функционирования в основном корпусе НКРЯ

Несмотря на то, что выражение «Давайте познакомимся» часто
встречается в учебниках, изданных в Германии, мы не считаем
возможным объяснить это влиянием немецкого языка, так как
примерный аналог «Lasst uns kennenlernen» или «Machen wir
uns bekannt» и пр. не используется в повседневной речи немцев.

Также польский аналог «Poznajmy się» в устной речи звучит ис-
кусственно и не используется в аналогичных русским ситуациях
общения.

Следует только добавить, что тенденция к возрастанию упо-
требления конструкции «Давайте познакомимся» наметилась
в социальных сетях, особенно во время пандемии:

235

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN

Рисунок 4: Распределение частотности употребления выражения «Давайте
познакомимся» по годам в подкорпусе НКРИ «Социальные сети» с 2013 по

2022 г.

При этом, надо не забывать, что язык интернета представляет
собой особый стиль речи, отличающийся от устного разговорно-
го стиля. Для демонстрации приведем примеры:

Пример 16:

Уверен, среди моих друзей и подписчиков есть много интересных людей.

А давайте познакомимся? Предлагаю приложить свою фотку и расска-зать чутьчуть о себе: чем занимаетесь, где живете, если еще учитесь, чем
хотите заниматься в будущем? [vk (21.05.2013)].

Пример 17:

Роспись футболок, толстовок, сумок! Давайте познакомимся! Я Свири-дова Анастасия, ваша почтенная вольная художница. Расписываю футбол-
ки, сумки, толстовки и все, что вашей душеньке угодно. Могу нарисовать
все, что захотите, кроме ваших портретов! [vk (06.09.2012)].

Приведенный пример показывает, что данное выражение упо-
требляется совсем в ином контексте по сравнению с уже практи-
чески неупотребляемым в разговорной речи: «Давайте познако-
мимся, я Олег.» — «Я — Таня».

6. ЗАКЛЮЧЕНИЕ

В настоящей статье с помощью фрагмента отобранного нами
материала мы продемонстрировали примеры употребления
безэквивалентной лексики в учебниках по русскому языку как
иностранному, с которыми нам приходилось работать в течение
последних двадцати лет. Так как все материалы апробирова-

236

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

лись многократно в немецкой и польской аудиториях и каждый
раз всплывали те же самые затруднения с объяснением, усвое-
нием и правильным активным употреблением в речи учащих-
ся определенного пласта лексики, мы решили создать тезаурус
и более глубоко изучить эту проблему. Анализ и апробация ма-
териала на занятиях, проверка слов и выражений по различным
корпусам позволил прийти к определенным выводам. Итак,
вопервых, следует отметить, что безэквивалентная лексика за-
нимает более значительное место, чем предлагалось и предлага-
ется самими авторами и учителями. Многочисленные лексемы,
выражения и тексты, которые включаются в дидактические ма-
териалы, вызывают трудности у учащихся особенно ввиду своей
лакунарности в родном языке и культуре, но также ввиду частот-
ности и сферы употребления. Вовторых, некоторые безэквива-
лентные лексемы и выражения, обнаруженные в дидактических
материалах, больше не являются употребляемыми, и их введе-
ние на уроках стоит тщательно продумать. Втретьих, приходим
к выводу, что при включении непереводимых единиц языка
в активный лексический запас рекомендуется соответственное
планирование занятия с привлечением дополнительной ин-
формации разного рода. Таким образом, немного расширенное
нами понятие о культуремах и собранный материал дает толчок
к дальнейшим исследованиям как в области языкознания, так
и лингводидактики.

SOURCES

German

Adler, Irma, and Bolgova, Ljudmila et al. MOCT 2 (B1). Russisch für Anfänger.

Überarbeitete Ausgabe. Lehrbuch mit 2 AudioCDs. Stuttgart: Ernst Klett Sprachen, 2014.

Adler, Irma, and Bolgova, Ljudmila. MOCT 1 (A1–A2). Russisch für Anfänger. Überarbeitete Ausgabe. Lehrbuch mit 2 AudioCDs. Stuttgart: Ernst Klett Sprachen, 2013.

Bosch, Monika u.a. Jasno! (A1A2). Russisch für Anfänger. Lehrerhandbuch (Jasno!: Russisch für Anfänger und Fortgeschrittene). Stuttgart: Ernst Klett Sprachen, 2017.

Hamann, Carola. Otlitschno! (A1). München: Hueber Verlag, 2018.

Hamann, Carola. Otlitschno! (B1). München: Hueber Verlag, 2018.

MinakovaBoblest, Еlena. Langenscheidt Praktisches Lehrbuch Russisch. Langenscheidt, 2007.

237

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN

Polish

Danecka, Irena, and Granatowska, Halina. Kak dela? Warszawa: Wydawnictwo

Szkolne PWN, 2002 [Danecka, Irena, and Granatowska, Halina. Как дела?

Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2002].

Dąbrowska, Halina, and Zybert, Mirosław. Novyye vstrechi. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2011 [Dąbrowska, Halina, Zybert, Mirosław. Новые
встречи. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2011].

Deczewska, Justyna, Świrko, Krzysztof. Prosto klass (В1), Warszawa: ViDiCom 2 Dmitry Kolesnikov, 2022 [Deczewska, Justyna, Świrko, Krzysztof. Просто
класс (В1), Warszawa: ViDiCom 2 Dmitry Kolesnikov, 2022].

Deczewska, Justyna, and Świrko, Krzysztof. Prosto klass (A1–A2). Warszawa: ViDiCom 2 Dmitry Kolesnikov, 2021 [Deczewska, Justyna, and Świrko, Krzysztof.

Просто класс (A1–A2) Warszawa: ViDiCom 2 Dmitry Kolesnikov, 2021].

GawęckaAjchel, Beata. Ekho. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2014 [GawęckaAjchel, Beata. Эхо. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 2014].

Machnacz, Аndrzej. Iz pervykh ust. Russkiy yazyk dlya bazovogo urovnya. Warszawa: Kram, 2021 [Machnacz, Аndrzej. Из первых уст. Русский язык для
базового уровня. Warszawa: Wydawnictwo Kram, 2021].

Tatarchyk, Olga. Kak raz (Język rosyjski. Podręcznik dla liceum i technikum). Warszawa: WSiP, 2019 [Tatarchyk, Olga. Как раз (Język rosyjski. Podręcznik dla liceum i technikum). Warszawa: WSiP, 2019].

WiatrKmieciak, Małgorzata, and Wujec, Sławomira. Vot i my ponovomu 1. Podręcznik do języka rosyjskiego dla liceum i technikum. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2021 [WiatrKmieciak Małgorzata, and Wujec, Sławomira. Вот
и мы поновому 1. Podręcznik do języka rosyjskiego dla liceum i technikum.

Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2021].

WiatrKmieciak, Małgorzata, and Wujec, Sławomira. Vot i my 1. Podręcznik. Język rosyjski dla szkół ponadgimnazjalnych. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN

2012 [WiatrKmieciak, Małgorzata, and Wujec, Sławomira. Вот и мы 1. Podręcznik. Język rosyjski dla szkół ponadgimnazjalnych. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN 2012].

Wrzesińska, Anna. Ot a do ya. Łódź: Rosjanka, 2013 [Wrzesińska, Anna. От а до я.

Łódź: Rosjanka, 2013].

Russian

Chernyshov, Stanislav, and Chernyshova, Alla. Poyekhali (chasti 1.1, 1.2, 2.1, 2.2).

Sankt-Peterburg: Zlatoust, 2021 [Чернышов Станислав, and Чернышова

Алла. Поехали (части 1.1, 1.2, 2.1, 2.2). СанктПетербург: Златоуст, 2021].

Esmantova, Tat’yana . Russkiy yazyk: 5 elementov. Kniga dlya prepodavatelya.

Uroven’ A1. Sankt-Peterburg: Zlatoust, 2008 [Эсмантова, Татьяна. Русский
язык: 5 элементов. Книга для преподавателя. Уровень А1. Санкт

Петербург: Златоуст, 2008].

Gus’kova, Yekaterina. Porusski legko. Moskva: Russkiy yazyk. Kursy, 2020

[Гуськова, Екатерина. Порусски легко. Москва: Русский Язык. Курсы, 2020].

Paretskaya, Marina, and Shestak, Olga. Russkaya mozaika (B1+). SanktPeterburg: Zlatoust, 2017 [Парецкая, Марина, and Шестак, Ольга. Русская мозаика

(B1+). Санкт-Петербург: Златоуст, 2017].

238

БЕЗЭКВИВАЛЕНТНЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ…

Politova, Ludmila, and Rybakova, Irina, and Miller, Ludmila. Zhilibyli… 28 urokov russkogo yazyka dlya nachinayushchikh. SanktPeterburg: Zlatoust, 2022

[Политова, Людмила, Рыбакова, Ирина, and Миллер, Людмила. Жили
были… 28 уроков русского языка для начинающих. СанктПетербург: Златоуст, 2022].

Politova, Ludmila, and Miller, Ludmila. Zhilibyli… 12 urokov russkogo yazyka. Bazovyy uroven’, uchebnik. SanktPeterburg: Zlatoust, 2015 [Политова, Людмила, and Миллер, Людмила. Жилибыли… 12 уроков русского языка.

Базовый уровень, учебник. СанктПетербург: Златоуст, 2015].

Others

Blum, Tamara, and Gorelova, Lena. Put’ k uspekhu (A1–B1). Wien: facultas, 2016

[Blum, Tamara, and Gorelova, Lena. Путь к успеху (A1–B1), Wien: facultas, 2016].

Langran, John, and Veshnyeva, Natalya. Ruslan Russian 1: a communicative Russian course. London: Russian Limited, 2017.

Magnati, Dario, Legittimo, Francesca, and Iashaiaeva, Sofia. Davayte (Comunicare in Russo, vol. 1). Milano: Ulrico Hoepli Editore S.p.A., 2017 [Magnati, Dario, Legittimo, Francesca, and Iashaiaeva, Sofia. Давайте (Comunicare in Russo, vol. 1), Milano: Ulrico Hoepli Editore S.p.A., 2017].

REFERENCES

Ahlborn, Svetlana, and Sosnowski, Wojciech. “Lakunarnost’ i substitutsiya pri pe-renose russkogo rechevogo etiketa na zanyatiyakh RKI za predelami Rossii.”

Przegląd rusycystyczny, 2021, no. 1 (173): 166–193 [Ahlborn, Svetlana, and Sosnowski, Wojciech. “Лакунарность и субституция при переносе русского
речевого этикета на занятиях РКИ за пределами России.” Przegląd rusycystyczny, 2021, no. 1 (173): 166–193].

Barkhudarov, Leonid. Yazyk i perevod (Voprosy obshchey i chastnoy teorii perevoda). Moskva: Mezhdunarodnyye otnosheniya, 1975 [Бархударов, Леонид.

Язык и перевод (Вопросы общей и частной теории перевода). Москва: Международные отношения, 1975].

Chlebda, Wojciech. “Skrzydlate słowa a frazeologia.” Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej. Teoria. Zagadnienia ogólne. Bąba, Stanisław, Skibski, Krzysztof, and Szczyszek, Michał (eds.). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2010: 9–20.

Glosbe <https://glosbe.com/>.

Jaskot, Maciej, Sosnowski, Wojciech, and Wojakowska, Marta. “Culturally anchored lexical units in modern foreign language teaching.” XLinguae, 2022, no. 15(3): 114–125.

Nagórko, Alicja, Łaziński, Marek, and Burkhardt Hanna. Dystynktywny słownik synonimów. Kraków: Universitas, 2004.

Nedkova, Emilia. “Frazeologizmi s obrazni elementi ot narodnia bit.” Nauchni trudove na Rusenskia universitet, 2009, т. 48: 42–45 [Недкова. Емилия.

“Фразеологизми с образни елементи от народния бит.» Научни трудове на

Русенския университет, 2009, t. 48: 42–45].

NKRYA [ НКРЯ] <https://ruscorpora.ru/>

239

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI, SVETLANA AHLBORN

Oksaar, Els. Kulturemtheorie. Ein Beitrag zur Sprachverwendungsforschung.

Hamburg: Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen, 1988.

Taylor, Christopher. Language to Language: A Practical and Theoretical Guide for Italian/English Translators. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

Vereshchagin, Yevgeniy, and Kostomarov, Vitaliy. Lingvostranovedeniye v prepodavanii russkogo yazyka kak inostrannogo. Moskva: Russkiy yazyk, 1990

[Верещагин, Евгений, and Костомаров, Виталий. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного.

Москва: Русский язык, 1990].

Vlakhov, Sergey, Florin Sider. Neperevodimoye v perevode. Moskva: Mezhdunarodnyye otnosheniya, 1980 [Влахов, Сергей, Флорин, Сидер. Непереводимое
в переводе. Москва: Международные отношения, 1980].

Yaskot, Maciej. “Otrazhenie na kulturni komponenti vav frazeologichnite edinitsi.”

Bălgarski ezik, 2019, no. 2: 93–106 [Яскот, Мачей. “Отражение на културни
компоненти във фразеологичните единици.” Български език, 2019, no. 2: 93–106].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 1 (185)

NOTY O AUTORACH

SVETLANA AHLBORN

Dr nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa porównawczohisto-
rycznego, gramatyki kontrastywnej i lingwistyki stosowanej. Pracuje w Uniwersytecie Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem oraz

Petersburskim Uniwersytecie Państwowym. Zajmuje się składnią indoeu-ropejską oraz komparatystyką korpusową; prowadzi zajęcia z języka rosyjskiego i starocerkiewnosłowiańskiego oraz seminaria z zakresu języków słowiańskich w Instytucie Językoznawstwa Empirycznego Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie nad Menem. Zajmuje się badaniami w dziedzinie
zmian językowych na podstawie danych korpusowych, zastosowaniem me-
tod lingwistyki korpusowej w nauczaniu języka rosyjskiego i starocerkiewnosłowiańskiego, metodyką nauczania języków słowiańskich w oparciu o język ojczysty. Autorka publikacji: Tokens and Types Distribution in TI

TUS — Thesaurus of indoeuropean texts (St. Petersburg 2013), Old Church Slavonic Concordances in Language Teaching and Learning (Sofia–Iżewsk 2014), The postpositive particle to in tales from Novgorod region: a corpusbased investigation (Tartu–Moscow 2018).

Kontakt: l.ahlborn@em.unifrankfurt.de

ŁUKASZ BACHORA

Absolwent Elektroniki na Politechnice Gdańskiej oraz Studiów Wschodnich na Uniwersytecie Gdańskim, w ramach których zajmował się m.in.

badaniem współczesnego kina chińskiego i kultury krajów byłego ZSRR.

Obecnie doktorant Nauk o Kulturze i Religii w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych i Społecznych w Uniwersytecie Gdańskim. W kręgu jego
zainteresowań naukowych znajdują się badania kulturoznawcze i literaturoznawcze z wykorzystaniem metod inspirowanych psychologią analityczną Carla Gustava Junga.

Kontakt: lukasz.bachora@gmail.com

IRINA ERMASHOVA

Dr nauk humanistycznych, filolog, adiunkt w Instytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prowadzi zajęcia z historii literatury rosyjskiej i języka rosyjskiego, z teorii i praktyki tłumaczeń. W kręgu jej zainteresowań znajduje się przede wszystkim najnowsza proza rosyjska w przekładzie polskim — problem jej recepcji w kontekście translatorskim, komparatystycznym i historycznoliterackim. Jest autorką 241

NOTY O AUTORACH
monografii Polska poezja w rosyjskim dwugłosie. O tłumaczeniach Natalii Astafjewej i Władimira Britaniszskiego (Poznańskie Studia Polonistyczne, Poznań, 2016) oraz licznych artykułów dotyczących przekładów rosyjskiej prozy pierwszej dekady XXI wieku.

Kontakt: ermirka@yandex.ru

DOROTA GŁUSZAK

Dr nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa słowiańskiego,
adiunkt w Katedrze Językoznawstwa Słowiańskiego Instytutu Neofilologii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej
w Lublinie. Autorka monografii Rzeczowniki zapożyczone w języku Vesti

Kurantów z lat 1600–1670 (Lublin 2020) oraz artykułów naukowych poświęconych frazeologii i historii języka rosyjskiego.

Kontakt: gluszakdorota@gmail.com

ALEKSANDER KIKLEWICZ

Prof. dr hab., pracuje w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu WarmińskoMazurskiego w Olsztynie. Kierownik Zakładu

Komunikacji Społecznej i Języka Mediów. Dyrektor Centrum Badań Euro-
py Wschodniej UWM w Olsztynie. Redaktor naczelny czasopisma „Przegląd

Wschodnioeuropejski” oraz trzech serii wydawniczych. Autor ponad 450
publikacji, w tym ponad dwudziestu monografii. Publikował w wielu języ-kach i w wielu krajach. Przedmiotem jego zainteresowań jest teoria i filozofia języka, metodologia badań lingwistycznych, socjologia językoznawstwa, gramatyka funkcjonalna, składnia semantyczna, komunikologia i pragma-tyka językowa, psycholingwistyka i semantyka kognitywna, semantyka lo-
giczna, językoznawstwo konfrontatywne: polskowschodniosłowiańskie
oraz słowiańskogermańskie. Kierownik bądź wykonawca kilku projektów
naukowobadawczych, w tym realizowanych we współpracy międzynarodo-
wej. Jest członkiem Komisji Stylistycznej oraz Komisji Lingwistyki Dyskursu przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, a także członkiem Socjetas Humboldtiana Polonorum. Jest (powtórnie) członkiem Zarządu Polskiego

Towarzystwa Językoznawczego.

Kontakt: akiklewicz@gmail.com

EWA KOMISARUK

Dr hab. nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa, prof. UWr
w Instytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Autorka monografii Proza Michaiła Kuzmina (2002), Od milczenia do zamilknięcia. Rosyjska proza kobieca na początku XX wieku (2009), Blokada Leningradu w doświadczeniu i diarystycznych narracjach kobiet (2021), a także kilkudziesięciu artykułów opublikowanych w czasopismach „Przegląd Rusycystyczny”, „Slavia Orientalis”, „Poznańskie Studia Slawistyczne”,

„Slavica Wratislaviensia”, „Przegląd ŚrodkowoWschodni” oraz w tomach 242

NOTY O AUTORACH
zbiorowych wydanych w Polsce, Rosji i Czechach. Zajmuje się literaturą rosyjską z perspektywy gender studies, urban studies, sound studies, memory studies.

Kontakt: ewa.komisaruk@uwr.edu.pl

JOLANTA KURKONONOWICZ

Dr nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa, adiunkt w Katedrze

Rusycystyki w Instytucie Neofilologii na Uniwersytecie Rzeszowskim. Autorka ponad 70 publikacji naukowych w języku polskim, rosyjskim i angiel-skim (w tym monografia Nazwy potraw w języku rosyjskim XIX wieku, rozdziały monografii, artykuły naukowe, recenzje). Redaktor monografii tematycznej Syberia — historia i ludzie, a także Syberia. Przeszłość i teraźniejszość. Zainteresowania badawcze: rosyjskopolskie językoznawstwo konfrontatywne, diachronia językowa, semantyka językoznawcza, leksyko-logia z leksykografią, frazeologia słowiańska, lingwistyka i symbolika tekstu poetyckiego, stylistyka.

Kontakt: jolanta_malgorzata@wp.pl

OLGA MAKAROWSKA

Dr, adiunkt w Zakładzie Komparatystyki LiterackoKulturowej; pracuje w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Założycielka i koordynatorka merytoryczna Wydziałowych Kolokwiów BadawczoDydaktycznych. Zainteresowania
naukowe: komunikacja językowa w Internecie, genologia internetowa, ko-
munikacja międzykulturowa, lingwistyka tekstu, lingwokulturologia, glot-todydaktyka oraz metodyka nauczania języka rosyjskiego. Autorka książek: Концепты русской народной и национальной песни (Poznań 2004), Культурные, культурноличностные и коммуникативностилевые
детерминанты интерперсональной коммуникации между польской
и русской молодежью (Poznań 2014) oraz licznych artykułów w czasopismach i monografiach zbiorowych. Współautorka monografii Mozaika Glottodydaktyczna. Edukatorium w kształtowaniu kreatywności zawodowej glottodydaktyków (Poznań 2021) oraz trzech skryptów do nauki języka rosyjskiego jako obcego wydanych w Rosji i Czechach.

Kontakt: filin@amu.edu.pl

KRZYSZTOF MAŁEK

Mgr teologii, doktorant na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Ślą-skiego w Katowicach. Absolwent teologii (tytuł magistra uzyskał w 2016
roku), turystyki historycznej (licencjat — 2017) oraz filologii rosyjskiej (licencjat — 2021; wszystkie na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach). Interesuje się myślą posthumanistyczną, animal studies, ekoteologią, a przede wszystkim zooteologią. Obecnie realizuje projekt Prawosławna teologia zwierząt w eseistyce Tatiany Goriczewej, finansowanego przez Narodowe 243

NOTY O AUTORACH

Centrum Nauki (PRELUDIUM BIS–2, 2020/39/O/HS2/02968), pod kie-
runkiem dr hab. Justyny TymienieckiejSuchanek, prof. UŚ.

Kontakt: krzysztof.malek@us.edu.pl

EDYTA MANASTERSKAWIĄCEK

Dr hab., pracuje w Instytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej w Lublinie. Jest filologiem rosyjskim i polskim, autorką dwóch monografii: Polska poezja dla dzieci w przekładach na język rosyjski. Na podstawie wierszy Juliana Tuwima i Jana Brzechwy (Lublin 2009); Dyfuzja i paradyfuzja w przekładach literatury dla dzieci (Lublin 2015) oraz kilkudziesięciu artykułów naukowych.

Kontakt: edyta.manasterska@gmail.com

LENKA ODEHNALOVÁ

Dr, absolwentka Wydziału Filozofii Uniwersytetu Konstantyna Filozofa w Nitrze (Słowacja) oraz Wydziału Sztuki Uniwersytetu Masaryka (Cze-chy), gdzie w 2021 roku obroniła rozprawę doktorską Dostoevsky’s Diary of a Writer in Contexts and Confrontations. Genres — Themes — Motives

— Reception. Obecnie zatrudniona na Uniwersytecie Obrony w Brnie. Jej główne zainteresowania badawcze skupiają się na współczesnej literaturze rosyjskiej, osobowości i twórczości Fiodora Dostojewskiego oraz gatunkach autobiograficznych w literaturach słowiańskich.

Kontakt: lenka.odehnalova@uhk.cz

WOJCIECH PAWEŁ SOSNOWSKI

Dr nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa slawistycznego, adiunkt w Centrum Nauczania Języków Obcych Uniwersytetu Warszaw-skiego, wykładowca języka rosyjskiego w dziale Języków i dialogu interkul-turowego Kolegium Europejskiego w Natolinie. Członek Rady Programowej
czasopisma „Języki Obce w Szkole”, recenzent egzaminów z języka rosyjskiego w Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. Opublikował ponad 50 arty-
kułów naukowych i rozdziałów w monografiach z zakresu językoznawstwa,
leksykografii, korpusologii i metodyki nauczania języków obcych. Współautor korpusów z językami bułgarskim, polskim, rosyjskim i ukraińskim CLA-RIN.PL, Leksykonu odpowiedniości semantycznych w języku rosyjskim, bułgarski i polskim (Warszawa 2016), Leksykonu aktywnej frazeologii polskiej i ukraińskiej (Warszawa 2018), Leksykonu aktywnej frazeologii bułgarskiej i polskiej (Sofia 2022), trzytomowego cyklu Учитесь с нами (B1, B2, C1) (Warszawa 2013, 2017) oraz książek С Россией на „ты” (Moskwa 2014), Polskich czytanek (cz. 1 i 2) (Warszawa 2017, 2018) oraz monografii Studium konfrontatywne frazeologii bułgarskiej, polskiej i ukraińskiej (Warszawa 2022).

Kontakt: w.sosnowski@uw.edu.pl

244

NOTY O AUTORACH

ROMAN SZUBIN

Dr, adiunkt w Zakładzie Pragmatyki Komunikacyjnej Języków Obcych w In-
stytucie Filologii Rosyjskiej i Ukraińskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: hermeneutyka literacka, proza XIX–XXI wieku, twórczość Antona Czechowa, Wasilija Szukszyna, Michaiła Priszwina. Autor publikacji o twórczości Michaiła Priszwina, War-dana Hayrapetiana, Michaiła Szyszkina.

Kontakt: szubin@amu.edu.pl

Table of Contents
https://
www.gramota.net/articles/issn_19972911_2015_81_03.pdf

<https://cyberleninka.ru/article/n/emotsio-
nalnyyaspektvospriyatiyaproizvedeniyiskusstva>.

https://newdisser.ru/_avtoreferats/01002625508.pdf>.

<http://vestniksamgu.ssau.ru/
gum/2006web1/litr/0701.pdf>.

, https://calendar.fontanka.ru/articles/8597

<https://calendar.fontanka.ru/arti-
cles/8597
www.kommersant.ru/doc/3351099
https://www.rara-rara.ru/menu-texts/katastrofa_v_ko-
smose_russkoj_slovesnosti
https://www.rara-rara.ru/
menu-texts/katastrofa_v_kosmose_russkoj_slovesnosti
https://4italka.su/dokumentalnaya_literatura_main/kritika/404176/
fulltext.htm?ysclid=lj48au6mw1473338726

2000, https://psymania.

info/medpsy/posttravm.php

<https://magazi-
nes.gorky.media/zvezda/2017/10/dmitrij-gluhovskij-tekst.html>.

https://4italka.su/dokumentalnaya_literatura_main/kritika/404176/fulltext.

htm?ysclid=lj48au6mw1473338726>.

Чернышов Станислав, and Чернышова

Алла.