22e00f6abf0b48ecc9b690185c8c3df5
Author: Unknown
Date: 2024-05-10T12:14:32+00:00

P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O R U S Y C Y S T Y C Z N E
przegląd

rusycystyczny

2024, nr 2 (186)

Katowice 2024

KOMITET REDAKCYJNY

Tadeusz Klimowicz — przewodniczący

Franciszek Apanowicz, Petar Bunjak, Jens Herlth, Jewgienij Jabłokow, Władimir Klimonow, Joanna Madloch, Daria Nevskaya, Kadisha Nurgali, Antoaneta Olteanu, Grzegorz Przebinda, Barbara Stempczyńska, Walerij Tiupa, Halina Waszkielewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Piotr Fast (redaktor naczelny), Michał Głuszkowski (zastępca redaktora naczelnego), Beata Pawletko, Justyna Pisarska, Anna Paszkowska (sekretarz redakcji)

Adiustacja tekstów obcojęzycznych

Yevheniy Liashchevskyi

Piotr Plichta

Korekta

Justyna Pisarska

ADRES REDAKCJI

Przegląd Rusycystyczny, 41-500 Chorzów, ul. Zjednoczenia 1/11
tel. +48 604 965 737; +48 505 300 667
e-mail: prz.rus@op.pl
http://www.journals.us.edu.pl/index.php/PR

Index 371866

ISSN 0137-298

WYDAWCY

Polskie Towarzystwo Rusycystyczne

Uniwersytet Śląski

41-200 Sosnowiec

Instytut Literaturoznawstwa
ul. Stefana Grota Roweckiego 5/318

Instytut Językoznawstwa
tel. 505 300 667, ptr.polska@gmail.com

41-200 Sosnowiec
www.peteer.pl
ul. Stefana Grota Roweckiego 5

SPIS TREŚCI

7

GRZEGORZ PRZEBINDA Sołżenicyn wobec Ukrainy. Od łagrowego braterstwa
do roszczeń terytorialnych i „antymajdanu”

41

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK Wielka Wojna Ojczyźniana w rosyjskim podręczniku historii
a Przeklęci i zabici Wiktora Astafiewa

62

KATARZYNA JASTRZĘBSKA Wiktor Szenderowicz — więcej niż satyryk

81

ANDRZEJ POLAK Neoimperialne mity i resentymenty:

Wszyscy zdolni do noszenia broni Andrieja Łazarczuka

100

BEATA PAWLETKO Wysłuchać, wyszukać, wy/dopowiedzieć.

O memorialnej aktywności Eleny Makarovej

117

PIOTR ZEMSZAŁ Metaforyka choroby jako sposób obrazowania procesów
społecznych w dyskursie rosyjskiego radykalnego prawosławia

134

LUKÁŠ GAJARSKÝ Lingwokulturalizmy z odwołaniami do dzieł literackich w na-

TAMARA MUJKOŠOVÁ główkach artykułów prasowych w trzech językach słowiańskich

158

GENNADIJ ZELDOWICZ O pewnym niezbadanym czynniku, który przyspieszył grama-
tykalizację aspektu czasownikowego w języku rosyjskim

181

ANETA ČERMÁKOVÁ Osobliwości tłumaczenia wielowyrazowych czeskich oikonimów

SIMONA KORYČÁNKOVÁ z przyimkiem „na” na język rosyjski (z wykorzystaniem

PETR OLŠÁK korpusów lingwistycznych)

195

DANIEL DZIENISIEWICZ Obraz grzeczności utrwalony w połączeniach wyrazowych
języka polskiego i rosyjskiego (na materiale wybranych
słowników)

RECENZJE

215

BEATA SIWEK Наталья Малютина, Коммуникативные ресурсы новейшей
драматургии русскоязычных авторов, Wydawnictwo

Collegium Columbinum, Białystok–Kraków 2023

224

MAGDALENA KOZHEVNIKOVA Оксана Тимофеева, Родина, Сигма, Москва 2020

229

AURELIA KOTKIEWICZ Ślady nie-obecności (Elena Makarova, Kopiści. O zapomnianych
artystach z getta białostockiego, przeł. Beata Pawletko,

Wydawnictwo Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023)

235

JUSTYNA Święte zwierzęta bez zwierząt? (Tatiana Goriczewa Święte

TYMIENIECKA-SUCHANEK zwierzęta, przeł. Grzegorz Ojcewicz, Wydawnictwo „GregArt”,

Szczytno 2022)

249

BOŻENA Marcin Poletyło, Dyskurs wojny jako dyskurs pomocy. Jak język

HRYNKIEWICZ-ADAMSKICH i ideologia oswoiły nasze wojny, Wydawnictwo Naukowe Scholar,

Warszawa 2022

255

NOTY O AUTORACH

СОДЕРЖАНИЕ

7

ГЖЕГОЖ ПШЕБИНДА Солженицын и Украина. От братства по ГУЛАГу к террит ориаль-
ным претензиям и «антимайдану» в последние годы жизни

41

АЛЕКСАНДР ВАВЖИНЬЧАК Великая Отечественная война в российском учебнике истории
и Прокляты и убиты Виктора Астафьева

62

КАТАЖИНА ЯСТЖЕМБСКА Виктор Сендерович – больше, чем сатирик

81

АНДЖЕЙ ПОЛЯК Имперские мифы и ресентименты.

Все, способные держать оружие... Андрея Лазарчука

100

БЕАТА ПАВЛЕТКО Выслушать, выискать, вы/сказать.

O мемориальной деятельности Елены Макаровой

117

ПЁТР ЗЕМШАЛ Метафорика болезни как способ изображения социальных
процессов в дискурсе российского радикального православия

134

ЛУКАШ ГАЯРСКИ Лингвокультуремы с аллюзиями на литературные

ТАМАРА МУЙКОСОВА произведения в газетных заголовках трех славянских языков

158

ГЕННАДИЙ ЗЕЛЬДОВИЧ Об одном неисследованном факторе, ускорившем
грамматикализацию глагольного вида в русском языке

181

АНЕТА ЧЕРМАКОВА Особенности перевода многословных чешских ойконимов

СИМОНА КОРЫЧАНКОВА с предлогом «na» на русский язык (с использованием

ПЕТР ОЛЬШАК лингвистических корпусов)

195

ДАНЕЛЬ ДЗЕНИСЕВИЧ Образ этикета в словосочетаниях польского и русского языков

(на материале словарей)

РЕЦЕНЗИИ

215

БЕАТА СИВЕК Наталья Малютина, Коммуникативные ресурсы новейшей
драматургии русскоязычных авторов, Издательство Collegium

Columbinum, Белосток–Краков 2023

224

МАГДАЛЕНА КОЖЕВНИКОВА Оксана Тимофеева, Родина, Сигма, Москва 2020

229

АУРЕЛИЯ КОТКЕВИЧ Следы неприсутствия (Elena Makarova, Kopiści. O zapomnianych
artystach z getta białostockiego, пер. Beata Pawletko,

Издательство Galeria im. Sleńdzińskich, Белосток 2023)

235

ЮСТЫНА Святые животные без животных? (Tatiana Goriczewa Święte

ТЫМЕНЕЦКА-СУХАНЕК zwierzęta, пер. Grzegorz Ojcewicz, Издательство GregArt, Щитно

2022)

249

БОЖЕНА Marcin Poletyło, Dyskurs wojny jako dyskurs pomocy. Jak język

ХРЫНКЕВИЧ-АДАМСКИХ i ideologia oswoiły nasze wojny, Wydawnictwo Naukowe Scholar,

Варшава 2022

255

NOTY O AUTORACH

TABLE OF CONTENTS

7

GRZEGORZ PRZEBINDA Solzhenitsyn on Ukraine. From GULAG brotherhood to
territorial claims and the “anti-Maidan”

41

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK The Great Patriotic War in a Russian textbook and Viktor

Astafiev’s The Cursed and the Killed

62

KATARZYNA JASTRZĘBSKA Viktor Shenderovich – more than a satirist

81

ANDRZEJ POLAK Neo-imperial myths and resentiments.

All capable of carrying weapon Andrei Lazarchuk’s

100

BEATA PAWLETKO Listen, search, add: about Elena Makorova’s memorial
activity

117

PIOTR ZEMSZAŁ The metaphor of illness as a way of depicting social
processes in the discourse of Russian radical Orthodoxy

134

LUKÁŠ GAJARSKÝ Culturemes with allusions to literary works in newspaper

TAMARA MUJKOŠOVÁ headlines of three Slavic languages

158

GENNADIJ ZELDOWICZ On one unstudied factor that promoted
grammaticalization of verbal aspect in Russian

181

ANETA ČERMÁKOVÁ Peculiarities of translation of multi-word Czech oikonyms

SIMONA KORYČÁNKOVÁ with the preposition “na” into Russian (using linguistic

PETR OLŠÁK corpora)

195

DANIEL DZIENISIEWICZ The image of politeness in Polish and Russian multiword
units (on the material of selected dictionaries)

REVIEWS

215

BEATA SIWEK Наталья Малютина, Коммуникативные ресурсы новей
шей драматургии русскоязычных авторов, Collegium

Columbinum, Białystok–Kraków 2023

224

MAGDALENA KOZHEVNIKOVA Оксана Тимофеева, Родина, „Sigma” Publishing House,

Moscow 2020

229

AURELIA KOTKIEWICZ Traces of non-presence (Elena Makarova, Kopiści.

O zapomnianych artystach z getta białostockiego, transl.

Beata Pawletko, “Galeria im. Sleńdzińskich” Publishing

House, Bialystok 2023)

235

JUSTYNA Sacred animals without animals? (Tatiana Goriczewa Święte

TYMIENIECKA-SUCHANEK zwierzęta, transl. Grzegorz Ojcewicz, “GregArt” Publishing

House, Szczytno 2022)

249

BOŻENA Marcin Poletyło, Dyskurs wojny jako dyskurs pomocy. Jak

HRYNKIEWICZ-ADAMSKICH, język i ideologia oswoiły nasze wojny, “Wydawnictwo

Naukowe Scholar”, Warsaw 2022

255

ABOUT THE AUTHORS

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.17155

GRZEGORZ PRZEBINDA

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9581-0214

Uniwersytet Jagielloński

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY

OD ŁAGROWEGO BRATERSTWA DO ROSZCZEŃ TERYTORIALNYCH

I „ANTYMAJDANU”

SOLZHENITSYN ON UKRAINE

FROM GULAG BROTHERHOOD TO TERRITORIAL CLAIMS AND THE “ANTI-MAIDAN”

This article deals with the fundamental evolution of the views of the great Russian writer Aleksandr Solzhenitsyn (1918–2008) on the “Ukrainian question” — from the Gulag brotherhood, outlined above all in The Gulag Archipelago (1973–1975), to the angry fillips against the so-called “Leninist borders” of the new Ukrainian Republic, promulgated by Solzhenitsyn in an escalating mode after 1991. Solzhenitsyn’s works from 1967 to 2008 are analyzed here from this point of view. This is primarily the Gulag Archipelago, but also political works such as Rebuilding Russia. Reflections and Tentative Proposals (1990), Russia in Collapse (1998), as well as his oral statements made to the Russian press and televi-sion between 1992 and 2008. Most paradoxical of all is the fact that Solzhenitsyn, in 2005, saw the Orange Revolution in Kyiv — in complete agreement with President Putin, incidentally — as a great threat to Russia too. The writer regarded the events in the Ukrainian capital — without any rational basis for doing so — as a repetition of the Russian March Revolution of 1917, which he in turn depicted in an utterly condemnatory manner in his multi-volume historical epic, The Red Wheel (1971–2005).

Keywords: Solzhenitsyn on Ukraine, Gulag brotherhood, territorial claims, last years of Solzhenitsyn’s life, the “anti-Maidan” of Solzhenitsyn from 2005, Solzhenitsyn and Putin

Najwcześniejszy z upublicznionych większych „ukraińskich tekstów”

Sołżenicyna, przebywającego od lutego 1974 roku na wygnaniu na

Zachodzie, to jego przemówienie radiowe Paschalne posłanie do ka-
nadyjskich Ukraińców z 3 maja 1975 roku wygłoszone w Montrealu,
dziś już niestety bezpowrotnie zapomniane1. W tekście tego przesłania

1 Było ono publikowane jak dotąd tylko w cytowanym poniżej pierwszym wydaniu
dzieł zebranych Sołżenicyna, nie pojawiło się natomiast w żadnej z dwóch
dotyczących Ukrainy edycji książkowych pisarza, przygotowanych już po jego

7

GRZEGORZ PRZEBINDA

Sołżenicyn zwraca się do adresatów, określając ich mianem „drogich
braci”, jako chrześcijan w sensie ogólnym, ale przede wszystkim —
prawosławnych. Od razu też zwraca uwagę na swoje półukraińskie
pochodzenie po matce, „nieomal pełnej Ukraińce”, której ojciec,
a dziad Sołżenicyna, był już Ukraińcem stuprocentowym (zamordo-
wanym przez GPU): „Jego żywa mowa i pouczenia życiowe w języku
ukraińskim do dziś brzmią mi jak żywe w uszach. Sam po ukraińsku
biegle nie mówię, ale rozumiem wszystko”2.

Pisarz wyraziście podkreślał, że o ukraińskich losach nigdy nie
myślał jako o czymś postronnym, stanowią one bowiem ważną część
jego losów osobistych. W ukończonym jeszcze we wrześniu 1973 roku
w ZSRR, a upublicznionym w lutym 1974 Liście do przywódców

Związku Radzieckiego ogłaszał:

Życzę pomyślności wszystkim narodom, przy tym im bliżej nas żyją i im bardziej
są od nas zależne — życzę tym goręcej. Ale przede wszystkim obchodzi mnie los
narodu rosyjskiego i narodu ukraińskiego, zgodnie z przysłowiem: gdzieżeś się
urodził, tam przynależysz, a ponadto również ze względu na nasze niewymowne
cierpienia3.

Teraz, w posłaniu do Ukraińców kanadyjskich, też uwypukla „cier-
pienia ukraińskiego narodu”, a już „szczególnie straszny wielki głód,
których pochłonął 6 milionów istnień”. Podkreśla zarazem, że sam
o tym wielkim głodzie pisał do amerykańskiego dziennikarza Tho-
masa Walkera, ale gazety zachodnie odrzuciły korespondencje tego

Amerykanina. W konsekwencji Sołżenicyn formułuje wobec kanadyj-
skich Ukraińców przekonanie o „zmierzchu odwagi” Zachodu (które
w 1978 roku nabierze jeszcze bardziej ostrej barwy w jego słynnym
przemówieniu harvardzkim):

W naszych strasznych czasach, gdy Zachód utracił męstwo, rozum i rozsądek,
osłabł duchem, oddając komunizmowi i ateizmowi na zgubę kraj za krajem — bę-
śmierci przez wdowę — Natalię Sołżenicynową. Zob. А. Солженицын, Россия.

Запад. Украина, сост. Н. Солженицына, КоЛибри, Азбука-Аттикус, Москва

2018. А. Солженицын, С Украиной будет чрезвычайно больно, сост. Н. Сол-
женицына, Издательство АСТ, Москва 2022.

2 А. Солженицын, Пасхальное обращение к канадским украинцам, 3 мая

1976, w: tegoż, Собрание сочинений, YMCA-Press, Вермонт–Париж 1978–

1991, t. 10 (1983): Публицистика. Общественные заявления, интервью,
прессконференции, s. 204. Tu i dalej przekłady z rosyjskiego — G.P.

3 A. Sołżenicyn, List do przywódców Związku Radzieckiego, „Aneks” 1974, nr 7–8,
s. 46. Por. А. Солженицын, Письмо вождям Советского Союза, YMCA-Press,

Париж 1978, s. 7.

8

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

dziemy się umacniać w naszym gorzkim doświadczeniu i w naszej wierze chrze-
ścijańskiej, będziemy wspierać się nawzajem, bo tego oczekują nasze narody
i cały świat4.

Sołżenicyn formułował swój gorący apel do Ukraińców w momencie,
gdy były już opublikowane na Zachodzie w oryginale i w pierwszych
przekładach dwa inicjalne tomy Archipelagu Gułag, jednak tom trze-
ci czekał dopiero na swą kolej (ukaże się w oryginale w Paryżu na prze-
łomie 1975 i 1976). Autor zapowiada już tu jednak obecne w trzecim
tomie bardzo wyraziste ukraińskie wątki, rodzące się również z tego,
że więziony on był w katorżniczych łagrach razem z wieloma Ukraiń-
cami z Galicji, z którymi się w niewoli zbratał. A jednocześnie Sołże-
nicyn wyraża żal, żaden z dwóch pierwszych tomów Archipelagu nie
został przetłumaczony na język ukraiński, więc gorąco taki przekład
postuluje5, co jednak nigdy w przyszłości zrealizowane nie zostanie.

Tworząc zaś na emigracji w 1978 roku kolejne fragmenty wspo-
mnień, które potem zostaną ułożone w jedną książkę zatytułowaną

Wpadło ziarno między żarna, Sołżenicyn napisał jeszcze z trwogą
i zaiste proroczo:

Kwestia ukraińska stanowić będzie jedną z najbardziej niebezpiecznych w naszej
przyszłości — może nam ona zadać krwawy cios w momencie samego wyzwala-
nia, a jesteśmy do tego źle mentalnie przygotowani z obu stron. […] Z całego serca
życzę Ukraińcom szczęścia i chciałbym, żebyśmy wspólnie, a nie we wrogości,
rozwiązali pomyślnie ów zaklęty problem. Sam pragnąłbym się przyczynić do po-
jednania w naszym niebezpiecznym rozłamie. […] A dodam, że przyjaźniłem się
z zachodnimi Ukraińcami w specjalnym łagrze w Ekibastuzie, znam ich nieprze-
jednanie i szanuję, jak przerodziło się ono tam w męstwo. W przymierzu przeciw
władzy radzieckiej nie zauważałem między nami żadnego pęknięcia. Myślę, że
na Ukrainie znajdzie się wielu moich towarzyszy z łagru, którzy ułatwią wspólną
rozmowę. Ale trudno będzie też z Rosjanami. Tak jak Ukraińcom daremnie do-
wodzić, że wszyscyśmy rodem i duchem z Kijowa, tak samo Rosjanom w głowie
nie może się pomieścić, że nad Dnieprem żyje inny naród. Wiele krzywd i waśni
porozsiewali sami bolszewicy — jak zawsze i wszędzie zbrodniarze ci tylko jątrzyli
i rozdrapywali rany, a gdy już odejdą, pozostawią nas w stanie gangreny. Bardzo
trudno będzie sprowadzić rozmowę na rozsądne tory. Ale ja sam, ile tylko starczy
głosu i posłuchu, wszystko temu poświęcę. W każdym razie twardo twier-
dzę — jeśli zacznie się, nie daj Boże, wojna rosyjsko-ukraińska, to
sam na nią nie pójdę i synów swoich nie puszczę6.

4 А. Солженицын, Пасхальное обращение к канадским украинцам…, s. 205.

5 Tamże, s. 204.

6 А. Солженицын, Угодило зёрнышко промеж двух жерновов. Очерки
изгнания. Часть первая (1974–1978). Продолжение, „Новый мир” 1998, nr 11,
s. 129 [podkreślenie — G.P.].

9

GRZEGORZ PRZEBINDA

KUCZMA CZYTA ARCHIPELAG GUŁAG (1990–2003)

Ukraińcy czytali Archipelag po rosyjsku, ci nieliczni jeszcze w drugiej
połowie lat 70. i całych 80. w wydaniach zachodnich („tamizdato-
wych”), a wielka rzesza już po roku 1990, gdy za Gorbaczowa wydana
została pierwsza krajowa edycja. Do takich właśnie późnych czytelni-
ków należał Leonid Kuczma — prezydent nowej Ukrainy w jej prze-
łomowym okresie 1994–2005. W roku 2003 wydał on w Moskwie
książkę Ukraina to nie Rosja, pisaną — jak sam wyznawał — podczas
wrześniowej promocji na moskiewskich targach książki — przy po-
mocy wielu ludzi po rosyjsku. To ostatnie objaśniał tak:

Ja sam, podobnie jak miliony Ukraińców, do tej pory nie mogę swobodnie pisać
po ukraińsku. Mówię już natomiast swobodnie, choć jest prawdą, że najczęściej
nie w tym ukraińskim, jakim mnie rugają nasi pisarze, ale w języku mojego sioła.

A sioło to położone jest na granicy z Rosją i Białorusią, przy czym tamtejszy język
ja sam określam jako ukraińsko-rosyjsko-białoruski, z akcentem na pierwszym
członie7.

Odpowiadając, czemu jego książka została wydana w „Rosji, a nie
w Ukrainie” (podkreślmy, że Kuczma już wtedy mówił „w”, a nie „na”),
objaśniał, że skierowana jest ona w wielu miejscach do czytelnika
w rozległej Federacji Rosyjskiej („российскому читателю”): „Spodo-
bało mi się, że wydawnictwo znajduje się w Moskwie, a drukarnia —
w Jekaterynburgu, w centrum Rosji, na samej granicy Europy i Azji”.

Odnosząc się zaś do rzeszy krytyków — zarówno tych z wielkoruskiej
strony, którzy zarzucali mu nadmierne podkreślanie różnic między

Ukrainą a Rosją, jak i tych ze strony ukraińskiej, szydzących z kolei, że
ogłasza już w tytule rzecz dla wszystkich oczywistą — Kuczma obstawał
przy swoim, objaśniając to w Moskwie po rosyjsku:

Człowiek rosyjski już dawno został wykreowany przez swą historię i nie istnieje
niebezpieczeństwo, że przestanie być Rosjaninem. A u nas na porządku dzien-
nym stoi zadanie, o którym opowiedziałem w tej książce, parafrazując wyrażenie
pewnego Włocha — zadanie stworzenia Ukraińca8. Zagrożenie brakiem powrotu
do swej ukraińskości jest dzisiaj aktualne dla milionów obywateli Ukrainy. Inte-

7 Выступление Президента Украины Леонида Кучмы на презентации книги

„Украина — не Россия” в Москве, 03.09.2003, https://supol.narod.ru/archive/
bo oks/cuchma.htm (29.02.2024).

8 Kuczma ma na myśli znaną wypowiedź gubernatora Mediolanu, Massima
d’Azeglia, ogłoszoną nazajutrz po zjednoczeniu Włoch (1861): „Stworzyliśmy

Włochy. Teraz musimy stworzyć Włochów” („Abbiamo fatto l’Italia, ora dobbiamo
fare gli italiani”).

10

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

ligenci w Federacji Rosyjskiej [„российские интеллигенты”] dzielą się na tych,
którzy nam życzą sukcesu w odbudowie i rozwoju ukraińskości, oraz tych, którzy
nam tego nie życzą. To o nich powiedziano kiedyś, że rosyjski demokrata kończy
się tam, gdzie zaczyna się rozmowa o Ukrainie9.

Bardzo pouczające z tego punktu widzenia są w książce Kuczmy roz-
ważania o ewolucji poglądów dotyczących Ukrainy ze strony Sołże-
nicyna. Ukraiński prezydent wspomina najpierw, że już w roku 1999
wpadł mu w ręce zdumiewający artykuł w tygodniku „Moskowski-
je Nowosti”, gdzie rosyjski dziennikarz wypowiadał się „nie o byle
kim, bo o Aleksandrze Isajewiczu Sołżenicynie”, umieszczając jed-
nak w podtytule swego tekstu nieoczekiwanie kryptocytat z Goeb-
belsa: „Aby w kłamstwo uwierzono, powinno być potworne”. Dalej
autor ów — jak to relacjonuje Kuczma — stwierdził, że Sołżenicyn,
ów rzekomy „stróż pokoju” („миротворец”), musiał dobrze znać go-
ebbelsowską zasadę, bo na kartach Archipelagu Gułag wypuszczał on

„dziennikarską kaczkę”, jakoby Chruszczow jednym pociągnięciem
pióra podarował Krym Ukrainie. Kuczma, który podobnego fragmen-
tu w Archipelagu nie pamiętał, odniósł się do tego w sposób dwo-
jaki. Najpierw oczywiście zgodził się z moskiewskim dziennikarzem
w kwestii legalności przekazania Krymu Ukrainie w 1954 roku, ale
zarazem szyderczo demaskował „dziennikarską kaczkę”, tym razem
moskiewskiego dziennikarza wobec Sołżenicyna:

Autor artykułu dowodził, że „biedny Nikita Siergiejewicz” [Chruszczow]10 nijak
nie mógł tego uczynić, już choćby z tego powodu, że wówczas — zaraz po śmier-
ci Stalina — nie posiadał aż takiej władzy i że decyzja o przekazaniu [w 1954, komunistycznej republice związkowej Ukrainie] obwodu krymskiego była „ko-lektywnym postanowieniem całego ówczesnego kierownictwa ZSRR” z zacho-
waniem wszelkich wymaganych przez konstytucję formalności — wydany został
akt Prezydium Rady Najwyższej ZSRR (kolektywny prezydent kraju) z podpisem
przewodniczącego Prezydium K.J. Woroszyłowa. W artykule była też mowa, że
badacze do tej pory nie zdołali jednomyślnie ustalić, czy na którymkolwiek do-
tyczących sprawy dokumentów znajdował się w ogóle podpis Chruszczowa i czy
było tu chociaż jakieś postanowienie Prezydium KC KPZR.

No i cóż na to powiedzieć? W pierwszej chwili pomyślałem, że Aleksander Isa-
jewicz nie potrafił się oprzeć swej pisarskiej wyobraźni. A namalowała mu ona
efektowny obraz — oto spasiony, zaczerwieniony Chruszczow w ukraińskiej
wyszywanej rubaszce, odstawiwszy butelkę „gorzałki pieprzówki”, łapie grube

9 Выступление Президента Украины Леонида Кучмы на презентации книги

„Украина — не Россия” в Москве…

10 Objaśniające wstawki w nawiasach kwadratowych, jeśli nie zaznaczono inaczej,
mojego autorstwa.

11

GRZEGORZ PRZEBINDA
wieczne pióro i jednym podpisem decyduje o losie Półwyspu Krymskiego z „mia-
stem rosyjskiej chwały” — Sewastopolem (założonym skądinąd przez Ukraiń-
ców11), z pałacem w Liwadii i z „carską ścieżką”12. Pisarzowi zapewne tak się ów
obraz spodobał, że nie odważył się go przekreślić przeprowadzeniem odpowied-
niej kwerendy. Aby nie popaść w to samo położenie, poprosiłem pomocnika, aby
odnalazł w Archipelagu Gułag odpowiednie miejsce. Czytałem tę nieśmiertelną
księgę w 1990 roku, wstrząsnęła mną, ale miejsca o Chruszczowie i Krymie cze-
muś nie zapamiętałem. Mój pomocnik, jak mówił, przejrzał uważnie wszystkie
trzy tomy [ Archipelagu] , ale podobnego miejsca nie odnalazł. Co więcej, skierował on mą uwagę na takie wypowiedzi pisarza, które i u nas nie mogłyby wywo-
łać jakiegoś szczególnego sprzeciwu. A jego ówczesne rozumienie [ukraińskiej]

kwestii jest mi w ogólnym sensie na tyle bliskie, że przytoczę poniżej odpowiedni
fragment, nie odsyłając do przypisów13.

Przytoczmy ów fragment także i my, korzystając z pierwszej edycji
trzeciego tomu Archipelagu, w polskim przekładzie Michała Kaniow-
skiego (Jerzego Pomianowskiego), wydanej w Paryżu w 1978 roku:

Już dawno nie używamy terminu „ukraińscy nacjonaliści”. Mówi się o nich teraz

„banderowcy” i słowo to stało się takim wyzwiskiem, że nikt nawet nie stara się
wniknąć w jego treść. (Mówi się też prościej „bandyci”, wedle tej, powszechnie
przyjętej, zasady, że wszyscy, którzy zabijają w naszym imieniu to „partyzanci”,
wszyscy zaś, którzy zabijają nas — to „bandyci”, poczynając od tambowskich
chłopów, co podnieśli bunt w 1921 roku).

A chodzi w istocie o to, że — chociaż niegdyś, w epoce Rusi Kijowskiej, stanowi-
liśmy jedną wspólnotę narodową, przecież w międzyczasie więzy się rozprzęgły
i przez całe wieki na rozmaitą modłę kształtował się nasz sposób bycia, kształto-
wały się nasze obyczaje, nasze języki. Tak zwane „zjednoczenie”14 było nadzwy-
czaj trudną — chociaż może i szczerą w czyichś intencjach — próbą nawrotu do
dawnego braterstwa. Ale trzy stulecia, które od tej chwili minęły, poszły właści-
wie na marne. Brak było w Rosji działaczy, którzy potrafiliby zastanowić się sku-

11 To jawna fantazja, gdyż twierdza Sewastopol („miasto sławy”) została założona na
polecenie carycy Katarzyny II w 1783 roku, zaraz po zajęciu przez Rosję tatarskiego
wcześniej Krymu, w pobliżu ruin starego bizantyjskiego Chersoneza, gdzie w 988
roku przyjął chrzest wielki książę kijowski Włodzimierz. Por. Севастополь,
w: Енци клопедія історії України, t. 9: Прил–С., Наукова думка, Київ 2012,
s. 492.

12 Liwadia — miejscowość na Krymie, trzy kilometry od Jałty. Tamtejszy Wielki

Pałac, gdzie notabene w lutym 1945 roku odbyła się słynna powojenna konferencja
jałtańska, wybudowany został na początku XX wieku dla Mikołaja II i jego
rodziny. Stąd owa „carska ścieżka”, ulubione miejsce przechadzek cara. Swoją
drogą wspominany dekret z 19 lutego 1954 roku o przekazaniu Krymu Ukrainie

Sewastopola, jako miasta o wydzielonym statusie, nie dotyczył.

13 Л. Кучма, Украина — не Россия, Время, Москва 2003, s. 494–495.

14 W oryginale mamy jednak „воссоединение”, czyli „ponowne zjednoczenie”.

Zob. А. Солженицын, Архипелаг Гулаг 1918–1956. Опыт художественного
исследования, t. 2 (III–IV), YMCA-Press, Paris 1974, s. 47.

12

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

tecznie, jak tu z Ukraińców i Rosjan uczynić prawdziwą rodzinę, jak sprawić, aby
zniknęły dzielące ich szramy. A toż gdyby tych szram nie było, wiosną 1917 roku
nie powstałyby na Ukrainie komitety narodowe, a później Centralna Rada. […]

Zaledwie tylko Niemcy skapitulowali przed Ententą (co nie mogło wszak mieć
wpływu na stronę zasadniczą naszego stosunku do Ukrainy), ledwie tylko stra-
cił — skutkiem tego — władzę pan hetman, ledwie tylko okazało się, że jesteśmy
mocniejsi niż Petlura (jeszcze jedno wyzwisko: „petlurowcy”, a to byli tylko ukra-
ińscy chłopi i mieszczanie, którzy chcieli obejść się bez nas), natychmiast prze-
kroczyliśmy uznaną przez nas samych granicę i narzuciliśmy naszą władzę owym
rodzonym braciom. Co prawda, jeszcze przez jakieś piętnaście, dwadzieścia lat
po tym akcie usilnie i nawet demonstracyjnie bawiliśmy się w popieranie ukraiń-
skiej mowy, wmawiając braciszkom naszym, że są całkiem niezawiśli i że mogą
oderwać się od ZSSR, kiedy tylko zechcą. Ale gdy tylko przyszła im na to chęć pod
koniec wojny — oznajmiliśmy, że ci, co do tego dążą, to „banderowcy” i jęliśmy
ich tropić, wyłapywać, torturować, rozstrzeliwać i wysyłać do obozów. (A „ban-
derowcy”, podobnie jak „petlurowcy”, to jedynie tacy Ukraińcy, którzy nie życzą
sobie obcej władzy. Przekonawszy się, że Hitler wcale nie zamierza przyznać im
obiecanej wolności, zaczęli walkę również z hitlerowcami i robili to aż do końca
wojny, ale u nas ten fakt się przemilcza, bo to nam nie na rękę, podobnie jak Po-
wstanie Warszawskie w 1944 roku).

Dlaczego tak drażni nas ukraiński nacjonalizm, ta chęć naszych braci, aby mó-
wić po ukraińsku, uczyć dzieci po ukraińsku i wypisywać na szyldach ukraińskie
nazwy. Nawet Michał Bułhakow (w swojej „Białej gwardii”) nie ustrzegł się tu
przed mylną interpretacją15. Skoro nie doszło do pełnego zlania się w jedną całość
etniczną, skoro są jednak różnice między nami a nimi (wystarczy, że odczuwają je
oni, ci młodsi!) to trudno, to fakt, chociaż przykry! Ale skoro tak jest i skoro tyle
okazji zmarnowano — a najwięcej w latach 30-tych i 40-tych; do największych
zaognień doszło nie za cara, lecz dopiero później! — to dlaczego tak nas gniewa
ich chęć oderwania się od nas? Tak żal nam plaż pod Odessą?, czerkaskich owo-
ców?16.

Są jeszcze w Archipelagu Gułag inne podobne proukraińskie frag-
menty, jak choćby taki w tomie pierwszym:

W ostatnim okresie wojny i po jej zakończeniu przez wiele lat bez przerwy pły-
nął wezbrany potok ukraińskich nacjonalistów („banderowców”) […], branych
wprost z lasów i pól bitewnych. Jednocześnie dostawali dychy i piątki obozu
albo zesłania wszyscy zachodnioukraińscy chłopi, mający jakąkolwiek styczność

15 Chodzi tu o obecne w powieści Biała gwardia bardzo ironiczne wobec języka ukraińskiego fragmenty utworu, do dziś wykorzystywane w putinowskiej Rosji do
krzewienia pogardy wobec Ukrainy, za co z kolei wielu Ukraińców żywi niechęć do
samego Bułhakowa, skądinąd rosyjskiego kijowianina.

16 A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag 1918–1956. Próba analizy literackiej, t. 1–3, przeł. z języka rosyjskiego M. Kaniowski [J. Pomianowski], Instytut Literacki,

Paryż 1974–1978. Niniejszy cytat: t. 3 (3 (V-VI-VII), s. 44–46. Cytując z tej edycji, podawał będę w nawiasie — w tekście głównym lub w przypisach — tylko numer
tomu i stronę. Kuczma przywołuje ów fragment na s. 495–496 swojej książki.

13

GRZEGORZ PRZEBINDA
z partyzantami: jeden, że wpuścił na nocleg, drugi, że dał jeść, trzeci — że nie
doniósł. Mniej więcej w 50-tym roku zaczął płynąć potok banderowskich ŻON —
wlepiano im po dziesiątce za niezłożenie donosu, żeby prędzej wykończyć mężów

(I 99; 104).

I jeszcze taki fragment z tomu trzeciego:

Pisanie o tym wszystkim sprawia mi ból: składniki ukraińskie i rosyjskie17 prze-
mieszały się w mojej krwi, w sercu i myślach. Ale długie i przyjazne współżycie
z Ukraińcami w obozach pozwoliło mi zrozumieć, jak ich to wszystko boli, jakie to
już nieznośne dla nich. Nasze pokolenie będzie musiało płacić za błędy poprzed-
nich generacji. Tupnąć nogą i krzyknąć „to moje” — najprostszy to sposób. O całe
niebo trudniej jest powiedzieć: „niech każdy żyje, jak chce!” (3, 44–46).

Pisarz dobitnie podkreśla, że „wcale się nie sprawdziły przepowied-
nie Przodującej Doktryny [marksizmu], przewidujące zanik nacjo-
nalizmu”. Przeciwnie, ten ostatni rozkwita nawet jeszcze w „epoce
atomu i cybernetyki”, przy czym już nadchodzą czasy — jak pisarz
przepowiada, także i w swoim imieniu — „w których to my, chcąc nie
chcąc, będziemy musieli spłacić wszystkie weksle opiewające na sa-
mostanowienie i niepodległość innych — my sami, nie czekając, aż
nas zaczną palić na stosach, topić w rzekach i ścinać nam łby”. „Że
jesteśmy wielkim narodem — powinniśmy udowodnić nie ogromem
podległych nam obszarów, nie ilością podporządkowanych nam naro-
dów, ale wielkością naszych czynów. [I głębokością orki na ziemiach,
które zostaną nam po odejściu tych, co nie zechcą żyć razem z nami]”

(3, 46–47)18. Sołżenicyn ostatecznie prorokuje (słowa z 1967 roku):

Bardzo bolesna będzie dla nas sprawa ukraińska19. Ale trzeba zrozumieć, jaka to
już gorączka Ukraińców trawi. Jeśli zbratanie nie udało się w ciągu tylu stuleci,

17 W oryginale „украинское” i „русское”, co zdecydowanie lepiej byłoby prze tłu-
maczyć jako „ukraińskość” i „rosyjskość”.

18 Zdanie ujęte przeze mnie w nawias kwadratowy po polsku brzmi tak, jakby

Sołżenicyn domagał się od rodaków, żeby ci — już po rozpadzie ZSRR — zaczęli
porządnie uprawiać ziemie, z jakich wyprowadzą się z kolei ci, którzy nie zechcą
pozostać w nowej strukturze państwowej. W oryginale widnieje jednak coś
zupełnie innego: „И глубиною вспашки того, что нам останется за вычетом
земель, которые жить с нами не захотят”. А. Солженицын, Архипелаг Гулаг

1918–1956. Опыт художественного исследования, t. 3 (V-VI-VII), YMCA-

Press, Paris 1975, s. 49. Czyli w istocie po polsku: „I głębokością orki tego, co nam
zostanie po odjęciu ziem, które z nami żyć nie zechcą”.

19 Zdanie to po rosyjsku brzmi: „С Украиной будет чрезвычайно больно”, co
w polskim tłumaczeniu zostało zatracone (znika bowiem tutaj „Ukraina” na
rzecz abstrakcyjnej, przyznajmy, „sprawy ukraińskiej”). Można to było przełożyć
tak: „Z Ukrainą będzie boleśnie trudno”. To o tyle istotne, że w dzisiejszej

14

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

teraz kolej na nas, aby dać przykład rozsądku. Powinniśmy pozostawić wybór im
samym. Im, federalistom czy separatystom, niech tam między sobą zadecydują,
kto z nich ma rację. Upierać się przy swoim, to i głupie, i okrutne. Im więcej przejawimy teraz ustępliwości, tolerancji i otwartości, tym większa jest nadzieja,
że uda się nam w przyszłości odbudować naszą jedność. Niech spróbują samo-
dzielnego życia. Zapewne szybko zdadzą sobie sprawę, że separacja nie wszystkie
problemy rozwiąże (3, 47).

I tu właśnie pojawiają się problemy, które jednak Kuczma — przy-
wołujący z atencją fragmenty Archipelagu Gułag — konsekwentnie
czemuś pominął. Opuścił np. taki Sołżenicynowski akapit, który wy-
biegał daleko w przyszłość, gdy Ukraina będzie już w stanie zażądać
od Rosji pełnej niepodległości, ale jednak — jak pisał w 1967 roku

Sołżenicyn — nie w tych szerokich granicach, jakie obowiązywały
w breżniewowskim ZSRR:

W różnych okręgach Ukrainy rozmaita jest liczba tych, co uważają się za Rosjan,
tych co mają się za Ukraińców i takich, co nie mają na ten temat zdania. Wyniknie
stąd mnóstwo komplikacji. Może się okazać, że w każdym okręgu trzeba będzie
przeprowadzić osobny plebiscyt, aby później odnieść się ze szczególną troskliwo-
ścią i uwagą do tych, którzy zechcą zmienić miejsce zamieszkania. Nie cała Ukra-
ina, w jej dzisiejszych sowieckich granicach, jest Ukrainą rzeczywistą. Niektóre
okręgi Zadnieprza bezwarunkowo ciążą ku Rosji (3, 47).

A jak rzecz się miała w Archipelagu z owym przekazaniem Krymu
przez Chruszczowa Ukrainie, co sam Sołżenicyn — jak mu zarzucał
jego moskiewski krytyk — uznać miał za akt bezprawny i samowol-
ny? Podobnego fragmentu w pierwszym wydaniu trzeciego tomu

Archipelagu (opublikowanym, przypomnijmy, na przełomie 1975
i 1976) — którym musiał się był posłużyć w 1999 roku ów bibliotecz-
ny pomocnik prezydenta Ukrainy — rzeczywiście nie ma, ale można
go odnaleźć już w edycji drugiej, z roku 198020. Konsekwentnie frag-
ment ów, nieobecny z oczywistości w pierwszym (paryskim) wyda-
niu polskiego przekładu, pojawia się od 1990 roku już we wszystkich

Rosji putinowskiej te właśnie słowa Sołżenicyna często są wykorzystywane do
oszczerczego obwiniania Ukrainy o obecną wojnę. Zob. Александр Солженицын:

С Украиной будет чрезвычайно больно. Как сбываются пророчества по
украинскому вопросу автора „Красного колеса” , „Российская газета”, 16
maja 2014, nr 109 (6381), s. 9, https://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/
publizistika/otkritie_pisma,_zayavleniya,_intervyu/Solzhenitsyn_A.I.-S_Ukra-
inoy_budet_chrezvychaino_bolno.pdf (29.02.2024).

20 А. Солженицын, Архипелаг Гулаг 1918–1956. Опыт художественного
исследования (V-VI-VII), w: tegoż, Собрание сочинений, Вермонт–Париж

1978–1991, t. 7 (1980), s. 48.

15

GRZEGORZ PRZEBINDA
wydaniach krajowych. I brzmi przy tym aż zanadto wyraziście: „A już

Krym przysobaczył Chruszczow do Ukrainy w ogóle bez cienia sen-
su. A Ruś Zakarpacka? To też będzie okazja do próby ognia: żądając
dla siebie sprawiedliwości, czy zdobędą się Ukraińcy na taką samą
sprawiedliwość wobec mieszkających w Karpatach Rosjan?”21. Na-
prawdę wielka szkoda, że wybitny polski tłumacz aż tak wyostrzył —
owym neologizmem „przysobaczyć” — stwierdzenie Sołżenicyna.

W rosyjskim oryginale fragment brzmi tak: „А уж Крым приписал
к Украине Хрущёв и вовсе с дубу”22. Czyli: „A już Krym przypisał

Chruszczow do Ukrainy ni z gruszki ni z pietruszki” (co najwyżej —
z „kapelusza”), co zresztą też nie było zgodne z prawdą, jak to słusznie
eksponował ów moskiewski krytyk Sołżenicyna, niepotrzebnie jedy-
nie odwołując się do Goebbelsa. Historia pamięta, że gdy Prezydium

Rady Najwyższej ZSRR 19 lutego 1954 roku ogłaszało stosowny de-
kret, to „uwzględniało wspólnotę ekonomiczną, terytorialną bliskość
oraz ścisłe gospodarcze i kulturalne związki między obwodem krym-
skim i Ukraińską SR”23.

Ci zaś „mieszkający w Karpatach Rosjanie” to już zdumiewająca

„przenośnia” samego Sołżenicyna, gdyż chodzić tu musiało oczywi-
ście o „karpackich Rusinów”, do czego zresztą sam autor dojdzie,
ale dopiero w 1998 roku w apokaliptycznej Rosji w zapaści. Wyrazi
tam ubolewanie, że nowa Rosja w ogóle się o prawa owej „rusińskiej
mniejszości” w Ukrainie nie upomina: „O Rusinach z Zakarpacia
z ich trwałymi rosyjskimi korzeniami już nawet i myśleć zapomnieli-
śmy”24. Nadal jednak niezrozumiałe pozostają owe „trwałe rosyjskie
korzenie”, bo takich Rusini z Zakarpacia nigdy nie posiadali, chyba
że Sołżenicyn miał tu na myśli realne korzenie „ruskie” (użyte w ory-
ginale „русские корни” mogą oznaczać jedno i drugie). Tyle że takie

„korzenie ruskie” nie są już niczym oryginalnym ani w stosunku do

Ukraińców, ani do Rosjan, ani do Białorusinów. Myli się jeszcze, i to

21 A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag 1918–1956. Próba dochodzenia literackiego, t. 3 (V–VII), autoryzowany przekład z języka rosyjskiego J. Pomianowski (M. Kaniowski), Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2010, s. 46.

22 А. Солженицын, Архипелаг Гулаг 1918–1956. Опыт художественного иссле
до вания, t. 3 (V-VII), w: tegoż, Собрание сочинений, YMCA Press, Вермонт–

Париж 1978–1991, t. 7 (1980), s. 48.

23 Указ Президиума Верховного Совета О передаче Крымской области
из состава РСФСР в состав УССР, http://fototelegraf.ru/wp-content/up-
loads/2014/03/ukaz.jpg (29.02.2024).

24 A. Sołżenicyn, Rosja w zapaści (rozdz. 12: Słowiańska tragedia), przeł. J. Zychowicz, Politeja, Warszawa 1999, s. 54.

16

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

wręcz szkolnie, Sołżenicyn, gdy w tymże drugim wydaniu Archipe-
lagu z 1980 roku, utożsamia Ruś Karpacką — przy granicy Ukrainy
z Węgrami — z Rusią Czerwoną, to jest Wołyniem i ziemią halicką na
pograniczu ukraińsko-polskim25.

Najważniejsza wszak wydaje się kwestia, co mogło się wydarzyć
pomiędzy 1975 a 1980 rokiem, że Sołżenicyn zdecydował się nie tylko
dodać do drugiego wydania Archipelagu te niechętne wobec ukra-
ińskiego Krymu fragmenty, ale i usunąć ze swego dzieła niektóre
wcześniejsze, przyjazne wobec Ukrainy po 1917 roku, wtrącenia? Np.

takie, już wyżej cytowane w szerszym fragmencie: „Jeszcze jedno wy-
zwisko: ‘petlurowcy’, a to byli tylko ukraińscy chłopi i mieszczanie,
którzy chcieli obejść się bez nas” (3, 45)26. Można przypuszczać, że
jedną z ważnych przyczyn tej wstępnej dopiero skądinąd ewolucji
stosunku Sołżenicyna do Ukrainy była gniewna i bardzo szydercza re-
akcja ukraińskiej diaspory za Oceanem na jego programowy — anty-
komunistyczny, ale i stający w obronie ujarzmionej przez komunizm

Rosji — artykuł z maja 1980 roku, opublikowany w amerykańskim
piśmie „Foreign Affairs”. Tym zajmiemy się w nieco szerszym kontek-
ście we fragmencie poniższym.

NARODY UJARZMIONE I JEDEN „UJARZMIAJĄCY” (1980–1981)

W kwietniu 1981 roku odbyła się w Toronto w Kanadzie konferen-
cja o stosunkach rosyjsko-ukraińskich, na którą — od organizatorów
ukraińskich — otrzymał zaproszenie także Sołżenicyn. Pochłonięty
wówczas bez reszty pracami nad wielotomową epopeją historyczną

Czerwone Koło pisarz na sympozjum nie przyjechał, ale odpowiedział
organizatorom obszernym listem, traktując go przy tym jako otwar-
ty27. Z jednej strony podkreślał w nim wagę „kwestii rosyjsko-ukra-
ińskiej” nie tylko dla losu obu narodów, ale jednocześnie ubolewał,
że wokół tak fundamentalnego problemu dziś „narasta fala zgubnych
emocji” wynikająca w jego głębokim przekonaniu z „emigranckiej
choroby” i „utraty drogowskazów”. Sam Sołżenicyn, będąc teraz na
wygnaniu w Ameryce, dobitnie znowu podkreśla, że kontakty Ukra-

25 Pomianowski w swoim przekładzie słusznie usunął z rozważań Sołżenicyna tę
nieszczęsną „Ruś Czerwoną”.

26 Konsekwentnie fragmentu tego nie odnajdziemy w krajowych wydaniach
przekładu Pomianowskiego. Zob. A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag 1918–1956.

Próba dochodzenia literackiego…, t. 3, s. 44.

27 Po rosyjsku opublikowany w paryskim tygodniku „Russkaja Mysl” (18.06.1981).

17

GRZEGORZ PRZEBINDA
ińców i Rosjan, jeszcze w łagrach, charakteryzowały się niezmienną
solidarnością — w obliczu śmiertelnie niebezpiecznego dla wszyst-
kich komunizmu: „W stalinowskich łagrach moi rosyjscy przyjaciele
i ja sam zawsze stanowiliśmy jedność z Ukraińcami, staliśmy murem
przeciw komunizmowi, nie czyniąc sobie wzajemnych wyrzutów, nie
oskarżając”28. Znamienne, że mottem do drugiego tomu Archipelagu
uczynił fragment z listu, jaki przysłała doń po opublikowaniu Jedne-
go dnia Iwana Denisowicza (1962) niewymieniona w epopei z na-
zwiska Hucułka, była „zeczka”: „Только ети можут нас понимать,
хто кушал разом с нами с одной чашки”29.

W owym roku 1981 Sołżenicyn z jednej strony, postuluje, aby
konferencja „rozpoczynająca fundamentalny dialog o stosunkach
rosyjsko-ukraińskich” przedstawiała problemy z perspektywy obu
narodów, a nie tylko widzimisię aktualnych emigrantów. Po wtó-
re konstatuje z goryczą, że na Zachodzie realnie bardzo mało czyni
się przeciwko komunizmowi, przy czym „duże grupy emigrantów na-
dal są zatrute socjalistycznymi utopiami”. Pisarz dyplomatycznie nie
wymienia narodowości takich socjalizujących emigrantów, ale z jego
wywodów wynika, że ma on teraz na myśli głównie Ukraińców, zarzu-
cając im, że „rzucili się z pasją, aby obwiniać braci”30, to jest Rosjan.

Objaśnia to ukraińskim organizatorom w niezwykle ważnym nie tyl-
ko dla siebie samego kontekście, stawiając im pytanie z tezą, czy za
komunizm światowy rzeczywiście odpowiadają wyłącznie Rosjanie?

Przypomina, że rok temu opublikował w amerykańskim piśmie „Fo-
reign Affairs” artykuł, który miał przestrzec Zachód, żeby „w spokoju
ducha nie pojmował on tego największego i trwającego już półtora
wieku (jeśli nie dwa stulecia, poczynając od jakobinów) zła komuni-
zmu jako narodowego zjawiska rosyjskiego”. Podkreślał tam zara-
zem z mocą, że absolutnie „wszystkie podbite przez komunizm na-
rody” — w każdym czasie i w każdym miejscu naszej planety — stają
się ofiarami tego systemu, tyle że wśród katów bywają także rodacy
prześladowanych31. Przy czym zdumiewało go, że na ten jego artykuł

28 А. Солженицын, Конференции по русскоукраинским отношениям, w: tegoż,

Собрание сочинений, t. 10 (1983), s. 397.

29 А. Солженицын, Архипелаг Гулаг 1918–1956. Опыт художественного иссле
дования, t. 2 (III–IV), YMCA-Press, Paris 1974, s. 7. Przytaczam w oryginale, jako
że w tłumaczeniu Pomianowskiego ów ludowy (huculski?) odcień mowy byłej
więźniarki został zatracony.

30 А. Солженицын, Конференции по русскоукраинским отношениям…, s. 397.

31 А. Солженицын, Чем грозит Америке плохое понимание России. Статья
для журнала „Foreign Affairs”, w: tenże: Публицистика в трех томах, t. 1: 18

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

sprzed roku zareagowała bardzo nieprzyjaźnie znaczna część emigra-
cji ukraińskiej w USA:

Wydawałoby się, że w naszych czasach, gdy komunizm zagnoił się już na czte-
rech kontynentach i ogarnął całe pół świata, odnalazłszy dla siebie wśród
każdego narodu dobrowolnych sług — taki fałszywy przesąd nie powinien się
dłużej utrzymywać, a już szczególnie wśród ludzi i nacji, które same zetknęły
się blisko z komunizmem. Ale ku mojemu zdumieniu pewna część ukraińskiej
społeczności w Stanach Zjednoczonych zareagowała na mój artykuł, nie zawie-
rający ani jednego złego słowa o Ukrainie, burzliwie, wrogo, całkowicie para-
doksalnie32.

Pisarz przywołuje z grona takich krytyków Lwa Dobrianskiego (1918–

2008), Amerykanina ukraińskiego pochodzenia, który po wojnie był
wieloletnim (1949–1954 i 1962–1983) przewodniczącym organizacji

Ukrainian Congress Committee of America, a teraz wydał wielce po-
lemiczną wobec artykułu Sołżenicyna broszurę Narody ujarzmione
w roku 1980. Sołżenicyn jeszcze wówczas nie wiedział, że jego opo-
nent był już dwadzieścia lat temu głównym twórcą „Rezolucji Tygo-
dnia Narodów Ujarzmionych” („Captive Nations Week Resolution”),
przegłosowanej w lipcu 1959 roku przez Kongres USA i od razu za-
twierdzonej przez prezydenta Eisenhowera. Pośród krajów ujarzmio-
nych przez komunizm zostały tam wymienione wszystkie — prócz Ju-
gosławii — państwa wschodnioeuropejskie (Polska, Węgry, Rumunia,

NRD, Bułgaria, Albania, Czechosłowacja), następnie azjatyckie (Chi-
ny kontynentalne, Tybet, Korea Północna, Wietnam Północny), także
wybrane republiki związkowe ZSRR (Litwa, Ukraina, Łotwa, Estonia,

Białoruś, Armenia, Azerbejdżan, Gruzja, Turkmenia), a nawet i takie
egzotyczne, nieistniejące już struktury jak Idel-Ural (istniała w 1917–

1918 na Uralu Środkowym ze stolicą w Kazaniu) oraz Kozacja (luźna
antysowiecka struktura z okresu wojny domowej, obejmująca w za-
myśle ziemie Kozaków dońskich, kubańskich, terskich, astrachań-
skich, uralskich, orenburskich i kałmuckich)33. Rosji Dobrianski nie

Статьи и речи, Верхне-Волжское Книжное Издательство, Ярославль 1995,
s. 336–381.

32 А. Солженицын, Конференции по русскоукраинским отношениям…,
s. 398–399.

33 S.J.Res. 111 (86th): Joint resolution providing for the designation of the third week of July as „Captive Nations Week” , https://www.govtrack.us/congress/
bills/86/sjres111/text (29.02.2024). O tym, że Sołżenicyn dopiero po latach
uzyskał tego świadomość, świadczy następujący passus z jego Rosji w zapaści

(1998): „W latach siedemdziesiątych w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, gdzie

19

GRZEGORZ PRZEBINDA
wpisał tu absolutnie świadomie, a w swojej obecnej broszurze jawił
się on — o czym Sołżenicyn napisał oczywiście z potępieniem — jako
nacjonalistyczny doktryner, „nienawidzący Rosji i nakazujący ją trak-
tować podług Marksa34, przy czym aktualny komunizm określał jako
wyłącznie mityczny:

Autorzy broszury jeszcze i dziś się upierają, że na przykład kontynentalne Chiny
i Tybet zostały opanowane przez Rosjan i że naród rosyjski jest głównym w świe-
cie czynnikiem zniewalającym (sam widocznie od tego rozkwitając?). Latem 1980
w Buffalo podczas ukraińskiego mitingu w ramach Tygodnia Narodów Ujarzmio-
nych prowadzący mówca przedstawiał to tak: Sołżenicyn przejawia obojętność
w stosunku do narodów ujarzmionych, sam jest chory, potrzebuje leczenia (do-
bra sowiecka formuła). Komunizm to mit! — głosił prowadzący. — Cały świat
chcą podbić nie komuniści, ale Rosjanie. (Ci, których przyrost naturalny spadł
poniżej poziomu krytycznego, gdy milionowe masy cierpią głód, a troszczący się
o religijną i narodową tożsamość wtrącani są do więzień). Te uparte hasła, że
komunizm to „mit”, mogą jedynie uczynić z nas niewolników na pięciu kontynen-
tach i to na dziesięć pokoleń w przyszłość35.

W takim „zaślepieniu” zatem — jak podkreślał Sołżenicyn — „bez-
płodne będą wszelkie dialogi i konferencje”, nie ma też co rozważać
w podobnej atmosferze problemu „separatyzmu czy federalizmu”

(Rosji i Ukrainy). Już wtedy pisarz wyraźnie twierdził, że „nikt nikogo
nie może trzymać przy sobie siłą”, tyle że zasada ta winna obowiązy-
wać także wewnątrz Ukrainy, niejednomyślnej przecież w tej funda-
żyje wielka emigracja ukraińska, dopytywałem się ich, dlaczego nie występują
oni wcale przeciwko komunizmowi, nic przeciwko niemu nie przedsiębiorą, a tak
ostro wypowiadają się przeciwko Rosji. Było to pytanie naiwne, bo dopiero po
latach dowiedziałem się, że sławetna amerykańska deklaracja 86–90 o ‘narodach
ujarzmionych’ była właściwie wymierzona przeciwko Rosjanom i podsunięta
amerykańskiemu Kongresowi właśnie przez ukraińskich nacjonalistów (kongres-
mana L. Dobrianskiego)”. Zob. A. Sołżenicyn, Rosja w zapaści (rozdz. 12: Słowiańska tragedia), s. 52. Gdy natomiast dużo wcześniej, we wrześniu 1975 roku, odbyła się w Strasburgu konferencja poświęcona „nacjom ujarzmionym”, spośród
których europejscy organizatorzy nie wykluczali Rosji, Sołżenicyn skierował do
nich przesłanie z wyrazami solidarności. Zob. А. Солженицын, Конференции
народов, порабощенных коммунизмом (Страсбург, 27 сентября 1975),
w: tegoż, Публицистика в трех томах, t. 2: Общественные заявления,
письма, интервью, Верхне-волжское книжное издательство, Ярославль

1996, s. 307–308.

34 Sołżenicyn zapewne sugeruje, że Dobrianski z jednej strony jest zwolennikiem
socjalizmu Marksa, a z drugiej — także idąc jego śladami — uznaje Rosję za
azjatycką barbarzyńską cywilizację, niewolącą inne narody.

35 А. Солженицын, Конференции по русскоукраинским отношениям…, s. 399.

20

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

mentalnej kwestii: „We wszystkich przypadkach winna być poznana
i zrealizowana wola miejscowa. I dlatego wszystkie te kwestie mogą
być rozwiązane jedynie przez ludność miejscową, a nie w odległych
sporach emigranckich, toczonych w zdeformowanej atmosferze”36.

Normalni Rosjanie i Ukraińcy, jak mówił, dzisiaj cierpiący dzień po
dniu w komunizmie, nie przejawiają wobec siebie żadnej niechęci, bo
widzą te problemy głębiej i bardziej odpowiedzialnie aniżeli oddalo-
na emigracja. Dla przyszłości, jak podkreślał Sołżenicyn, nie ma pod-
stawowego znaczenia, że „kiedyś jedna nasza [staroruska] gałąź [ta
moskiewska] trafiła pod panowanie tatarskie, a druga [kijowska] —
pod polskie. A już najmniejszego znaczenia nie powinno mieć, czy le-
gendarny Ilja Muromiec — urodzony zatem w Muromiu na ziemiach
dzisiejszej Rosji, ale potem będący na służbie w Kijowie — jest Rosja-
ninem czy Ukraińcem:

Rosyjsko-ukraiński dialog nie może toczyć się jedynie na drodze różnic i zerwań,
ale także w poczuciu niezaprzeczalnej wspólnoty. Z cierpień i narodowego bólu
naszych nacji (w ogóle wszystkich nacji Europy Wschodniej) trzeba umieć wycią-
gać nie doświadczenie waśni, ale doświadczenie jedności37.

Wewnątrz tego listu otwartego, skierowanego nie tylko do mieszka-
jących w USA i Kanadzie Ukraińców, ale w ogóle do całego świata,

Sołżenicyn ogłosił też po raz pierwszy publicznie, nam już znaną pro-
roczą niestety deklarację:

W moim serdecznym odczuciu nie ma miejsca dla ukraińskiego konfliktu. A je-
śli, nie daj Boże, doszłoby do skrajności, to mogę powiedzieć, że nigdy w żad-
nych okolicznościach ani sam nie pójdę, ani synów moich nie puszczę na rosyj-
sko-ukraińską wojnę. Niezależnie od tego, jakby nas do niej ciągnęły szalone
głowy38.

Ale bynajmniej nie taką — jeszcze tylko hipotetyczną w odległym

1981 roku — wojnę rosyjsko-ukraińską uważał pisarz za główne za-
grożenia dla świata, lecz napierający na ów świat uparcie komunizm,
jako „zło międzynarodowe, historyczne, metafizyczne, ale wcale nie
moskiewskie”39.

36 Tamże, s. 398–399.

37 Tamże, s. 398; 400.

38 Tamże, s. 400.

39 Tamże, s. 399.

21

GRZEGORZ PRZEBINDA

JAK ZAGOSPODAROWAĆ ROSJĘ? (1990–1991)

We wrześniu 1990 roku ogromną sensację wywołała w schyłkowym

ZSRR publikacja w moskiewskiej „Komsomolskiej Prawdzie” pro-
gramowej broszury Sołżenicyna Как нам обустроить Россию?

Посильные соображения, przy czym w krajowej edycji zginął cze-
muś tytułowy autorski pytajnik, co musiało wywołać wrażenie, że

Sołżenicyn wyszykował na wygnaniu w USA jakiś gotowy program
polityczno-gospodarczy dla wychodzącej w bólach z komunizmu no-
wej Rosji. Na ostatniej stronie moskiewskiej edycji widnieje jeszcze
informacja, że „autor przekazuje honorarium ofiarom Czarnobyla”40.

Było to w duchu skruchy, jaką pisarz wyraził już na początku traktatu:

„Powinniśmy prosić Białoruś i Ukrainę o wybaczenie nam czarnobyl-
skiego kataklizmu, sprawionego przez karierowiczów i głupców będą-
cych produktem sowieckiego systemu, i w miarę możliwości usuwać
jego skutki”41.

Polskiego przekładu manifestu Sołżenicyna dokonał Juliusz Zy-
chowicz, tyle że tytuł w jego tłumaczeniu — w sytuacji, gdy w orygina-
le widniało Как нам обустроить Россию? — został oddany nietraf-
nie. Polskie bowiem Jak odbudować Rosję? wyraźnie sugerowało, że
program Sołżenicyna miał w sporej mierze wymiar przeszłościowy,
jako że odbudowuje się to, co już istniało. „Winien” tu był poniekąd
sam autor, niezmiennie podkreślający polityczną i moralną wyższość

Rosji carskiej w odniesieniu do ZSRR, przecież jednak nigdy nie uwa-
żający starego imperium za godne „odbudowywania”. Oczywiście
polski tłumacz nie dlatego oddawał „обустроить” jako „odbudować”,
iżby chciał przypisywać Sołżenicynowi carski neoimperializm, lecz
wyłącznie z tego powodu, że wyraźnie nie odnalazł w ojczystym ję-
zyku lepszego odpowiednika42. Proponowane przez innych podczas
dyskusji nad polskim tłumaczeniem — „urządzić”, „zorganizować”,

„uporządkować” też nie wydawały się wtedy fortunne, a dziś wyraźnie
widać, że najbardziej adekwatne byłoby jednak Jak zagospodarować

40 А.И. Солженицын, Как нам обустроить Россию. Посильные соображения,

„Комсомольская правда”. Специальный выпуск. Брошюра в газете [Москва,

18 сентября 1990], s. 16.

41 A. Sołżenicyn, Jak odbudować Rosję? Refleksje na miarę moich sił, przeł. J. Zy-
chowicz, Wydawnictwo Arka, Kraków 1991, s. 13.

42 Notabene przekład angielski jeszcze mocniej sugeruje ową „odbudowę”, przy czym
zniknął także tutaj — wzorem edycji moskiewskiej — celowo przecież postawiony
przez autora pytajnik. Zob. A. Solzhenitsyn, Rebuilding Russia. Reflections and

Tentative Proposals, przeł. A. Klimoff, Farrar, Straus and Giroux, New York 1991.

22

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

Rosję? , z trafnym już od samego początku po polsku podtytułem —

Rozważania na miarę moich sił.

Pierwsze zdanie tego minitraktatu — który rozszedł się w Rosji ni-
czym lawina w nakładzie ponad dwudziestu ośmiu milionów egzem-
plarzy — brzmi: „Godziny komunizmu dobiegają kresu. Ale jego be-
tonowa konstrukcja jeszcze nie runęła. I obyśmy — zamiast dostąpić
wyzwolenia — nie zostali przygnieceni jego gruzami”43. Sołżenicyn —
w sytuacji, gdy ZSRR jeszcze istniał, a już wkrótce puczyści sierp-
niowi 1991 roku w Moskwie będą go nawet próbowali „odbudowy-
wać” — domagał się klarownie jego rozwiązania. Miało to być jednak
rozwiązanie w zakresie ograniczonym, postulowanym przezeń tak:

Kto się ma rozejść i znaleźć sobie oddzielną drogę życia, niech się rozejdzie. […]

Zresztą w wielu republikach położonych na krańcach państwa siły odśrodkowe
są już tak rozpędzone, że bez użycia przemocy i przelewu krwi nie sposób byłoby
je zatrzymać — a zatrzymywać je za taką cenę nie należy! […] A więc moim zda-
niem należy bezzwłocznie, głośno, wyraźnie oświadczyć: Trzy republiki bałtyckie

[Litwa, Łotwa, Estonia], trzy republiki zakaukaskie [Armenia, Azerbejdżan, Gru-
zja], cztery środkowoazjatyckie [Kirgizja, Turkmenia, Tadżykistan, Uzbekistan],
a także Mołdawia, jeśli ją bardziej ciągnie do Rumunii, tych jedenaście — tak
jest! — zostanie na pewno i nieodwołalnie oddzielonych 44.

Poważne natomiast wątpliwości zgłaszał Sołżenicyn w kwestii spo-
dziewanego odłączania się w dotychczasowych republikańskich grani-
cach związkowych najpierw Kazachstanu. Dowodził bowiem, że „jego
dzisiejsze ogromne terytorium zostało przez komunistów skrojone
bez zastanowienia, jak popadło: gdzie choć raz w roku przeciągają
wędrowne stada, tam jest Kazachstan”. Miało to wynikać z twardych
przekonań bolszewików, że „zupełnie nieważne, gdzie przeprowadzi
się granice, bo lada chwila wszystkie narody zleją się w jeden [so-
wiecki]”. Przypominał zarazem pisarz, że do roku 1936 Kazachstan
był ledwie republiką autonomiczną w składzie Rosyjskiej Fede-
racyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR) i dopiero po-
tem został wyniesiony do rangi republiki związkowej. Ostateczna
konkluzja Sołżenicyna co do przyszłości Kazachstanu brzmiała tak:

Składa się on zaś z części południowej Syberii, południowego Pogórza Uralskiego
oraz obszarów centralnych, które od tamtych czasów zostały przeobrażone przez

Rosjan, zeków i zesłane tam narody. Obecnie w całym rozdętym Kazachstanie

Kazachów jest zdecydowanie mniej niż połowa. Ich rdzenną i stałą ojczyzną są

43 A. Sołżenicyn, Jak odbudować Rosję? …, s. 5.

44 Tamże, s. 7.

23

GRZEGORZ PRZEBINDA
tereny rozciągające się łukiem z daleka od wschodu na zachód prawie aż do Mo-
rza Kaspijskiego, rzeczywiście zasiedlone głównie przez Kazachów. I jeśli w tym
zakresie zechcą się odłączyć, to Bóg z nimi45.

Po odjęciu owych dwunastu republik związkowych — z powyższym
zastrzeżeniem co do północnego Kazachstanu — w nowej strukturze
państwowej „pozostanie tylko to, co można nazwać Rusią, jak nazy-
wano te ziemie z dawien dawna (słowo ‘ruski’ przez wieki całe obej-
mowało Małorusów, Wielkorusów i Białorusów), albo Rosją (nazwa
używana od XVIII wieku) — teraz w prawdziwym sensie tego sło-
wa — Związkiem Rosyjskim”46. Ten ostatni polityczny termin, w pol-
skim tłumaczeniu posiadający zdecydowane konotacje wielkoruskie,
w oryginale brzmi jednak „Российский Союз”, a nie „Русский”, co
czyni zeń postulowaną wspólnotę ponadnarodową, mającą obej-
mować ponad setkę większych i małych nacji:

I właśnie tutaj, od tego progu, możemy i powinniśmy — my wszyscy — wyka-
zać wielką mądrość i dobroć, dopiero od tego momentu można i należy dołożyć
wszystkich sił, rozumu i serca, aby utrwalić płodną wspólnotę narodów i tożsa-
mość każdej w niej kultury, i zachować każdy w niej język47.

Pamiętamy, że już w Archipelagu Gułag Sołżenicyn, przewidując
proroczo rozpad ZSRR, podkreślał zarazem potrzebę przeprowadza-
nia plebiscytów na obszarach Zadnieprza, wtedy w sensie admini-

45 Tamże, s. 7–8. Kazachstan zdołał odłączyć się w całości i zajmuje obecnie pod względem terytorium (2 724 900 km2) dziewiąte miejsce w świecie po „osieroconej”

Rosji, Chinach, USA, Argentynie, Brazylii, Kanadzie, Indiach i Australii. Nie-
mniej ówczesna wypowiedź Sołżenicyna — która w tamtym czasie wzbudziła
nawet protestacyjne demonstracje Kazachów — dzisiaj powraca jak złowieszczy
bumerang, gdy świat zastanawia się poważnie, czy Putin po Ukrainie uderzy
również na północny Kazachstan.

46 Tamże, s. 8.

47 Tamże. W angielskim przekładzie oddano ten fragment następująco: „The

‘Russian [Rossiiskii] Union’”. Zob. A. Solzhenitsyn, Rebuilding Russia…, s. 9. Przy
okazji tłumacz objaśnił w przypisie, czym różnią się oba epitety: „Whereas the
adjective russkii is applied only to Great Russians, the term rossiiskii used here suggests a broader definition that permits the inclusion of other ethnic groups.

(The distinction is similar to that between ‘English’ and ‘British’)”. Tamże, s. 108.

Różnicę między terminami objaśniał dokładniej sam Sołżenicyn w 1998 w Rosji
w zapaści, w rozdziale 12, ‘ Русский’ и ‘российский’, przy czym dopełnienie stanowi tu jeszcze rozdział 25, Болезни русского национализма, przez tłumacza nietraf-nie oddana jako Choroby (wielko)ruskiego nacjonalizmu. Zob. A. Sołżenicyn,

Rosja w zapaści…, s. 94. Por. А. Солженицын, Россия в обвале, Москва: Русский путь 1998, s. 145.

24

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

stracyjnym ukraińskiego, ale pod względem narodowym i językowym
zawsze ciążącego ku Rosji. Natomiast w 1990 roku, gdy rozbrat mię-
dzy Rosją a Ukrainą i Białorusią stawał się faktem, pisarz apelował do

Ukraińców i Białorusinów o dobrowolne pozostanie w postulowanym
przezeń „trójsłowiańskim związku”, określanym jako właśnie „Ros-
sijskij Sojuz”. Takie przekonanie Sołżenicyn gruntował już na samym
początku traktatu najstarszą, wspólną — jego zdaniem — dla Rosjan,

Ukraińców i Białorusinów, historią Rusi Kijowskiej okresu przed-
mongolskiego. Powtarzał też innymi słowy to, co napisał był jeszcze
w 1975 roku w znanym nam już Paschalnym posłaniu do kanadyj-
skich Ukraińców:

Sam jestem niemal pół-Ukraińcem i w młodym wieku wzrastałem wśród dźwię-
ków ukraińskiej mowy. A na smętnej [ros. „скорбная”48] Białorusi spędziłem
większą część swoich lat frontowych i gorąco ukochałem jej smętne ubóstwo [ros.

„печальная скудость”]49 i jej łagodny lud50.

Potem następuje w broszurze Sołżenicyna owo słynne po dziś dzień

Słowo do Ukraińców i Białorusinów, znowu z odniesieniem do hi-
storii Starej Rusi:

Przecież nasz naród podzielił się na trzy odgałęzienia dopiero w wyniku katakli-
zmu, jakim był najazd mongolski, i polskiej kolonizacji. Wymyślonym niedaw-
no fałszem jest twierdzenie, jakoby niemal od IX wieku istniał oddzielny naród
ukraiński z oddzielnym językiem. Tymczasem kolebką wszystkich nas razem jest
przesławny Kijów, „skąd wyszła ziemia ruska”, jak mówi Latopis Nestora, i skąd
zajaśniało nam chrześcijaństwo. Rządzili nami ci sami książęta: Jarosław Mądry
podzielił między synów Kijów, Nowogród i cały obszar od Czernihowa po Ria-
zań, Murom i Biełooziero; Włodzimierz Monomach był jednocześnie księciem
kijowskim i rostowsko-suzdalskim51; taka sama jedność była w posłudze metro-

48 Rosyjski epitet „скорбная” oznacza najwyższy rodzaj smutku, jest to więc rodzaj
boleści połączonej z żałobą, która ze „smętkiem” nie ma wiele wspólnego.

49 „Печальная скудость”, oddana też niefortunnie jako „smętne ubóstwo”, odnosi
się tu zapewne do pejzażu, nie do ludzi. I tak to właśnie zostało oddane zarówno
w tłumaczeniu angielskim („melancholy, sparse landscape”), jak i francuskim („la
pauvreté mélancolique de sa terre”). Zob. A. Solzhenitsyn, Rebuilding Russia…,
s. 14 oraz A. Soljénitsyne, Comment réaménager notre Russie? Reflexions dans la
mesure de mes forces, przeł. G. i J. Johannet, Fayard, Paris 1990, s. 18.

50 A. Sołżenicyn, Jak odbudować Rosję? …, s. 11.

51 Przysłówek „jednocześnie” (ros. „одновременно”) nie jest tu właściwy, jako że

Włodzimierz II Monomach (1053–1125) księciem rostowsko-suzdalskim na Rusi
północno-wschodniej (Ruś Zaleska) był tylko we wczesnej młodości (1066–1070),
a godność wielkiego księcia kijowskiego sprawował już w wieku bardzo dojrzałym
aż do śmierci (1113–1125). I to właśnie za jego synów i wnuków, a nie dopiero

25

GRZEGORZ PRZEBINDA
politów52. To właśnie lud53 Rusi Kijowskiej stworzył państwo moskiewskie. Na

Litwie i w Polsce Białorusini i Małorusi uważali się za Rusinów i bronili się przed
polonizacją i katolicyzacją. Powrót tych ziem do Rosji był wtedy przez wszystkich
uznawany za ponowne zjednoczenie 54.

Z powyższego akapitu zupełnie nie do przyjęcia jest co najmniej zda-
nie ostatnie, jako że „powrót” Ukrainy Lewobrzeżnej „do Rosji”, a już
tym bardziej „ponowne zjednoczenie” w historii realnej miejsca nie
miały. W czasach radzieckich, od 1920 do 1953, podczas opisu Rady

Perejasławskiej 1654 roku historycy używali do opisu tego termi-
nów takich jak — „przyłączenie” („присоединение”), „połączenie”

(„соединение”) „wejście” („вхождение”), zawsze oczywiście Ukra-
iny do Rosji. I dopiero w roku 1953, gdy przybliżała się trzechsetna
rocznica Rady Perejasławskiej, radzieccy historycy, mając stosowne
namaszczenie władzy, stworzyli obowiązujący odtąd powszechnie
termin „ponowne zjednoczenie”, publikując we wrześniu–listopadzie
tego roku (już zatem po śmierci Stalina) trzytomowy zbiór dokumen-
tów i materiałów okresu 1620–1654 Ponowne zjednoczenie Ukrainy
z Rosją 55. I dopiero odtąd zaczęto oficjalnie traktować Radę Pereje-
w okresie po najeździe Mongołów (od 1236) nastąpił podział Rusi na późniejszą

Ukrainę i Rosję. Podczas gdy potomkowie Monomacha z najstarszej linii jego
syna Mścisława Wielkiego (panował w 1125–1132) uważani byli w stołecznym

Kijowie za „błogosławioną gałąź” Monomachowiczów (odnogi Rurykowiczow),
to jego najmłodszy syn — Jurij Dołgoruki, od 1125 pierwszy samodzielny książę
rostowsko-suzdalski, w Kijowie panował trzykrotnie tylko jako najeźdźca (1149–

1150, 1150–1151 i 1155–1157). I to on według Latopisu Kijowskiego uchodzi za założyciela Moskwy w 1147 roku.

52 Tu Sołżenicyn ma z kolei rację — metropolita Piotr (zm. 1326), który jako pierwszy
rezydował w Moskwie, nadal nosząc tytuł „metropolity kijowskiego i całej Rusi”,
urodził się na Wołyniu. Na słynnej, siedemnastowiecznej moskiewskiej ikonie

Fiodora Uszakowa pojawia się obok księcia Iwana Kality (zm. 1340) u korzeni
państwa rosyjskiego.

53 W oryginale „народ” czyli w tym przypadku jednak „naród”, jakkolwiek i ten
termin, identycznie jak ów „lud” w polskim przekładzie, jest anachroniczny.

Późniejszą bowiem Rosję i Ukrainę tworzyli przede wszystkim władcy z dynastii

Rurykowiczów oraz ich bojarskie otoczenie, a dopiero potem ów „lud”

czy „naród”. Ogromną rolę odgrywała tu jednak, i to w pierwszym rzędzie,
ogromna rozległość terytorialna od Halicza i Włodzimierza Wołyńskiego na Rusi
południowo-zachodniej (praukraińskiej) do Suzdala, Rostowa i Włodzimierza nad

Klaźmą na Rusi północno-wschodniej (prarosyjskiej) — w sumie 1500 km poprzez
gęste lasy.

54 A. Sołżenicyn, Jak odbudować Rosję? …, s. 11.

55 Воссоединение Украины с Россией. Документы и материалы в трех томах,

Издательство Академии Наук СССР, Москва 1953. W 1965 roku ukazał się już
w Kijowie tom dodatkowy, zawierający dokumenty przekazane w formie fotokopii

26

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

sławską jako pierwszy etap „powrotu do jedności Rosji i Ukrainy”,
po którym przyszły dwa kolejne — bitwa połtawska 1709 roku56 oraz
zwycięska walka o władzę radziecką w Ukrainie podczas wojny domo-
wej po 1917 roku.

Niezależnie od wszystkich Sołżenicynowskich uproszczeń niepo-
dobna jednak zgodzić się z popularną tezą, że Sołżenicyn już w 1990
roku przejawiał „wielkoruski szowinizm” — wrogi przede wszystkim
wobec dążących ku niepodległości Ukraińcom i Białorusinom. W isto-
cie bowiem apelował on z jednej strony: „Bracia! Niepotrzebny nam
ten rozbrat! Byłby on ponurym płodem lat komunizmu. Razem prze-
cierpieliśmy sowieckie czasy, razem wpadliśmy w ten dół, to i razem
się z niego wydostajmy”. Ale z drugiej ogłaszał: „Oczywiście gdyby
naród ukraiński faktycznie zapragnął się oddzielić, nikt nie będzie
śmiał zatrzymywać go siłą”57.

Jednakże natychmiast po publikacji Jak odbudować Rosję? kijow-
skie czasopismo Związku Pisarzy „Literaturna Ukrajina” ogłosiło, że
wydanie traktatu we wrześniu 1990 roku nieprzypadkowo zbiegło się
z ogłoszoną 16 lipca przez Radę Najwyższą Ukrainy (jeszcze, dodaj-
my, komunistycznej) — Deklaracją Suwerenności Państwowej. Z ko-
lei w Ukrainie zachodniej lwowska rada obwodowa przyjęła na sesji

24 września specjalne „Stanowisko w sprawie rozważań na miarę sił

Aleksandra Sołżenicyna”. Stwierdzono tam jednogłośnie, że „Sołżeni-
cynowski panslawizm to kolejny skręt w kierunku asymilacji, kolejna
próba postawienia Ukrainy poza historią powszechną”58. Owa lwow-
ska uchwała — mimo że została od razu przesłana do moskiewskich
gazet „Komsomolskaja Prawda” i „Litieraturnaja Gazieta”, a także
na adres samego Sołżenicyna — większej uwagi pisarza nie zwróciła.

przez historyków PRL-u z archiwów państwowych Polski. Zob. Документы об
освободителной войне украинского народа 1648–1654, Наукова Думка, Киев

1965.

56 Znamienne, że jeszcze w Archipelagu Gułag Sołżenicyn uważał bitwę połtawską —
podczas której Piotr I pokonał Szwedów, sprzymierzonych z buntowniczym
ukraińskim hetmanem Mazepą, kładąc w ten sposób kres niezależności Ukrainy

Lewobrzeżnej — także za nieszczęście dla samej Rosji: „Połtawska wiktoria była dla

Rosji nieszczęściem: pociągnęła za sobą dwa stulecia wielkich napięć, spustoszeń,
ograniczeń wolności… i coraz nowych wojen. Klęska połtawska okazała się dla

Szwedów zbawienna: straciwszy ochotę do wojen, Szwedzi uczynili swój kraj
najbardziej kwitnącym i wolnym w Europie” (1, 258).

57 Tamże, s. 13

58 Украинские „демократы” выступили против Александра Солженицына,

Журнал „Коммерсантъ Власть”, 24.09.1990, https://www.kommersant.ru/doc

/266609?ysclid=lscwtccioh176603148 (29.02.2024).

27

GRZEGORZ PRZEBINDA

Oburzyć go natomiast musiała, i to święcie, krytyka, jaką sformuło-
wał wobec niego Serhij Naboka (1955–2003), ukraiński dziennikarz
i dawny dysydent, a w owym 1990 roku jeden z liderów wpływowej
partii republikańskiej Ukrainy. Wypowiedział on wtedy w Kijowie,
w wywiadzie dla moskiewskiego „Kommiersanta”, taką opinię:

Szanując Sołżenicyna jako pisarza, uważam go za marnego myśliciela. Pozostając
imperialistą, pcha się tam, gdzie nie trzeba. Spośród wszystkich rosyjskich patrio-
tów nie ma, moim zdaniem, ani jednego, który mógłby dziś odkupić grzechy bol-
szewizmu, jakie Rosjanie popełnili na ziemiach podbitych przez siebie narodów59.

Znamienne, że to nie określenie „marny myśliciel”, ani nawet nie

„imperialista” wzbudziły największe oburzenie Sołżenicyna, ale fakt,
że jego ukraiński oponent uznawał sowiecki komunizm za wynala-
zek i praktykę wyłącznie „kolonizatorskiej Rosji”. Niejako w rewanżu

27 października 1990 roku — w posłaniu do Swiatosława Karawan-
skiego (1920–2016), ukraińskiego językoznawcy i poety, zarazem
wieloletniego więźnia łagrów, wspominanego w Archipelagu Gu-
łag 60) — Sołżenicyn z gorzką ironią konstatował:

Dziś, gdy na Ukrainie zachodniej burzą pomniki Lenina (skądinąd tam ich miejsce!),
to czemuż Ukraińcy zachodni aż tak bardzo pożądają, żeby Ukraina miała granice
właśnie leninowskie, darowane jej przez batiuszkę Lenina, gdy starał się on jakoś
udobruchać ją za pozbawienie niezależności — i dociął do niej ziemie odwiecznie

Ukrainą niebędące: Noworosję (Rosję Południową), Donbas (aby oderwać basen

Dońca od dońskich „kontrrewolucyjnych wpływów”) i znaczące części Lewobrze-
ża. (A Chruszczow z rozpędu „podarował” Ukrainie także Krym). To teraz ukraiń-
scy nacjonaliści stoją murem w obronie owych „świętych” leninowskich granic?61.

59 Tamże.

60 W trzecim tomie Sołżenicyn wspomina Karawanskiego jako kronikarza, autora

„mrożącego duszę Podania ( Ходатайство), przemyconego z łagru” i wydanego
w samizdacie w 1966 (właściwie w 1967). Jednocześnie przedstawia go jako
łagiernika, który odsiedział za drutem kolczastym potężne wyroki: „Autor skazany
został swego czasu na 25 lat. Odsiedział 16 (1944–1960), został wypuszczony

(zapewne po odsiedzeniu ‘dwóch-trzecich’), ożenił się, wstąpił na uniwersytet, ale
nie — w 1965 roku przyszli po niego znów: zbieraj się! Nie dosiedziałeś 9 lat (3, 519;

483). W 1975 roku Karawanski został przywołany przez Andrieja Sacharowa też
jako wieloletni więzień łagrów, z takim istotnym z polskiej perspektywy dopiskiem:

„Karawanski trzymany jest za kratami prawie bez przerwy od 1944 roku. Ostatni
wyrok dostał za kompletowanie informacji, dotyczących tragedii katyńskiej”. Zob.

A. Sacharow, Mój kraj i świat, przeł. M. Kaniowski [J. Pomianowski], posłowie:

L. Kołakowski, Instytut Literacki, Paryż 1975, s. 36.

61 А. Солженицын, Ответ Святославу Караванскому, 27 октября 1990, w: te-
goż, Россия. Запад. Украина, s. 135.

28

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

Z potępieniem Sołżenicyna wystąpiła jeszcze w październiku 1990
roku Liga Ukraińców Kanady, skupiona wokół emigracyjnego tygo-
dnika „Homin Ukrajiny” („Echo Ukrainy”), wydawanego w Toron-
to od 1948 roku62. W numerze z 10 października Sołżenicyn został
określony jako „wielkoruski szowinista, kolonialista, pachołek impe-
rialnej tyranii, piejąca tuba imperializmu”63. W swojej replice pisarz
znowu z goryczą ubolewał, że nikt z jego ukraińskich, bezlitosnych
krytyków nie zauważył tego fragmentu traktatu Jak odbudować Ro-
sję?, gdzie wykluczył on zdecydowanie jakikolwiek przymus, tym
bardziej użycie siły, w przypadku woli Ukraińców co do ostateczne-
go oddzielenia64. Już 7 października 1991 roku — czyli niespełna dwa
miesiące po nieudanym sierpniowym puczu komunistów w Moskwie
i ogłoszonej natychmiast po nim przez Radę Najwyższą Ukrainy De-
klaracji Niepodległości republiki — Sołżenicyn zwrócił się do wszyst-
kich Ukraińców ze specjalnym Posłaniem. Sformułował je w obliczu
nadchodzącego w Ukrainie 1 grudnia 1991 roku ogólnonarodowego
referendum, mającego ostatecznie potwierdzić niepodległość nowe-
go państwa. W swoim apelu ponownie zderzał sprawiedliwe, jak to
stale podkreślał, burzenie pomników Lenina w Kijowie i we Lwowie,
z niesprawiedliwą — jak coraz mocniej dowodził, wraz z postępują-
cym uniezależnianiem się Ukrainy — „czcią dla traktowanych jako
święte, fałszywym, leninowskim granicom”. Argumentował: „Zostały
one tak wyrysowane w wielu miejscach, aby kupić stabilizację dla so-
wieckiego reżimu”65, dążącego oczywiście do skomunizowania Ukra-
iny66. Sprzeciwiał się zarazem zdecydowanie, aby o losie wszystkich

62 W latach 1977–1993 wychodził też miesięcznik anglojęzyczny „Ukrainian Echo”,
do 1984 roku pod redakcją Andrija Bandery (1946–1984), syna Stepana Bandery

(1909–1959).

63 А. Солженицын, Ответ Святославу Караванскому…, s. 134.

64 Tamże, s. 135.

65 А. Солженицын, Послание (К референдуму на Украине), 7 октября 1991, w: te goż, Россия. Запад. Украина…, s. 138.

66 А. Солженицын, Ответ Святославу Караванскому…, s. 135. Szesnastego
kwietnia 1994 roku — miesiąc przed swoim ostatecznym powrotem z wygnania
do Rosji — Sołżenicyn, w wywiadzie udzielonym w swej posiadłości w Cavendish

(w stanie Vermont w Nowej Anglii, USA), wyraził to jeszcze bardziej dobitnie:

„Niewoląc w 1919 roku Ukrainę, Lenin dla zaspokojenia jej miłości własnej, dociął do

Ukrainy kilka rosyjskich obwodów, nigdy w historii w jej skład niewchodzących —
są to wschodnie i południowe terytoria Ukrainy obecnej. W 1954 roku Chruszczow,
samowolnym kaprysem satrapy, ‘podarował’ Ukrainie jeszcze i Krym”. Zob.

А. Сол женицын, 25 миллионов ‘нежелательных иностранцев’. Из интервью
для журнала ‘Forbes’, Кавендиш, 16 апреля 1994, w: tegoż, Россия. Запад.

Украина…, s. 144–145.

29

GRZEGORZ PRZEBINDA
regionów i obwodów Ukrainy miało decydować ogólnie jakieś jed-
no referendum, gdyż „różne obwody mają różną historyczną gene-
zę i nie może los mieszkańców danego obwodu wynikać z przewagi
średniej arytmetycznej w całej obszernej 50-milionowej republice”.

Podkreślając już jak mantrę prawo Ukrainy do „pełnego oddziele-
nia”, pisarz zarazem ostrzegał, że „takie globalne podliczanie głosów
w tych [„leninowskich”] granicach może okazać się nieodwracalne dla
losów wielu milionów ludności rosyjskiej [w Ukrainie]”. „A to wytwo-
rzy strefy napięcia na przyszłość”67. Przy takim swoim niezmiennym
przekonaniu, chcąc wszystkiemu temu na swój sposób zapobiec, Soł-
żenicyn apelował, aby „referendum było sprawiedliwe”, pytania zaś
określone tak, aby dawały możliwość klarownej odpowiedzi68. I żeby

„rezultaty referendum zliczane były odrębnie w każdym obwodzie,
jako że każdy konkretny obwód sam winien decydować, do kogo ma
przynależeć”69. Ostatnie zdanie Posłania brzmi: „Sąsiadami będzie-
my zawsze. Bądźmy więc sąsiadami dobrymi”70.

* * *

Całkiem współcześnie, 16 listopada 2023 roku, odbyła się w Warsza-
wie międzynarodowa dyskusja panelowa Dysydenci a imperium, zor-
ganizowana przez Ośrodek Karta wespół z międzynarodowym Memo-
riałem dla omówienia stosunku rosyjskich obrońców praw człowieka
w ZSRR do niezależności narodowej i państwowej Ukrainy, Litwy,

67 А. Солженицын, Послание (К референдуму на Украине)…, s. 139.

68 Jako kontrprzykład negatywny przytaczał Sołżenicyn pytanie zawarte w refe-
rendum, przeprowadzonym z inicjatywy Gorbaczowa 17 marca 1991 roku w ZSRR
w ramach wszechzwiązkowego Referendum w kwestii dalszego trwania Związku

Radzieckiego. Tamże, s. 138. W Ukrainie aż 70 procent głosujących opowiedziało
się w referendum za zachowaniem takiego zreformowanego ZSRR, gdzie będą
przestrzegane prawa człowieka. Zob. S. Plokhy, The Gates of Europe. A History of

Ukraine, Basic Books, New York 2017, s. 318.

69 А. Солженицын, Послание (К референдуму на Украине)…, s. 138. Gdy
referendum się odbyło, okazało się, że każda z dwudziestu siedmiu jednostek
administracyjnych Ukrainy zagłosowała za niepodległością. Frekwencja wyniosła

84 procent, a „za” głosowało 90,3. Najbardziej wyraziście poparła niepodległość

Ukraina Zachodnia z rekordowym pod tym względem obwodem tarnopolskim (99
procent), ale także Ukraina Środkowa, Południowa i Wschodnia z obwodami —
winnickim (95), odeskim (85), donieckim (84) i Krymem (57). Zob. S. Plokhy, The

Gates of Europe…, s. 321.

70 А. Солженицын, Послание (К референдуму на Украине)…, s. 139.

30

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

Łotwy, Estonii, Białorusi oraz wszystkich innych republik związko-
wych (a niekiedy nawet i autonomicznych) istniejącego formalnie do
grudnia 1991 roku Związku Radzieckiego. Jako jeden z panelistów,
a w 1991 roku pomysłodawca i realizator wydania po polsku cytowa-
nego wyżej wielokrotnie traktatu Jak odbudować Rosję? , wystąpiłem
tam z przekonaniem, że Sołżenicyn w tamtej historycznej broszurze
nie występował jeszcze jako wielkoruski imperialista. Obruszyła się
za to już w dyskusji przebywająca w Polsce ukraińska eseistka i tłu-
maczka z polskiego Natalia Rymska, krytykując z góry na dół cały ów

Sołżenicynowski traktat . Jej bowiem zdaniem fragmenty dotyczące

Ukrainy i Białorusi wyraźnie dowodzą jednak „wielkoruskiego szo-
winizmu”, tym bardziej, że w pracy tej Sołżenicyn miał jeszcze jakoby
oznajmić, że cały język ukraiński jest tworem sztucznym, wykreowa-
nym z pomocą Austriaków w Galicji71.

Jednakże przynajmniej zarzut ostatni wynika z niedoczytania. Pi-
sarz nie odnosił się bowiem do języka ukraińskiego ogólnie72 , lecz do
jego zachodnioukraińskiej odmiany, powstałej w drugiej połowie XIX
wieku w austriackiej Galicji:

Ale potem [po 1848] w oderwanej Galicji wyhodowany został za austriackim pod-
uszczeniem skażony, odbiegający od ludowego, język ukraiński naszpikowany
niemieckimi i polskimi słowami, i pojawiła się pokusa, by Rusinów z Zakarpacia
oduczyć ruszczczyzny73, a także pokusa pełnego ogólnoukraińskiego separaty-
zmu74.

Trudno oczywiście wymagać od Ukraińców, aby podobne wypowie-
dzi Sołżenicyna nie budziły ich sprzeciwu, jednakże w kwestii języka
ukraińskiego pisarz przywołał także „z bólem i wstydem” — doku-
menty z czasów cara Aleksandra II (jeden z 1863, drugi z 1876) „o za-
kazie używania języka ukraińskiego w publicystyce, a potem nawet
w literaturze”. I konstatował z ulgą: „Lecz epizod ten nie trwał długo

71 Общество Мемориал, Круглый стол из цикла Параллели: Диссиденты
и Империя, https://www.youtube.com/watch?v=CERi4NUCElk, od 01:45:25

(29.02.2024).

72 Tak samo niesłusznie twierdzi notabene wybitny współczesny ukraiński historyk: „[Sołżenicyn] nie powstrzymał się od tego, żeby nazwać język ukraiński

‘sztucznym’”. Zob. J. Hrycak, Ukraina. Wyrwać się z przeszłości, przeł. K. Kotyńska, J. Majewska-Grabowska, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków

2023, s. 469.

73 W oryginale widnieje w tym miejscu „русская речь”, co zatem winno być prz e-
tłumaczone jako „ruska mowa”.

74 A. Sołżenicyn, Jak odbudować Rosję? …, s. 12.

31

GRZEGORZ PRZEBINDA
i należy go zaliczyć do tych obłąkańczych przejawów skostnienia, za-
równo w polityce administracyjnej jak i kościelnej, które zapowiadały
upadek rosyjskiego ustroju państwowego”75. Skądinąd znamienne, że
do tej właśnie kwestii odniósł się — na pewno z pomocą profesjonal-
nych doradców — cytowany już tu parokrotnie Leonid Kuczma:

Wbrew powszechnym przesądom ani cyrkularz Wałujewa z 1863 roku, ani Ukaz
emski z 1876 nie zakazywały języka ukraińskiego. One „zaledwie” ograniczały
sferę jego używania w taki sposób, aby wysoka kultura pozostawała rosyjskoję-
zyczna. W istocie chodziło o nadanie kulturze ukraińskiej charakteru chłopskiego
i rozcieńczenie profesjonalnej kultury ukraińskiej w ogólnoimperialnej. „Mało-
rus” tak naprawdę był dopuszczany do przestrzeni kulturowej, ale tylko w postaci
takiego Szelmenki ordynansa76, prowincjonalnego Sanczo Pansy77.

Kuczma przypomniał także, w jaki sposób traktowali język ukraiński
jeszcze w przeddzień I wojny światowej rosyjscy konstytucyjni demo-
kraci („kadeci”), skądinąd „apologeci wolności i wszelkich liberalnych
wartości”. Wszelako ich główny ideolog Piotr Struwe „połamał zęby”,
gdy w roku 1911 napisał, że „trzeba rozwijać kulturę nie ukraińską,
lecz ‘ogólnorosyjską’, a językiem kultury w Kijowie był i pozostanie
rosyjski”. Prezydent Ukrainy przytoczył zarazem rzeczową replikę,
jaką wystosował wobec Struwego Władimir Żabotyński, współtwórca
syjonizmu w Rosji:

Gdyby zamiast ukazu o zakazie języka ukraińskiego w kulturze, pojawił się w 1876
roku ukaz o zezwoleniu na prowadzenie po ukraińsku nauczania w gimnazjach,
to wątpliwe, czy szanowny publicysta miałby teraz okazję zwycięsko konstatować,
że w Kijowie bez języka rosyjskiego kulturalnym człowiekiem być nie można78.

Dla całości obrazu trzeba jednak dodać, że Sołżenicyn — wyrażając
niezmiennie skruchę za tamte carskie ukazy — obecnie występował
gwałtownie przeciwko ograniczaniu w nowej Ukrainie języka rosyj-
skiego, traktując to jako wskrzeszenie à rebours „ukazu emskiego”,
i to w stopniu rozszerzonym. W znanej nam już Odpowiedzi Kara-
wanskiemu rosyjski pisarz zarzucał dawnemu łagiernikowi, a obec-

75 Tamże, s. 11–12. Sołżenicyn miał na myśli cyrkularz ministra spraw wewnętrznych

Piotra Wałujewa z 18 lipca 1863 roku oraz jeszcze bardziej restrykcyjny carski

„ukaz emski” z 30 maja 1876 roku.

76 Chodzi o postać z powieści ukraińskiego pisarza Hryhorija Kwytki-Osnowjanenki

Szelmenko ordynans (1840), spopularyzowanej w roku 1971 przez radziecką
komedię muzyczną o tym samym tytule.

77 Л. Кучма, Украина — не Россия…, s. 536.

78 Tamże.

32

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

nie językoznawcy ukrainiście, że nawołuje on do uregulowania kwe-
stii językowej w Ukrainie dekretami stricte państwowymi. Postuluje
bowiem, by to, jakiego języka używają dzieci w Ukrainie, nie było je-
dynie „kaprysem rodziców”, lecz prerogatywą „rządu republiki”. Soł-
żenicyn zapytuje go w zdumieniu:

Czyli że wtedy także wybór chrześcijańskiej wiary oraz chrzest dzieci już tym bar-
dziej nie powinny być „kaprysem rodziców”, lecz doczekiwać się państwowego
nakazu? Nie-Ukraińcy są wolni w swoim wyborze, jak Pan pisze — tyle że chyba
zostanie obcięta liczba szkół? A sami Ukraińcy nie będą „wolni w swoim wybo-
rze”? Czyli znowu — przemoc?79

IMPERIALIZM MAŁY CZY WIELKI? (1992–2008)

Po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości Sołżenicyn przez ponad
siedemnaście lat aż do śmierci wypowiadał się o nowej niezależnej
republice coraz bardziej gniewnie, a w latach ostatnich — wręcz kon-
frontacyjnie. Tutaj także miał rację Kuczma, pisząc, że Sołżenicyn
z biegiem lat zmienił wiele swoich dawnych przekonań — na tyle, że

„w późnych jego tekstach można niestety bez trudu odnaleźć wszyst-
ko, a nawet i więcej ponad to, czego nie było w Archipelagu Gułag”80

(chodzi tu, przypomnę, o znany nam już, obecny wszak w Archipela-
gu od drugiego wydania, z 1908, fragment o Chruszczowie, oddają-
cym Krym Ukrainie „ni z gruszki, ni z pietruszki”). Obecnie prezydent

Ukrainy mógł już do woli cytować narastające gniewne filipiki coraz
starszego pisarza, przez niego uważane za walkę z „ukraińskim impe-
rializmem”, ale w istocie kwestionujące legalność granic niepodległej
republiki. Ukraińcy — jak znowu słyszymy w 1994 roku od Sołżeni-
cyna, zmieniającego tylko „poetykę” — skusili się „zatrutym poda-
runkiem i radośnie przyjęli fałszywe leninowskie granice Ukrainy

(i nawet z krymskim wianem od sobiepanka [w oryg. — „самодура”]

Chruszczowa”) i „tym samym ‘weszli na fałszywą imperialną drogę’”81.

Kolejny pochodzący z Rosji w zapaści (1998) fragment przytoczy-
my w całości:

Chruszczow zaś przejawił nagle zachowany z czasów swej komsomolskiej mło-
dości bolszewicko-internacjonalny zapał. Okazał się o wiele bliższy linii leni-

79 А. Солженицын, Ответ Святославу Караванскому…, s. 136.

80 Л. Кучма, Украина — не Россия…, s. 496.

81 Tamże. Por. А. Солженицын, Русский вопрос к концу ХХ века, „Новый мир”

1994, nr 7, s. 169.

33

GRZEGORZ PRZEBINDA
nowskiej niż trzeźwy państwowy strateg Stalin. Od czasów Lenina nikt tak bez
opamiętania nie rozdawał (wielko)ruskich ziem82 — Czeczenii, Dagestanowi,
a przede wszystkim Ukrainie. To właśnie on wymyślił nagle szaleńczy „prezent”

w postaci Krymu; tę pokusę, którą diabeł podsuwa, aby sprowadzić na manowce
duszę — w danym przypadku świadomość państwową Ukrainy83.

W odległym roku 1980 Sołżenicyn, jak pamiętamy, za takie „zło meta-
fizyczne” uznawał światowy komunizm, w obecnym zaś wykładzie to

Stalin — ów „trzeźwy państwowy strateg” — doczekuje się uznania od
dawnego łagiernika, jako nieulegający „pokusie, którą diabeł podsu-
wa” i nie ofiarujący, jak ów samodur Chruszczow Ukrainie „prezen-
tu” w postaci Krymu „z kapelusza”. I tym sposobem nie dopuszcza-
jący zejścia jej „duszy” („świadomości państwowej” Ukrainy) — „na
manowce”… Pisarz jeszcze w Cavendish 28 kwietnia 1992 roku udzie-
lił wywiadu telewizji Ostankino, który po wydrukowaniu został zaty-
tułowany Małoimperialne myślenie, głównie z powodu poniższego,
przyznajmy, mało proroczego akapitu:

Obecnie cały świat trwoży się, kto też odziedziczy imperializm Związku Radziec-
kiego? A małoimperialne myślenie odziedziczyły niektóre republiki. Oto Mołda-
wia uważa, że ona sama ma pełne prawo do oddzielenia, ale od niej oddzielić się
nikt prawa nie ma. Gruzja uważa, że ona sama ma oczywiście pełne prawo do
oddzielenia, ale już Osetia Południowa albo Abchazja — w żadnym wypadku. Oto
jest owo małoimperialne myślenie, ono rzeczywiście nie umarło, ale rozpełzło się
po republikach. Rosja zaś go nie przejęła84.

W Rosji w zapaści (1998) Sołżenicyn określił przekazanie Ukrainie

Sewastopola mianem „państwowego złodziejstwa”85, posuwając się
nawet do stwierdzenia, że prezydent George Bush otwarcie zachęcał

Ukrainę do oddzielenia się od Rosji jeszcze przed grudniowym refe-
rendum 1991 roku86. Tymczasem powszechnie wiadomo, że ówczesny

82 Nie wiadomo skąd u tłumacza znów ten nieudany interpretacyjny zabieg, w do-
datku z nawiasem, skoro Sołżenicyn wyraźnie pisze tutaj o „ziemiach rosyjskich”

(„русские земли”). Zob. А. Солженицын, Россия в обвале, Русский путь,

Москва 1988, s. 137.

83 A. Sołżenicyn, Rosja w zapaści (rozdz. 22: Od Stalina do Breżniewa) …, s. 89.

84 А. Солженицын, Малоимперское мышление. Из интервью со Станиславом

Говорухиным для телеканала „Останкино”, Кавендиш, 28 апреля 1992, w: te-
goż, Россия. Запад. Украина…, s. 142.

85 A. Sołżenicyn, Rosja w zapaści (rozdz. 12: Słowiańska tragedia…, s. 53). Podczas omawianego wyżej ogólno narodowego referendum niepodległościowego
w Ukrainie, 1 grudnia 1991, Sewastopol na Krymie jako miasto wydzielone głosował
odrębnie, a za pozostaniem w niepodległej Ukrainie opowiedziało się tam wtedy

57 procent ludności. S. Plokhy, The Gates of Europe…, s. 321.

86 A. Sołżenicyn, Rosja w zapaści (rozdz. 4: Oszołomiona Rosja a Zachód)…, s. 23.

34

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

prezydent USA, przemawiając w Kijowie 1 sierpnia 1991 roku, apelo-
wał wręcz o pozostanie rodzącej się Republiki Ukraińskiej w struk-
turach ZSRR87. Kuczma ze swej strony, odnosząc się do tych anty-
ukraińskich, powiedzmy jasno, wypowiedzi osiemdziesięcioletniego

Sołżenicyna, zasadnie podkreślał, że „takimi mowami władcy umy-
słów w byłych republikach jugosłowiańskich wzywali swoich czytel-
ników, widzów i słuchaczy do walki o ‘historyczne prawa’ — w efekcie
na wojnę wszystkich ze wszystkimi, która trwała dziesięć lat i uniosła
ze sobą tysiące ludzkich istnień”88.

Sołżenicyn ze swej strony, ciągle w tej samej Rosji w zapaści,
potępia bezpardonowo Jelcyna wraz z Kuczmą, pisząc, że w okre-
sie 1992–1998 nie było ani jednej takiej rundy negocjacji rosyjsko-

-ukraińskich, w których Ukraina — odchodząca, zdaniem rosyjskie-
go pisarza, bardzo daleko od haseł Leonida Krawczuka z Białowieży

(grudzień 1991) o „przezroczystych granicach” i „nierozerwalności
rosyjsko-ukraińskiego związku” — „nie stanęłaby górą”. A czyniła
to — jak podkreśla z niezmiennym gniewnym oburzeniem Sołżeni-
cyn — w „stałej opozycji wobec Rosji, zarówno na arenie WNP, jak
i tej ogólnoświatowej”89.

Kuczma jako główny uczestnik tamtych wydarzeń rzeczowo Sołżeni-
cynowi odpowiada, zwracając przy okazji uwagę na rolę, jaką odegrali
w samej Ukrainie w wielce krytycznym opisie tychże negocjacji podobni

Sołżenicynowi w jego nieprzejednaniu — choć wrodzy i rosyjskiemu pi-
sarzowi, i prezydentowi Ukrainy — maksymaliści ukraińscy: „Myślę, że
zarzuty ze strony obu opozycji są względem siebie symetryczne (jedyna
asymetria to taka, że ze strony ukraińskiej nie ma figury równej Soł-
żenicynowi)”90. Tymczasem Kuczma, uważający obecnego Sołżenicyna
już tylko za przeszkodę w dziele ostatecznego porozumienia Ukrainy
z Rosją, nadzieje swoje pokładał w 2003 roku w młodym prezydencie

Putinie, dowodząc tego na wspominanej wyżej prezentacji autorskiej
książki w Moskwie. Znamienne, że przeciwstawiał tam, w sensie po-
zytywnym, młodego jeszcze Putina także i owym rosyjskim demokra-
tom, „którzy kończą się tam, gdzie zaczyna się rozmowa o Ukrainie”:

87 S. Plokhy, The Gates of Europe…, s 318. Historyk przypomina tutaj, że amerykańskie media określiły tę mowę Busha jako „Chicken Kiev speech”, co można
przetłumaczyć jako „Mowa à la kurczak po kijowsku” , a to w istocie znaczy —

„Tchórzliwa mowa z Kijowa”.

88 Л. Кучма, Украина — не Россия…, s. 496.

89 Tamże.

90 Tamże, s. 215.

35

GRZEGORZ PRZEBINDA

To oni, owi ludzie, piszą dzisiaj, że Ukraina jest „młodszą siostrą” Rosji, a jej niepodległość to nieporozumienie, „wynik pomyłek i błędnych kalkulacji kierownictwa KPZR i ZSRR”. I piszą również, że bez Ukrainy państwo związkowe auto-
matycznie utraciło „zarówno wojskowo-polityczny i społeczno-ekonomiczny, jak
i — co podstawowe — ideologiczny sens”. Właśnie bez owej „młodszej” siostrzycz-
ki… To oni, owi ludzie, radzą też Kremlowi, aby skorzystał z naszych trudności,
to jest wykorzystał fakt, że Ukraina jeszcze nie do końca uświadomiła sobie, że
jest Ukrainą. Trzeba, powiadają, to wykorzystać, nie dopuścić, aby kiedykolwiek

Ukrainą się poczuła. Ja sam z całego serca kibicuję prezydentowi Putinowi, który
zderza się z podobnymi nastrojami. Wzywają go, aby poszukał na urząd kolejne-
go prezydenta Ukrainy takiego człowieka, który miałby stać się — dosłownie —

„naszym człowiekiem w Moskwie”. Cóż ja mogę tu powiedzieć? Rosja w Kijowie
zawsze mieć będzie swojego człowieka, ale w innym sensie. Człowiek ów, żywię
nadzieję, zrozumie, że prawdziwa niezależność Ukrainy leży w interesach Rosji,
że ukraińskość Ukrainy działa w istocie na dobro samej Rosji. W tym sensie, po-
wtórzę, każdy ukraiński prezydent będzie człowiekiem Rosji w Kijowie, jako że
innego człowieka Ukraina nie zrozumie i nie przyjmie91.

Gdy chodzi o Sołżenicyna, to jeszcze w wielotomowej epopei Czerwo-
ne Koło (1971–2005) za źródło wszelkich nieszczęść Rosji w XX wie-
ku uznał nie rewolucję październikową, ale tę wcześniejszą — lutową

1917 roku. Dzisiaj natomiast trudno wprost uwierzyć, że na początku
czerwca roku 2005 ten sam Sołżenicyn w wywiadzie dla moskiewskiej
telewizji RTR uznał współczesne wydarzenia w Ukrainie — głównie

Pomarańczową Rewolucję w Kijowie, trwającą od 22 listopada 2004
do 22 stycznia 2005 roku– za kopię nienawistnych sobie lutowych
rozruchów rewolucyjnych 1917 roku w carskiej Rosji92. A w kwiet-
niu 2006 roku, w wywiadzie dla tygodnika „Moskowskije Nowosti”,
skonkretyzował to jeszcze bardziej złowrogo:

To, co się dzieje na Ukrainie, a co wywodzi się z fałszywie sformułowanego py-
tania referendum 1991 roku, wywołuje we mnie niezmienną gorycz i ból. Fana-
tyczne duszenie, prześladowanie języka rosyjskiego — to metody bestialskie, ale
i skierowane przeciwko kulturowym perspektywom samej Ukrainy. Ogromne
przestworza, nigdy niemające związku z Ukrainą historyczną, tak jak Noworo-
sja, Krym i cały południowo-wschodni kraj, zostały przemocą wciśnięte w skład
obecnego ukraińskiego państwa i jego politykę, zachłannie podążającą w kierun-
ku wstąpienia do NATO93.

91 Выступление Президента Украины Леонида Кучмы на презентации книги

„Украина — не Россия” в Москве, 03.09.2003, https://supol.narod.ru/archive/
books/cuchma.htm (29.02.2024).

92 Полный текст интервью Солженицына РТР (5 июня 2005), https://
solzhenicyn.livejournal.com/1007.html? (29.02.2024).

93 А. Солженицын, Постоянная горечь и боль. Из интервью для еженедельника

„Московские новости”, Апрель 2006, w: tegoż, Россия. Запад. Украина, s. 158–

159.

36

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

Gdy jeszcze w tym samym wywiadzie Sołżenicyn wręcz zażąda, aby

„Rosja w żadnym wypadku i pod żadnym pozorem nie śmiała obo-
jętnie zdradzić wielomilionowej rzeszy rosyjskiej na Ukrainie i wy-
rzec się jedności z nią”94, to za takim apelem kryje się już złowrogi
cień Putina. Ten bowiem dokładnie rok wcześniej, w kwietniu 2005,
oznajmiał podczas wystąpienia przed Zgromadzeniem Federalnym
w Moskwie, że rozwiązanie ZSRR było „największą katastrofą geopo-
lityczną wieku”. I uściślał:

Dla narodu rosyjskiego [ российского народа] stało się ono [rozwiązanie ZSRR]

prawdziwym dramatem. Dziesiątki milionów naszych współobywateli i rodaków
znalazły się poza granicami rosyjskiego terytorium [ российской территории].

Epidemia rozpadu przeniosła się w dodatku na samą Rosję95.

Sołżenicyn jeszcze w 1994 roku, w przywoływanym już tutaj arty-
kule Kwestia rosyjska u progu XX wieku, wyraził przekonanie, że
wojny między Rosją a Ukrainą nigdy jednak nie będzie96. Wiemy
zarazem, że gdy wcześniej jeszcze się takiej wojny obawiał, to pa-
rokrotnie zapewniał, że ani na nią nie pójdzie, ani synów swoich
nie puści. Tyle że ten, który tę wojnę — najpierw w lutym w 2014,
a ostatecznie 24 lutego 2022 roku — ostatecznie rozpętał, wielo-
krotnie się i wcześniej, i później na zmarłego już w sierpniu 2008
roku pisarza powoływał.

Jednak problem „Sołżenicyn a Putin” — ewentualnie „Putin a Soł-
żenicyn” — wymaga już odrębnego, bardzo solidnego studium.

REFERENCES

“Aleksandr Solzhenitsyn: S Ukrainoy budet chrezvychayno bol’no. Kak sbyvayutsya
prorochestva po ukrainskomu voprosu, avtora “‘Krasnogo kolesa’.” Rossiyskaya
gazeta, 16 maya 2014, no 109 (6381) [“Александр Солженицын: С Украиной
будет чрезвычайно больно. Как сбываются пророчества по украинскому
вопросу автора ‘Красного колеса’.” Российская газета, 16 мая 2014, no 109

(6381)].

Dokumenty ob osvoboditelnoy voyne ukrainskogo naroda 1648–1654. Kiyev:

Naukova Dumka, 1965 [ Документы об освободителной войне украинского
народа 1648–1654. Киев: Наукова Думка, 1965].

94 Tamże.

95 МедиаМера, Путин: Крушение Советского Союза было крупнейшей геопо
литической катастрофой века (2005), https://www.youtube.com/watch?-
v=hcpINU5zxFU&t=7s, początek wystąpienia (29.02.2024).

96 А. Солженицын, Русский вопрос к концу ХХ века…, s. 170.

37

GRZEGORZ PRZEBINDA

Hrycak, Jarosław. Ukraina. Wyrwać się z przeszłości. Przeł. Kotyńska Katarzyna, Ma-
jewska-Grabowska, Joanna. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, 2023.

Kuchma, Leonid. Ukraina — ne Rossiya. Moskva: Vremya [Кучма, Леонид. Укра
ина — не Россия, Москва: Время, 2003].

Mediamera.“Putin: ‘Krusheniye Sovetskogo Soyuza bylo krupneyshey geopolitich-
eskoy katastrofoy veka’” [МедиаМера. „Путин: Крушение Советского Союза
было крупнейшей геополитической катастрофой века’”] <https://www.you-
tube.com/watch?v=hcpINU5zxFU&t=7s>.

Obshchestvo Memorial . Kruglyy stol iz tsikla Paralleli: Dissidenty i Imperiya

[Общество Мемориал . Круглый стол из цикла Параллели: Диссиденты
и Империя] <https://www.youtube.com/watch?v=CERi4NUCElk>.

Plokhy, Serhii . The Gates of Europe. A History of Ukraine. New York: Basic Books,

2017.

“Polnyy tekst interv’yu Solzhenitsyna RTR (5 iyunya 2005)” [ Полный текст
интервью Солженицына РТР (5 июня 2005)] < https://solzhenicyn.livejour-
nal.com/1007.html?>.

“S.J.Res. 111 (86th): Joint resolution providing for the designation of the third week of July as “Captive Nations” Week” <https://www.govtrack.us/congress/
bills/86/sjres111/text>.

Sacharow, Andriej. Mój kraj i świat. Przeł. z języka rosyjskiego Kaniowski, Michał

[Pomianowski, Jerzy]. Posłowie: Kołakowski, Leszek. Paryż: Instytut Literacki,

1975

“Sevastopol’.” Entsyklopediya istoriyi Ukrayiny, t. 9: Pryl–S. Kyyiv: Naukova dum-
ka, 2012 [“Севастополь”. Енциклопедія історії України, t. 9: Прил–С. Київ:

Наукова думка, 2012].

Soljénitsyne, Alexandre. Comment réaménager notre Russie? Reflexions dans la
mesure de mes forces. Trad. du russe Johannet, Geneviève et Johannet José.

Paris: Fayard, 1990.

Solzhenitsyn, Aleksandr. Rebuilding Russia. Reflections and Tentative Proposals.

Transl. and annotated Klimoff, Alexis. New York: Farrar, Straus and Giroux,

1991.

Solzhenitsyn, Aleksandr Isayevich. “Kak nam obustroit’ Rossiyu. Posil’nyye soo-
brazheniya.” Komsomol’skaya pravda. Spetsial’nyy vypusk. Broshyura v gazete.

Moskva, 18 sentyabrya 1990 [Солженицын, Александр Исаевич. “Как нам
обустроить Россию. Посильные соображения.” Комсомольская правда.

Специальный выпуск. Брошюра в газете. Москва, 18 сентября 1990].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “25 millionov ‘nezhelatel’nykh inostrantsev’.” Iz interv’yu
dlya zhurnala “Forbes,” Kavendish, 16 aprelya 1994. Solzhenitsyn, Aleksandr.

Rossiya. Zapad. Ukraina. Solzhenitsyna, Nataliya (ed.). Moskva: Kolibri, Az-
buka-Attikus [Солженицын, Александр. “25 миллионов ‘нежелательных
иностранцев’.” Из интервью для журнала “Forbes,” Кавендиш, 16 ап реля

1994. [Солженицын, Александр. Россия. Запад. Украина. Сост. Солже-
ницына, Наталия. Москва: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2018].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Konferentsii po russko-ukrainskim otnosheniyam.” Solz-
henitsyn, Aleksandr. Sobraniye sochneniy. T. 10: Publitsistika. Obshchestvenny-
ye zayavleniya, interv’yu, presskonferentsii. Vermont — Parizh: YMCA-Press,

1983 [Солженицын, Александр.“Конференции по русско-украинским
отношениям.” Солженицын, Александр. Собрание сочинений. T. 10:

Публицистика. Общественные заявления, интервью, прессконференции.

Вермонт — Париж: YMCA-Press, 1983].

38

SOŁŻENICYN WOBEC UKRAINY…

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Otvet Svyatoslavu Karavanskomu,” 27 oktyabrya 1990.

Solzhenitsyn, Aleksandr. Rossiya. Zapad. Ukraina. Solzhenitsyna, Nataliya

(ed.). Moskva: Kolibri, Azbuka-Attikus [Солженицын, Александр. “Ответ

Святославу Караванскому,” 27 октября 1990. Солженицын, Александр.

Россия. Запад. Украина. Сост. Солженицына, Наталия. Москва: КоЛибри,

Азбука-Аттикус, 2018].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Poslaniye (K referendumu na Ukraine),” 7 oktyabrya 1991.

Solzhenitsyn, Aleksandr. Rossiya. Zapad. Ukraina. Solzhenitsyna, Nataliya

(ed.). Moskva: Kolibri, Azbuka-Attikus [Солженицын, Александр. “Послание

(К референдуму на Украине),” 7 октября 1991. Солженицын, Александр.

Россия. Запад. Украина. Сост. Солженицына, Наталия. Москва: КоЛибри,

Азбука-Аттикус, 2018].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Postoyannaya gorech’ i bol’.” Iz interv’yu dlya yezhened-
el’nika ‘Moskovskiye novosti’. Aprel’ 2006. Solzhenitsyn, Aleksandr. Rossiya.

Zapad. Ukraina. Solzhenitsyna, Nataliya (ed.). Moskva: Kolibri, Azbuka-Attikus,

2018 [Солженицын, Александр. “Постоянная горечь и боль.” Из интервью
для еженедельника ‘Московские новости’, Апрель 2006. Солженицын,

Александр. Россия. Запад. Украина. Сост. Солженицына, Наталия. Москва:

КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2018].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Russkiy vopros k kontsu XX veka.” Novyy mir, 1994, no.

7 [Солженицын, Александр. “Русский вопрос к концу ХХ века.” Новый мир,

1994, no. 7].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Ugodilo zyornyshko promezh dvukh zhernovov. Ocherki
izgnaniya.” Chast’ pervaya (1974–1978). Prodolzheniye. Novyy mir, 1998, no.

11 [Солженицын, Александр . “ Угодило зёрнышко промеж двух жерновов.

Очерки изгнания.” Часть первая (1974–1978). Продолжение. Новый мир,

1998, no. 11].

Solzhenitsyn, Aleksandr. Arkhipelag Gulag 1918–1956. Opyt khudozhestvennogo
issledovaniya. T. 1–3. Paris: YMCA-Press, 1973–1975 [Солженицын, Александр .

Архипелаг Гулаг 1918–1956. Опыт художественного исследования. T. 1–3.

Paris: YMCA-Press, 1973–1975].

Solzhenitsyn, Aleksandr. Arkhipelag Gulag 1918–1956. Opyt khudozhestven-
nogo issledovaniya. T. 1–3. Solzhenitsyn, Aleksandr. Sobraniye sochneniy.

T. 5–7. Vermont — Paris: YMCA-Press, 1980 [Солженицын, Александр .

Архипелаг Гулаг 1918–1956. Опыт художественного исследования. T. 1–3.

Солженицын, Александр. Собрание сочинений. T. 5–7. Вермонт: Париж:

YMCA-Press, 1980].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Paskhal’noye obrashcheniye k kanadskim ukraintsam,”

3 maya 1976. Solzhenitsyn, Aleksandr. Sobraniye sochineniy. t. 10: Publitsisti-
ka. Obshchestvennyye zayavleniya, interv’yu, presskonferentsii. Vermont —

Parizh: YMCA Press, 1983 [Солженицын, Александр. “Пасхальное обращение
к канадским украинцам,” 3 мая 1976. Солженицын, Александр. Собрание
сочинений. t. 10: Публицистика. Общественные заявления, интервью,
прессконференции. Вермонт–Париж: YMCA-Press, 1983].

Solzhenitsyn, Aleksandr. Pis’mo vozhdyam Sovetskogo Soyuza. Parizh: YM-

CA-Press, 1978 [Солженицын, Александр . Письмо вождям Советского Сою
за. Париж: YMCA-Press, 1978].

Solzhenitsyn, Aleksandr. Publitsistika v trekh tomakh. Yaroslavl’: Verkhne-Volz-hskoye Knizhnoye Izdatel’stvo, 1995–1997 [Солженицын, Александр. Пуб

39

GRZEGORZ PRZEBINDA
ли цистика в трех томах. Ярославль: Верхне-Волжское Книжное Изда-
тельство, 1995–1997].

Solzhenitsyn, Aleksandr. Rossiya. Zapad. Ukraina. Solzhenitsyna, Nataliya (ed.).

Moskva: Kolibri, Azbuka-Attikus [Солженицын, Александр. Россия. Запад.

Украина. Сост. Солженицына, Наталия. Москва: КоЛибри, Азбука-Аттикус,

2018].

Solzhenitsyn, Aleksandr. “Maloimperskoye myshleniye.” Iz interv’yu so Stanislavom

Govorukhinym dlya telekanala ‘Ostankino.’ Kavendish, 28 aprelya 1992. Solz-
henitsyn, Aleksandr. Rossiya. Zapad. Ukraina. Solzhenitsyna, Nataliya (ed.).

Moskva: Kolibri, Azbuka-Attikus [Солженицын, Александр. “Малоимперское
мышление.” Из интервью со Станиславом Говорухиным для телеканала

‘Останкино.’ Кавендиш, 28 апреля 1992. Солженицын, Александр. Россия.

Запад. Украина. Сост. Солженицына, Наталия. Москва: КоЛибри, Азбука-

Аттикус, 2018].

Solzhenitsyn, Aleksandr. S Ukrainoy budet chrezvychayno bol’ no. Solzhenitsyna, Nataliya (ed.). Moskva: Izdatel’stvo AST, 2022 [Солженицын, Александр.

С Украиной будет чрезвычайно больно. Сост. Солженицына, Наталия.

Москва: Издательство АСТ, 2022].

Solzhenitsyn, Aleksandr. Rossiya v obvale. Moskva: Russkiy put’, 1998 [Солженицын, Александр. Россия в обвале. Москва: Русский путь, 1998].

Sołżenicyn, Aleksander. Archipelag GUŁag 1918–1956. Próba analizy literackiej.

T. 1–3. Przeł. z języka rosyjskiego Kaniowski, Michał [Pomianowski, Jerzy]. Pa-
ryż: Instytut Literacki, 1974–1978.

Sołżenicyn, Aleksander. Archipelag GUŁag 1918–1956. Próba dochodzenia liter-
ackiego. T. 1–3. Autoryzowany przekład z języka rosyjskiego Pomianowski, Jerzy

(Kaniowski, Michał). Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2010.

Sołżenicyn, Aleksander. Rosja w zapaści. Przeł. z rosyjskiego Zychowicz, Juliusz.

Warszawa: Politeja 1999.

Sołżenicyn, Aleksander. “List do przywódców Związku Radzieckiego.” Aneks, 1974,
no. 7–8.

“Ukaz Prezidiuma Verkhovnogo Soveta O Peredache krymskoy oblasti iz sostava

RSFSR v sostav USSR” [“Указ Президиума Верховного Совета О передаче

Крымской области из состава РСФСР в состав УССР”] <http://fototelegraf.

ru/wp-content/uploads/2014/03/ukaz.jpg> .

“Ukrainskiye ‘demokraty’ vystupili protiv Aleksandra Solzhenitsyna.” “Zhurnal Kom-
mersant”’ Vlast’,” 24.09.1990 [“Украинские “демократы” выступили против

Александра Солженицына.” Журнал “Коммерсантъ Власть,” 24.09.1990]

<https://www.kommersant.ru/doc/266609?ysclid=lscwtccioh176603148>.

Vossoyedineniye Ukrainy s Rossiyey. Dokumenty i materialy v trekh tomakh.

Moskva: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR, 1953 [ Воссоединение Украины
с Россией. Документы и материалы в трех томах. Москва: Издательство

Академии Наук СССР, 1953].

“Vystupleniye Prezidenta Ukrainy Leonida Kuchmy na prezentatsii knigi ‘Ukraina

— ne Rossiya’ v Moskve,” 03.09.2003 [“Выступление Президента Украины

Леонида Кучмы на презентации книги ‘Украина — не Россия’ в Москве,”

03.09.2003] <https://supol.narod.ru/archive/books/cuchma.htm>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.17195

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7817-2107

Uniwersytet Jagielloński

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA W ROSYJSKIM PODRĘCZNIKU HISTORII

A PRZEKLĘCI I ZABICI WIKTORA ASTAFIEWA

THE GREAT PATRIOTIC WAR IN A RUSSIAN HISTORY TEXTBOOK AND VIKTOR ASTAFIEV’S THE CURSED AND THE KILLED

The article discusses the problem of introducing a new ideologically unified series of history textbooks into Russian schools, primarily Russian history textbooks for grades 10 and 11 by Anatoly Torkunov and Vladimir Medinsky. The content of the textbook regarding the events of the Great Patriotic War was confronted with the image of the war in Viktor Astafiev’s outstanding epic The Cursed and Killed included in the list of recommended readings in the textbook. The carried out analysis proves that in the conditions of the restoration of the imperial and totalitarian system in Russia, Russian literature is its best achievement, including the work of Astafiev, whose 100th anniversary of birth falls is 2024.

Keywords: history of Russia, textbook, Viktor Astafiev, The Cursed and Killed, war, Russian literature, ideology, falsification Polityka historyczna Rosji od wieków stanowi jedno z podstawowych
narzędzi kształtowania świadomości własnych obywateli w duchu
imperialnym i służy politycznym i ekspansjonistycznym celom Krem-
la. Odwołania do przeszłości wielokrotnie stanowiły usprawiedliwie-
nie kolejnych podbojów, represji wobec zniewalanych narodów, ale
również własnych obywateli niezależnie od ich narodowości. Rów-
nież Rosjanie, przedstawiciele „nacji tytularnej” wielokrotnie padali
ofiarą mocarstwowych ambicji swoich przywódców, szczególnego ro-
dzaju „wewnętrznej” kolonizacji1. Po upadku komunizmu, u schyłku
ubiegłego stulecia wydawało się, że sytuacja może ulec zmianie — za-

1 Koncepcję „wewnętrznej kolonizacji” przedstawił i dogłębnie uzasadnił w mo-
nografii Internal Colonization. Russia’s Imperial Experience Aleksander Etkind

(Cambridge, Polity 2011). Rosyjskie wydanie książki ukazało się rok później:

А. Эткинд, Внутренняя колонизация. Имперский опыт России, авториз.

пер. с англ. В. Макарова, НЛО, Москва 2013.

41

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
początkowana jeszcze w okresie pierestrojki rewizja dziejów ZSRR,
a także wcześniejszych epok, towarzysząca procesowi demokratyza-
cji rosyjskiego życia społeczno-politycznego umożliwiła środowisku
naukowemu swobodę badań także w zakresie nauk historycznych.

Zwłaszcza w latach 90., gdy dostęp do archiwów państwowych stał
się łatwiejszy, oraz dzięki wysiłkowi badaczy oraz organizacji społecz-
nych na czele z Międzynarodowym Stowarzyszeniem „Memoriał”2,
nauki historyczne w Rosji przeżywały okres rozkwitu i wyzwalania się
z ideologiczno-politycznych ograniczeń.

Odkłamywanie historii i związane z tym procesem dyskusje obecne
były także w rosyjskich mediach — prasie, telewizji oraz radiu3. Pod
koniec lat 90. dołączył do nich raczkujący jeszcze, ale prężnie rozwija-
jący się u schyłku rządów Borysa Jelcyna Internet4. Również „wolna”

literatura rosyjska, reprezentowana nie tylko przez pisarzy-dysyden-
tów czasów radzieckich, z Aleksandrem Sołżenicynem na czele, ale
też niektórych klasyków XVIII i XIX wieku, stanowiła cenne źródło
prawdy historycznej. W czasach pierestrojki do tego grona dołączyli
twórcy, którzy przed 1985 rokiem pozostawali w nurcie oficjalnym,
ale dystansowali się od zideologizowanej literatury socrealistycznej,
wśród nich czołowy przedstawiciel prozy „wiejskiej” Wiktor Astafiew

(1924–2001).

Strefa wolności dyskusji o historii ojczystej w rosyjskiej nauce,
przestrzeni medialnej oraz edukacji zaczęła kurczyć się wraz z doj-
ściem do władzy Władimira Putina. Proces ten był konsekwencją za-
ostrzenia kursu politycznego i rozkwitu neoimperialnych zapędów

Kremla. Wyrazem nowej polityki była krwawa rozprawa z czeczeń-
skim separatyzmem (druga wojna rosyjsko-czeczeńska 2000–2009)

2 Zob.: oficjalna strona Międzynarodowego Stowarzyszenia „Memoriał”, https://
www.memo.ru/ru-ru/ (14. 02. 2024).

3 W latach 90. na kanałach telewizji rosyjskiej ukazywało się wiele programów
o tematyce historycznej, z których widzowie mogli dowiedzieć się wielu
nieznanych faktów o zbrodniach reżimu komunistycznego oraz realiach życia
w Związku Radzieckim. Wśród nich szczególnie ciekawe były następujące cykle:

Как это было? (kanał ORT 1997–2002, prowadzący Oleg Szkłowskij); Намедни

1961–1991 (Kanał NTV 1997–1998, prowadzący Leonid Parfionow) — w roku 1999
ukazywała się kontynuacja cyklu zatytułowana Намедни 1990–1999, a następnie
w latach 2000–2003 co roku pod koniec grudnia emitowano jednoodcinkowe
programy opowiadające o wydarzeniach mijającego roku. W 2004 roku Leonid

Parfionow z przyczyn politycznych został zwolniony i jego cykl został usunięty
z oferty kanału).

4 Zob.: B. Gołąbek, Anatomia „Runetu”. Rosyjskojęzyczny Internet jako extra territorium byłego ZSRR, PWSZ, Krosno 2014, s. 59–71.

42

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

oraz ostry sprzeciw Kremla wobec serii „kolorowych” rewolucji
w kolejnych państwach postsowieckich, postrzeganych także jako
zagrożenie dla własnych rządów. Coraz częściej rosyjski przywódca
wyrażał różnorakie pretensje pod adresem państw zachodnich, by
wreszcie w 2007 roku, w słynnym wystąpieniu na 44 Monachijskiej

Konferencji Bezpieczeństwa5, podważyć istniejący porządek mię-
dzynarodowy. Od tego momentu imperialny rewizjonizm stał się
trzonem rosyjskiej polityki zagranicznej i wewnętrznej, a jego kon-
sekwencją były coraz bardziej agresywne działania militarne w celu

„obrony strefy wpływów” — począwszy od 6-dniowej wojny z Gruzją

(2008), przez okupację Krymu i Donbasu (2014), a na pełnoskalo-
wej inwazji na Ukrainę (od lutego 2022) skończywszy. Niezmiennie
towarzyszyła im intensywna propaganda historyczna oparta na jed-
nostronnej narracji, uznająca jedynie racje Moskwy, często z gruntu
fałszywe.

Działania władz rosyjskich na arenie międzynarodowej, wspiera-
ły spacyfikowane przez nie w pierwszych miesiącach rządów Putina
media — z wyjątkiem, rzecz jasna, Internetu, którego Kreml całko-
wicie podporządkować sobie nie był w stanie. Wolne media inter-
netowe nie miały jednak wpływu na opinię społeczną — przeciętni

Rosjanie powyżej 40 roku życia nader rzadko korzystają z zasobów
sieci jako źródła informacji o wydarzeniach politycznych6. Zagrożenie
dla autorytarnej, a dzisiaj już totalitarnej władzy Władimira Putina
stanowić mogło jedynie młode pokolenie, dla którego globalna sieć
oraz komunikatory społeczne były głównym źródłem wiedzy o ota-
czającym świecie7. Zapobiec temu, w przekonaniu decydentów mo-
gła jedynie odpowiednio prowadzona edukacja szkolna, zaś kluczową
rolę odgrywały tu przedmioty humanistyczne z historią na czele. Po-
czątek zmian w tej sferze dało wystąpienie Władimira Putina na po-
siedzeniu Rady do Spraw Stosunków Międzynarodowych (Совет по

5 Zob.: http://www.kremlin.ru/events/president/transcripts/24034 (14. 02. 2024).

6 Z analizy sondaży z lat 2012–2018 przeprowadzonej przez Swietłanę Iljinych wy-
nika, że jedynie respondenci w przedziale wiekowym 18–24 ufają informacjom
czerpanym z Internetu bardziej niż państwowym kanałom telewizyjnym (31%
wobec 28%), w pozostałych grupach wiekowych telewizja cieszy się większym
zaufaniem, a w grupach wiekowych 35+ poziom zaufania przekracza ponad 50%
i rośnie w każdej kolejnej grupie, osiągając maksymalny poziom 74% w grupie re-
spondentów 65+. Patrz: С. Ильиных, Интернет как источник информации:

взгляд через призму доверия, https://cyberleninka.ru/article/n/internet-kak-
istochnik-infor ma tsii-vzglyad-skvoz-prizmu-doveriya (4. 03. 2024).

7 Tamże.

43

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
международным отношениям) w lutym 2013 roku, w którym po-
stulował stworzenie „ujednoliconego podręcznika historii dla szkoły
średniej”8. Opinia publiczna dowiedziała się o tym zamiarze 25 kwiet-
nia tegoż roku podczas „Linii bezpośredniej” — tradycyjnej, dosko-
nale reżyserowanej konferencji medialnej prezydenta Rosji z miesz-
kańcami kraju. Tłumacząc potrzebę weryfikacji procesu nauczania
historii w szkole, rosyjski przywódca mówił między innymi:

Полагаю, что должна быть единая концепция этого учебника, линейка этих
учебников, которая бы показывала нам хронологию событий и их офици-
альную оценку. Без официальной оценки не будет самого хребта понима-
ния того, что происходило с нашей страной в течение прошлых столетий
и прошлых десятилетий.

[…] молодые люди не понимают, в какой стране они живут, и не чувству-
ют своей связи с предыдущими поколениями. Они не понимают, что то,
что сделали, допустим, ветераны во время Второй мировой войны, — это
предмет их собственной гордости. Они не понимают этой связи с героями
прошлых лет9.

Putin skrytykował liczbę dopuszczonych do użytku szkolnego pod-
ręczników historii, podkreślając, że ma to negatywny wpływ na ja-
kość nauczania. Powoływał się nawet na opinie rzekomych liberałów
i nie stronił od charakterystycznych dla jego stylu wypowiedzi żargo-
nizmów:

У нас в прошлом году был, по-моему, 41 вариант учебников истории для

10 класса, а в этом году рекомендованных вариантов учебников истории
для 10 класса — 65. Разве это нормально? Я помню, даже люди очень ли-
беральных взглядов, которые сейчас критикуют вовсю, занимаются крити-
кой и критиканством даже отчасти, — некоторые из них ко мне приходили,
открывали учебник несколько лет назад ещё и показывали: смотрите, что
пишут, совсем сбрендили10.

Bez wątpienia, nader duża liczba podręczników historii wymagała
merytorycznej weryfikacji — notabene, została ona przeprowadzona

8 С. Самыгин, И. Тумайкин, Единый учебник истории как элемент системы
национальной идентичности, «Государственное и муниципальное управ-
ление. Ученые записки», nr 4/2014, s. 190. Artykuł dostępny pod adresem:

https://cyberleninka.ru/article/n/edinyy-uchebnik-istorii-kak-element-sistemy-
natsionalnoy-identichnosti (16. 02. 2024).

9 Прямая линия с Владимиром Путиным, 25 апреля 2013 г. Portal admini-
stracji Prezydenta Federacji Rosyjskiej: http://kremlin.ru/events/president/
news/17976 (16. 02. 2024).

10 Tamże.

44

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

już 2007 roku, kiedy wyeliminowano około 80% propozycji zgłoszo-
nych do ministerialnego konkursu11. Jednakże idea ujednoliconego
podręcznika, a raczej ich serii dla poszczególnych klas, brzmiała re-
wolucyjnie i wzbudziła ożywione dyskusje w środowisku naukowym.

Szczegółowe omawianie tego sporu nie jest tematem niniejszego ar-
tykułu, dlatego też pokrótce wskazane zostaną tylko najistotniejsze
argumenty przeciwników i zwolenników tej idei.

Zwolennicy wprowadzenia jednolitej serii podręczników twier-
dzili, że takie rozwiązanie pozwoli ukazać ciągłość dziejów Rosji od
momentu powstania państwowości ruskiej aż do czasów współcze-
snych12. W podręcznikach powinny zostać zaakcentowane zasługi
różnych narodów, tradycji i kultur w procesie budowania wspólnego
państwa rosyjskiego13. Jak twierdzono, jednolita wizja historii Ro-
sji uprościłaby też przekaz i ułatwiła uczniom naukę, gdyż w opinii
ówczesnego szefa Administracji Prezydenta Federacji Rosyjskiej

Siergieja Iwanowa „dzieci nader często po prostu nie rozumieją, o co
chodzi”14. Kolejną zaletą proponowanych zmian miała być likwidacja
różnic w poziomie wiedzy uczniów, a to z kolei ułatwiłoby tym ostat-
nim zdawanie państwowej matury (Единый государственныей
экзамен)15.

Z kolei przeciwnicy tej koncepcji, reprezentujący głównie środowi-
ska naukowe i nauczycielskie, podnosili następujące argumenty:

1. Właściwe rozumienie procesu historycznego możliwe jest jedy-
nie poprzez poznanie różnych, czasem sprzecznych ze sobą punktów

11 Do konkursu zgłoszono wówczas 437 podręczników do historii Rosji dla klas

6–11. Jak zaznaczają S. Samygin i Ilja Tumajkin, którzy zdecydowanie popierają
powstanie wyłącznej serii podręczników historii dla szkoły średniej: „[…] только

20% учебников были признаны в той или иной мере отвечающими совре-
менным научным представлениям”. Oczywiście o tym, co odpowiada „współ-
czesnemu naukowemu podejściu do historii”, decydowali lojalni wobec Kremla
eksperci. Patrz: С. Самыгин, И. Тумайкин, Единый учебник истории... s. 192,
https://cyberleninka.ru/article/n/edinyy-uchebnik-istorii-kak-element-sistemy-
natsionalnoy-identichnosti (16. 02. 2024).

12 Zob.: И. Карпюк, Одна на всех, 24 апреля 2013, Polit.ru. Artykuł dostępny pod adresem: https://webcitation.org/6GiUH96aM?url=https://polit.ru/artic-
le/2013/04/24/history/ (16. 02. 2024).

13 Zob.: Каким быть учебнику истории? , „Нева” 2013, nr 10, https://magazines.

gorky.media/neva/2013/10/kakim-byt-uchebniku-istorii.html (16. 02. 2024).

14 Сергей Иванов предложил объективно оценивать историю, https://lenta.

ru/news/2013/02/27/rio/ (16.02.2024).

15 Р. Чепалов, Единый учебник: плюсы и минусы, https://academica.ru/stati/
stati-o-pervom-vysshem-obrazovanii-i-magistrature/770067-edinyj-uchebnik-
pljusy-i-minusy/ (16. 02. 2024).

45

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
widzenia. Tylko w ten sposób kształtować się może odpowiedzialna
postawa obywatelska.

2. Ujednolicony przekaz prowadzi do jednej zideologizowanej i fał-
szywej wersji historii państwa. Zamiast prawdziwej historii uczniowie
będą poznawać „historyczny mit”.

3. Ujednolicony podręcznik utrudnia stosowanie w procesie na-
uczania różnorodności metodyk, co prowadzi do obniżenia poziomu.

4. Tworzenie jednolitego formatu nauczania dla jakiegokolwiek
przedmiotu jest sprzeczne z modelem nowoczesnej szkoły16.

Argumenty te zostały zignorowane. Ostatecznie Ministerstwo

Oświaty i Nauki Federacji Rosyjskiej zdecydowało o stopniowym
wprowadzaniu zmian. Od roku szkolnego 2016/2017 pojawiły się
dwie serie podręczników historii dla klas od 6 do 10 przygotowane
przez wydawnictwa „Proswieszczenije” (Просвещение) oraz „Rus-
skoje słowo” (Русское слово)17. W przypadku pierwszego projektu
za redakcję ogólną odpowiadał Anatolij Torkunow — historyk, dy-
plomata, rektor Moskiewskiego Państwowego Instytutu Stosunków

Międzynarodowych (MGIMO), w Polsce znany z udziału w pracach

Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych, w której w latach 2012–

16 Zob.: Заявление КГИ об общенациональном учебнике истории, 28 марта

2013, https://graniru.org/Society/History/m.213100.html#kgi (16. 02. 2024); Р. Чепалов, Единый учебник: плюсы и минусы, https://academica.ru/stati/
stati-o-pervom-vysshem-obrazovanii-i-magistrature/770067-edinyj-uchebnik-
pljusy-i-minusy/ (16. 02. 2024).

17 Seria wydawnictwa „Proswieszczenije”: И. Н. Данилевский, М. К. Юрасов,

И. Л. Андреев, История России с древнейших времен до начала XVI века.

6 класс; И. В. Амосова, И. Л. Андреев, И. Н. Федоров, История России

XVI — конец XVII века, 7 класс; И. Л. Андреев, Л. М. Ляшенко, И. А. Артасов И. Н. Федоров, И. В. Амосова, История России. Конец XVIIXVIII век,

8 класс; Л. М. Ляшенко, Е. В. Симонова, О. В. Волобуев, История России

XIX — начало XX века. 9 клаcc; О. В. Волобуев, С. П. Карпачев, В. А. Клоков,

История России начало ХХ — начало ХХI века. 10 класс; М. Горинов.

А. Данилов, М. Моруков, История России 10 класс, ч, 1, 2; А. А. Да-
нилов, А. В. Торкунов, О.В. Хлевнюк, История России. 1946 г. — начало

XXI в. 11 класс, ч. 1, 2. Z kolei Wydawnictwo „Russkoje slowo” przygotowało następujący komplet podręczników: Е. В. Пчелов, П. В. Лукин, История

России с древнейших времён до начала XVI века: учебник для 6 класса
общеобразовательных организаций; Е. В. Пчелов, П. В. Лукин, История

России. XVI–XVII века. 7 класс; В. Н. Захаров, Е. В. Пчелов, История России.

XVIII век 8 класс; К. А. Соловьёв, А. П. Шевырёв, История России. 1801–1914.

9 класс; В. А Никонов, С.В. Девятов, История России. 1914 г. — начало ХХI в.:

учебник для 10–11 классов общеобразовательных организаций. Базовый
и углублённый уровни: в 2 ч. Obie serie wydawane były od roku 2016 do roku

2023.

46

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

2017 pełnił funkcję współprzewodniczącego. Jako człowiek związany
z kręgami władzy odpowiadał za pożądaną przez Kreml narrację hi-
storyczną. Z kolei pieczę nad podręcznikami wydawnictwa „Russko-
je słowo” nieoficjalnie sprawował Wiaczesław Nikonow — historyk,
politolog, także polityk i deputowany do Dumy Państwowej, członek
putinowskiej partii „Jedna Rosja”, a prywatnie wnuk stalinowskiego
ministra spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa.

W latach 2016–2022 obie serie podręczników wydawane były bez
istotnych zmian treściowych. Jednakże pełnoskalowa inwazja Rosji
na Ukrainę, rozpoczęta 24 lutego 2022 i towarzysząca jej radykali-
zacja przekazu propagandowego Kremla stanowiła zapowiedź zmian
także w zakresie edukacji szkolnej. W tym samym roku rozpoczęły
się prace nad nowymi podręcznikami historii Rosji oraz historii po-
wszechnej. Ich efektem były cztery zredagowane na nowo podręczniki
dla klas 10. i 11., których autorami byli tenże Torkunow, były Minister

Kultury Rosji Władimir Miedinskij oraz dyrektor Instytutu Historii

Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk Aleksander Czubarjan — Hi-
storia Rosji 1914–1945. Klasa 10, Historia powszechna 1914–1945.

Klasa 10, Historia Rosji 1945 — początek XXI wieku. Klasa 11 oraz

Historia powszechna 1945 — początek XXI wieku. Klasa 11 18.

Niniejsze omówienie ograniczone zostanie do podręczników po-
święconych historii Rosji. Ich zawartość merytoryczna dla uczciwych
badaczy jest nawet nie kontrowersyjna, lecz wręcz skandaliczna. Jed-
nocześnie zwraca uwagę nowoczesna kompozycja obu pozycji, bez
wątpienia atrakcyjna dla współczesnego ucznia. Poszczególne roz-
działy oraz paragrafy zbudowane są w identyczny sposób — otwierają
je wymowne ilustracje, najczęściej reprodukcje płócien powstałych
w czasach radzieckich, przedstawiające znaczące dla omawianego
w każdym rozdziale okresu wydarzenia i postaci. Dalej autorzy sta-
wiają główne pytanie, problem, który w danym rozdziale powinien być
rozstrzygnięty przez nauczyciela i uczniów (np.: „Как политическое
развитие страны в 1930-е гг. влияло на развитие культуры?”

w rozdziale poświęconym przestrzeni kulturowej ZSRR lat 3019). Na-

18 Zob.: В. Мединский, А. Торкунов, История России 1914–1945. 10 класс. Ба
зовый уровень, Просвещение, Москва 2023; В. Мединский, А. Чубарьян,

Всеобщая история 1914–1945. 10 класс. Базовый уровень, Просвещение,

Москва 2023; В. Мединский, А. Торкунов, История России 1945 — начало

ХХI века. 11 класс. Базовый курс, Просвещение, Москва 2023; В. Мединский,

А. Чубарьян, Всеобщая история 1945 — начало ХХI века, Просвещение,

Москва 2023.

19 В. Мединский, А. Торкунов, История России 1914–1945..., s. 240.

47

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
stępnie podane jest krótkie kalendarium najważniejszych wydarzeń
w Rosji omówionych w danym rozdziale i paralelnie do nich wymie-
nione są najważniejsze wydarzenia na świecie. Dalej w kilku paragra-
fach omawiane są szczegółowo najważniejsze wydarzenia i ich wpływ
na państwo i społeczeństwo. Towarzyszą temu liczne ilustracje oraz
wydzielone w kolorowe ramki dygresje wzbogacające wiedzę — zawie-
rają one bardziej szczegółowe informacje o ważnych postaciach histo-
rycznych, wydarzeniach politycznych, naukowych, zjawiskach kultury.

Rozdział kończy krótkie podsumowanie, a po nim pytania i zadania
dla uczniów. W każdym zestawie zadań podany jest fragment jakiegoś
historycznego dokumentu (rubryka: Работаем с источником), któ-
ry nauczyciel powinien w ramach lekcji przedyskutować z uczniami.

Rozdziały wieńczą rekomendacje sięgnięcia do innych źródeł wiedzy:

filmów dokumentalnych i fabularnych oraz, co istotne dla niniejszego
artykułu, dzieł literackich. Do części rekomendowanych materiałów
uczeń może uzyskać dostęp, korzystając z zamieszczonego w podręcz-
niku kodu QR — jak widać, autorzy zadbali o wykorzystanie w pro-
cesie nauczania najnowszych technologii, co jest zarówno atrakcyjne
dla młodego człowieka, jak też stanowi najłatwiejszy sposób dotarcia
z informacją do pokolenia, dla którego najnowsze technologie są nie-
odłącznym elementem funkcjonowania w życiu codziennym.

Niestety, nowoczesność w tym przypadku służy nie tyle rozwojo-
wi intelektualnemu ucznia, co jego indoktrynacji poprzez tendencyj-
nie dobrane treści. Filmografia dokumentalna oraz fabularna została
skwapliwie wyselekcjonowana — nie ma w niej filmów, które ukazy-
wałyby Rosję w negatywnym świetle. Z ideologicznego klucza wyła-
muje się po części literatura, bowiem w spisie proponowanych lektur
znajdziemy teksty, z których w miarę pojętny młody człowiek może
wysnuć odmienne od zakładanych przez autorów podręcznika wnio-
ski. W podręczniku dla klasy 10., w rozdziałach poświęconych wyda-
rzeniom lat 20. i 30. w spisie lektur znalazły się Biała gwardia, Psie
serce oraz Mistrz i Małgorzata Michaiła Bułhakowa20. Z kolei w roz-
działach omawiających wydarzenia Wielkiej Wojny Ojczyźnianej,
obok radzieckich klasyków, Michaiła Szołochowa i Aleksandra Fadie-
jewa, ukazujących jednostronny, heroiczny obraz Armii Czerwonej,
zamieszczono reprezentujące nurt prozy prawdy okopowej powieści

W okopach Stalingradu Wiktora Niekrasowa oraz Sotnikow koryfe-
usza literatury białoruskiej Wasyla Bykaua21. Dużym zaskoczeniem

20 Tamże, s. 96, 114, 177, 183, 262, 493.

21 Tamże, s. 389, 471, 493.

48

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

są też pozycje rekomendowane w podręczniku do klasy 11., służalczo
wychwalającym okres rządów Władimira Putina, z najbardziej skan-
dalicznym i propagandowym fragmentem poświęconym zbrodniczej
napaści na Ukrainę, z którego uczniowie dowiedzieć się mogą o ko-
nieczności rozpoczęcia „specjalnej operacji wojskowej” z powodu agre-
sywnej polityki „neonazistowskiego reżimu” w Kijowie, wspieranego
przez „kolektywny Zachód”22. Na zbiorczej liście rekomendowanych
lektur (s. 443–444), umieszczono trzy powieści Władimira Soroki-
na — jednego z najbardziej odważnych i nieprzejednanych krytyków
putinowskiego reżimu: Niebieskie sadło, Trylogię lodową, oraz Dzień
oprycznika 23. W spisie znalazły się dwa wybitne, epickie dzieła ukazu-
jące całkowicie sprzeczny z państwowym mitem obraz Wielkiej Wojny

Ojczyźnianej — Życie i los Wasilija Grossmana oraz Przeklęci i zabi-
ci Wiktora Astafiewa24. Humanitarny, antywojenny i antytotalitarny
przekaz zawarty w tym ostatnim skonfrontuję poniżej z wizją Wiel-
kiej Wojny Ojczyźnianej w podręczniku Miedinskiego i Torkunowa.

Nadworni historycy Putina stworzyli rozległy rozdział, składa-
jący się z 11 podrozdziałów (paragrafów) poświęcony wydarzeniom
lat 1941–1945 — w porównaniu do poprzedniego podręcznika, nad
którym pieczę sprawował Torkunow, zajmuje on niemal trzykrotnie
więcej miejsca25. Przy czym wydarzenia lat 1939–1941 opisano oględ-
nie w rozdziale poprzedzającym zatytułowanym ZSRR w przeded-
niu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej ( СССР накануне Великой

Отечественной войны), w którym zaakcentowana została „anty-
wojenna postawa władz radzieckich”, zaś napaść na II Rzeczpospoli-
tą 17 września 1939 roku określono jako zajęcie terytorium Zachod-
niej Białorusi, Zachodniej Ukrainy oraz częściowo Litwy wcześniej
jakoby „oderwanych od Rosji w wyniku polsko-sowieckiej wojny lat

1919–1921 i przyłączonych do Polski”26. Tytuły poszczególnych pod-
rozdziałów doskonale pokazują priorytety szkolnej propagandy. Oto
kilka przykładów: Początek Wielkiej Wojny Ojczyźnianej; Bitwa
o Moskwę i blokada Leningradu; Front za linią frontu (o działalno-
ści partyzantów na terytoriach okupowanych); Bitwa o Stalingrad;

Bitwa na Łuku Kurskim; Wyzwolenie narodów Europy. Zwycię-

22 В. Мединский, А. Торкунов, История России 1945 — начало ХХI века... ,
rozdział Россия сегодня. Специальная военная операция (СВО), s. 390–418.

23 Tamże, s. 444.

24 Tamże, s. 443–444.

25 Zob.: М. Горинов. А. Данилов, М. Моруков, История России. 10 класс, ч, 2. ,
s. 3–72; В. Мединский, А. Торкунов, История России 1914–1945..., s. 307–480.

26 В. Мединский, А. Торкунов, История России 1914–1945... , s. 286.

49

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
stwo ZSRR w Wielkiej wojnie ojczyźnianej. Ponadto dużo uwagi
poświęcono roli społeczeństwa we wspieraniu armii ( Jedność frontu
i tyłu) oraz sytuacji nauki i kultury w tym czasie. Zgodnie z zasadami
propagandy akcentowana jest rola władz radzieckich (na czele ze Sta-
linem) w pomyślnym przebiegu wojny. Nie zabrakło też pochwał pod
adresem czołowych dowódców wojskowych: marszałków Gieorgija

Żukowa, Konstantina Rokossowskiego, Aleksandra Wasilewskiego
oraz Iwana Koniewa27.

Pamiętano, rzecz jasna, o ikonicznych postaciach symbolizujących
bohaterstwo i poświęcenie zwykłych żołnierzy. Uczniowie dowiedzą
się z kart podręcznika o takich postaciach, jak Aleksander Marinesko,

Aleksiej Mieresjew, Aleksander Pokryszkin, Paweł Szpietnyj, Alek-
sander Matrosow28, oraz bohaterskich żołnierkach — snajperce Lud-
mile Pawliczenko, sanitariuszce Fieodorze Puszynej czy komsomołce

Zoi Kosmodemjanskiej29. Znalazło się również miejsce dla reprezen-
tantów innych narodów ZSRR — Żyda Cezara Kunikowa, Ukraińca

Sydora Kowpaka czy Azera Mielika Magieramowa30. Nie mogło za-
braknąć bohaterskich pionierów, nastolatków, którzy poświęcili życie
w walce z okupantami — Loni Golikowa, Ziny Portnowej, Marata Ka-
zieja czy Walentina Kotika31. Te ostatnie przykłady w obliczu bieżą-
cej wojny prowadzonej przez Rosję w Ukrainie mają, jak się wydaje,
szczególny wymiar propagandowo-wychowawczy, afirmujący posta-
wę gotowości młodzieży do poświęcenia życia w imię ojczyzny. In-
doktrynację ucznia autorzy omawianego podręcznika prowadzą, jak
widać, na wielu poziomach.

W odniesieniu do powieści Wiktora Astafiewa najistotniejszy
w podręczniku jest fragment poświęcony bitwie o Dniepr. Ta skła-
dająca się z kilku etapów operacja wojskowa trwała od sierpnia do
niemal końca grudnia 1943 roku, zaś jej najważniejszym rezulta-
tem było przekroczenie linii rzeki Dniepr oraz wyzwolenie Kijowa

(6 listopada 1943 roku). Główną przeszkodę dla piechoty oraz sił
pancernych Armii Czerwonej stanowiły wysokie, urwiste brzegi rze-
ki po stronie zachodniej oraz wybudowane na nich przez Niemców
umocnienia. Przy tej okazji Torkunow i Miedinskij w jednym lako-
nicznym zdaniu wspominają o braku sprzętu niezbędnego do doko-

27 Zob.: tamże, s. 315, 325, 385, 413, 439.

28 Zob.: tamże, s. 386, 394, 399, 445.

29 Zob.: tamże, s. 327, 377, 401.

30 Zob.: tamże, s. 343, 380, 401.

31 Zob.: tamże, s, 345.

50

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

nania przeprawy i konieczności używania przez sowieckich żołnie-
rzy „środków podręcznych”32. Wskazują za to słusznie na kluczową
rolę, jaką w sukcesie końcowym operacji było zdobycie i utrzymanie
kilku przyczółków: luteżskiego oraz bukryńskiego na zachodnim
brzegu rzeki, co w dużej mierze ułatwiło przeprawę33. Dosyć lako-
niczny, charakterystyczny dla szkolnego podręcznika opis operacji
wieńczy uwaga, że za udział w tej operacji „2438 żołnierzy, oficerów
i generałów” uhonorowanych zostało tytułem Bohatera Związku Ra-
dzieckiego34. Ne ma natomiast w podręczniku ani słowa o stratach
poniesionych w tej operacji chociażby przez stronę radziecką, które,
wedle oficjalnych źródeł wyniosły milion dwieście tysięcy, z czego

400 tysięcy zabitych35.

Z tak lakonicznego opisu uczeń może wnioskować, że bitwa
o Dniepr była jednym z wielu przykładów bohaterstwa żołnierzy i ofi-
cerów Armii Czerwonej i geniuszu strategicznego jej dowódców. Je-
śli jednak skorzysta z rekomendacji autorów podręcznika i podejmie
trud przeczytania obszernej, liczącej ponad 700 stron epopei Wiktora

Astafiewa Przeklęci i zabici może być zaskoczony nie tylko tym, jak tę
bitwę postrzegał jej bezpośredni uczestnik, ale również jego przemy-
śleniami na temat działań dowództwa armii, ideologicznej indoktry-
nacji żołnierzy, barbarzyństwa wojny, jak również natury sowieckie-
go totalitaryzmu.

Wiktor Astafiew, którego 100-lecie urodzin przypada w roku 2024

(1 maja), trafił na front jako niespełna 19-latek wiosną 1943 roku.

Bitwa o Dniepr była właściwie pierwszą poważną operacją wojenną,
w której szeregowiec jednego z oddziałów 7 korpusu artylerii I Frontu
ukraińskiego brał udział, walcząc, między innymi, na przyczółku bu-
kryńskim. Został wówczas ranny i w szeregi walczących wrócił dopie-
ro na początku 1944 roku, dlatego jesienne walki były dla niego ostat-
nimi stoczonymi na terenach należących do Związku Radzieckiego
przed wrześniem 1939 roku. Nieprzypadkowo zatem bitwa przedsta-
wiona została w jego powieści jako jedno z przełomowych wydarzeń
wojny.

32 „Преследуя врага, передовые части Красной Армии вышли на подступы
к Днепру в конце сентября и сразу попытались захватить плацдармы на
его правом берегу. Часто переправа происходила при помощи подручных
средств (лодок, плотов, обычных брёвен)”. Tamże, s. 401.

33 Zob.: tamże, s. 401–402.

34 Tamże, s. 402.

35 Zob.: Битва за Днепр, https://may9.ru/history/articles/bitva_za_dnepr/

(21. 02. 2024).

51

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK

Pierwsze próby napisania powieści traktującej o wydarzeniach je-
sieni 1943 roku Astafiew podjął już w latach 70., początkowo nie my-
śląc o wielkiej epopei36. Dopiero w czasach pierestrojki zmienił swój
początkowy zamysł, w efekcie tworząc epickie dzieło, będące jednym
z najodważniejszych i najbardziej szczerych świadectw o Wielkiej

Wojnie Ojczyźnianej w literaturze rosyjskiej. Dwutomowa epopeja
opublikowana została w czasopiśmie „Nowyj mir” — tom pierwszy

Czarcia jama ( Чертова яма) w numerach 10–12 za rok 1992, drugi
tom — Przyczółek ( Плацадрм) w 1994 roku, również w numerach

10–1237. Powieść wywołała burzliwą dyskusję, do której sam autor
odnosił się z dumnym dystansem. Na zarzuty o przekłamania, od-
stępstwa od oficjalnej wersji przebiegu bitwy podnoszonych przez
krytyków, w komentarzu do powieści zamieszczonym w jego dziełach
zebranych odpowiadał z nutą dumy, ale też pokorą prostego żołnierza:

А что касается правды о войне, то я не зря ведь везде говорил и говорю,
писал и пишу — это „моя правда, моя и ничья больше”. Она может не со-
впадать с иной правдой, в том числе и солдатской. Я воевал с весны 43-го
года и на фронте был очень мало, больше валялся в госпиталях и не испы-
тал того, чего испытали солдаты войны, мыкавшиеся на фронте с 1941-го
года38.

W powieści przedstawia Astafiew losy całej galerii postaci, głównie
młodych poborowych, którzy, tak jak on sam, trafiają na front w 1943
roku. Ale ich wojenna droga w rzeczywistości zaczyna się wcześniej —
jesienią 1942 roku w obozie przygotowawczym, w którym rozgrywa
się akcja pierwszego tomu epopei. Realia tego miejsca obrazuje wy-
mowny tytuł — Czarcia jama to przedsionek wojennego piekła. Poło-
żony w zagubionej pośród syberyjskich lasów kotlinie staje się praw-

36 W 1975 roku w liście do Jewgienija Bachtina, frontowego kolegi, Astafiew pisał:

„Не живется мне спокойно и все тянет меня написать чего-нибудь сердитое,
и вот написал я начерно роман о форсировании Днепра. Роман небольшой,

«тургеневского размера», но тем не менее очень сложный, и долго мне еще
предстоит с ним возиться, и хотелось бы, чтоб он был точней в изображении
частностей войны, особенно переправы. [...] Я пишу роман не о нашей
дивизии, и люди, и действия в романе обобщены, собирательны, но кое-чем
из того, что застряло в памяти, естественно, воспользуюсь”. В. Астафьев,

Собрание сочинений в пятнадцати томах, т. 14: Письма 1961–1989, Офсет, Красноярск 1998, s. 116.

37 Zob.: Дар слова. Виктор Петрович Астафьев. Биобиблиографический ука
затель. Статьи, Издатель Сапронов, Иркутск 2009, s. 26–27.

38 В. Астафьев, Прокляты и убиты, w: Собрание сочинений в пятнадцати
томах, т. 10, Офсет, Красноярск 1997, s. 766.

52

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

dziwą szkołą przetrwania dla junaków — tu przychodzi im zmagać się
nie tyle z trudami wojskowej dyscypliny, ile z fatalnymi warunkami
sanitarnymi oraz brakiem podstawowego ekwipunku:

Новое обмундирование им не дали, всех переодевали в б/у — бывшее
в употреблении. Лешке Шестакову досталась гимнастерка с отложным во-
ротником, на которой еще были видны отпечатки кубиков — командир-
ская попалась гимнастерка, зашитая на животе. Не сразу узнал он отчего
гимнаcтерки и некоторые рубахи у большинства солдат зашиты на животе,

Нелепость какая-то, озорство, тыловое хулиганство, думал он.

[...] Особенно досталось Коле Рындину и солдату Булдакову [...] все обутки,
вся одежда в ворохах и связках была рассчитана на среднего человека, даже
на маломерков, но для двухметрового Коли Рындина и такого же долговя-
зого Лехи Булдакова ничего подходящего не находилось.39

Realia przygotowawczych obozów wojskowych, o których autorzy
podręcznika nie wspominają choćby słowem z każdym kolejnym
dniem, tygodniem stają się straszniejsze. Późną jesienią podstawo-
wym problemem dla rekrutów staje się głód. Zdesperowani posuwają
się do okradania miejscowej ludności, ryzykują tym, że zginą z rąk
broniących swego skromnego dobytku kołchoźników:

Бердские жители, а также обитатели окрестных деревень, обнаружив утеч-
ку овощей из погребов, продуктов из кладовок, объединенно поднялись на
оборону дворов и хозяйств с дробовиками, топорами, кольями. Выстрел
произвели в ночное время по здоровенному увертливому налетчику; пря-
чась в кустах малины, крыжовника, ушел лесом в сторону Оби вражина, не
иначе как дезертир или беглый арестант40.

Bezradne dowództwo obozu przymyka oczy na wymuszony przez
okoliczności przestępczy proceder, tym bardziej że wyższe instancje
wojskowe, mimo kontroli i obietnic poprawy sytuacji nie potrafią za-
radzić brakom w zaopatrzeniu:

Покатился слух: общепит двадцать первого полка проверял сам начальник
здравоохранения Сибирского военного округа. Начальство ждало нагоняя,
народ — улучшения питания. Но ничего этого не последовало да и не мог-
ло последовать — командование и хозяйственники двадцать первого полка,
исправляя многие ошибки и сбои военной машины, предпринимали сверх-
усилия, чтобы накормить, напоить, одеть, обуть и хоть как-то сохранить,
подготовить к сдаче на фронт десять тысяч молодых парней двадцать чет-
вертого года рождения и наскребенных после госпиталей, по пересылкам,

39 Tamże, s. 32–33.

40 Tamże, s. 67.

53

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
по углам огромного государства да по пригревным хитрушкам резервистов
других призывов и годов41.

Na dramatyczną sytuację rekrutów mają wpływ logistyczny bałagan,
bezduszna radziecka biurokracja oraz zwyczajna niewydolność ra-
dzieckiego przemysłu i rolnictwa spotęgowana przez wojnę. Jej skut-
kiem są postępująca demoralizacja żołnierzy i konflikty między nimi,
które sprawiają że topos koszar, dominujący w tej części epopei, na-
biera cech porównywalnych do toposu łagru w utworach Aleksandra

Sołżenicyna czy Warłama Szałamowa42. Sprzyjają temu również po-
działy społeczno-obyczajowe między młodymi chłopakami. Najlepiej
przystosowani to nieludzkich warunków są ci, którzy już wcześniej
doświadczyli „uroków” systemu — młodociani przestępcy, ofiary po-
litycznych represji i kolektywizacji, z kolei wielkim wyzwaniem stają
się one dla osób należących do beneficjentów systemu komunistycz-
nego, takich jak syn partyjnego aparatczyka Aszot Waskonian, który
w obozie przechodzi ewolucję, wyzwala się spod protekcji zaradnej
matki i staje się bratnią duszą dla reszty oddziału. Trudne, momen-
tami nieludzkie warunki egzystencji, jak w każdym takim przypadku
rodzą zarówno postawy negatywne, jak i pozytywne, przy czym Asta-
fiew szansę na przetrwanie widzi w poczuciu wspólnoty i solidarno-
ści, które żołnierze oddziału wielokrotnie demonstrują.

Wszelkie konflikty i spory młodych żołnierzy zamyka tragedia bra-
ci-bliźniaków Jeriemieja i Siergieja Sniegiriewów. Po zmianie loka-
lizacji obozu, korzystając z bliskości rodzinnej wsi, oddalają się oni
z miejsca skoszarowania po prowiant dla siebie i towarzyszy z obozu.

Za niesubordynację bezwzględne prawo wojenne przewiduje tylko je-
den wymiar kary — wyrok śmierci. Egzekucja braci omal nie doprowa-
dza do buntu, przed czym rekrutów ratuje jedynie przytomność umy-
słu ich dowódcy, porucznika Szczusia. Postać doświadczonego oficera
ukazał pisarz ze szczególnym ciepłem. Ten prosty, słabo wykształcony
potomek represjonowanych chłopów traktuje młodych żołnierzy jak

41 Tamże, s, 74.

42 O specyfice przestrzeni w epopei Przeklęci i zabici, pomijając przy tym, niestety, jawne konotacje z prozą łagrową, w zamian akcentując ideologicznie bez-
pieczniejsze rozważania o sferach sacrum i profanum pisze Tatiana Niewierowa.

Zob.: Т. Неверова, Специфика организации пространства в книге „Черто-
ва яма” романа В.П. Астафьева „Прокляты и убиты” , „Культура и текст”

2022, nr 4, s. 140–149, https://cyberleninka.ru/article/n/spetsifika-organizatsii-
hudozhestvennogo-prostranstva-v-knige-chyortova-yama-romana-v-p-astafieva-
proklyaty-i-ubity (22. 02. 20224).

54

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

prawdziwy ojciec — gdy wymaga tego sytuacja bywa surowy, ale nie
ustaje w wysiłkach choćby w najmniejszym stopniu złagodzić im kosz-
mar wojennej rzeczywistości, a przede wszystkim chroni ich przed
intrygami enkawudzisty Skorika, nieustannie szukającego w obozie
dywersantów i szpiegów. Na froncie, który Astafiew opisuje w drugim
tomie epopei, Szczuś musi stawić czoła kolejnemu enkawudziście,
oficerowi Smiersza Musionkowi — typowemu karierowiczowi i dono-
sicielowi, dla którego słowo „ojczyzna”, wedle słów innego bohatera,
majora Zarubina, znaczy tyle, co „szmata podłogowa”43. Gdy wszyst-
kie inne próby powstrzymania funkcjonariusza Smiersza zawodzą,
zdesperowany Szczuś, pragnąc uratować swych podwładnych, insce-
nizuje wypadek, w którym Musionok ginie44. Wątek oficera kontrwy-
wiadu jest kolejnym przykładem prawdy wojny, stojącej w sprzecz-
ności z propagandowym podręcznikiem, w którym działalność
kontrwywiadu jest przedstawiona w panegirycznym świetle, a uoso-
bieniem heroizmu tej formacji staje się major Paweł Sudopłatow45.

Tom drugi epopei — Przyczółek — traktuje już o samej bitwie
o Dniepr, zaś jego akcja rozgrywa się w ciągu kilkunastu dni decy-
dującej o losie bitwy przeprawy przez wielką rzekę. Astafiew dokonał
tu znamiennej modyfikacji kompozycji — pierwszy tom podzielony
został na rozdziały, obejmujące różnej długości odcinki czasowe,
najczęściej kilkudniowe. W tomie drugim pierwsze dwa rozdziały
opowiadają o przygotowaniach do przeprawy i o samej przeprawie,
zaś kolejnych siedem opowiada o siedmiu dniach walk o utrzymanie
zajętego przez oddziały Armii Czerwonej przyczółku. Liczba nawią-
zująca do biblijnej historii stworzenia świata nadaje szczególnej wy-
mowy dziełu syberyjskiego prozaika — bitwa jawi się jako wyzwanie
wymagające nadludzkiego poświęcenia, pokonania przez żołnierzy
własnych słabości oraz wszelkich przeciwności losu. Ani zacięty, bez-
litosny opór wroga, ani błędy radzieckiego dowództwa, ani skanda-
liczne zaopatrzenie w sprzęt konieczny do przeprawy, ani wreszcie
knowania NKWD nie są w stanie powstrzymać zdesperowanych, wal-
czących o przetrwanie na zdobytym po krwawej przeprawie maleń-
kim skrawku ziemi żołnierzy. Wielokrotne niepowodzenia spotyka-
jące Armię Czerwoną na początku wojny niewiele zmieniły w taktyce
walki. W opisie końcowych dni bitwy o Dniepr, narrator, nawiązując
do kosmogonicznej metafory bitwy, z goryczą zauważa:

43 В. Астафьев, Прокляты и убиты... , s. 573.

44 Patrz: tamże, s. 732–736.

45 Patrz: В. Мединский, А. Торкунов, История России 1914–1945... , s. 343.

55

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK

Советское командование ещё раз, который уж, не перехитрив противника,
начинало новое наступление с учетом прежних стратегических ошибок.

Переправа через реку на сей раз совершалась не ночью и не горсткой сил.

Наносился мощный удар. И снова рвало берег взрывами, снова било, под-
нимало в воздух, трепало, разбрасывало, обращало в прах и пыль родимую
землицу. С землей давно уже люди обращались так, будто не даровалась
она создателем как награда для жизни и свершения на ней добрых дел, но
презренно швырялась человеку под ноги, чтоб он распинал её, как распос-
леднюю лахудру46.

Fragment ten, jak i cała powieść niosą zdecydowanie antywojenne
przesłanie. Nawet wojna obronna, prowadzona w słusznym celu,
oznacza cierpienie i destrukcję. Bohaterowie powieści, heroicznie
broniąc przyczółku i ostatecznie zmuszając przeciwnika do odwrotu,
pozostawiają za sobą zniszczoną ziemię, zdewastowane miasta, wio-
ski, lasy, pola. Czas na odrodzenie i odbudowę możliwy będzie dopie-
ro, gdy nastanie pokój. Ta myśl przyświeca całej twórczości Astafiewa
poświęconej wojnie, począwszy od mikropowieści Pasterz i paster-
ka ( Пастух и пастушка, 1967), a na ostatnim napisanym przezeń
utworze Wesoły żołnierz ( Веселый солдат, 1998) skończywszy.

Obecna jest również w utworach z wątkiem walk na terytorium Pol-
ski, w których krasnojarski prozaik brał udział w 1944 roku47.

Antywojenny przekaz utworu wyrażony zostaje również przez losy
wielu jego bohaterów. Większość żołnierzy z oddziału ginie, niekie-
dy, jak Aszot Waskonian, w przypadkowym ostrzale. Główny boha-
ter, łącznik Alosza Bolszakow, alter ego pisarza, zostaje ciężko ranny.

Podobny los spotyka byłego zeka Aloszę Bułdakowa oraz szlachetne-
go staroobrzędowca Kolę Ryndina — potężnie zbudowany, dysponu-
jący krzepą bylinnego herosa młodzieniec traci na polu bitwy nogę.

Niemniej dramatyczny los spotyka dwie sanitariuszki, Nelę i Fainę.

Doświadczone uczestniczki bitwy pod Stalingradem, również nad

Dnieprem z niebywałym poświęceniem niosą pomoc rannym — to
one wynoszą spod ostrzału Ryndina i Bułdakowa. Ich frontowe losy
obrazują dolę wielu kobiet walczących w szeregach armii Czerwonej.

Faja zostaje „frontową żoną” jednego z wysoko postawionych dowód-
ców i zdaje sobie sprawę, że po wojnie, o ile przeżyje, czekać ją będzie
trudny w realiach rosyjskich los porzuconej kobiety i matki. Nela nie

46 В. Астафьев, Прокляты и убиты... , s. 717.

47 Więcej na ten temat patrz: A. Wawrzyńczak, Podkarpacie 1944 oczami sowieckiego
szeregowca. O prozie wojennej i wspomnieniowej Wiktora Astafiewa, „Studia

Pigoniana”, MMXXIII, Krosno 2023, s. 113–128.

56

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

może liczyć nawet na macierzyństwo — udział w jednej z bitew przy-
płaciła ciężkim przeziębieniem w wyniku którego stała się bezpłodna.

Od tej pory nie czuje żadnego strachu, przy każdej możliwej okazji
rzucając swym poświęceniem wyzwanie losowi — życie właściwie
straciło dla niej znaczenie48.

O bohaterstwie radzieckich kobiet w czasie wojny nie omieszka-
li napisać także autorzy podręcznika — obok wspomnianych już po-
siadaczek tytułu Bohatera Związku Radzieckiego, afirmują oni pracę
kobiet na tyłach frontu — w fabrykach, hutach, kopalniach, na roli49.

Wspominają również o ich udziale w ruchu partyzanckim50, ale za
mogącymi zrobić na uczniach wrażenie liczbami nie ma ani odrobi-
ny ludzkiego współczucia dla ich prawdziwych losów. Dla autorów
dbających jedynie o „patriotyczne wychowanie” rosyjskiej młodzieży
prawda, gdy jest niewygodna, nie ma żadnej wartości. Tymczasem

Astafiew nie kryje wobec swych bohaterek podziwu i współczucia, zaś
wyrażona w losie Fainy i Neli wojenna prawda nie ustępuje swą siłą ar-
cydziełu literatury dokumentalnej autorstwa Swiatłany Aleksijewicz

Wojna nie ma w sobie nic z kobiety ( У войны не женское лицо, 1985).

Powyższe porównanie fragmentów propagandowego podręczni-
ka z epopeją wojenną Wiktora Astafiewa udowadnia, że w obliczu
konstytuującego się w Rosji Putina systemu totalitarnego literatura
rosyjska w swoich najlepszych dokonaniach może stanowić antido-
tum dla trucizny państwowej propagandy zalewającej rosyjskie spo-
łeczeństwo już na poziomie szkoły. W przypadku mitologizacji przez
państwo wojny — czy to Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, czy napaści

Federacji Rosyjskiej na Ukrainę, wzbogacona refleksją lektura takich
dzieł jak Przeklęci i zabici pozwala mieć, chciałoby się wierzyć, nie
złudną nadzieję, że młodzi rosyjscy czytelnicy wyniosą z niej główne
przesłanie pochodzącego ze wsi Owsianka w Kraju Krasnojarskim pi-
sarza — wszelka wojna i towarzyszące jej przemoc i cierpienie ludzkie
to zło w czystej postaci. W tym miejscu warto przypomnieć jeszcze
jedną ważną myśl przypisywaną temu autorowi:

Ci, co łżą o wojnie minionej, przybliżają wojnę przyszłości. Niczego bardziej
brudnego, bardziej okrutnego, krwawego i naturalistycznego od tamtej wojny
nigdy na świecie nie było. Nie należy pokazywać heroizmu wojny, ale trzeba
wzbudzać strach u ludzi jej okropieństwami. Należy to stale przypominać
ludziom, aby nie zapomnieli. Nosami trzeba ich dociskać, jak te ślepe kocięta,

48 Zob.: В. Астафьев, Прокляты и убиты... , s. 714.

49 Zob.: В. Мединский, А. Торкунов, История России 1914–1945... , s. 363.

50 Zob.: tamże, s. 367.

57

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK
do wszystkich tych zapaskudzonych, zakrwawionych miejsc, do gnoju, do łez —
innym sposobem od naszego rodaka niczego człowiek nie wyciśnie51.

Pod koniec życia Astafiew nie krył także swego oburzenia z powodu
hucznego świętowania przez władze Dnia Zwycięstwa i mitologi-
zowania wojny, co stanowiło jeden z mitów założycielskich reżimu

Władimira Putina. Za te wypowiedzi Rada Kraju Krasnojarskiego od-
mówiła w 2001 roku, śmiertelnie choremu pisarzowi przyznania do-
datku weterana wojennego52. W świetle tej haniebnej decyzji, a tak-
że poglądów wyznawanych przez rosyjskiego kontynuatora tradycji
prozy antywojennej, zapoczątkowanej przez Ericha Marię Remarqua,
wyrażanego przezeń wielokrotnie sprzeciwu wobec wszelkich wojen,
za szyderczy chichot historii należy uznać fakt objęcia przez obecnego
dyktatora Rosji patronatu nad obchodami stuletniej rocznicy urodzin
pisarza53. Takie manipulacje władzy nie powinny jednak przesłaniać
współczesnym uniwersalnego wymiaru pisarstwa Astafiewa, które-
go przekaz jest wyjątkowo aktualny w obliczu rosyjskiej napaści na

Ukrainę. Historia uczy nas i jednocześnie daje nadzieję, że dziedzic-
two takich mistrzów, jak Wiktor Astafiew przetrwa zarówno dyktatu-
rę putinizmu, jak też propagandowy pseudo-podręcznik spółki Tor-
kunow-Miedinskij, a kolejne pokolenia czytelników w Rosji i innych
krajach będą poznawały prawdę o bestialstwie wojny także z kart jego
powieści.

REFERENCES

Amosova, Inga, Andreev, Igor, and Fedorov, Ivan. Istoriya Rossii XVI — konets

XVII veka. 7 klass. Moskva: Prosveshcheniye, 2017 [Амосова, Инга, Андреев

Игорь, and Федоров Иван, История России XVI — конец XVII века, 7 класс.

Москва: Просвещение, 2017].

Andreev, Igor, Lyashenko, Leonid, Artasov, Igor, Fedorov, Ivan, Amosova Inga. Is-
toriya Rossii. Konets XVII–XVIII vek. 8 klass. Moskva: Prosveshcheniye, 2017

51 Cyt. za: G. Przebinda, Ostatnia wojna Putina. Rozprawa filologa z Rosją, Znak,

Kraków 2023, s. 585.

52 Patrz: Известному российскому писателю Виктору Астафьеву отказа-
но в персональной пенсии, https://www.svoboda.org/a/24123351.html (4.03.

2024).

53 Patrz: Владимир Путин подписал указ о праздновании 100летия со Дня
рождения Астафьева, https://kras.mk.ru/social/2023/03/24/vladimir-puti-
n-podpisal-ukaz-o-prazdnovanii–100letiya-so-dnya-rozhdeniya-astafeva.html

(dostęp: 9. 03.2024).

58

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

[Андреев, Игорь, Ляшенко, Леонид, Артасов, Игорь, Федоров, Иван, and

Амосова, Инга, История России. Конец XVII–XVIII век. 8 класс. Москва:

Просвещение, 2017].

Astaf’ev, Viktor. “Proklaty i ubity.” Sobranie sochineniy v pyatnadtsati tomakh. Tom
desyatyy. Krasnojarsk: Ofset, 1997 [Астафьев, Виктор. “Прокляты и убиты.”

Собрание сочинений в пятнадцати томах. Том десятый. Красноярск:

Офсет, 1997].

Astaf’ev, Viktor. Sobranie sochineniy v pyatnadtsati tomakh. Tom chetyrnadtsa-
tyy. Pis’ma 1961–1989. Krasnoyarsk: Ofset, 1998 [Астафьев, Виктор. Собрание
сочинений в пятнадцати томах. Том четырнадцатый. Письма 1961–

1989. Красноярск: Офсет, 1998].

Bitva za Dnepr [Битва за Днепр] <https://may9.ru/history/articles/bitva_za_
dnepr/>.

Chepalov, Rodion. Edinyy uchebnik: plusy i minusy. Academica.ru [Чепалов,

Родион. Единый учебник: плюсы и минусы <https://academica.ru/stati/
stati-o-pervom-vysshem-obrazovanii-i-magistrature/770067-edinyj-ucheb-
nik-pljusy-i-minusy/>.

Danilevskij, Igor, Jurasov, Mikhail, and Andreev, Igor. Istoriya Rossii s drevney-
shikh vremen do nachala XVI veka. 6 klass. Moskva: Prosveshchenie, 2017

[Данилевский, Игорь, Юрасов, Михаил, and Андреев, Игорь. История

России с древнейших времен до начала XVI века. 6 класс. Москва:

Просвещение 2017].

Danilov, Aleksandr, Torkunov, Anatoliy, and Hlevnyuk, Oleg. Istoriya Rossii.

1946 g. — nachalo XXI v. 11 klass, ch. 1, 2. Moskva: Prosveshchenie, 2022

[Данилов, Александр, , Торкунов, Анатолий, and Хлевнюк, Олег. История

России. 1946 г. — начало XXI в. 11 класс, ч. 1, 2. Москва: Просвещение, 2022].

Dar slova. Viktor Petrovich Astaf’ev. Biobibliograficheskiy ukazatel’. Stat’i. Ir-kutsk: Izdatel’ Sapronov, 2009. [ Дар слова. Виктор Петрович Астафьев.

Биобиблиографический указатель. Статьи. Иркутск: Издатель Сапронов,

2009].

Etkind, Alexander. Internal Colonization. Russia’s Imperial Experience. Cam-
bridge: Polity 2011.

Gołąbek, Bartosz. Anatomia “Runetu.” Rosyjskojęzyczny Internet jako extra terri-
torium byłego ZSRR. Krosno: PWSZ, 2014.

Gorinov, Mikhail, Danilov, Aleksandr, and Morukov, Mikhail. Istoriya Rossii 10
klass, ch. 1, 2. Moskva: Prosveshchenie, 2021 [Горинов, Михаил, Данилов,

Александр, and Моруков, Михаил. История России 10 класс, ч. 1, 2. Москва:

Просвещение, 2021].

Il’inykh, Svetlana. Internet kak istochnik informacii: vzglyad cherez prizmu do-
veriya [Ильиных, Светлана. Интернет как источник информации: взгляд
через призму доверия] <https://cyberleninka.ru/article/n/internet-kak-is-
tochnik-informatsii-vzglyad-skvoz-prizmu-doveriya>.

Izvestnomu rossiyskomu pisatelyu Viktoru Astaf’evu otkazano v personal’noy pen-
syi [ Известному российскому писателю Виктору Астафьеву отказано
в персональной пенсии] <https://www.svoboda.org/a/24123351.html>.

“Kakim byt’ uchebniku istorii?” Neva, 2013, no. 10 [“Каким быть учебнику
истории?” Нева, 2013, no 10] [<https://magazines.gorky.media/neva/2013/10/
kakim-byt-uchebniku-istorii.html>.

59

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK

Karpyuk, Il’ya. Odna na vsekh, 24 aprelya 2013. Polit.ru [И. Карпюк, Одна на всех, 24 апреля 2013, Polit.ru] <https://webcitation.org/6GiUH96aM?url=https://
polit.ru/article/2013/04/24/history/>.

Lyashenko, Leonid, Simonova, Elena, and Volobuev, Oleg. Istoriya Rossii XIX —
nachalo XX veka. 9 klass. Moskva: Prosveshchenie–Drofa, 2021 [Ляшенко, Леонид, Симонова Елена, and Волобуев, Олег. История России XIX —
начало XX века. 9 клаcc. Москва: Просвещение–Дрофа, 2021].

Medinskiy, Vladimir, and Torkunov, Anatolij. Istoriya Rossii 1914–1945. 10 klass.

Bazovyj uroven’. Moskva: Prosveshhenie, 2023 [Мединский, Владимир,
and Торкунов, Анатолий. История России 1914–1945. 10 класс. Базовый
уровень. Москва: Просвещение, 2023].

Medinskiy, Vladimir, and Chubar’yan, Aleksandr. Vseobshchaya istoriya 1914–

1945. 10 klass. Bazovyy uroven’. Moskva: Prosveshchenie, 2023 [Мединский,

Владимир, and Чубарьян, Александр. Всеобщая история 1914–1945. 10
класс. Базовый уровень. Москва: Просвещение, 2023].

Medinskiy, Vladimir, and Torkunov, Anatoliy. Istoriya Rossii 1945 — nachalo XXI
veka. 11 klass. Bazovyy kurs. Moskva: Prosveshchenie, 2023 [Мединский,

Владимир, and Торкунов, Анатолий. История России 1945 — начало ХХI
века. 11 класс. Базовый курс. Москва: Просвещение, 2023].

Medinskiy, Vladimir, and Chubar’yan, Aleksandr. Vseobshhaya istoriya 1945 — na-
chalo XXI veka. Moskva: Prosveshchenie, 2023 [Мединский, Владимир, and

Чубарьян, Александо. Всеобщая история 1945 — начало ХХI века. Москва:

Просвещение, 2023].

Neverova, Tatyana. “Specifika organizatsii prostranstva v knige ‘Chertova yama’ ro-
mana V.P. Astaf’eva ‘Proklyaty i ubity’.” Kul’tura i tekst, 2022, no. 4 [Неверова,

Татьяна. “Специфика организации пространства в книге ‘Чертова яма’

романа В.П. Астафьева ‘Прокляты и убиты’.” Культура и текст, 2022,
no. 4].

Nikonov, Vyacheslav, and Devyatov, Sergei. Istoriya Rossii. 1914 g. — nachalo

XXI v.: uchebnik dlya 10–11 klassov obshheobrazovatel’nykh organizaciy. Ba-
zovyy i uglublyonnyy urovni: v 2 ch. Moskva: Russkoe slovo, 2022 [Никонов,

Вячеслав,and Девятов, Сергей. История России. 1914 г. — начало ХХI в.:

учебник для 10–11 классов общеобразовательных организаций. Базовый
и углублённый уровни: в 2 ч. Москва: Русское слово, 2022].

Pchelov, Evgeniy, and Lukin, Pavel. Istoriya Rossii s drevneyshikh vremyon do na-
chala XVI veka: uchebnik dlya 6 klassa obshcheobrazovatel’nyh organizatsyy.

Moskva: Russkoe slovo, 2022 [Пчелов, Евгений, and Лукин, Павел. История

России с древнейших времён до начала XVI века: учебник для 6 класса
общеобразовательных организаций. Москва: Русское слово, 2022].

Pchelov, Evgeniy, and Lukin, Pavel. Istoriya Rossii. XVI–XVII veka. 7 klass. Mosk-
va: Russkoe slovo, 2022. [Пчелов, Евгений, and Лукин, Павел. История

России. XVI–XVII века. 7 класс. Москва: Русское слово, 2022].

Przebinda, Grzegorz. Ostatnia wojna Putina. Rozprawa filologa z Rosją. Kraków:

Znak, 2023.

Samygin, Sergey, and Tumaykin, Il’ya. “Edinyy uchebnik istorii kak element siste-
my natsional’noy identichnosti.” Gosudarstvennoe i munitsipal’noe upravlenie.

Uchenye zapiski, 2014, no. 4 [Самыгин, Сергей, and Тумайкин, Илья. “Единый
учебник истории как элемент системы национальной идентичности.”

Государственное и муниципальное управление. Ученые записки, 2014,

60

WIELKA WOJNA OJCZYŹNIANA…

no. 4] <https://cyberleninka.ru/article/n/edinyy-uchebnik-istorii-kak-ele-
ment-sistemy-natsionalnoy-identichnosti>.

Sergey Ivanov predlozhil obyektivno otsenivat’ istoriyu, Lenta.ru, 27. 02. 2013

[Сергей Иванов предложил объективно оценивать историю] <https://lenta.

ru/news/2013/02/27/rio/>.

Solov’yov, Kirill, and Shevyryov, Aleksandr. Istoriya Rossii. 1801–1914. 9 klass.

Moskva: Russkoe slovo, 2022 [Соловьёв, Кирилл, and Шевырёв, Александр.

История России. 1801–1914. 9 класс. Москва: Русское слово, 2022].

Wawrzyńczak, Aleksander. “Podkarpacie 1944 oczami sowieckiego szeregowca.

O prozie wojennej i wspomnieniowej Wiktora Astafiewa.” Studia Pigoniana,

MMXXIII, Krosno 2023.

Vladimir Putin podpisal ukaz o prazdnovanii 100-letiya so Dnya rozhdeniya As-
taf’eva [Владимир Путин подписал указ о праздновании 100-летия со Дня
рождения Астафьева] <https://kras.mk.ru/social/2023/03/24/vladimir-pu-
tin-podpisal-ukaz-o-prazdnovanii–100letiya-so-dnya-rozhdeniya-astafeva.

html>.

Volobuev, Oleg, Karpachev, Sergey, and Klokov, Valeriy. Istoriya Rossii nacha-
lo XX — nachalo XXI veka. 10 klass. Moskva: Prosveshchenie–Drofa, 2021

[Волобуев, Олег, Карпачев, Сергей, and Клоков, Валерий. История России
начало ХХ — начало ХХI века. 10 класс. Москва: Просвещение–Дрофа,

2021].

Zakharov, Viktor, and Pchelov, Evgeniy. Istoriya Rossii. XVIII vek. 8 klass. Mosk-
va: Russkoe slovo, 2022 [Захаров, Виктор, and Пчелов, Евгений. История

России. XVIII век 8 класс. Москва: Русское слово, 2022].

Zayavlenie KGI ob obshchenatsional’nom uchebnike istorii, 28 marta 2013 [Заяв-
ление КГИ об общенациональном учебнике истории, 28 марта 2013].

< https://graniru.org/Society/History/m.213100.html#kgi>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.17087

KATARZYNA JASTRZĘBSKA

Uniwersytet Jagielloński

ORCID https://orcid.org/0000-0003-0336-307X

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK

Staliśmy się ludźmi, przyjmując postawę wyprostowaną.

Dlaczego czasem tak trudno nam zdecydować się na nieugiętą?

Wiktor Szenderowicz1

VIKTOR SHENDEROVICH — MORE THAN A SATIRIST

The article presents the profile of Viktor Shenderovich (born in 1958), a modern-day writer, referred to as the leading Russian satirist, essayist, screenwriter of the iconic TV show „Puppets” („Куклы”), aphorist, dissident, outspoken Kremlin critic, currently living in emigration. The article’s author is referring Shenderovich artistic biography, which describes his most important literary achievements — Shenderovich is a playwright, an author of many plays in a convention of political satire, in which he often refers to the most current events in Russian history. The article also presents Shenderovich dissident activity. In 2010 he became a laureate of the Helsinki Foundation of Human Rights award in the category „Human Rights Protection by the Means of Culture and Art”. He’s also been actively protesting against the Kremlin’s policy by signing multiple appeals and protests directed at the president of the Russian Federation. Since the beginning of Russia’s aggression on Ukraine, Shenderovich has been condemning the war publicly, he was also a part of a group of artists and activists calling for deescalating the conflict and ceasing hostilities. In December of 2021, Shenderovich’s name was put on the “foreign agent” list, which was a direct cause of him leaving the country. The article’s author also discusses the writer’s connection with Polish culture, especially the making of his original project called Lec — the 20th century.

Keywords: Viktor Shenderovich, the most recent political satire, dissident, Russia’s attack on Ukraine Sposoby przejawiania się satyryczności w różnych pod względem gatunkowym utworach rosyjskich pisarzy stanowią przedmiot analiz
sporej liczby literaturoznawców2, a jednocześnie sam termin „saty-
ra” charakteryzuje się pewną semantyczną niejednoznacznością, co

1 W. Szenderowicz, Pan Ein i inne historie, przeł. J.Czech, ADiT, Warszawa 2019,
s. 299

2 Zob. np. W. Supa (red.), Satyra w literaturach wschodniosłowiańskich, t. 7, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2008.

62

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK
z kolei staje się źródłem teoretycznoliterackich polemik3. Kira Gordo-
wicz analizująca elementy satyry we współczesnej literaturze rosyj-
skiej stwierdza, że w Rosji zniesienie cenzury — mowa o latach 90. XX
wieku — nie wpłynęło znacząco na rozkwit satyry, a zatem również na
zwiększenie liczby tego rodzaju utworów4. Badaczka zauważa jednak,
że współcześni twórcy nawiązują chętnie do tradycji Michaiła Sałtyko-
wa-Szczedrina czy Jewgienija Zamiatina w utworach podejmujących
problem relacji jednostka–władza. Wśród takich twórców wymienia
między innymi Tatianę Tołstoj, Ludmiłę Pietruszewską, Władimira

Makanina, Wiktora Pielewina5. Predylekcja pisarzy i w ogóle artystów
do satyrycznego oglądu rzeczywistości posiada w Rosji długą tradycję,
reprezentowaną, oprócz wymienionego wcześniej autora Historii pew-
nego miasta, przez Nikołaja Gogola czy literatów publikujących pod
pseudonimem Koźma Prutkow, „którego powołała do życia najoso-
bliwsza spółka autorska, jaka kiedykolwiek istniała: mianowicie talent
i pomysłowość Aleksego Tołstoja oraz braci Żemczużnikow, Alekse-
go i Włodzimierza”6. Spośród twórców takich form literackich nale-
ży z pewnością wymienić Antona Czechowa, a w czasach radzieckich
między innymi: Michaiła Zoszczenkę, Ilję Ilfa i Jewgienija Pietrowa,

Michaiła Bułhakowa, Isaaka Babla, Ilję Erenburga, Władimira Maja-
kowskiego, Walentyna Katajewa, Nadieżdę Teffi, Leonida Lichodieje-
wa, Fazila Iskandera, Wasilija Szukszyna, Władimira Wojnowicza czy
zmarłego w roku 2020, bardzo popularnego wśród Rosjan, Michaiła

Żwanieckiego. Michaił Pokotyło, podsumowując osiągnięcia dwudzie-
stowiecznej rosyjskiej satyry, pisze tak:

На рубеже XX–XXI вв. cтановится все заметнее своеобразие сатирического
творчества В. Пелевина, которое, на наш взгляд, заключается в органич-
ном сочетании различных культурных традиций Востока, России и Запада,
в притчевом характере повествования, в особом месте рассказчика и орга-
низации хронотопа7.

3 Zob. E. Sidoruk, Granice satyry. Poetyka i horyzonty tradycji, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2018, https://repozytorium.uwb.

edu.pl/jspui/bitstream/11320/7742/1/Sidoruk%20Elżbieta_Granice%20satyry.

pdf (12.09.2023).

4 K. Gordowicz, Элементы сатиры в современной русской прозе, w: W. Supa

(red.), Satyra w literaturach wschodniosłowiańskich…, s. 306–307.

5 Tamże, s. 306.

6 R. Śliwowski, Przedmowa, w: Kto jest kto? Rosyjskie jednoaktówki komediowosatyryczne, wybór, przedmowa i noty o autorach R. Śliwowski, Czytelnik, Warszawa 1981, s. 7.

7 М. Покотыло, Сатира в контексте русской литературы XX в.: онтологи
ческий статус и функции, „Вестник Южно-Уральского государственного

63

KATARZYNA JASTRZĘBSKA

Nazwisko Wiktora Szenderowicza (ur. 1958 w Moskwie), przez wie-
lu określanego mianem „czołowego rosyjskiego satyryka”, raczej nie
pojawia się w opracowaniach naukowych poświęconych najnowszej
satyrze rosyjskiej. Autor Ludzi i aniołów ( Два человека, четыре
ангела, 2001) — by wymienić tytuł jego najbardziej znanej w Pol-
sce sztuki (w Rosji, w repertuarze Teatru Olega Tabakowa od 2002
roku) — jest z wykształcenia pedagogiem teatru. Pisarz, dramaturg
preferujący tzw. małe formy, czyli jedno- i dwuaktówki, opozycyjny
felietonista (piszący między innymi do dziennika „The New Times”),
scenarzysta, prozaik, aforysta, współpracownik stacji radiowych „Ra-
dio Swoboda” oraz „Echo Moskwy”, zdobył popularność jako autor
scenariuszy kultowego, lecz nieistniejącego już telewizyjnego progra-
mu satyrycznego Kukły ( Куклы; dosł. Lalki)8, który formą przypomi-
na polską polityczną szopkę noworoczną.

Krótko po agresji Rosji na Ukrainę, bo już 2 marca 2022 roku, na
oficjalnej stronie polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Naro-
dowego pojawiła się informacja następującej treści:

Rosyjscy artyści, którzy nie opowiedzieli się jasno i jednoznacznie przeciwko
agresji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę i nie potępili jej, nie powinni być gośćmi
polskich scen, uczestnikami programów artystycznych ani projektów z zakresu
kultury. Wobec zbrodni wojny na Ukrainie zdecydowanie zalecamy powstrzyma-
nie się od prezentacji dzieł kultury rosyjskiej i rosyjskich twórców9.

Wiktor Szenderowicz inwazję rosyjską na Ukrainę potępił wielokrot-
nie. Sam moment wybuchu wojny wspomina tak: „Po 24 lutego przez
tydzień byłem niemy, nie mogłem nic pisać; była to utrata zmysłów
z emocji”10. Pisarz jest zdeklarowanym antyputinistą, aktywnym i bez-
kompromisowym krytykiem działań rosyjskiej elity politycznej. W roku

2010 został laureatem nagrody Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka
w kategorii „obrona praw człowieka środkami kultury i sztuki”11.

гума нитарно-педагогического университета” 2014, nr 8, s. 270, https://
cyberleninka.ru/article/n/satira-v-kontekste-russkoy-literatury-hh-v-ontolo gi-
cheskiy-status-i-funktsii (12.12.2023).

8 Niektóre odcinki można oglądać na platformie Youtube.

9 W polskich instytucjach nie powinno być miejsca dla rosyjskiego reżimu, https://
www.gov.pl/web/kultura/w-polskich-instytucjach-kultury-nie-powinno-byc-
miejsca-dla-poparcia-rosyjskiego-rezimu (18.01.2024).

10 N. Senkowska, Wiktor Szenderowicz: Ukraina stała się tą, która pochowa
rosyjski reżim, Dzieje.pl 7.04.2022, https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/wiktor-
szenderowicz-ukraina-stala-sie-ta-ktora-pochowa-rosyjski-rezim (2.02.2024).

11 Zob. В. Шендерович, Публицистика. Речь на вручении МХГ, http://www.

shender.ru/paper/text/?.file=405 (2.02.2024).

64

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK

Jeszcze na długo przed wybuchem wojny, pisarz wypowiadał
się przeciwko autorytaryzmowi rządów Putina i brał udział w ak-
cjach protestacyjnych wspierających ofiary kremlowskiego reżimu.

W maju 2010 roku Szenderowicz był jednym z sygnatariuszy listu

Putin musi odejść 12. W lipcu 2014 roku, kiedy porucznik Nadia Saw-
czenko została uprowadzona ze strefy walk w Donbasie i postawiona
przed rosyjskim sądem za rzekomy współudział w zabiciu dwóch ro-
syjskich dziennikarzy stacji WGTRK, Szenderowicz wraz z kilkudzie-
sięcioma innymi przedstawicielami rosyjskiej kultury, zwrócił się do

Putina z listem zawierającym prośbę o jej zwolnienie z aresztu13. Był
też w grupie rosyjskich naukowców, artystów, działaczy społecznych,
którzy pragnąc zapobiec zbliżającej się wojnie, 2 lutego 2022 roku
podpisali apel skierowany do kremlowskich władz. Inicjatorem tego
antywojennego ruchu (Антивоенный Комитет России) i apelu jest
weteran obrony praw człowieka Lew Ponomariow, którego Rosyjskie

Ministerstwo Sprawiedliwości w roku 2020 umieściło na liście „za-
granicznych agentów”. W apelu czytamy:

— Nasze stanowisko jest bardzo proste: Rosja nie potrzebuje wojny z Ukrainą
i Zachodem. Nikt nam nie zagraża, nikt nas nie atakuje. Polityka, oparta na pro-
mowaniu idei takiej wojny, jest amoralna, nieodpowiedzialna i przestępcza, nie
może być prowadzona w imieniu narodów Rosji14.

Kolejny podpisany przez Szenderowicza apel, w którym napaść
na Ukrainę nazwano wojną „haniebną” i „zbrodniczą” („позорная”;

„преступная”), został opublikowany 5 marca 2022 roku przez nieza-
leżny rosyjski portal Meduza15, a następnie przetłumaczony na kilka
języków i udostępniony czytelnikom brytyjskiego „Guardiana”, hisz-
pańskiego „El Mundo”, norweskiego „Aftenpostena”. W Polsce opu-

12 G. Przebinda, Ostatnia wojna Putina. Rozprawa filologa z Rosją, Wydawnictwo

Znak, Kraków 2023, s. 381.

13 Ukraińska lotnik w rosyjskim więzieniu: dwa miesiące głodówki, „Rzeczpospolita”

10.02.2015, https://www.rp.pl/swiat/art4687211-ukrainska-lotnik-w-rosyjskim-
wiezieniu-dwa-miesiace-glodowki (2.02.2024).

14 Rosyjscy dysydenci próbują zapobiec wojnie w Ukrainie, „Rzeczpospolita”

2.02.2022, https://www.rp.pl/polityka/art35638411-rosyjscy-dysydenci-probu-
ja-zapobiec-wojnie-z-ukraina (2.02.2024).

15 Медуза, Международное обращение писателей по поводу войны — к тем,
кто говорит на русском языке. Среди подписантов — Сорокин и Алексиевич.

Среди поддержавших — Мюллер и Кутзее 5.03. 2022, https://meduza.io/
feature/2022/03/05/mezhdunarodnoe-obraschenie-pisateley-po-povodu-voyny-
k-tem-kto-govorit-na-russkom-yazyke, (5.02.2024).

65

KATARZYNA JASTRZĘBSKA
blikowały go „Gazeta Wyborcza” i „Rzeczpospolita”16. Wśród sygna-
tariuszy jest troje literackich noblistów: Swietłana Aleksijewicz, Olga

Tokarczuk i John Maxwell Coetzee. W końcowym fragmencie apelu
czytamy:

Пожалуйста, используйте все возможные средства коммуникации. Теле-
фон. Мессенджеры. Электронную почту. Говорите с теми, кого вы знаете.

С теми, кого не знаете. Если Владимир Путин слеп и глух, может быть, рос-
сияне услышат тех, кто говорит с ними на одном языке17.

Wiktor Szenderowicz jest jednym z wielu, którzy w obawie o bezpie-
czeństwo własne, rodziny, najbliższych oraz przyjaciół, zmuszony zo-
stał przez władze Federacji Rosyjskiej do opuszczenia kraju. Opresja
wobec własnych obywateli, szczególnie tych otwarcie krytykujących
władzę, posiada w Rosji bardzo długą tradycję, w której przymusowa
emigracja nie jest najgorszym scenariuszem, bo jednak — jak brzmi
tytuł wywiadu udzielonego przez Szenderowicza Jerzemu Czechowi —

[…] mogli rozstrzelać 18. Jak wiadomo, w XX wieku doszło do trzech
fal emigracji: I — popaździernikowej, kiedy kraj opuściło ponad dwa
miliony Rosjan, II — przypadającej na lata 40.–60. oraz III — w la-
tach 60.–90.19. Tadeusz Klimowicz, omawiając zjawisko kolejnych
rosyjskich emigracji, przywołuje opinię Wasilija Aksionowa (w 1980
roku pisarz został pozbawiony obywatelstwa za wyjazd na zaprosze-
nie do USA), który na początku lat dziewięćdziesiątych spodziewał
się zmierzchu rosyjskiej literatury emigracyjnej: „Nic już lub prawie
nic nie stoi na przeszkodzie, aby o sprawach najważniejszych dla li-
teratury rosyjskiej dyskutować w Moskwie lub Petersburgu zamiast
w Nowym Jorku czy Paryżu”20. Przypadek Szenderowicza weryfikuje
nadzieję autora Wyspy Krym. Po pierwsze stwierdzeniem: „Zwycię-
stwo nad komunizmem w 1991 roku uznaliśmy za nasze ostateczne,
ale była to jednak pomyłka”21, po wtóre historią własną, jest bowiem

16 G. Przebinda, Ostatnia wojna Putina…, s. 65–66.

17 Медуза, Международное обращение писателей…

18 A mogli rozstrzelać. Z Wiktorem Szenderowiczem rozmawia Jerzy Czech, w: W. Szenderowicz, Pan Ein i inne historie, przeł. J. Czech, ADiT, Warszawa

2019, s. 301–313.

19 Zob. na temat różnicy zdań badaczy dotyczących dat wyznaczających poszczególne
fale emigracji T. Klimowicz, hasło „Emigracja” w: tegoż, Przewodnik po
współczesnej literaturze rosyjskiej i jej okolicach (1917–1996), Towarzystwo

Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1996, s. 63.

20 Zob. hasło „Emigracja” w: T. Klimowicz, Przewodnik po współczesnej…, s. 66.

21 G. Przebinda, Ostatnia wojna Putina …, s. 307.

66

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK
jednym z pisarzy, którzy po napaści Rosji na Ukrainę znaleźli się na
liście „agentów zagranicznych”. Nazwisko Szenderowicza pojawiło się
na niej 30 grudnia 2021 roku na mocy przegłosowanej dwa lata wcze-
śniej przez niższą izbę parlamentu ustawy, w której stwierdza się:

иноагентами могут быть признаны физические лица, которые распростра-
няют материалы СМИ — иностранных агентов или участвуют в их созда-
нии, а также получают деньги или имущество из-за рубежа либо от россий-
ских юрлиц, финансируемых из иностранных источников22.

W praktyce oznacza to, że za „zagranicznego agenta” może być uzna-
ny każdy rosyjski obywatel, który rozpowszechnia materiały informa-
cyjne lub uczestniczy w ich tworzeniu oraz otrzymuje jakiekolwiek
finansowanie ze źródeł innych niż rosyjskie23. Na liście „zagranicz-
nych agentów” znaleźli się między innymi: popularny w Polsce autor
powieści detektywistycznych, z wykształcenia japonista Borys Aku-
nin (wł. Grigorij Czchartiszwili, który opuścił Rosję w roku 2014 po
aneksji Krymu); Dmitrij Głuchowski — autor trylogii Metro, w sfin-
gowanym procesie skazany zaocznie na osiem lat więzienia24; pro-
zaik, poeta, wybitny literaturoznawca, autor kilku biografii, między
innymi noblisty Borysa Pasternaka Dmitrij Bykow; pisarz i dzienni-
karz, weteran wojen w Czeczenii Arkadij Babczenko, autor Dziesięciu
kawałków o wojnie. Rosjanin w Czeczenii 25 opublikowanych w 2009
roku w Polsce. Oprócz wymienionych na liście „zagranicznych agen-
tów” znaleźli się również dziennikarze, publicyści, muzycy, blogerzy26.

22 Во втором чтении приняты поправки о признании физлиц иноСМИ-
иноагентами, Oficjalna strona Dumy Państwowej Federacji Rosyjskiej

19.11.2019, http://duma.gov.ru/news/47001/ (22.01.2024).

23 Zob. W. Radziwinowicz, W Rosji agentem każdy być może. Duma przegłosowała
kuriozalną ustawę, „Gazeta Wyborcza” 21.11.2019, https://wyborcza.

pl/7,75399,25435476,w-rosji-agentem-kazdy-byc-moze-duma-przeglosowala-
kuriozalna.html#S.embed_link-K.C-B.1-L.1.zw (4.02.2024).

24 „Najbardziej obciążającą mnie okolicznością — stwierdza Głuchowski — jest to, że
oskarżyłem Władimira Putina o wywołanie wojny w Ukrainie. Nadal podtrzymuję
to, co powiedziałem”. Wypowiedź tę na rosyjskim komunikatorze Telegram cytuje

Anna S. Dębowska. Zob. Anna S. Dębowska, Znany pisarz skazany zaocznie
w Rosji na 8 lat więzienia. Bo mówił prawdę o wojnie w Ukrainie, „Gazeta Wyborcza” 8.08.2023, https://wyborcza.pl/7,75517,30054140,pisarz-dmitrij-
gluchowski-skazany-w-rosji-na-osiem-lat-wiezienia.html (21.01.2024).

25 A. Babczenko, Dziesięć kawałków o wojnie. Rosjanin w Czeczenii, przeł. K. R o-
manowska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2009.

26 Zob. Список писателейиноагентов. Полный список писателей, признан
ных Минюстом РФ иностранными агентами, https://godliteratury.ru/
articles/2023/02/20/spisok-pisatelej-inoagentov (21.01.2024).

67

KATARZYNA JASTRZĘBSKA

Szenderowicz od lat doświadczał niechęci ze strony władz. Za-
równo jako autor scenariuszy programu telewizyjnego Kukły,
o którym będzie jeszcze mowa, ale też autor Zobaczyć Salisbury

( Увидеть Сaлсбери). Sztuka ta jest bowiem czytelną aluzją do
międzynarodowego skandalu, jaki wywołała próba otrucia nowi-
czokiem Siergieja Skripala i jego córki Julii. Przypomnijmy, że
dwaj Rosjanie oskarżeni przez Brytyjczyków o próbę zabójstwa, to

Aleksander Pietrow i Rusłan Baszyrow, którzy podczas wywiadu
dla rosyjskiej państwowej telewizji „Russia Tuday” przekonywali,
iż ich pobyt w Londynie i Salisbury miał charakter wyłącznie tu-
rystyczny. Zaprzeczali swoim związkom z GPU i twierdzili, że są
przedsiębiorcami branży fitnessowej. Niewiarygodne i groteskowe
w swej szczegółowości wyjaśnienia obydwu (utrzymywali, że zaj-
mują się handlem żywnością dla sportowców), uczyniły z nich tak
zwanych „turystów z Salisbury”27, czyli bohaterów niezliczonej licz-
by dowcipów, żartów i memów.

„Szpiegowskiej komedii”, jak niektórzy nazywają Zobaczyć Salis-
bury, nie wystawiono w żadnym rosyjskim teatrze. Jej premiera od-
była się w 2018 roku w Londynie, natomiast dwa lata później prezen-
towały ją teatry kilku izraelskich miast. W sztuce, którą Szenderowicz
napisał od razu po ukazaniu się wywiadu z Pietrowem i Baszyrowem,
akcja skupiona jest na perypetiach pary gejów, którzy przyjazd do

Wielkiej Brytanii traktują jako okazję do spokojnego pobycia sam na
sam. Jednak splot wydarzeń, w których uczestniczą, rodzi w nich py-
tanie o to, kim tak naprawdę są:

Незадачливые друзья-любовники пытаются выяснить, кто же они на самом
деле, все еще не отдавая себе отчета в том, что являются частью гораздо
более мощной машины, за пультом которой сидит такая родная и беспо-
щадная в своей всеобъемлющей любви Бескрайняя Деменция Петровна,

(Родина) Мать их28.

Problemy rosyjskiego satyryka z władzą rozpoczęły się w latach 90.,
kiedy pisał scenariusze (opublikowane w formie książkowej w 1996
i 1998 roku) do telewizyjnego programu satyrycznego Kukły, emito-
wanego w latach 1994–2002 przez stację NTW (НТВ). Kilkunastomi-
nutowe odcinki programu, utrzymanego w konwencji satyry politycz-

27 Петров и Боширов за Кадром (Пародия), https://www.youtube.com/
watch?v=Vax3Y2Z9XE4 (6.02.2024).

28 В. Плотников, Увидеть Солсвери и не умереть, https://www.israelculture.

info/uvidet-solsberi-i-ne-umeret/ (17.01.2024).

68

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK
nej wymierzonej w prominentnych przedstawicieli władzy, cieszyły
się bardzo dużą popularnością. Co ważne, stacja miała wówczas im-
ponującą, bo osiemdziesięciomilionową widownię. Dlatego osoby
związane z polityką, zabiegając o rozpoznawalność i popularność,
starały się zaistnieć w Kukłach: „Różni ludzie — wspomina Szendero-
wicz — zaczęli obiecywać nam, pięcio-, a nawet sześciocyfrowe sumy,
i to w dolarach, byśmy tylko wykpili ich w programie”29.

Na początku lat dwutysięcznych Putin, dążąc konsekwentnie do
zmiany systemu parlamentarnego i sądowniczego, rozpoczął od inge-
rencji w działalność najbardziej wówczas opiniotwórczego informa-
cyjnego kanału, jakim było NTW. W rozmowie z Dmitrijem Gordo-
nem Szenderowicz komentuje tę sytuację następująco:

первое, что сделала путинская команда (прежде чем разрушить избира-
тельную и судебную систему), — она демонтировала НТВ. По каналу, ко-
торый был очень влиятельным средством массовой информации, удар на-
несли сокрушительный30.

Stacji NTW postawiono wyłożone na piśmie ultimatum, które zawie-
rało trzy żądania: 1) niepodejmowanie tematu korupcji na Kremlu;

2) zmianę polityki informacyjnej dotyczącej wojny w Czeczenii; 3)

nieprzedstawianie w programie Kukły „pierwszej osoby w państwie”

(„как было записано с заглавной буквы, Первого лица”)31. Pro-
ducentem programu satyrycznego był Wasilij Grigoriew, natomiast
kompetencje i decyzyjność Szenderowicza obejmowały treści tworzo-
nych przez niego scenariuszy, które postanowił dopasować do przed-
stawionych w ultimatum warunków. W kolejnych dwu odcinkach
programu nie pojawiła się lalka przedstawiająca Putina, natomiast
aluzje do piarowskich wysiłków kreowania prezydenta na superma-
na i zbawcę narodu były aż nadto czytelne. Zgodnie ze scenariuszem,
w kolejnym wyemitowanym odcinku, inspiracją dla Szenderowicza
stała się, niezwykle popularna w tamtym czasie w Rosji, bajka Ern-
sta Theodora Amadeusa Hoffmanna z 1819 roku, zatytułowana Za-
cheuszek, Cynobrem zwany (ros. Крошка Цахес, по прозванию

Циннобер). Jej bohaterem jest niesympatyczny człowieczek mizernej

29 A mogli rozstrzelać…, s. 309.

30 В. Шендерович, Лично я не сомневаюсь, что Путин хочет покинуть свой
пост, но уйти безнаказанно он вряд ли сможет — на выходе из Спасских
ворот Кремля его будут ждать несколько олигархов и целый чеченский
народ, «Бульвар Гордона» 2007, nr 39 (137), https://www.bulvar.com.ua/
gazeta/archive/s39_32539/3838.html (17.01.2024).

31 Zob. tamże.

69

KATARZYNA JASTRZĘBSKA
postury, złośliwy i mocno łysawy, który dzięki litościwej wróżce, roz-
czesującej jego włosy zaczarowanym grzebieniem, zaczyna być przez
otoczenie postrzegany jako piękny i inteligentny książę. Wściekłość

Putina, który po emisji odcinka miał wykrzykiwać „Ja go zamknę!”32,
nie wynikała, jak można sądzić, z prześmiewczego przedstawienia
natarczywych medialnych zabiegów mających nadać mu cech niemal
boskich, lecz spowodował ją niewielki wzrost bohatera.

Если честно — mówi Szenderowicz — с российским президентом я одного
роста — тоже далеко не Сабонис, но мысль о том, что человек на это обидит-
ся, как-то не приходила мне в голову. Видимо, комплексы полезли наружу,
правда, к тому времени НТВ было уже обречено. Может быть, именно эта
программа стала последней каплей33.

Emisja odcinka miała miejsce w 1999 roku, kiedy Władimir Putin
pełnił obowiązki prezydenta Federacji Rosyjskiej. Już wtedy jed-
nak znaleźli się gorliwi obrońcy nadwerężonego jakoby w progra-
mie satyrycznym Kukły wizerunku polityka. Pisze o tym w książce

Wowa, Wołodia, Władimir polska reportażystka Krystyna Kurczab-

-Redlich:

W jednej z petersburskich gazet ukazał się list, podpisany przez rektora Uni-
wersytetu Leningradzkiego i dziekana tamtejszego Wydziału Prawa, zarzucający
programowi „Kukły”, że wywołuje „uczucie oburzenia i protestu i może służyć za
wymowny przykład nadużywania wolności słowa”. Według profesorów macierzy-
stej uczelni Putina ich ucznia „próbuje się zniesławić ze szczególną złośliwością
i zacietrzewieniem, nie licząc się z jego czcią i godnością. A ponieważ dzieje się to
podczas wypełniania przez niego obowiązków służbowych […], działania twórców

„Kukieł” podpadają pod artykuł 316 kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej”34.

Stacja NTW działa do dzisiaj, jednak przejęta przez władzę i całkowi-
cie podporządkowana jej celom, stała się niczym więcej, jak jeszcze
jedną tubą propagandową Kremla.

Postać Putina pojawia się nie tylko w programie satyrycznym

Kukły, ale też w napisanej przez Szenderowicza w 2014 roku klau-
nadzie Piotruś ( Петруха, 2007), którą sam autor nazywa pamfle-

32 D. Zakrzewska, „Zemsta Zacheuszka”. Jak Władimir Putin poradził sobie z jedną
z rosyjskich telewizji, https://www.tokfm.pl/Tokfm/7,169490,28580450,zemsta-
zacheuszka-jak-wladimir-putin-poradzil-sobie-z-jedna.html (9.02.2024).

33 Tamże.

34 K. Kurczab-Redlich, Wowa, Wołodia, Władimir. Tajemnice Rosji Putina, W.A.B.,

Warszawa 2022. Cyt. za: D. Zakrzewska, „Zemsta Zacheuszka”. Jak Władimir

Putin…

70

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK
tem wymierzonym w Putina35. Główna postać dwuaktówki — Piotr

Piotrowicz Tiszukow, nie jest wyłącznie kolejną literacką realizacją
wizerunku tyrana i despoty. Dzięki niuansowaniu w sposobie przed-
stawienia bohatera, czyli ukazaniu go przez pryzmat odrealnienia,
jakiemu ulega za sprawą posiadania władzy absolutnej, ale też osa-
motnienia i lęku, których doświadcza, Szenderowicz pokazuje jego
ludzki wymiar. Podobny sposób problematyzowania postaci władcy
tyrana spotykamy w opowiadaniu Jurija Tynianowa Podporucz-
nik Kiże. Tak samo jak despotyczny, wpadający w „wielki gniew”

i dlatego budzący powszechny strach car Paweł I pragnie w pewnej
chwili ukryć się w tabakierce „Нужно бы спрятаться в табакерку
подумал император”36, tak tytułowy bohater dramatu Szendero-
wicza krzyczy, aby nikogo do niego nie wpuszczać „ТИШУКОВ.

Не пускать! Никого не пускать!”37. Jego marzeniem również
jest ukrycie się, ucieczka do miejsca, w którym nikt go nie zna

„ТИШУКОВ. А может, и нет! Может, и не Петр Петрович! Мне
бы только проснуться по-человечески, понимаешь, Пеньков?

Где-нибудь... у синего моря, чтобы песочек, и небо... и чтобы
никто не знал, где...”38. Wielowymiarowy i daleki od oczywistości
status kreowanych przez Szenderowicza postaci wynika z artystycz-
nego credo pisarza:

Dramaturg nigdy nie pokazuje absolutnego zła, tylko człowieka […]. Jeśli drama-
turg zajmuje się tyranem i mordercą, […] to mimo wszystko musi przedstawić go
jako człowieka. Przypomnijmy sobie monolog, w którym Makbet skarży się na to,
że brakuje mu miłości39.

W utworach o cechach satyry politycznej Szenderowicz odwołuje się
często do wydarzeń z rosyjskiej historii najnowszej. W Piotrusiu jest
to tragiczna śmierć 118 członków załogi łodzi podwodnej Kursk, któ-
rzy nie doczekali pomocy ze strony państwa. W Zobaczyć Salisbury
wywołanie międzynarodowego skandalu podjętą przez GPU próbą
otrucia Skripala. Równie chętnie pisarz aktualizuje toposy i moty-
wy literackie, czego przykładem jest oparta na motywie psychoma-

35 A mogli rozstrzelać …, s. 312.

36 Ю. Тынянов, Подпоручик Киже, w: Юмор серьезных писателей, Художест-
венная литература, Москва 1990, s. 392.

37 В. Шендерович, Петруха, w: tegoż, „Текущий момент” и другие пьесы, Интернет-издательство „WebKniga”, Москва 2012, s. 93.

38 Tamże, s. 102.

39 A mogli rozstrzelać…, s. 312.

71

KATARZYNA JASTRZĘBSKA
chii komedia Ludzie i anioły 40 czy dwuaktówka Pan Ein i problemy
ochrony przeciwpożarowej, gdzie naznaczony groteską i absurdem
obraz konfliktu jednostki z władzą, przypomina Proces Franza Kafki
czy wystawioną w roku 1927, a później zakazaną na dziesięciolecia

Jelizawietę Bam Daniiła Charmsa (wł. Juwaczow).

Utwory dramatyczne Szenderowicza tłumaczy na język polski od
kilkunastu już lat Jerzy Czech, którego nazwisko jest gwarantem do-
skonałego warsztatu przekładowego, ale też rangi pisarzy i ich do-
robku, który prezentuje rodzimemu odbiorcy. Są wśród nich między
innymi: Swietłana Aleksijewicz, Daniił Charms, Ludmiła Pietruszew-
ska, Asar Eppel, Wasilij Grossman, Tatiana Tołstoj, Borys Akunin,

Nikołaj Kolada. Po napaści Rosji na Ukrainę tłumacz wyraził zrozu-
mienie dla emocji tych, którzy nawołują obecnie do bojkotu rosyjskiej
kultury. Jeśli chodzi o sytuację Szenderowicza, Jerzy Czech przy-
puszcza, że jego twórczość nie będzie promowana w Polsce, chociaż
wychodzi spod pióra zdecydowanego antyputinisty dostrzegającego
przywiązanie części społeczeństwa Rosji do quasi-wartości, które
w efekcie oddalają ją od zachodniego świata:

Ofiarą bojkotu padnie pewnie inny mój autor, Wiktor Szenderowicz, od początku
przeciwnik Putina, którego wyjątkowo złośliwie i celnie przedstawił w programie

„Kukły”. […] Mało kto […] zrozumiał pokazaną w Teatrze TVP sztukę Ekspedy-
cja. Przedstawione tam dzikie plemię to w istocie Rosjanie — Zachód przysyła im
dary, prosząc tylko, by wyrzekli się ludożerstwa. Ci chętnie przyjmują materialne
wytwory cywilizacji, ale wyrzekać się niczego nie chcą, bo straciliby tożsamość
narodową41.

W roku 2019 ukazał się nakładem Agencji Dramatu i Teatru Pan Ein
i inne historie — zbiór zawierający sześć utworów dramatycznych

Szenderowicza, aforyzmy, wspomniany już wywiad z pisarzem prze-
prowadzony przez Jerzego Czecha, autora przekładu wszystkich za-
mieszczonych w antologii utworów, współpracującego jako tłumacz
przy realizacji wystawianych w Polsce sztuk pisarza.

Prapremiera najpopularniejszej w Polsce dwuaktówki rosyjskiego
opozycjonisty Ludzie i anioły odbyła się 27 marca 2009 roku w Te-
atrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu podczas obchodów

40 Zob. K. Jastrzębska, Współczesny moralitet, czyli komedia „Четыре человека,
два ангела” Wiktora Szenderowicza, „Studia Wschodniosłowiańskie” 2024, t. 23.

41 G. Wysocki, Jerzy Czech, tłumacz literatury rosyjskiej: Minęło 80 lat od wojny,
a klozet wciąż jest dla Rosjan tajemnicą, „Gazeta Wyborcza” 17.06.2022, https://
wyborcza.pl/magazyn/7,124059,28567384,jerzy-czech-tlumacz-literatury-
rosyjskiej-minelo–80-lat-od.html (5.02.2024).

72

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK

Międzynarodowego Dnia Teatru. Spektakl w reżyserii Grzegorza

Chrapkiewicza wystawiony został w obecności autora, któremu to-
warzyszyły żona i córka. Szenderowicz w krótkiej rozmowie podczas
pobytu w Polsce podkreślał, że to właśnie polscy twórcy w znaczą-
cym stopniu wpłynęli na jego rozumienie tego, co śmieszne, zabawne,
przesycone humorem:

Bardzo cieszy mnie, że pierwsza zagraniczna premiera mojej sztuki ma miejsce
właśnie w Polsce. Moje wyobrażenie o śmieszności i poczucie humoru w ogrom-
nym stopniu kształtowały się pod wpływem humoru polskiego. Julian Tuwim,

Stanisław Jerzy Lec, Mrożek to ludzie, którzy kształtowali moje wyobrażenie
o tym, co jest śmieszne. Dla mnie to wielka radość, że moja sztuka wystawiana
jest w Polsce42.

Najdłużej sztuka Ludzie i anioły gościła na deskach warszawskiego

Teatru Współczesnego, gdzie jej premiera miała miejsce 4 kwietnia

2004 roku. Spektakl w reżyserii Wojciecha Adamczyka zyskał wśród
polskich widzów dużą popularność, a odtwórcy głównych ról — An-
drzej Zieliński i Sławomir Orzechowski, zostali uhonorowani kilkoma
ważnymi nagrodami. Zieliński, który wcielił się w rolę „niejakiego

Stroncyłowa”, otrzymał Feliksa Warszawskiego za pierwszoplanową
rolę męską w sezonie 2008/2009, natomiast Sławomir Orzechowski
za rolę Iwana Paszkina został do tej nagrody nominowany (również
za sezon 2008/2009). Obydwaj artyści otrzymali ex aequo nagrodę
za główną rolę męską na XVI Festiwalu „DWA TEATRy — SOPOT

2016”. W tym samym roku spektakl został doceniony nagrodą pu-
bliczności na IX Karnawale Komedii w Katowicach.

Dużo krócej, ale w tej samej reżyserii i również w Teatrze Współ-
czesnym, grana była sztuka Pan Ein i problemy ochrony przeciwpo-
żarowej, której premiera odbyła się 13 kwietnia 2019 roku. Z kolei
wspomniany przez Jerzego Czecha spektakl Ekspedycja, zrealizowa-
ny na podstawie komedii Imiennik Schweitzera ( Тезка Швейцера,

2002), także w reżyserii Adamczyka, w Teatrze Telewizji TVP w roku

201843.

Pisarz wielokrotnie i przy różnych okazjach podkreślał, że oprócz
rodzimych twórców: Nikołaja Erdmana, Jewgienija Szwarca, Alek-

42 Anioły na deskach teatru, „Codzienna gazeta w Internecie” rc.fm w Kaliszu, 18. 04.2009, https://m.rc.fm/kulturalne/anioly-na-deskach-teatru.html (21.01.2024).

43 Zob. Spektakl Ekspedycja w reżyserii Wojciecha Adamczyka i w tłumaczeniu Jerzego Czecha, https://vod.tvp.pl/teatr-telewizji,202/ekspedycja,337996

(5.02.2024).

73

KATARZYNA JASTRZĘBSKA
sandra Wampiłowa, Grigorija Gorina oraz zachodnich: Samuela

Becketta czy Maxa Frischa, spory wpływ na jego poglądy dotyczące
literatury, wywarli polscy twórcy44, jednak postacią absolutnie dla
niego wyjątkową pozostaje Stanisław Jerzy Lec (wł. baron Stanisław

Jerzy de Tusch-Letz, 1909–1966, pseud. literacki Stach). Szendero-
wicz, który sam tworzy aforyzmy, wspomina, jak na czternaste uro-
dziny, czyli w roku 1972, otrzymał od rodziców w prezencie aforyzmy

Leca. Było to „wydanie zeszytowe”, samizdatowa maszynowa kopia,
ponieważ Непричесанные мысли ( Myśli nieuczesane) w formie pu-
blikacji książkowej pojawiły się w rosyjskich księgarniach — i natych-
miast zostały wykupione, stając się niekwestionowanym literackim
rarytasem — w roku 1978, nakładem moskiewskiego wydawnictwa

Прогресс w przekładzie i z przedmową Władimira Rosselsa45. Jak
wspomina Maksim Malkow:

В советскую же печать антитоталитарные, бунтарские Непричёсанные мыс-
ли просачивались лишь в виде небольших газетных или журнальных под-
борок, а единственное их издание у нас отдельной книжкой (1978 г.) под-
верглось оскоплению „благоразумными” переводчиками и редакторами46.

Przyszłego rosyjskiego satyryka, jak sam twierdzi, ukształtował głów-
nie autor Myśli nieuczesanych, uświadomił mu bowiem, jak duża
wartość kryje się w lakoniczności „Lec jest fenomenem kondensacji
myśli i paradoksu. Nauczył mnie tego, że paradoks jest sposobem
myślenia. Jestem jego uczniem”47. Wyrazem uznania dla geniuszu
polskiego aforysty, długo w Polsce niedocenianego i pomijanego w li-
teraturoznawczych badaniach48, przypomnijmy, że pełne wydanie

Myśli nieuczesanych nastąpiło dopiero czterdzieści lat po śmierci

Leca, jest autorski projekt Szenderowicza — album Lec. XX wiek. To
historia ludzkości ukazana przez pryzmat aforyzmów Leca ilustrowa-

44 A mogli rozstrzelać …, s. 306.

45 С.Е. Лец, Непричесанные мысли, przeł. В. Россельс, Прогресс, Москва 1978,
https://imwerden.de/pdf/lec_neprichesannye_mysli_1978__ocr.pdf (9.02.2024).

46 С.Е. Лец, Непричесанные мысли, фрашки, маленькие мифы, перевод с поль
ского, состав, вступительная статья и примечания Максима Маль
кова, Санкт-Петербург 2015, s. 41, https://downloads.ctfassets.net/8uskgiwt
lhdi/36U26W2wnwo8CHN5e1x1Ek/4f1ee414b2083b7e193b6bc6fb1fafd6/.pdf

(21.01.2024).

47 A mogli rozstrzelać …, s. 305.

48 W tym kontekście należy docenić obszerną, liczącą siedemsetosiemdziesiąt stron
monografię: L. Kośka, Lec. Autobiografia słowa, Żydowski Instytut Historyczny
im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2015.

74

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK
nych unikatowymi zdjęciami dokumentalnymi. Album wydany został
w roku 2018 w trzech językach: polskim, rosyjskim (obydwa nakła-
dem rosyjskiego wydawnictwa NBP Print) i ukraińskim (wydawnic-
two Laurus). Pomysł stworzenia albumu pojawił się — jak wspomina
autor projektu — jeszcze w latach 90., ale świadomość związanych
z jego realizacją kosztów, na które składałoby się między innymi na-
bycie praw autorskich do zdjęć i aforyzmów, powodowała, że zamysł
długo pozostawał jedynie w sferze marzeń. Jak wspomina

Некоторые афоризмы не просто хороши сами по себе. Они, как щелочь
с водой, вступают в реакцию с какой-то злобой дня. Я начал записывать эти

„химические пары”: фотография и афоризм, событие и афоризм, ситуация
и афоризм49.

Pierwsze takie skojarzenie pojawiło się — jak mówi Szenderowicz —
tuż po śmierci Andrieja Sacharowa w roku 1989, kiedy aforyzm „Czy
ludożerca ma prawo mówić w imieniu zjedzonych przez siebie?”

uznał za idealny komentarz do wszystkiego, co ze strony radzieckiej
władzy spotkało Laureata Nagrody Nobla i bezkompromisowego
obrońcę praw człowieka50. Na zdjęciu, które towarzyszy aforyzmo-
wi w albumie Lec. XX wiek, na pierwszym planie widać Andrieja

Sacharowa wychodzącego z sali obrad Zjazdu Deputowanych Ludo-
wych ZSRR, na dalszym — odwrócone w jego stronę twarze polity-
ków, zaś jeszcze dalej, w centralnym miejscu sali obrad olbrzymi
postument Lenina. Przez kilkanaście lat, z powodów finansowych

Szenderowicz nie mógł zrealizować pomysłu wydania albumu. Sy-
tuacja uległa zmianie, kiedy jego córka Walentyna Czubarowa51,
z wykształcenia polonistka, zamieszkała w Polsce w roku 2014. To
ona skontaktowała ojca z synem Leca, Tomaszem (z wykształcenia
architektem, współautorem i współrealizatorem wraz z Eleonorą

Bergman projektów upamiętniających granice getta warszawskie-
go i tzw. kładkę nad ulicą Chłodną). Ich spotkanie, w którym Czu-
barowa uczestniczyła w roli tłumaczki, odbyło się w kawiarni Lite-
ratka przy Krakowskim Przedmieściu, jednym z kultowych miejsc

49 В. Шендерович, Лец — великий гражданин мира (бесед. Евгений Климакин),

Culture.pl, 8.12.2017, https://culture.pl/ru/article/viktor-shenderovich-lec-
velikiy-grazhdanin-mira (27.01.2024) 50 Виктор Шендерович, Презентация альбома „Лец XX век”, https://www.

youtube.com/watch?v=ibnJiECVrqU (12.02.2024).

51 Walentyna Czubarowa jest opozycjonistką i aktywistką, współzałożycielką
stowarzyszenia „Za Wolną Rosję”.

75

KATARZYNA JASTRZĘBSKA
dla pisarzy i artystów, gdzie bywał regularnie Stanisław Jerzy Lec,
notując na restauracyjnych serwetkach dziesiątki swoich myśli.

Szenderowicz i Tomasz Lec doszli do porozumienia w kwestii praw
autorskich do aforyzmów, nie tylko zawartych w Myślach nieucze-
sanych, ale również ponad siedemdziesięciu innych, które do tego
zbioru nie weszły. Z kolei zakup praw autorskich do fotografii po-
chodzących z różnych archiwów światowych, stał się możliwy dzię-
ki wsparciu filantropa Dmitrija Borisowicza Zinina (zmarł w roku

2021 w Szwajcarii), który przeznaczył na ten cel czterdzieści tysię-
cy dolarów. W organizowanych w wielu polskich miastach, między
innymi w Katowicach, Poznaniu, Gdańsku, Krakowie i Lublinie
prezentacjach albumu Lec. XX wiek brali udział Adam Michnik
i Wiktor Szenderowicz, który opowiadał zebranym skomplikowaną
historię powstania albumu i dzielił się imponującą wiedzą o życiu
i twórczości polskiego wirtuoza aforyzmu.

W czerwcu 2022 roku Szenderowicz, podobnie jak uczynili to

Dmitrij Bykow, Borys Akunin i Ludmiła Ulicka, wziął udział w pro-
wadzonym zdalnie spotkaniu poświęconym głównie bieżącej sytuacji
w Rosji52. Organizatorem spotkań, w których uczestniczyli polscy li-
teraturoznawcy rusycyści, studenci filologii rosyjskiej, a także dokto-
ranci, był Grzegorz Przebinda, który przyznaje, że w wypowiedziach

Szenderowicza „kryje się zawsze nadzieja na zwycięstwo, choć może
i nierychłe, tej ‘innej Rosji’”53.

Niestety, póki co, putinowska rewolucja kulturalna, zjawisko,
które za Stephenem Morrisem określić można jako „kultura Putina

2.0”54, przybiera na sile i zatacza coraz szersze kręgi. Po wpisaniu
kolejnych przedstawicieli rosyjskiej kultury na listę „zagranicznych
agentów”, wycofaniu w przypadku pisarek i pisarzy ich książek z księ-

52 Zob. kanał „Przebinda Pisze” na platformie Youtube: Виктор Шендерович
и Гжегож Пшебинда — в беседе https://www.youtube.com/watch?v=ir-

SROh8upyk (9.02.2024); Дмитрий Быков о генезисе русского фашизма.

Ведуший: проф. Гжегож Пшебинда, https://www.youtube.com/watch?v=-
a03o7BcTfFg (9.02.2024); Два часа Бориса Акунина — в разговоре с Гжегожем

Пшебиндой https://www.youtube.com/watch?v=bzdE20s0OZc (9.02.2024);

Час Людмилы Улицкой в разговоре с Гжегожем Пшебиндой в Ягеллонском
университете https://www.youtube.com/watch?v=AidBwFZjQbo (9.02.2024).

53 G. Przebinda, Ostatnia wojna…, s. 321.

54 S. Norris, War, Cinema, and the Politics of Memory in Putin 2.0 Culture, w: A. Weiss-Wendt, N. Adler (red.), The Future of the Soviet Past, Indiana University Press, Bloomington 2021, cyt. za: J. Płóciennik, P. Sikora-Krizhevska,

Wokół wojny w Ukrainie. Retropia i postpamięć we współczesnej kulturze
rosyjskiej, „Teksty Drugie” 2023, nr 2, s. 352.

76

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK
garń i bibliotek oraz pozbawianiu ich autorstwa do własnych dzieł55,
kolejnym aktem opresji ze strony państwa jest przyjęta właśnie usta-
wa izby niższej parlamentu. Na jej mocy konfiskacie ulec ma mienie
tych, którzy o wojnie z Ukrainą piszą niezgodnie z oficjalną wersją
głoszoną przez Kreml i Sztab Generalny. W zamyśle Andrieja Ługoja,
bardzo aktywnie pracującego nad ustawą, w taki sam sposób powin-
no się karać również członków rodziny56.

Spora liczba artystów, dziennikarzy, pisarzy, muzyków, których
narastająca fala putinowskiego terroru zmusiła do opuszczenia Rosji,
pracuje obecnie w krajach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczo-
nych. W ten sposób tworzy się kolejna, czwarta fala rosyjskiej emigra-
cji. Nie wszyscy pisarze zdradzają, z oczywistych powodów, miejsce
swojego obecnego pobytu. Jednym z nich jest Wiktor Szenderowicz,
który jeszcze w roku 2018, w rozmowie ze swoim tłumaczem Jerzy Cze-
chem, mówił: „Żyję w końcu we własnym kraju i cieszę się wolnością”57.

REFERENCES

“A mogli rozstrzelać. Z Wiktorem Szenderowiczem rozmawia Jerzy Czech.” Szende-
rowicz, Wiktor. Pan Ein i inne historie. Transl. Czech, Jerzy. Warszawa: ADiT,

2019.

Anioły na deskach teatru. Codzienna gazeta w Internecie rc.fm w Kaliszu, 18.04.2009,

< https://m.rc.fm/kulturalne/anioly-na-deskach-teatru.html>.

Babczenko, Arkadij. Dziesięć kawałków o wojnie. Rosjanin w Czeczenii. Transl. Ro-
manowska, Karolina. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2009.

Dębowska, Anna, S. “Znany pisarz skazany zaocznie w Rosji na 8 lat więzienia. Bo
mówił prawdę o wojnie w Ukrainie.” Gazeta Wyborcza 8.08.2023 < https://
wyborcza.pl/7,75517,30054140,pisarz-dmitrij-gluchowski-skazany-w-rosji-na-
osiem-lat-wiezienia.html >.

Gordowicz, Kira. “Elementy stairy v sovremennoy russkoy proze” [Элементы
сатиры в современной русской прозе]. Satyra w literaturach wschodniosło-

55 Petersburski teatr LTD przerobił musical oparty na powieści Borysa Akunina

Diamentowa karoca, zmieniając nazwiska bohaterów, a z plakatów usuwając
nazwisko autora. Więcej na ten temat zob. „Zakazani” pisarze w Rosji. Kradną im
utwory, przekazują książki na makulaturę, „Rzeczpospolita” 5.02.2024, https://
www.rp.pl/polityka/art39786781-zakazani-pi sarze-w-rosji-kradna-im-utwory-
przekazuja-ksiazki-na-makulature (9.02.2024).

56 Zob. W. Radziwinowicz, Rosja odbierze niepokornym pisarzom mieszkania
i majątki. Twórca ustawy: Niech zdychają jak psy ostatnie, „Gazeta Wyborcza”

04.02.2024, https://wyborcza.pl/7,75399,30664382,rosja-odbierze-niepokor-
nym -pisarzom-mieszkania-i-majatki-tworca.html#S.TD-K.C-B.9-L.1.duzy

(5.02.2024).

57 A mogli rozstrzelać …, s. 309.

77

KATARZYNA JASTRZĘBSKA
wiańskich VII. Supa, Wanda (ed.). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Bi-
ałymstoku, 2008.

Jastrzębska, Katarzyna. “Współczesny moralitet, czyli komedia Четыре человека,
два ангела Wiktora Szenderowicza.” Studia Wschodniosłowiańskie, 2024, vol. 23.

Klimowicz, Tadeusz. Przewodnik po współczesnej literaturze rosyjskiej i jej okoli-
cach (1917–1996). Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej,

1996.

Kośka, Lidia. Lec. Autobiografia słowa. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny
im. Emanuela Ringelbluma, 2015.

Kurczab-Redlich, Krystyna. Wowa, Wołodia, Władimir. Tajemnice Rosji Putina.

Warszawa: 2022.

Lec, Stanislav, Ezhi. Neprichesannye mysli. Transl. Rossel’s, Vladimir. Mosk-
va: Progress, 1978 [Лец, Станислав, Ежи. Непричесанные мысли. Transl.

Россельс, Владимир. Москва: Прогресс, 1978].

Mezhdunarodnoe obrashchenie pisateley po povodu voyny — k tem, kto govorit na
russ kom yazyke. Sredi podpisantov — Sorokin i Aleksievich. Sredi podderzhav-
shikh — Myuller i Kutzee [ Международное обращение писателей по поводу
войны — к тем, кто говорит на русском языке. Среди подписантов —

Сорокин и Алексиевич. Среди поддержавших — Мюллер и Кутзее]

< https://meduza.io/feature/2022/03/05/mezhdunarodnoe-obraschenie-pi-
sateley-po-povodu-voyny-k-tem-kto-govorit-na-russkom-yazyke>.

Norris, Stephen. “War, Cinema, and the Politics of Memory in Putin 2.0 Culture.”

The Future of the Soviet Past. Weiss-Wendt, Anton Weiss-Wendt and Adler

Nanci (bds.). Bloomington: Indiana University Press, 2021.

Plotnikov, Valeriy. “Uvidet’ Solsveri i ne umeret’” [Плотников, Валерий. “Увидеть

Сaлсвери и не умереть”] <https://www.israelculture.info/uvidet-solsberi-i-ne-
umeret/>.

Płóciennik, Jarosław and Sikora-Krizhevska, Karolina. “Wokół wojny w Ukrain-
ie. Retropia i postpamięć we współczesnej kulturze rosyjskiej.” Teksty Drugie,

2023, no. 2.

Pokotylo, Mikhail. “Satira v kontekste russkoy literatury XX v.: ontologiches-
kiy status i funkcyi.” Vestnik YuzhnoUral’skogo gosudarstvennogo guman-
itarnopedagogicheskogo universiteta, 2014, no. 8 [Покотыло, Михаил.

“Сатира в контексте русской литературы XX в.: онтологический статус
и функции.” Вестник ЮжноУральского государственного гуманитарно
педагогического университета 2014] < https://cyberleninka.ru/article/n/
satira-v-kontekste-russkoy-literatury-hh-v-ontologicheskiy-status-i-funktsii>.

Przebinda, Grzegorz. Ostatnia wojna Putina. Rozprawa filologa z Rosją. Kraków:

Wydawnictwo Znak 2023.

Radziwinowicz, Wacław. “Rosja odbierze niepokornym pisarzom mieszkania i mająt-
ki. Twórca ustawy: Niech zdychają jak psy ostatnie.” Gazeta Wyborcza, 04.02.2024

< https://wyborcza.pl/7,75399,30664382,rosja-odbierze-niepokornym-pisar-
zom-mieszkania-i-majatki-tworca.html#S.TD-K.C-B.9-L.1.duzy>.

Radziwinowicz, Wacław. “W Rosji agentem każdy być może. Duma przegłoso-
wała kuriozalną ustawę.” Gazeta Wyborcza, 21.11.2019 <https://wyborcza.

pl/7,75399,25435476,w-rosji-agentem-kazdy-byc-moze-duma-przeglosowala-
kuriozalna.html>.

“ Rosyjscy dysydenci próbują zapobiec wojnie w Ukrainie.” Rzeczpospolita, 2.02.2022.

78

WIKTOR SZENDEROWICZ — WIĘCEJ NIŻ SATYRYK

Sidoruk, Elżbieta. Granice satyry. Poetyka i horyzonty tradycji. Białystok: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, 2018.

Spisok pisateleyinoagentov. Polnyy spisok pisateley, priznannykh Miniyus-
tom RF inostrannymi agentami [ Список писателейиноагентов. Полный
список писателей, признанных Минюстом РФ иностранными агентами]

< https://godliteratury.ru/articles/2023/02/20/spisok-pisatelej-inoagentov>.

Satyra w literaturach wschodniosłowiańskich. vol. 7. Supa, Wanda (ed.). Białystok:

Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008.

Shenderovich, Viktor. “Lec — velikij graždanin mira.” Besed. Evgenij Klimakin. Cul-
ture.pl, 8.12.2017 [Шендерович, “Виктор. Лец — великий гражданин мира.”

Бесед. Евгений Климакин, Culture.pl, 8.12.2017] <https://culture.pl/ru/arti-
cle/viktor-shenderovich-lec-velikiy-grazhdanin-mira>.

Shenderovich, Viktor. “Lichno ya ne somnevayus’, chto Putin khochet pokinut’

svoy post, no uyti beznakazanno on vryad li smozhet — na vyhode iz Spasski-
kh vorot Kremlya ego budut zhdat’ neskol’ko oligarkhov i tselyy chechenskiy
narod.” Bul’var Gordona 2007, no. 39 (137) [Шендерович, Виктор. “Лично я
не сомневаюсь, что Путин хочет покинуть свой пост, но уйти безнаказанно
он вряд ли сможет — на выходе из Спасских ворот Кремля его будут ждать
несколько олигархов и целый чеченский народ.” Бульвар Гордона 2007,
nо. 39 (137)] <https://www.bulvar.com.ua/gazeta/archive/s39_32539/3838.

html>.

Shenderovich, Viktor. “Petrukha.” Tekushchiy moment i drugye p’esy. Moskva:

Internet-izdatel’stvo “Webkniga,” 2012 [Шендерович, Виктор. “Петруха.”

Текущий момент и другие пьесы. Москва: Интернет-издательство “Web-

Kniga”, 2012].

Shenderovich, Viktor. “Publitsistika. Rech’ na vruchenii MHG” [Шендерович,

Виктор. “Публицистика. Речь на вручении МХГ”] <http://www.shender.ru/
paper/text/?.file=405>.

Śliwowski, René. “Przedmowa.” Kto jest kto? Rosyjskie jednoaktówki komedio-
wosatyryczne. ” Warszawa: Czytelnik, 1981.

Tynyanov, Yuriy. “Podporuchik Kizhe.” Yumor ser’eznykh pisatelej. Moskva: Khu-
dozhestvennaya literatura, 1990. [Тынянов, Юрий. “Подпоручик Киже.”

Юмор серьезных писателей. Москва: Художественная литература, 1990].

“Ukraińska lotnik w rosyjskim więzieniu: dwa miesiące głodówki”. Rzeczpospolita

10.02.2015.

“Vo vtorom chtenii prinyaty popravki o priznanii fizlits Inosmi-inoagentami”

[“Во втором чтении приняты поправки о признании физлиц иноСМИ-
иноагентами”] <http://duma.gov.ru/news/47001/>.

“W polskich instytucjach nie powinno być miejsca dla rosyjskiego reżimu.”

< https://www.gov.pl/web/kultura/w-polskich-instytucjach-kultury-nie-powin-
no-byc-miejsca-dla-poparcia-rosyjskiego-rezimu>.

Wysocki, Grzegorz. “Jerzy Czech, tłumacz literatury rosyjskiej: minęło 80 lat od
wojny, a klozet wciąż jest dla Rosjan tajemnicą.” Gazeta Wyborcza 17.06.2022,

< https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,28567384,jerzy-czech-tlumacz-litera-
tury-rosyjskiej-minelo–80-lat-od.html>.

“‘Zakazani’ pisarze w Rosji. Kradną im utwory, przekazują książki na makulaturę.”

Rzeczpospolita 5.02.2024.

Zakrzewska, Dorota. “Zemsta Zacheuszka . ” Jak Władimir Putin poradził sobie z jedną z rosyjskich telewizji <https://www.tokfm.pl/Tokfm/7,169490,28580450,zem-
sta-zacheuszka-jak-wladimir-putin-poradzil-sobie-z-jedna.html>.

79

KATARZYNA JASTRZĘBSKA

SOURCES

“Petrov i Boshirov za kadrom (Parodiya)” [“Петров и Боширов за Кадром

(Пародия)”] YouTube <https://www.youtube.com/watch?v=Vax3Y2Z9XE4>.

“Ekspedycja”. VOD. < https://vod.tvp.pl/teatr-telewizji,202/ekspedycja,337996>.

“Viktor Shenderovich i Gzhegozh Pshebinda v besede” [“Виктор Шендерович
и Гжегож Пшебинда — в беседе”] YouTube. Przebinda Pisze <https://www.

youtube.com/watch?v=irSROh8upyk>.

“Vikotr Shenderovich: Prezentatsiya al’boma ‘Lec XX vek’” [“Виктор Шендерович:

Презентация альбома ‘Лец XX век’”] YouTube <https://www.youtube.com/
watch?v=ibnJiECVrqU>.

“Dmitriy Bykov o genezise russkogo fashizma. Vedushchiy: prof. Gzhegozh Pshe-
binda” [“Дмитрий Быков о генезисе русского фашизма. Ведуший: проф.

Гжегож Пшебинда”] YouTube. Przebinda Pisze < https://www.youtube.com/
watch ?v=a03o7BcTfFg>.

“Dva chasa Borisa Akunina - v razgovore s Gzhegozhem Pshbindoy” [“Два часа

Бориса Акунина — в разговоре с Гжегожем Пшебиндой”] YouTube. Przebin-
da Pisze <https://www.youtube.com/watch?v=bzdE20s0OZc>.

“Chas Lyudmily Ulitskoy v razgovore s Gzhegozhem Pshebindoy v Yagellonskom
universitete” [“Час Людмилы Улицкой в разговоре с Гжегожем Пшебиндой
в Ягеллонском университете”] YouTube. Przebinda Pisze <https://www.you-
tube.com/watch ?v=AidBwFZjQbo>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16723

ANDRZEJ POLAK

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-3665-0115

Uniwersytet Śląski w Katowicach

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY:

WSZYSCY ZDOLNI DO NOSZENIA BRONI ANDRIEJA ŁAZARCZUKA

NEO-IMPERIAL MYTHS AND RESENTIMENTS: ALL CAPABLE OF CARRYING WEAPON ANDREI LAZARCHUK’S

The author of this article tries to explain the causes of the disturbing phenomenon occurring in Russian alternative fantasy.

In the alternative history of Russia drawn by Russian fantasists since the early 1990s, solutions associated with Western liberal democracy are increasingly losing their attractiveness at the expense of nationalistic, chauvinistic, autocratic and totalitarian attitudes. The West’s distrust of Russia and the latter’s hostility towards NATO and European Union countries have led to an increase in pro-imperial sentiment. In Russian fantasy, this is evidenced by the popularity of the empire in alternative histories and so-called imperial fantasy. The novel All Capable of Carrying Weapon Andrei Lazarchuk’s analyzed in the article is one of the few Russian alternative histories in which Russia owes its prosperity to socio-political solutions imported from the West — from Germany and the United States. At the same time, the author tries to show that the rejec-tion of Western liberal democracy by Russian society and Russian fantasy and SF writers is a deeper problem — as it turns out, this system also finds its critics in the West, as evidenced by the works of Immanuel Wallerstein and Patrick Deneen.

Keywords: alternative history, Russia, Siberia, Third Reich, World War II

W niniejszym tekście zamierzam wskazać na pewną tyleż interesują-
cą, co niepokojącą tendencję — zwłaszcza w świetle aktualnych wyda-
rzeń — dającą się zauważyć w przypadku jednej z bardziej popular-
nych odmian gatunkowych współczesnej fantastyki rosyjskiej, jakimi
są alternatywne historie. W kreślonych przez rosyjskich autorów
fantastyki od przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych

XX wieku wizjach historii, które nie zostały zrealizowane w „naszej
rzeczywistości”, coraz bardziej tracą na atrakcyjności rozwiązania ko-
jarzone z zachodnią liberalną demokracją kosztem postaw z gruntu
niedemokratycznych — rewanżyzmu, szowinizmu, nacjonalizmu, au-
torytaryzmu, a nawet totalitaryzmu.

O ile w początkach lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia (bez-
pośrednio po rozpadzie ZSRR) fantaści tak przestawiali zwrotnice

81

ANDRZEJ POLAK
historii, że Rosja stawała się — a przynajmniej usiłowała być — pań-
stwem tolerancyjnym, demokratycznym, liberalnym — pragnącym
upodobnić swój system społeczno-polityczny do systemów zachod-
nich, to w późniejszym okresie tego rodzaju koncepty były coraz rzad-
sze. Zastanawiają przyczyny takiego stanu rzeczy. Do ważniejszych
należy niewątpliwie zaznaczające się w społeczeństwie rosyjskim

(w tym także wśród pisarzy i polityków) rozczarowanie zachodnim
modelem rozwoju, wyraźne lekceważenie Rosji przez Zachód, trakto-
wanie jej z pozycji wyższości jako młodszego brata, którego nieustan-
nie trzeba pouczać i hamować jego imperialne zapędy znane z czasów
radzieckich. Faktycznie, w Rosji Jelcyna co bardziej asertywne wypo-
wiedzi rosyjskich polityków na Zachodzie często odbierane były jako
przejaw odradzania się tendencji mocarstwowych i neoimperialnych.

Nie zawsze słusznie. W rezultacie zachodni model rozwoju przez spo-
rą część Rosjan uznany został za nieodpowiadający rosyjskim realiom
i tradycjom kulturowo-historycznym. Co więcej, model ten zaczęto
postrzegać jako przynoszący korzyść nie Rosji, lecz jej konkurentom
i przeciwnikom polityczno-gospodarczym — w pierwszej kolejności
krajom NATO i Unii Europejskiej. Nastąpił powrót do dobrze znane-
go w Rosji przynajmniej od XIX wieku przekonania, że Zachód stano-
wi dlań egzystencjalne zagrożenie. Jak zauważał główny ideolog pan-
slawizmu, Nikołaj Danilewski: „Europa jest [Rosjanom — A.P.] nie
tylko obca, ale wręcz wroga; jej interesy nie mogą być takie same jak

[rosyjskie — A.P.] i najczęściej będą z nimi sprzeczne”1. Po upływie
zaledwie kilku lat (koniec ostatniej dekady XX stulecia) rozpad ZSRR
oraz utrata statusu supermocarstwa rezonowały wzrostem nastro-
jów rewanżystowskich i rewizjonistycznych. Krytyce poddane zostały
narzucone Rosji obce wartości kulturowe i cywilizacyjne, kojarzone
powszechnie z globalizacją. Jedną z odpowiedzi była „fantastyka glo-
balistyczna”, tworzona przez takich przeciwników mondializacji, jak

Michaił Tyrin, Wiktor Kosjenkow, Dmitrij Wołodichin czy Michaił

Charitonow2.

Wyczuwając i podzielając tego rodzaju nastroje rosyjscy fantaści
coraz częściej modelowali alternatywne dzieje rozwoju Rosji w ten
sposób, że ich ojczyzna odzyskiwała lub zachowywała znaczenie

1 Podaję za: O. Figes, Opowieść o Rosji. Władza i mit, przeł. W. Jeżewski, Wielka Litera, Warszawa 2023, s. 148.

2 Obszerniej na ten temat piszę w książce: Grając przeszłością i przyszłością.

Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2015, s. 231–245.

82

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

i potęgę (odbudowywała, utrzymywała lub poszerzała swoje impe-
rium), dystansując się od Zachodu i funkcjonujących tam rozwiązań
społeczno-politycznych. Jak zauważa Artiom Gułarian, popularność
alternatywnych historii w literaturze rosyjskiej trzeba tłumaczyć
dyskomfortem społecznym, wyróżniającym współczesne rosyjskie
społeczeństwo3.

Warto jednak zwrócić uwagę, że wspomnianym postawom miesz-
kańców Federacji Rosyjskiej w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego
wieku i początkach nowego stulecia towarzyszyło narastające roz-
czarowanie zachodnią liberalną demokracją w krajach zachodnich.

O tym niepokojącym zjawisku, które — w moim przekonaniu — po-
zostaje w pewnym związku ze wzrostem nastrojów ksenofobicznych
i nacjonalistycznych w Rosji, interesująco pisze amerykański krytyk
kultury i autor prac z zakresu historii myśli politycznej Patrick De-
neen w książce Dlaczego liberalizm zawiódł? Warto więc przytoczyć
najważniejsze z jego ustaleń. Zdaniem Deneena demokracja libe-
ralna przeżywa poważny kryzys, w związku z czym należy wyjaśnić,
dlaczego liberalizm, uznawany za „koniec historii”, w XXI wieku stał
się rozwiązaniem generującym liczne trudności. Chodzi o tak alar-
mujące zdarzenia, jak brexit, wybór Donalda Trumpa na prezydenta

Stanów Zjednoczonych czy fala wyborczych zwycięstw tak zwanych
populistów w całej Europie4 — w tym kontekście negatywny stosunek
polityków rosyjskich i ogółu rosyjskiego społeczeństwa do zachodniej
liberalnej demokracji staje się bardziej zrozumiały.

Deneen skupia uwagę na wewnętrznych przyczynach klęski libe-
ralizmu. Mówiąc najbardziej ogólnie — nie miejsce tu bowiem na do-
kładną prezentację poglądów badacza — stoi on na stanowisku, że za
obecne niezadowolenie wyborców w demokracjach liberalnych odpo-
wiedzialność ponosi zarówno potęga sił ekonomicznych, jak i odległe,
wymykające się kontroli struktury państwowe5. Co gorsza, liberalizm
usiłuje zachować pozory prawomocności demokratycznej, nawet gdy
staje się oczywiste, że demokracja już go nie popiera. W przekona-
niu amerykańskiego badacza demokracja nie może funkcjonować

3 A. Гуларян, Эволюция жанра альтернативной истории в рос сий ской фан-
тастике, s. 198, http://repo.ssau.ru/bitstream/Lemovskie-chteniya/Evoluci-
ya-zhanra-alternativnoi-istorii-v-rossiiskoi-fantastike–86278/1/%D1%81.%20

198–211%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD.

pdf (12.09.2023).

4 P. J. Deneen, Dlaczego liberalizm zawiódł? , przeł. M.J. Czarnecki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2021, s. 9–10.

5 Tamże, s. 13.

83

ANDRZEJ POLAK
w ustroju liberalnym, potrzebuje bowiem różnorodnych form spo-
łecznych — które liberalizm pragnie rozmontować. Demokracja po-
trzebuje szczególnie powszechnych praktyk społecznych i przekonań
powstających w bliskich wspólnotach, a nie „losowego zbioru niepo-
wiązanych ze sobą jednostek wchodzących i wychodzących z lokalu
wyborczego”6.

Podobnie jak Monteskiusz, Deneen uznaje demokrację za naj-
trudniejszy ustrój polityczny, jeśli wziąć pod uwagę jej wymogi do-
tyczące cnoty obywatelskiej. Do kultywowania cnoty potrzebna jest
bowiem gęsta sieć kształtujących i wspierających ją instytucji, które
liberalizm, niosący na sztandarach wolność jednostki, stara się zli-
kwidować i osłabić7. Deneen utrzymuje ponadto, że powiększający się
dystans między twierdzeniami liberalizmu a ich realizacją coraz bar-
dziej podważa te twierdzenia i umacnia przekonanie, że w przyszłości
ta nieprzystawalność zostanie ograniczona. Paradoksalnie liberalizm
zawiódł waśnie dlatego, że zdołał osiągnąć swoje cele, odniósł sukces.

Jak tylko liberalizm „pełniej się urzeczywistnia”, jak tylko jego we-
wnętrzna logika staje się coraz bardziej oczywista, a jego sprzeczności
coraz bardziej widoczne, doprowadza do powstania patologii, które
są zarówno deformacjami jego twierdzeń, jak i urzeczywistnieniem
ideologii liberalnej8.

Ustalenia amerykańskiego badacza pozwalają lepiej zrozumieć,
dlaczego rozwiązania kojarzone z zachodnią liberalną demokracją
nie zdołały się implementować w tak obcym dla nich środowisku jak

Rosja. Wewnętrzne turbulencje zachodniej proweniencji liberalizmu
z pewnością przyczyniły się do odrzucenia przez rosyjskich fantastów

(i nie tylko ich) rozwiązań społeczno-politycznych kojarzonych z Za-
chodem, chociaż w latach dziewięćdziesiątych i w początkach XXI
wieku zjawiska, na które wskazuje Deneen, nie przez wszystkich były
dostrzegane lub też były lekceważone. Entuzjaści zachodniej liberal-
nej demokracji faktycznie zdawali się wierzyć w głoszony przez Fran-
cisa Fukuyamę „koniec historii”.

Oprócz koncepcji Deneena rzeczoną zmianę paradygmatu rosyj-
skich alternatyw pomaga zrozumieć wypracowana przez amerykań-
skiego socjologa, ekonomistę i historyka Immanuela Wallersteina

(1930–2019) teoria nowoczesnego świato-systemu. Chodzi tu o sys-
tem społeczny oparty na gospodarce kapitalistycznej, który przed

6 Tamże, s. 14.

7 Tamże, s. 15.

8 Tamże, s. 35.

84

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

wiekami zrodził się we Włoszech, a następnie ogarnął cały świat.

Wallerstein dzieli go na cztery regiony: centrum, peryferie, półpe-
ryferie i obszar zewnętrzny. Motorem wszelkich innowacji jest cen-
trum, które czerpie korzyści, przekazując na peryferia gasnące tech-
nologie i mniej dochodowe prace. Półperyferia próbują imitować,
a czasami także gonić regiony należące do trzonu. Obecnie centrum
stanowi Europa Zachodnia, Stany Zjednoczone i część Azji Południo-
wo-Wschodniej. Rosja należy [należała? — A.P.] do półperyferii. Glo-
balizacja gospodarki powoduje jednak polaryzację świata i likwidację
regionów półperyferyjnych9. W rosyjskich alternatywnych historiach,
jak również w fantastyce socjologicznej Rosjanom przychodzi roz-
strzygnąć, czy chcą żyć w państwie półperyferyjnym, czy też spróbują
dołączyć do centrum.

Zdaniem Wallersteina w początkach XXI wieku w wyniku niekon-
trolowanych zmian ekonomicznych, kulturowych, społecznych i poli-
tycznych w świecie narasta złość, agresja, podziały, konflikty klasowe,
etniczne i religijne. Ich przyczyna tkwi w świato-systemie; postępuje
erozja zaufania między społeczeństwem a władzą. Narasta nieufność
do polityków, jak również utrata wiary w mechanizmy władzy. Zja-
wisko to przyciąga uwagę rosyjskich fantastów10. Analizowane przez

Wallersteina problemy i zagrożenia współczesnego świata znalazły
odzwierciedlenie w takich utworach, jak Wybrakówka ( Выбраковка,

1996) Olega Diwowa, 2017 (2006) Olgi Sławnikowej czy ЖД (2006)

Dmitrija Bykowa.

Przez dwieście lat — kontynuuje Wallerstein — ludzie żyli w prze-
konaniu, że jeśli będą popychali państwo do odpowiedniego działa-
nia, to historia będzie po ich stronie. Dziś nikt już nie wierzy, że dzię-
ki mądrej władzy może być dostatniej, bezpieczniej i sprawiedliwiej.

Zakwestionowana została idea postępu, dzięki której ludzie patrzyli
ufnie w przyszłość i włączali się w działania zbiorowe. W rezultacie
pogłębiła się powszechna nieufność, dotycząca również państwa —
wycofującego się z gospodarki i wmawiającego ludziom, że kapita-
lizm to wolny rynek. Zdaniem Wallersteina mamy do czynienia z sys-
temem, którego nikt już nie kontroluje i który nieuchronnie dobiega
swego kresu. Mniej więcej za pół wieku świat wytworzy jednak nową
równowagę11. Diagnoza ta tłumaczy i łagodzi kompleksy współcze-

9 I. Wallerstein, Koniec świata jaki znamy, przeł. M. Bilewicz, Wydawnictwo Nau-
ko we Scholar, Warszawa 2004, s. 231–232.

10 Tamże, s. 234.

11 Tamże, s. 235–236.

85

ANDRZEJ POLAK
snych Rosjan. Zgodnie z nią, rozpad imperium radzieckiego można
postrzegać jako część szerszego zjawiska. Równie nieunikniony wy-
daje się upadek Zachodu, przede wszystkim Stanów Zjednoczonych.

Kres ich dominacji stanowi jeden z motywów kształtujących oblicze
współczesnej fantastyki rosyjskiej12.

Wskazywany przez Wallersteina chaos i powodowane nim moż-
liwości przyciągają uwagę rosyjskich fantastów. Ich futurologiczne
projekty zmierzają z grubsza w dwóch wzajemnie wykluczających
się kierunkach, które można opisać jako „część świata” lub „jeden
ze światów”. W pierwszym z nich globalizacja stanowi kolejny etap
rozwoju cywilizacji, podlega jej cały świat, w tym również Rosja. Pi-
sarzom rosyjskim bardziej atrakcyjne wydaje się rozwiązanie konku-
rencyjne, w którym ich ojczyzna niby podąża tą samą drogą rozwoju
co reszta świata, lecz zachowuje niepowtarzalny charakter, próbu-
je być państwem niezależnym, odrębną cywilizacją, która na różne
sposoby przeciwstawia się zachodnim agresorom — NATO, Stanom

Zjednoczonym, Unii Europejskiej. Jest też trzeci wariant, pośred-
ni — jego egzemplifikację znajdujemy w powieści Wadima Panowa

Московский клуб (2005) .

Wśród rosyjskich fantastów do najpopularniejszych punktów bi-
furkacji, czyli rozwidlenia historii należy rok 1917 i wywołana doj-
ściem do władzy bolszewików wojna domowa oraz początek Wielkiej

Wojny Ojczyźnianej. Pisarze i czytelnicy poszukują szans na zwycię-
stwo białych w latach 1917–1920 i przywódców radzieckich w roku

194113. Zdaniem Siergieja Legezy to właśnie rosyjskie rewolucje po-
czątków XX wieku oraz II wojna światowa stwarzają najlepszą moż-
liwość analizy utraconych alternatyw. Należy także pamiętać, że
myśl o plastyczności historii była z gruntu obca radzieckiej ideologii.

W czasach radzieckich historia pozostawała niezmienna w wymiarze
globalnym, na poziomie wielkich procesów, zmienne mogły być wy-
łącznie drobne zdarzenia, które nie były w stanie zakłócić głównego —
obiektywnego — rozwoju zdarzeń. Dopiero dzięki gorbaczowowskiej
jawności historia z dogmatycznej i niezmiennej stała się zmienna
i plastyczna. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych

XX wieku możliwość publikacji otrzymali przedstawiciele tak zwanej

12 W tym kontekście należy wymienić takie utwory, jak Сверхдержава (2000)

Andrieja Plechanowa, Последняя башня Трои (2004) Zachara Oskotskiego, Из

Америки — с любовью (2001) Władimira Sieriebriakowa i Andrieja Ułanowa czy

Американская дырка (2005) Pawła Krusanowa.

13 A. Гуларян, Эволюция жанра альтернативной истории…, s. 198–199.

86

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

czwartej fali w fantastyce radzieckiej — pisarze uformowani w drugiej
połowie lat siedemdziesiątych skoncentrowani na kwestiach estetycz-
nych i etycznych, najpełniej wyrażonych w twórczości „pokolenia na-
uczycieli” (między innymi braci Strugackich), którzy dotychczas na
ogół pisali do szuflady. Twórcy ci byli wówczas krytycznie nastawieni
do radzieckiej ideologii i pozycjonowali się jako stronnicy poglądów
liberalno-demokratycznych, co następnie uległo zmianie14.

Okres ten trwał do połowy lat dziewięćdziesiątych, a jego cechą
charakterystyczną była nieobecność w prezentowanych alternatyw-
nych historiach funkcji kompensacyjnej. Przeszłości — także radziec-
kiej — według tego pokolenia pisarzy nie było za co chwalić. Należy ją
badać, opisywać, ale nie gloryfikować. Większość powstających wów-
czas utworów zawierała analizę szans na budowę w Rosji państwa
silnego, ale zorientowanego na wartości humanitarne. Znamienne
jest także niewielkie zainteresowanie twórców ówczesnych alterna-
tyw przebiegiem II wojny światowej, jakże popularnej wśród pisarzy
zachodnich, kreślących scenariusze zwycięstwa nazistowskich Nie-
miec. W Rosji sięgnął po niego w zasadzie tylko Andriej Łazarczuk
w opowieści Иное небо (1994) — trzonu powieści Wszyscy zdolni do
noszenia broni ( Все, способные держать оружие…, 1997). Warto
też odnotować kompletną marginalizację we wczesnej postradziec-
kiej fantastyce kwestii narodowej kosztem skupienia się na sprawach
państwa15. Wśród rosyjskich fantastów powodzeniem cieszył się wów-
czas scenariusz, zgodnie z którym w przeszłości Rosja zstąpiła z głów-
nej, to jest europejskiej drogi rozwoju, by po latach na nią powrócić.

Powrót ten dotyczył albo całości kraju, albo jego części, będącej tym
samym wzorem do naśladowania. Taki rozwój zdarzeń opisuje wła-
śnie Łazarczuk we Wszystkich zdolnych do noszenia broni.

Początkowa fascynacja twórców rosyjskich alternatyw zachodni-
mi ustrojami politycznymi podyktowana była faktem, że „prawdzi-
we”16 narodziny gatunku alternatywnej historii przypadły w Rosji na

14 S. Legeza, Альтернативная история на постсоветском пространстве: две
траектории одной идеи, „Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Filologia Polska” 2018 (4), https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.

element.ojs-doi-10_34768_fp2018a22/c/3-643e2196-1f42-45dd-a0b5-
b51db6dc47de.pdf.pdf (13.11.2023), s. 381.

15 Tamże, s. 382–383.

16 „Prawdziwe” ponieważ do końca lat osiemdziesiątych XX wieku alternatywne
historie stanowiły zaledwie margines fantastyki rosyjskiej. Zainteresowanych tą
kwestią odsyłam do wspomnianej już książki Grając przeszłością i przyszłością…

mojego autorstwa.

87

ANDRZEJ POLAK
okres pieriestrojki. Z kolei masowe zainteresowanie alternatywami
zaczęło się w roku 1992, po publikacji powieści Wasilija Zwiagince-
wa Одиссей покидает Итаку 17 . Ówczesna popularność alterna-
tywnych historii wynikała z podejmowanych przez fantastów prób
przemyślenia i przewartościowania dziejów Rosji. Skupiali oni uwa-
gę na kluczowych momentach w historii państwa, próbując nadać
im nowy sens18.

W przypadku fantastyki rosyjskiej kluczowym momentem oka-
zał się przełom XX i XXI wieku. Podobnie jak krajobraz polityczny,
fantastyka była wówczas dość zróżnicowana. Większość fantastów
uznawała się za liberałów, tylko nieliczni pozycjonowali się jako
konserwatyści. Niemniej to właśnie wtedy dokonywało się stop-
niowe wprowadzanie dyskursu „proimperialnego”, co w utworach
fantastów skutkowało z czasem przejściem od analizy do apologii
imperium. Wzmożone zainteresowanie tematyką imperialną nie-
przypadkowo datuje się na rok 1998. Większości Rosjan ówczesny
kryzys przyniósł bowiem ogromne wyrzeczenia, powstała sytuacja
sprzyjająca buntowi i tęsknocie za potężnym i sprawiedliwym impe-
rium, które uznane zostało za jedyną nieskompromitowaną „insty-
tucję” mogącą zapewnić spokój i bezpieczeństwo19. Potwierdzenie tej
tendencji stanowi opublikowana w roku 1999 powieść Укус ангела

Pawła Krusanowa. Główny bohater utworu, bezwzględny i okrutny

Iwan Niekitajew, najpierw zostaje imperatorem Rosji, a następnie
zaczyna grozić światu totalną zagładą. Podobny wydźwięk posiada

Евразийская симфония (2000–2005) Holma van Zajczyka . Tak
oto pojawiła się w Rosji fantastyka imperialna, a imperium stało
się popularne także wśród twórców alternatywnych historii. Wraz
z początkiem nowego stulecia rosyjskie alternatywy zaczęło wyróż-
niać odejście od wcześniejszej wielofunkcyjności na rzecz modelu
kompensacyjnego, co odpowiadało zmianom zachodzącym na po-
ziomie rosyjskiego społeczeństwa i dyskursu władz państwowych.

Alternatywne historie zdominowane zostały wówczas przez opowie-
ści o podróżnikach w czasie, usiłujących dotrzeć do przełomowych
momentów w dziejach Rosji (lub państw sąsiednich), by zmienić

17 S. Legeza, Альтернативная история на постсоветском…, s. 202.

18 J. Huťová, Альтернативноисорическая проза в современной русской
литературе, https://www.pulib.sk/web/kniznica/elpub/dokument/Olostiak8/
subor/Hutova.pdf (10.09.2023).

19 Д. Володихин, Неоампир. Империя в российской фантастике, http://
prokopchick.narod.ru/archive/critika/volodihin5.html (23.10.2013).

88

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

bieg zdarzeń. Dokonywała się kompensacja historyczno-społecz-
na niepozbawiona akcentów rewanżystowskich20. Po roku 2004
w rosyjskojęzycznej fantastyce na popularności zyskała tak zwana
фантастическая футурология коротких дистанций — czy-
li teksty o militarnych starciach z państwami NATO na obszarach
przyległych do Rosji (spornych lub granicznych). Co istotne, wiele
takich utworów powstało jeszcze przed aneksją Krymu. W sposób
nieunikniony zapładniały one świadomość rosyjskojęzycznych czy-
telników zawartymi w nich ideami21.

Potrzeba zmiany historii oznacza, że ludzie kwestionują świat,
do którego jej rozwój doprowadził. Twórcy i miłośnicy rosyjskoję-
zycznych alternatyw krytyce poddają na przykład Wspólnotę Nie-
podległych Państw. Większość z nich nie chce bowiem mieszkać
w półkolonii Zachodu, podzielonej na biedne, słabe, zacofane i „nie
do końca niezależne” państwa. Taką postawę wzmacniały wypo-
wiedzi osób odpowiedzialnych za politykę Kremla, między innymi
doradcy prezydenta Putina, Władisława Surkowa, którego zdaniem

Rosja przewyższa inne państwa postradzieckie poziomem suweren-
ności. Surkow przekonywał też, że żaden z nierosyjskich narodów

ZSRR nie jest w stanie udźwignąć ciężaru państwowości22. Dlatego
też, z punktu widzenia mieszkańców WNP, o wiele lepiej byłoby żyć
w państwie potężnym i zjednoczonym. Co do jego ustroju, to twór-
cy alternatyw postulują dwa rozwiązania. Jednym marzy się wielka

Rosja — kapitalistyczne imperium skutecznie konkurujące z inny-
mi mocarstwami. W ich przekonaniu błąd popełniony został w roku

1917. Inni z kolei wolą potężny Związek Radziecki, ponownie prze-
wodzący całej ludzkości. Z ich perspektywy błąd miał miejsce nie tyle
w roku 1991, ile w 1953. Z łatwością można też rozpoznać orienta-
cje polityczne twórców alternatyw — znajdziemy pośród nich osoby
o poglądach lewicowych, patriotyczno-nacjonalistycznych, liberal-
nych, a nawet faszystowskich. Częste są przy tym zmiany orientacji.

Co się tyczy Andrieja Łazarczuka, to w latach dziewięćdziesiątych,
jako liberał i demokrata, gotów był zaprowadzić swoją ojczyznę do
liberalnego raju poprzez faszystowskie piekło. Następnie przeszedł
jednak na pozycje patriotyczne, chociaż pozostał antykomunistą.

20 S. Legeza, Альтернативная история на постсоветском…, s. 385–386.

21 Tamże, s. 389.

22 T. Snyder, Droga do niewolności. Rosja. Europa. Ameryka, przeł. B. Pietrzyk, Znak Horyzont, Kraków 2019, s. 67.

89

ANDRZEJ POLAK

W chwili obecnej liberałów alternatywne historie interesują w nie-
wielkim stopniu23.

Interesująca mnie powieść Łazarczuka Wszyscy zdolni do nosze-
nia broni… należy do stosunkowo nielicznej grupy utworów, w któ-
rych odrodzenie Rosji i wzrost jej znaczenia wynika z tęsknoty za
zachodnimi systemami politycznymi oraz kojarzonym z nimi dobro-
bytem, którego ludzie radzieccy na każdym z etapów istnienia ZSRR
byli pozbawieni.

Według Artioma Gułariana to właśnie Łazarczuk zaprezentował
najbardziej interesującą alternatywną wersję Wielkiej Wojny Ojczyź-
nianej. Opisał on świat, w którym, chociaż zwycięża Trzecia Rzesza,
to Rosja cudem unika okropności podziału i ludobójstwa. „Cud” ten
spowodowany został „zmianą wartości”, która dokonała się w Niem-
czech jeszcze w trakcie działań wojennych. We Wszystkich zdol-
nych… Hitler ginie w katastrofie lotniczej w roku 1942, po czym nowy
kanclerz Rzeszy, Hermann Göring, odsuwa od władzy Rosenberga,

Himmlera i innych radykalnych nazistów, a obdarzeni pełnym zaufa-
niem niemieccy dowódcy wojskowi zwyciężają Armię Czerwoną. De-
cyzją Göringa armia niemiecka zatrzymuje się jednak na linii Uralu.

W roku 1946 aresztowanych zostaje kilku wojowniczo nastawionych
generałów, a następnie Göring przylatuje do Tomska na negocjacje
pokojowe. W rezultacie europejska część Rosji dołącza do Niemiec,
na Syberii zaś utworzone zostaje oddzielne, niezależne państwo. Poza

Niemcami funkcjonują na świecie trzy inne mocarstwa — zdomino-
wany przez USA Związek Narodów, Japonia oraz Syberia.

W utworze Łazarczuka po latach dochodzi jednak do odwetu — ma
on miejsce w roku 1991, kiedy to w wyniku skomplikowanej intrygi
wojenno-politycznej syberyjskie wojska wkraczają do Moskwy. Cho-
ciaż Łazarczuk reprezentuje państwo, które doświadczyło okropno-
ści II wojny światowej i wniosło decydujący wkład w rozgromienie
faszyzmu, to opisuje porażkę Rosji. Jego celem było bowiem zapre-
zentowanie lustrzanego odbicia „naszej rzeczywistości”, w której na
rozpadzie Związku Radzieckiego w pierwszej kolejności skorzystały
zjednoczone Niemcy. Z perspektywy Rosjan paradoksem był fakt, że
pokonanym żyło się znacznie lepiej niż zwycięzcom. Według Gułaria-
na Wszyscy zdolni… ujawniają nastroje, które w późniejszych latach
doszły do głosu w Pribałtyce i na Ukrainie — kraje te gotowe były za-

23 Д. Дудко, Фэнтези и альтернативная история: два жанра, две эпохи. „Про-
паганда. Научно-популярный журнал”, https://propaganda-journal.net/5229.

html (17.09.2023).

90

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

wrzeć pakt z diabłem, byle tylko zdystansować się od Rosji i radziec-
kiej przeszłości24.

Powieść Łazarczuka, podobnie jak wiele innych rosyjskich alter-
natyw poświęconych II wojnie światowej, odzwierciedla marzenia

Rosjan o takim biegu zdarzeń, w którym ich ojczyzna nie byłaby od-
dzielona od reszty świata „żelazną kurtyną”, lecz stanowiła integralną
część zachodniej cywilizacji — nawet za cenę przegranej w konflik-
cie światowym. Daje tu o sobie znać kompleks niedowartościowa-
nia zwycięzcy. W scenariuszu zaprezentowanym przez Łazarczuka,
w roku 2002 (już po rozpadzie niemieckiego imperium) Niemcy czu-
ją się ograbiani i poniżani — analogicznie jak społeczeństwo rosyjskie
po krachu imperium radzieckiego w latach dziewięćdziesiątych.

We Wszystkich zdolnych… imperialna polityka Trzeciej Rzeszy
ujawnia ambicje samych Rosjan. Działania następcy Hitlera, Görin-
ga, przypominają taktykę stosowaną przez Chruszczowa w czasach
odwilży. Choć Göring doskonale zdaje sobie sprawę z potrzeby zmian,
to obawia się, że mogą one doprowadzić do upadku państwa25. Tego
rodzaju niepokoje wyraża kanclerz Trzeciej Rzeszy, von Weil, wedle
którego konsekwencje rozpadu Wielkich Niemiec byłyby katastro-
falne i przeczyłyby naturalnemu procesowi historycznemu. Zgodnie
z jego przewidywaniami w efekcie rozpadu imperium niemieckie-
go doszłoby do walk powstałych w ich miejsce państw narodowych.

Zmiany zachodzące w Niemczech kojarzą się z chruszczowowską od-
wilżą i towarzyszącą jej krytyką kultu jednostki. Odwilż dokonuje się
jednak na tak wczesnym etapie działań wojennych, że Göring resztę
życia może spędzić w spokojnej i dostatniej rosyjsko-niemieckiej Mo-
skwie. Mimo postępującego upadku państwa nie traci on nadziei, że
kryzys uda się opanować. W jego przekonaniu wielka idea narodowe-
go socjalizmu, która umożliwiła powstanie Tysiącletniej Rzeszy, oka-
że się silniejsza od dążeń separatystycznych wśród zamieszkujących
ją narodów.

Na początku lat dziewięćdziesiątych, już po zjednoczeniu Rosji, na
świecie wybucha potężny kryzys, jego szczegóły nie są jednak znane.

Wraz z nowym stuleciem akcja powieści przenosi się do Konstanty-
nopola — byłego niemieckiego protektoratu, w którym Rosjanie przy-
wracają bizantyński porządek. Tymczasem narasta napięcie w innych

24 A. Гуларян, Эволюция жанра альтернативной истории…, s. 203.

25 Pisze o tym Olga Sławnikowa w artykule: О. Славникова, Я люблю тебя,
им пе рия, „Знамя” 2000/12, https://znamlit.ru/publication.php?id=1308

(20.09.2023).

91

ANDRZEJ POLAK
częściach świata. Bliżej nieokreślone siły pragną skonfliktować Niem-
cy i Rosję z Japonią, a nieznani sprawcy dokonują zamachów bom-
bowych w Tomsku i Rangunie. Działająca w Konstantynopolu tajna
organizacja „Wędrowne psy” planuje odbudować potęgę Turcji i przy-
wrócić jej utracone terytoria kosztem Niemiec (Mezopotamia) i Rosji

(Kaukaz i cieśniny czarnomorskie). Rosja funkcjonuje w tym czasie
jako pozbawiona konstytucji republika, typowe państwo imperial-
ne; coraz głośniej mówi się o konieczności przywrócenia monarchii.

Podobne scenariusze, jak ten opisany przez Łazarczuka, popu-
larne były w fantastyce zachodniej. W Vaterlandzie (1993) Roberta

Harrisa w trakcie II wojny światowej Rosjanie z trudem zatrzymują

Niemców także na linii Uralu, a Amerykanie wspomagają Syberię do-
stawami amunicji i sprzętu wojskowego. Według Gułariana w swoich
utworach zachodni fantaści kładą nacisk na znaczenie i wyjątkowość

Zachodu — w ich ocenie, gdyby nie zachodnia cywilizacja, to ludzkość
zabrnęłaby w ślepy zaułek. To właśnie Zachód decyduje bowiem o po-
stępie, na zachodnich wartościach zasadza się cały świat. Pod tym
względem rosyjskie alternatywy wydają się całkowicie odmienne, na
pierwszy plan wysuwa się w nich kolektywna refleksja na temat słusz-
ności obranej drogi historycznego rozwoju26.

Zdarzenia opisane w utworze Łazarczuka rozgrywają się w świe-
cie o ustabilizowanych strukturach, przez co ich autor zmuszony był
sięgnąć po rozwiązania spod znaku deus ex machina. We Wszyst-
kich zdolnych… funkcję tę pełni konspiracyjna organizacja chrono-
emigrantów (podróżników w czasie), próbujących zmienić historię
w celu uniknięcia zagłady świata, do której doszło w „ich rzeczywi-
stości”27. Zdaniem Gułariana scenariusz Łazarczuka rzuca wyzwanie
zbiorowym wyobrażeniom rosyjskiego społeczeństwa na temat wła-
snej historii. Ogromna popularność scenariuszy z udziałem podróż-
ników w czasie wynika z braku akceptacji przez ogół Rosjan sytuacji
panującej zarówno w ich państwie, jak i w świecie w ogóle. Najpierw
zbankrutował bowiem projekt radziecki, a następnie Zachód nie uznał

Rosji za pełnoprawnego członka cywilizacji zachodniej. W rezultacie
zaczęło narastać przekonanie o niesprawiedliwości aktualnego kształ-
tu świata, któremu towarzyszył wzrost nastrojów rewanżystowskich.

26 A. Гуларян, Эволюция жанра альтернативной истории…, s. 199.

27 Pozbawiony jakiejkolwiek przemocy i wojen świat chronoemigrantów zaatakowany
został przez przybywające z innego wymiaru czasowego wojska Majów, które
zniszczyły go doszczętnie. Na potrzeby niniejszego artykułu pomijam ten — stricte
fantastyczny — aspekt powieści Łazarczuka.

92

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

Rosyjscy fantaści nastroje te zużytkowywali na dwa sposoby. Po
pierwsze, opracowując scenariusze przyszłych wojen. Po drugie zaś,
tworząc scenariusze z chronoemigrantami wracającymi do początków

Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, gdyż to właśnie zdarzenia, które miały
miejsce pomiędzy czerwcem a październikiem 1941 roku Rosjanie
uznają za przyczynę aktualnego stanu rzeczy. Korzenie rewanżyzmu
tkwią więc w analizie przeszłości28. W opinii Gułariana rosyjską men-
talność wyróżnia „duch sprzeciwu” ( дух противоречия), polegający
na negowaniu faktów historycznych, jeśli te zbyt natrętnie narzucane
są z zewnątrz. Rosyjska propaganda w ciągu ostatnich dwudziestu lat
nieustannie inkryminowała totalitaryzm i reżim stalinowski. Czyniła
to na tyle agresywnie, że znaczna część społeczeństwa zaczęła wątpić
w prawdziwość tych informacji. W rezultacie powstało zapotrzebowa-
nie na utwory wybielające politykę Stalina29. Podobny pogląd wyraża

Jana Hut’ova, wedle której jedną z przyczyn popularności alternatyw
w Rosji była narastająca niewiara w obiektywizm historii, w prawdzi-
wość informacji zamieszczanych w podręcznikach do historii30.

Do interesujących wniosków prowadzi próba odniesienia alterna-
tywnej wersji świata opisanej przez Łazarczuka do ustaleń wypraco-
wanych na gruncie badań postkolonialnych i postzależnościowych.

Zjednoczona Rosja w roku 200231, która terytorialnie nie tylko odtwo-
rzyła swoje imperium, ale przyłączyła też Konstantynopol i cieśniny
czarnomorskie (co było odwiecznym rosyjskim marzeniem), wydaje
się zaprzeczeniem krytycznych ocen wyrażanych przez badaczy rosyj-
skiego projektu imperialnego. Za jedną z jego podstawowych słabości
uznawana bywa bowiem nieumiejętność zastąpienia armat ideami32.

Tymczasem Stambuł-Konstantynopol pod władzą Rosjan okazuje się
miastem dostatnim, miejscem dobrym do życia. W tym przypadku
nie sposób mówić o będącej skutkiem rosyjskiej odmiany koloniza-
cji hegemonii negatywnej33. Turecka monarchia w początkach XXI
wieku podlega pozbawionej konstytucji republikańskiej Rosji, która

28 A. Гуларян, Эволюция жанра альтернативной истории…, s. 204–205.

29 Tamże, s. 205.

30 J. Huťová, Альтернативноисорическая проза…

31 Akcja powieści Łazarczuka toczy się równolegle w roku 1961, 1991 i 2002.

32 E. Thompson, Trubadurzy Imperium. Literatura rosyjska i kolonializm, przeł.

A. Sierszulska, Universitas, Kraków 2000, s. 5.

33 Szerzej na ten temat pisze Aleksandr Etkind w pracy: А. Эткинд, Д. Уффельманн,

И. Кукулин, Там, внутри. Практики внутренней колонизации в культурной
истории России, Новое Литературное Обозрение, Москва 2012, https://polit.

ru/article/2013/01/03/colonization/ (dostęp: 2.11.2018).

93

ANDRZEJ POLAK
zarówno swą strukturą, jak i samym „sednem istnienia przypomina
imperium”34.

Rosyjski projekt imperialny łączony jest też ze zjawiskiem kolo-
nizacji wstecznej kulturowo — co prawda raczej nie na Wschodzie,
lecz w zachodnich prowincjach imperium — o takiej ocenie w przy-
padku świata zaprojektowanego przez Łazarczuka nie może być jed-
nak mowy. Jak się wydaje w ujęciu tym Rosjanie — z perspektywy
państw europejskich postrzegani często jako Wschód i orientalizo-
wani35 — występują w roli rzeczników okcydentalnej proweniencji
postępu i cywilizacji. Jeszcze przed zjednoczeniem Rosji Niemcy, po-
mimo dominacji politycznej, nie posiadają nad Rosjanami przewagi
cywilizacyjnej i kulturowej. Brakuje tu — o czym pisze m.in. Dariusz

Skórczewski — typowo kolonialnego rozróżnienia kultur wysokich
i prymitywnych36. Co więcej, po zjednoczeniu to właśnie przebywają-
cy w Konstantynopolu Rosjanie traktują Niemców z góry, mając ich
za ludzi ograniczonych. W tym miejscu przypomina się spór toczony
w XVIII wieku przez zwolenników i przeciwników teorii normańskiej,
wyjaśniającej powstanie państwa zwanego Rusią Kijowską. Jak wia-
domo twórcami teorii normańskiej byli głównie uczeni rosyjscy po-
chodzenia niemieckiego (m.in. Gerhard Friedrich Müller). Jednym
z przeciwników Müllera był Michaił Łomonosow, którego zdaniem
teoria ta poniżała Słowian, przedstawiała ich bowiem jako dzikusów
niezdolnych do zorganizowania własnego państwa. Nieco później sta-
nowisko Müllera i innych zwolenników teorii normańskiej poparła

Katarzyna II, ponieważ oznaczało ono, że Rosjanie są Europejczyka-
mi37. W powieści Łazarczuka stosunek Rosjan do Niemców jest jednak
ambiwalentny. Doceniają oni na przykład, że Niemcy, kiedy Turcja
była jeszcze ich protektoratem a Konstantynopol Stambułem, wpro-
wadzili w mieście niemieckie standardy sanitarne i zarządzili remont
dróg. W ten sposób dyskretnie narzucili Turkom europejski styl życia.

Co istotne, w powieści Łazarczuka Rosja nie jest przez Niemców
orientalizowana, jest nie tyle kolonią, marionetkowym państwem, ile

34 A. Łazarczuk. Wszyscy zdolni do noszenia broni, przekł. E. Dębski, Solaris, Olsztyn 2003, s. 17. Wszystkie kolejne cytaty podaję za tym wydaniem, numer
strony zaznaczam w nawiasie.

35 M. Janion, Niesamowita Słowiańszczyzna: fantazmaty literatury, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006, s. 21

36 D. Skórczewski, Wobec eurocentryzmu, dekolonizacji i postmodernizmu.

O niektórych problemach teorii postkolonialnej i jej polskich perspektywach,

„Teksty Drugie” 2008, nr 1–2, s. 51.

37 O. Figes, Opowieść o Rosji…, s. 25.

94

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

równorzędną częścią imperium. Wpłynęła na to decyzja podjęta przez

Fiodora Fiodorowicza Denikina, premiera pierwszego postbolszewic-
kiego rządu, który wywalczył dla Rosji „przejście ze statusu protekto-
ratu do statusu ziemi Reichu” (s. 216). Zgoda Niemców na takie roz-
wiązanie świadczy pośrednio o uznaniu Rosjan za równych sobie38.

W przytaczanych w powieści wypowiedziach Niemców zdecydowanie
brakuje dyskursu orientalistycznego, mającego wywołać u koloniza-
torów (lub okupantów — A.P.) poczucie wyższości i misji39. Paterna-
lizm czy przekonanie o dominacji własnego narodu i własnego świata
są tu szczątkowe. Z perspektywy Niemców Rosjanie (zarówno miesz-
kańcy części europejskiej, jak i wolnej Syberii) nie są uznawani za
gorszych, nie podlegają tym samym specyficznej „przemocy symbo-
licznej”. Niemcy chcieliby jednak — o czym wspomina Göring — żeby

Rosjanie pamiętali, że to Trzecia Rzesza właśnie uwolniła zarówno
naród rosyjski, jak i inne narody Rosji od koszmaru bolszewizmu.

Mimo to część starszych wiekiem Rosjan opowieści o okrucieństwach
systemu stalinowskiego uznaje za typową niemiecką propagandę. Jak
informuje głównego bohatera utworu (Igora Walinieckiego) jeden
z moskiewskich taksówkarzy:

— Ojciec czasem sobie popije — i: Stalin, Stalin! Stalin to, Stalin sio, Stalin kochał
dzieci… A ja mu mówię — słusznie go powiesili. No, nie za to, za co należało, ale
i tak słusznie. […] Jakie tam, powiada ojciec, kołchozy, jakie obozy — nie było
tego wszystkiego, wszystko to propaganda niemiecka. […] Mówi: co, myślisz, że
ja bym za kołchozy szedł na wojnę? (s. 258).

W tym miejscu warto przypomnieć, że w trakcie kolektywizacji rol-
nictwa, tylko w drugiej fazie rozkułaczania (kwiecień-wrzesień 1930)

uwięziono ponad 140 tysięcy osób. W całym 1930 roku aresztowano
na wsi niemal 300 tysięcy osób, spośród których na rozstrzelanie ska-
zano około 20 tysięcy. Pozostali trafili do obozów koncentracyjnych
lub na zesłanie. Ci, którzy mieli więcej szczęścia, zostali przekazani
normalnym organom sprawiedliwości lub zwolnieni40. Ocenia się,

38 Przewrót w polityce nazistowskich Niemiec, który opisuje w swojej powieści

Łazarczuk, kompletnie zmienił stosunek Niemców do Rosjan. Hitler zamierzał
bowiem zniszczyć Rosję, a samych Rosjan i innych Słowian uważał za „podludzi”

niezdolnych do budowy własnej cywilizacji. Podaję za: O. Figes, Opowieść
o Rosji…, s. 227.

39 E. Said, Kultura i imperializm, przeł. M. Wyrwas-Wiśniewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009, s. 7.

40 Informacje te podaję za: S. Ciesielski, Rewolucja Stalina, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2017, s. 129–130.

95

ANDRZEJ POLAK
że kolektywizacja rolnictwa, którą zakończono w roku 1935, pochło-
nęła co najmniej 5–8 milionów ofiar śmiertelnych. Z kolei w trakcie
wielkiej czystki między styczniem 1937 a grudniem 1938 aresztowano
około 7 milionów ludzi, z których przynajmniej milion rozstrzelano,
a kolejne 2 miliony zmarły w łagrach. Według danych szacunkowych
w latach 1930–1953 w radzieckich łagrach przebywało stale kilkana-
ście milionów ludzi, a liczba ofiar śmiertelnych pracy przymusowej
w łagrach nie sposób określić41. Tak w rzeczywistości wyglądała wspo-
mniana przez ojca taksówkarza „niemiecka propaganda”.

Chociaż niemieckim okupantom brakuje arogancji i zarozumiało-
ści typowej dla kolonizatorów i agresorów, to mimo wszystko narasta
wśród Rosjan nacjonalizm obronny, będący środkiem oporu przeciw
naruszeniom własnej tożsamości przez wrogiego Innego42. Dochodzi
do odrzucenia systemu władzy, który miejscowa ludność uznaje para-
doksalnie nie tyle za represyjny, ile za obcy. Potwierdzają to widoczne
na moskiewskich ulicach hasła „Rosja — dla Rosjan” lub „W jedności
siła!”. Nie wiadomo jednak, kto miałby się do kogo przyłączyć — Ro-
sja do Syberii czy też na odwrót (tym bardziej że „w Rosji do władzy
dochodzi partia, która chce oderwania się od Reichu z jednej strony,
a z drugiej — nie połączenia z Syberią, ale przyłączenia Syberii” —
s. 349). Część Rosjan wolałaby oderwać się od Niemiec, ale nie łączyć
się z Syberią. Ludzi tych niepokoi, że narodowi socjaliści spróbują na
wieki „związać Rosję z karlejącą Germanią” (s. 214). Nie są to jednak
nastroje powszechne, ogół Rosjan preferuje obecny kształt świata,
gwarantujący im względny dobrobyt i bezpieczeństwo. Rosjanie czer-
pią też korzyści z przynależności do niemieckiego imperium — oka-
zuje się, że jedna trzecia afrykańskich koncesji należy do rosyjskich
przemysłowców, a pośród osiadłych w Afryce białych farmerów co
czwarty jest Rosjaninem. Poziom życia Rosjan — zarówno w części
europejskiej, jak i na Syberii — jest na tyle zadowalający, że pomimo
zamiarów połączenia podzielonej Rosji niemal nikt nie potrafi wy-
jaśnić, jaki zjednoczenie to miałoby pragmatyczny sens. Na Syberii
i w Rosji wszystko zmierza jednak ku zjednoczeniu: „[…] rząd Ticho-
nowa [w Rosji — A.P.] wygrał z narodowymi socjalistami i doszedł
do władzy, obiecawszy wywalczyć połączenie Rosji z Syberią. Na tym
haśle trzyma się też [syberyjski — A. P.] rząd Tołstoja […]” (s. 348).

41 Hasła: „Kolektywizacja”, „Łagry”, „Wielka czystka”, B. Bankowicz, M. Bankowicz,

A. Dudek, Słownik historii XX wieku, Krakowski Instytut Wydawniczy, Kraków

1993.

42 E. Thompson, Trubadurzy Imperium…, s. 102.

96

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

Wzrost poziomu życia w porównaniu z okresem przed II wojną
światową zarówno Rosja, jak i Syberia zawdzięczają państwom za-
chodnim — Niemcom i Stanom Zjednoczonym. W roku 1946 niemal
dwie trzecie amerykańskich sił powietrznych znalazło się w Zachod-
niej Syberii i na Uralu, zabezpieczając w ten sposób niezależność sy-
beryjskiego państwa. Rosję i Syberię dzieli jednak zakres posiadanych
przez ich społeczeństwa wolności. W Syberii nikt nie boi się państwa,
natomiast w Rosji europejskiej i w Niemczech: „wszyscy bardziej boją
się własnych żołnierzy i pracowników gepo niż bandytów z bomba-
mi” (s. 234). W porównaniu z Rosją, a nawet Niemcami syberyjskie
społeczeństwo okazuje się dużo bardziej tolerancyjne i liberalne.

W Syberii zakazana jest też i ścigana działalność partii politycznych
głoszących nacjonalistyczną i społeczną nierówność. Silne są tam na-
stroje projapońskie i proamerykańskie: z jednej strony mieszkańcy

Syberii czują się Azjatami, z drugiej zaś są wdzięczni Amerykanom za
pomoc udzieloną im w przeszłości. W Rosji natomiast, jak zauważa

Igor Waliniecki:

obywatele wielu nie lubią: gejów, narkociarzy, włóczęgów, transewrsów; w Niem-
czech nie występuje to w takim nasileniu, a w Syberii nie występuje w ogóle, czyli
nie można tego wytłumaczyć narodowym charakterem. Nieboszczyk Kropaczek
mawiał, że taka bezpieczna „słuszna złość” jest charakterystyczna dla kompleksu
porażki, a Sybiracy tego kompleksu nie mają, świadomość zdążyła się przestro-
ić: imperium padło, metropolia zginęła, ale kolonia wszak posiadła niezależność
i kwitnie… (s. 310).

Mimo to w Rosji nie ma instytucji cenzury politycznej i istnieją obawy,
że jej wprowadzenie nawet na krótki czas mogłoby wywołać poważne
następstwa w prasie i społeczeństwie. W latach dziewięćdziesiątych

XX wieku nie tylko Łazarczuk kojarzył zachodnie demokracje z po-
wszechnym dobrobytem. W Syberii ewentualne połączenie z Rosją
wywołuje zaniepokojenie i strach. Tutejsi mieszkańcy nie chcą, aby

„ich kraj znowu stał się rosyjską kolonią” (s. 70), obawiają się powro-
tu do bolszewickich porządków znanych z lat trzydziestych, tym bar-
dziej że Göring nie pozwolił powywieszać bolszewików na latarniach.

Jak starałem się wykazać, odnotowana zmiana paradygmatu ro-
syjskich alternatyw, polegająca na odejściu od rozwiązań, które —
upraszczając — można określić jako prozachodnie i liberalno-de-
mokratyczne, ku postawom szowinistycznym, nacjonalistycznym,
proimperialnym wywołana została kilkoma czynnikami. Za naj-
ważniejszy z nich należy uznać nieprzystawalność i nieimplemen-

97

ANDRZEJ POLAK
towalność zachodnich wartości do uwarunkowań kulturowo-histo-
rycznych kształtujących państwowość rosyjską i społeczeństwo
rosyjskie. W efekcie krótkotrwała fascynacja Zachodem i funkcjo-
nującymi tam systemami społeczno-politycznymi ustąpiła miejsca
wartościom uznawanym za stricte rosyjskie, sprzyjającym odrodze-
niu i wzmocnieniu rosyjskiego imperium. Jak się wydaje, wnikliwa
lektura i analiza scenariuszy propagowanych przez rosyjskich fanta-
stów od ostatniej dekady ubiegłego wieku pozwoliłaby przewidzieć
aktualne, dramatyczne zdarzenia. Zakładając, że twórcy ci kreowali
swoje pomysły, bazując na nastrojach i resentymentach podziela-
nych przez większość Rosjan i umiejętnie podsycanych przez władze
państwowe (zwłaszcza po dojściu do władzy Putina), to agresyw-
ność państwa rosyjskiego, jego skrajnie wrogie nastawienie wobec

Zachodu i państw NATO (oraz ich potencjalnych sojuszników) nie
może zaskakiwać.

REFERENCES

Bankowicz, Bożena, Bankowicz, Marek and Dudek, Antoni. Słownik historii XX
wieku, Kraków: Krakowski Instytut Wydawniczy, 1993.

Ciesielski, Stanisław. Rewolucja Stalina. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2017.

Deneen, Patrick J. Dlaczego liberalizm zawiódł? Transl. Czarnecki, Michał J. War-
szawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2021.

Dudko, Dmitrij. “Fentezi i al’ternativnaya istoriya: dva zhanra, dve epokhi.” Propaganda. Nauchnopopulyarnyy zhurnal [Дудко, Дмитрий. “Фэнтези
и альтернативная история: два жанра, две эпохи” . Пропаганда. Научно
популярный журнал] <https://propaganda-journal.net/5229.html>.

Ètkind, Aleksandr, Uffel’mann, Dirk and Kukulin Il’ya. Tam, vnutri. Praktiki vnu-
trenney kolonizatsyi v kul’turnoj istorii Rossii. Moskva: Novoe Literaturnoe Obozrenie, 2012 [Эткинд, Александр, Дирк Уффельманн, Илья Кукулин.

Там, внутри. Практики внутренней колонизации в культурной истории

России. Москва: Новое Литературное Обозрение, 2012].

Figes, Orlando. Opowieść o Rosji. Władza i mit. Transl. Jeżewski, Władysław.

Warszawa: Wielka Litera, 2023.

Gularyan, Artem. Èvolyutsiya zhanra al’ternativnoy istorii v rossijskoy fantastike

[A. Гуларян, Эволюция жанра альтернативной истории в российской
фантастике] <http://repo.ssau.ru/bitstream/Lemovskie-chteniya/Evoluci-
ya-zhanra-alternativnoi-istorii-v-rossiiskoi-fantastike–86278/1/%D1%81.%20

198–211%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD.

pdf>.

Huťová, Jana. Al’ternativno-isoricheskaya proza v sovremennoy russkoy literature

[Huťová, Jana. Альтернативно-исорическая проза в современной русской
литературе] < https://www.pulib.sk/web/kniznica/elpub/dokument/Olosti-
ak8/subor/Hutova.pdf>.

98

NEOIMPERIALNE MITY I RESENTYMENTY…

Janion, Maria. Niesamowita Słowiańszczyzna: fantazmaty literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2006.

Legeza, Sergey. “Al’ternativnaya istoriya na postsovetskom prostranstve: dve traekto-
rii odnoy idei.” Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego. Filologia Pol-
ska, 2018 (4) [Legeza, Siergiej Альтернативная история на постсоветском
пространстве: две траектории одной идеи, Roczniki Naukowe Uniwer-
sytetu Zielonogórskiego. Filologia Polska, 2018 (4)] <https://cejsh.icm.edu.pl/
cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_34768_fp2018a22/c/3-643e2196-

1f42-45dd-a0b5-b51db6dc47de.pdf.pdf>.

Łazarczuk, Andriej. Wszyscy zdolni do noszenia broni. Transl. Dębski, Eugeniusz.

Olsztyn: Solaris, 2003.

Polak, Andrzej. Grając przeszłością i przyszłością. Rosyjska fantastyka alternaty-
wna i socjologiczna. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2015.

Said, Edward. Kultura i imperializm. Transl. Wyrwas-Wiśniewska, Monika. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009.

Skórczewski, Dariusz. “Wobec eurocentryzmu, dekolonizacji i postmodernizmu.

O niektórych problemach teorii postkolonialnej i jej polskich perspektywach.”

Teksty Drugie, 2008, nr 1–2.

Slavnikova, Ol’ga. “Ya lyublyu tebya, imperiya.” Znamya, 2000, no. 12 [Славникова, Ольга. „Я люблю тебя, империя.” Знамя, 2000, no. 12] < https://znamlit.ru/
publication.php?id=1308>.

Snyder, Timothy. Droga do niewolności. Rosja. Europa. Ameryka. Transl. Pietrzyk, Bartłomiej. Kraków: Znak Horyzont, 2019.

Thompson, Ewa. Trubadurzy Imperium. Literatura rosyjska i kolonializm. Transl.

Sierszulska, Anna. Kraków: Universitas, 2000.

Volodikhin, Dmitriy . Neoampir. Imperiya v rossiyskoy fantastike [Володихин,

Дмитрий. Неоампир. Империя в российской фантастике] < http://prokop-
chick.narod.ru/archive/critika/volodihin5.html>.

Wallerstein, Immanuel. Koniec świata jaki znamy. Transl. Bilewicz, Michał. Warsza-
wa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2004.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16781

BEATA PAWLETKO

ORCID:https://orcid.org/0000-0002-1430-1547

Uniwersytet Śląski w Katowicach

WYSŁUCHAĆ, WYSZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ:

O MEMORIALNEJ AKTYWNOŚCI ELENY MAKAROVEJ

LISTEN, SEARCH, ADD: ELENA MAKOROVA’S MEMORIAL ACTIVITY

This article attempts to look at the Holocaust memorial activity of writer, art therapist, and exhibition curator Elena Makarova in the first years after her repatriation from the USSR to Israel. The correspondence with Makarova’s mother, the poet Inna Lisnianska, collected in the volume Имя разлуки, will help introduce the main fields of Makarova’s memorial activity. Makarova’s work exemplifies an intuitive insertion into an era of turns — memorial, visual and affective. Pre-cursory in this respect are the studies devoted to the Austrian artist Friedl Dicker-Brandeis and the cultural and scientific life in Theresienstadt. The faction’s literary strategy is also analyzed, which, according to the author of the article, will be reflected in Makarova’s works such as Фридл or Кописты. О забытых художниках Белостокского гетто.

Keywords: Makarova, Holocaust, Theresienstadt, figure of witness, faction

Elena Makarova (Jelena Makarowa) — pisarka, arteterapeutka, kura-
torka wystaw — przeniosła się wraz z rodziną do Izraela w marcu 1990
roku. Przybyła tam na zaproszenie Instytutu Yad Vashem jako ba-
daczka „zgładzonej kultury żydowskiej”. Zaproszenie było pokłosiem
jej pracy w Czechach, a konkretnie w muzeum żydowskim w Pradze.

Zajmowała się tam dokumentowaniem 5000 rysunków dzieci — więź-
niów pokazowego obozu w Terezinie, który w rzeczywistości stanowił
dla większości z nich jedynie przystanek na drodze do obozów śmierci,
przede wszystkim Auschwitz-Birkenau. W 1989 wystawa poświęcona

Friedl Dicker-Brandeis, nauczycielce rysunku w Terezinie i jej uczniom
odbędzie się najpierw w Moskwie, a następnie w Rydze oraz Wilnie, zaś

14 lipca 1990 roku nastąpi jej uroczyste otwarcie już w Izraelu. Przed
inauguracją wystawy w Moskwie Makarova stanie się ofiarą gwałtu do-
konanego, jak się okaże, na polecenie bezpieki1. To traumatyczne wy-

1 O kulisach napaści zob. J. Makarowa, Przechadzki z samobójcą, przeł. B. Pawletko, A. Polak, w: M. Michalska-Suchanek, A. Lenart (red.), Z Rosji do Izraela 3, Śląsk–SIW, Katowice 2021, s. 100–101.

100

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

darzenie przybliży ją do nieodwołalnej decyzji o opuszczeniu ZSRR
i wpłynie na zamknięcie z ulgą niełatwego etapu w życiu — pełnego
wyrzeczeń, ograniczeń, zakazów i upokorzeń mających m.in. związek
z odmową wyjazdów zagranicznych2. Jak sama podkreślać będzie nie-
jednokrotnie w listach, jedyne za czym tęskni, mieszkając już w Izra-
elu, to rodzina, a szczególnie matka, poetka Inna Lisnianskaja, która
zresztą po śmierci drugiego męża, również poety, Siemiona Lipkina

(2003), przeniesie się do córki i spędzi w Izraelu ostatnie lata życia.

Nowe życie Makarovej, z nieznaczną, choć bardzo świadomą trans-
literacyjną modyfikacją zapisu imienia i nazwiska3 to pasmo suk-
cesów, zgłębiania nowych dziedzin, ale przede wszystkim wolności
wyboru i przemieszczania się, różnorodności i pracy na własnych za-
sadach. I chociaż, jak sama przyznaje: „Израиль располагает к лени.

Здесь хочется перестать действовать и заниматься глупостями —
плавать, загорать, пить пиво, словом, жить курортной жизнью”,
to zaraz dodaje: „Это бы и можно было сделать, но не с моим
характером”4. W zgłębianiu specyfiki pierwszych lat na obczyźnie,
w przybliżaniu głównych pól działalności memorialnej Makarovej
pomocą służyć będą nam listy wysyłane do matki, zebrane w tomie

Имя разлуки, z których wyraźnie wyłaniają się zalety życia w Izraelu,
ale i trudności pojawiające się po drodze. Cenne poznawczo są szcze-
gólnie uwagi dotyczące kultywowania pamięci o Zagładzie oraz sytu-
acji przeżywców, by posłużyć się terminem zaproponowanym przez

2 Te mozolne starania, by uzyskać zgodę na wyjazd w przewrotny sposób z kolei
zostaną opisane w opowiadaniu Epidemia. Zob. J. Makarowa, Epidemia, przeł.

A. Polak, „Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze” 2022, nr 32, s. 1–37, https://
doi.org/10.31261/RSL.2022.32.11 (14.01.2024).

3 Funkcjonowanie nie tylko w obiegu dokumentów zapisu imienia i nazwiska
w transliteracji to w ostatnich latach coraz powszechniejsza praktyka. Okazuje się,
że coraz częściej na decyzję, by imiona i nazwiska rosyjskojęzyczne zapisywać nie
w transkrypcji, ale w transliteracji mają wpływ również sami zainteresowani, tj.

pisarze, artyści. I, co ciekawe, nie chodzi jedynie o względy wizerunkowe, posłu-
giwanie się „stale tą samą, ‘międzynarodową’ wersją” swojego imienia i nazwiska”

(więcej zob. Z. Kozłowska, A. Szczęsny, Tłumaczenie pisemne na język polski.

Kompendium, PWN, Warszawa 2018, s. 147). Wydaje się, że wobec coraz bardziej
represyjnej polityki państwa rosyjskiego jest to problem głębszy, mający związek
z określoną deklaracją tożsamościową, zakładającą odcięcie się od cyrylicy i trans-
krypcji, a tym samym zwrot w kierunku transliteracji międzynarodowej, szczegól-
nie w sytuacji zamieszkiwania za granicą. Oprócz Makarovej podobną strategię
reprezentuje m.in. Dmitry Glukhovsky.

4 И. Лиснянская, Е. Макарова, Имя разлуки. Переписка, Новое литературное
обозрение, Москва 2017, s. 46. Kolejne cytaty z tego wydania są opatrzone skró-
tem Irp oraz numerem strony w nawiasie, bezpośrednio po cytacie.

101

BEATA PAWLETKO

Agnieszkę Daukszę w książce Klub Auschwitz i inne kluby. Rwane
opowieści przeżywców 5. Sama Makarova w listach do matki najczę-
ściej stosuje określenia „мои герои” (moi bohaterowie), a z czasem
coraz częściej „мои старушки” (moi staruszkowie), podkreślając
nie tylko wiek rozmówców, do których po latach udaje się dotrzeć,
ale przy okazji głęboką więź, jaką niejednokrotnie z nimi nawiązu-
je. Mowa o wspólnocie rozproszonych świadków i Makarovej w roli
słuchaczki, powierniczki oraz świadczyni o świadczących6. Z czasem,
co ciekawe, wspólnota zaczyna również obejmować rodziny przeżyw-
ców, które nierzadko dzięki Lenie dowiadują się o historii swojego
rodzica, babci, dziadka, cioci czy wujka.

Na kanwie wysłuchiwanych opowieści i odnajdywanych artefak-
tów Makarova tworzy jako kuratorka kolejne wystawy — przygoto-
wuje materiały graficzne i podpisy do nich, opracowuje katalogi to-
warzyszące ekspozycjom, afisze, a z czasem coraz śmielej odnajduje
się także w innych, nieznanych wcześniej dziedzinach. Zostaje foto-
grafką, scenarzystką, operatorką kamery, aż wreszcie sama staje za
kamerą jako reżyserka filmów dokumentalnych, m.in. o Edith Kra-
mer — jednej z prekursorów arteterapii, uczennicy Friedl, która wy-
emigrowała do USA przed wybuchem drugiej wojny światowej. Przy
okazji Makarova coraz więcej dowiaduje się i o samej Friedl, zgłę-
bia kontekst związany z jej nauką w Bauhausie — uczelnią założoną
w 1919 roku w Weimarze. Czyta o europejskiej kulturze lat 20. i 30.

XX wieku, zbiera pamiątki związane z austriacką artystką oraz jej pra-
ce7. Przede wszystkim jednak podróżuje, nawiązuje nowe kontakty,

5 A. Dauksza, Klub Auschwitz i inne kluby. Rwane opowieści przeżywców, Znak,

Kraków 2021.

6 Tamże, s. 7.

7 Ogromną rolę w tym względzie odegrała rodzina Adlerów. Lena Makarova odwie-
dziła ich po raz pierwszy w 1991 roku, odnotowując, że rodzice Judith i Floriana
znali Friedl i przyjaźnili się z nią. Stąd w ich willi tyle prac artystki, książek, foto-
grafii i innych materiałów źródłowych, które postanowili przekazać w dobre ręce.

W kolejnych latach Makarova utrzymuje z nimi kontakt. Świadczy o tym chociaż-
by fragment listu z sierpnia 1997 roku: „Семейство Адлеров — это аристокра-
тия из Берлина и Вены, некоторая чопорность, но зато сколько они знают
о времени и людях, которые меня живо интересуют. Например, был такой
очень известный венский искусствовед Людвиг Мюнц, Фридл с ним дружила,
он писал книги о Караваджо, Рембрандте, Гёте, Брейгеле, о творчестве
слепых и т.п. — так Адлеры помнят его! Тучный, с сигарой в зубах, громко
хохочущий. У Адлеров есть фотографии и все его книги. […] О ком ни спрошу
у Адлеров, получаю ответ” (Irp, 497–498). Również przy innej okazji podkre-
śla ogromną wiedzę i sensowną ocenę przeszłości dokonaną przez Adlera przy

102

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

propagując wiedzę o Friedl i getcie w Terezinie na całym świecie. Wy-
stawy dedykowane Dicker-Brandeis oraz innym więźniom odbywać
się będą w Danii, Szwecji, Norwegii, Austrii, Czechach, Niemczech,

Holandii, we Włoszech, w Japonii, USA i Kanadzie. Makarova przy-
wraca właściwe proporcje. Na wystawach, które organizuje, dba o to,
by obok prac dzieci z getta w Terezinie znalazły się prace ich nauczy-
cielki. Oprócz tego wydobywa z niebytu inne, ważne postaci związane
z życiem kulturalnym obozu w Terezinie, m.in. Amalie Seckbach, ar-
tystkę urodzoną w 1870 roku, która zginęła w Terezinie w 1944 roku,
czy kompozytorów Karela Schwenka (1907–1945) i Viktora Ulmanna

(1898–1944). Intensywność działań, zwłaszcza w odniesieniu do ku-
ratorstwa wystaw, jest przykładem intuicyjnego wpisania się Maka-
rovej z tematem Terezina w epokę zwrotów — afektywnego, pamię-
ciowego i wizualnego8, choć ona sama na tamtym etapie nie jest tego
do końca świadoma, mając w owym przecieraniu memorialnych szla-
ków poczucie osamotnienia i niezrozumienia, czemu niejednokrotnie
daje wyraz w listach do matki. Jednocześnie jednak lista lektur, fil-
mów, o których wspomina w korespondencji, przekonuje, że z uwagą
śledzi wszystko, co Holokaustu dotyczy, starsze i nowe opracowania.

Przede wszystkim jej uwaga skupiona jest na świadectwach (para)

literackich, audiowizualnych, ale i teoretycznych ujęciach Zagłady.

Wśród nazwisk przewijających się w książce Имя разлуки są Claude

Lanzmann, Primo Levi, Yehuda Bauer, Dora Shturman, William Sty-
ron, Viktor Frankl.

Ogromnie ważną kwestią związaną ze studiami nad Zagładą, za-
pleczem, którego nie sposób przecenić w przypadku pracy Makaro-
vej ze świadkami i aktywności memorialnej, pozostaje język. Bardzo
wcześnie nauczyła się ona języka czeskiego. W dużej mierze był to
hołd oddany Czechom w związku z interwencją ZSRR w Czechosło-
okazji kręcenia filmu o Friedl: „Я вчера ночью смотрела материалы к фильму
про Фридл, они куда нтересней, чем фильм. И там человек по имени Адлер,
у ко торого огромная коллекция работ Фридл дома в Шверцарии, отец его
был крупнейшим в Германии искусствоведом и литературным критиком,
отвечает на вопрос режиссера тупого Тамира о еврействе, говорит ему — но
сначала уничтожили всю немецкую интеллигенцию, и первые концлагеря,
как и в СССР, уничтожали сначала сливки своей нации, евреи по отношению
к этому процессу занимали далеко не однозначную позицию (Адлер еврей
сам) и нельзя так уж вычленить евр[ейскую] трагедию из общей, то есть ясно,
что она стоит в центре, но центр находится не в пустоте, а в густонаселенной
местности, об этом желательно помнить” (Irp, s. 410).

8 Por. M. Saryusz-Wolska, Przeszłość i przyszłość badań pamięci. Czy potrzebuje-
my nowej dyscypliny? , „Politeja” 2020, nr 2(65), s. 12.

103

BEATA PAWLETKO
wacji w 1968 roku. Tak się składa, że jako szesnastoletnia dziewczyna
wraz z ojcem była naocznym świadkiem tych wydarzeń. Znajomość
czeskiego pomaga jej w przełamaniu obcości w kontaktach ze świad-
kami, ale i instytucjami jak na przykład muzeum w Pradze, w którym
w związku z tym, że była Rosjanką, traktowano ją zawsze z niechęcią
i podejrzliwością, posądzając nawet o szpiegostwo. Bardzo pomaga
szybko opanowany język angielski i hebrajski, w którym prowadzi
warsztaty arteterapeutyczne z dziećmi i osobami z niepełnosprawno-
ścią intelektualną. To z jednej strony, z drugiej zaś należy podkreślić,
że nigdy nie nauczyła się języka niemieckiego (ten jest specjalnością
jej męża, Siergieja), a przecież jej najważniejsza bohaterka, Friedl

Dicker-Brandeis, pisała i mówiła po niemiecku. Nie przeszkodziło to
jednak Makarovej w docieraniu do kolejnych materiałów i świadków,
a potem w stworzeniu powieści o austriackiej artystce — jest to książ-
ka wykorzystująca konwencję autobiografii, gdyż Фридл operuje
narracją pierwszoosobową. Makarova była w stanie „wejść w skórę”

Friedl — oddać jej nastroje, cechy charakteru, właściwie odtworzyć
najważniejsze fakty z jej życia, scalając je na podstawie mozolnie gro-
madzonych listów i zapisków, a także rozmów z przeżywcami, z tymi,
którzy z Friedl obcowali, którzy ją znali, czasem tylko z widzenia.

Na początku pobytu w Izraelu mnogość i różnorodność językowa
bardzo Makarovą cieszy, choć ciągłe przełączanie się pomiędzy różny-
mi językami, w formie mówionej i pisanej, wymaga ogromnego wysił-
ku i skupienia. Nic dziwnego, że — jak odnotowuje w jednym z listów
do matki — w pierwszych tygodniach po powrocie z Yad Vashem jest
tak zmęczona, że od razu zasypia. Nie zmienia to jednak faktu, że jest
głodna wiedzy, otwarta na inne języki. Szlifuje znajomość tych, któ-
re już zna, na przykład czeskiego. Próbuje czytać w oryginale, w tym
prozę Szulca po polsku, choć sama przyznaje, że jest to dość powierz-
chowny sposób obcowania z dziełem. Autorka Фридл docenia możli-
wość zgłębiania i propagowania wiedzy o Zagładzie w języku angiel-
skim. Zauważa jednak, że w przypadku świadków mnogość języków,
z którymi zetknęli się w ciągu życia, może skutecznie utrudniać prze-
kaz spójnej relacji o przeszłości. Wspomina o tym w jednym z listów
powstałych w 1992 roku, opisując przypadek Willy’ego Groaga, dy-
rektora domu dziecka w Terezinie:

Вилли Гроаг решил написать книгу обо всем. Но... у него нет родного языка.

Немецкий — язык его детства и дома — уже стал архаичным, чешский — за-
быт отчасти, иврит не полностью освоен, английский не интимен. Я пред-
ложила о каждом периоде писать на своем языке, и эти части переводить на

104

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

другие, т.е. использовать это как художественный прием. Я бы так хотела
написать вместе с Вилли эту книгу, но на каком языке?! (Irp, s. 146).

Na podobny problem natykamy się w liście z grudnia 1996 roku. Opi-
suje w nim Makarova spotkanie z kobietą, która zdradza jej sekret
swojej dziewczęcej miłości, tłumacząc z ojczystego niemieckiego na
język czeski treść listów wysyłanych do niej przez ukochanego, któ-
ry zginął w Treblince. Komentarz do listów jest z kolei napisany po
angielsku, zaś podczas spotkania z Makarovą bohaterka opowiada
o wszystkim po hebrajsku, gdyż, jak tłumaczy, w ten sposób łatwiej
jej zachować dystans niż gdyby miała o tym mówić po czesku. Ma-
karova zwraca uwagę matce na fakt, że wszystkie języki, którymi się
porozumiewają, to języki wyuczone, co ma wpływ na surowość prze-
kazu. Mimo intymności znika niestety magia słów, język jest prosty,
pozbawiony niuansów i stylistycznego bogactwa, odarty z idiomów,
gier słownych, przez co trudno precyzyjnie oddać rozmówcom własne
przeżycia.

Zakotwiczenie w wielu językach nie tylko nie przekłada się zatem
na budowanie jednolitej tożsamości, ale może z czasem, co oczywiste,
utrudniać tworzenie również w języku ojczystym. Makarova jest tego
świadoma, obserwując swoich bohaterów, ale również samą siebie,
o czym zabawnie pisze do matki pod koniec kwietnia 1992 roku:

Читаю мало, в голове компот из разных языков, сегодня начала читать

Примо Леви по-английски, потом про театр по-чешски, потом вдруг пой-
мала себя на том, что говорю сама с собой на этой смеси, русский где-то
вдали, на опушке сна, как ты у нас выражаешься, плюнула на все и пошла
гулять (Irp, s. 155).

By ocenić, na ile zmianom ulega znajomość języka rosyjskiego, nie-
zbędna okazuje się nieustanna praktyka w piśmie i w mowie (stąd
tak częste prośby w korespondencji z matką, by ta pisała długie listy,
dokonując przy tym oceny bieżącej sytuacji społeczno-politycznej),
a także rutyna pisarska i czytelnicza, inaczej słowa, zgodnie z wyra-
żeniem pisarki, kamienieją, są jakby zamrożone i ich „obróbka” jest
znacznie utrudniona (Irp, s. 196).

Działalność Makarovej związaną z kultywowaniem pamięci o Ho-
lokauście z pewnością należy uznać za pionierską. Przyczyniła się
ona nie tylko do uporządkowania prywatnych i państwowych archi-
wów, digitalizacji wspomnień, ale również do umiędzynarodowienia
i upodmiotowienia badań nad Zagładą i pamięcią o niej. Prekursor-

105

BEATA PAWLETKO
skie pod tym względem są jej studia poświęcone obozowi w Terezinie,

Friedl Dicker-Brandeis i jej uczniom, a także wspomnianemu wyżej
życiu kulturalnemu i naukowemu toczącemu się w getcie9. Makarova
bez wątpienia jest outsiderem w literaturze i sztuce. Mozolnie budu-
je swoją pozycję badaczki Zagłady i ekspertki od Terezina, co z cza-
sem przekłada się na łatwość w pozyskiwaniu grantów, stypendiów,
docieraniu do kolejnych świadków i archiwów rodzinnych, a jedno-
cześnie zapewnia pożądaną niezależność i samotność twórczą. Stan
odosobnienia koresponduje z intymnością — tak istotną w przypadku
obcowania z przeżywcami, ale i później, w procesie tworzenia. Cena,
jaką płaci za bezkompromisowe podążanie własną ścieżką, to często
brak zrozumienia ze strony osób, z którymi przychodzi jej współpra-
cować. Niejednokrotnie jej wizja realizowanych projektów — wystaw,
katalogów, filmów czy przedstawień teatralnych — różni się znacząco
od wyobrażeń organizatorów, przekonań reżyserów, scenarzystów,
fotografów, projektantów. W momentach zwątpienia, rozczarowania
efektami współpracy i nierzadko wycofania się z niej punktem odnie-
sienia pozostają dokonania innych outsiderów, ludzi, którzy mieli od-
wagę świadczyć w imieniu bezimiennych ofiar. Jako przykład pisarka
podaje m.in. Aleksandra Sołżenicyna i jego Archipelag Gułag, okre-
ślając to świadectwo mianem jednej z najważniejszych książek XX
wieku (Irp, s. 276), będącej w stanie zmienić myślenie ludzi i postrze-
ganie Gułagu, szczególnie na Zachodzie. Nazywając własne „studia
terezińskie” Archipelagiem („это мой Архипелаг”, Irp, s. 288), Ma-
karova tak naprawdę nie tylko wyraża nadzieję na uznanie jej wkła-
du w badania nad Holokaustem, ale przede wszystkim liczy na po-
dobną skalę popularyzacji wiedzy o obozie Theresienstadt w świecie,
szczególnie anglojęzycznym, co pozwoliłoby z pewnością realizować
kolejne projekty, związane nie tylko z Friedl. Cieszy ją jednak każda
kolejna wystawa, oznacza to bowiem coraz szerszy zasięg jej badań

(„мой Терезин уже на многих языках”, Irp, s. 397). Na podkreśle-
nie zasługuje ponadto fakt, że autorka Kopistów stara się upowszech-
nić wiedzę o Holokauście również wśród studentów w Rosji, tropiąc
przy okazji wątki rosyjskie, obecne w dokumentach terezińskich,

9 Przełoży się to na publikację w latach 2003–2008 cyklu książek Крепость над
бездной (Twierdza nad otchłanią), opracowanych wspólnie z mężem Siergiejem,
a także lingwistą, profesorem McMaster University, Wiktorem Kupermanem
i jego żoną, slawistką, absolwentką Stanford University, Jekateriną Niekludową.

Pierwszy tom obejmuje dzienniki i wspomnienia więźniów getta w Terezinie. Ko-
lejne części cyklu poświęcone są ich twórczości — literackiej, naukowej, teatralnej
i artystycznej — powstającej w obozie.

106

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

związane m.in. z aktorką, Sonią Okuń oraz rodziną Ptic, której człon-
kowie — emigranci-białogwardziści osiedli w Pradze, a potem trafili
do Terezina. Z kolei w listach matki natknąć można się na informa-
cje o utworach Wasilija Grossmana, które po latach wreszcie zostają
w Rosji opublikowane10.

Jako punkt wyjścia dla tych nowatorskich poczynań pojawia się
zatem w korespondencji z matką dziedzictwo Gułagu. Nie sposób jed-
nak nie zwrócić uwagi, że aktywność memorialna Makarovej dotyczą-
ca Zagłady przypada na czas konstytuowania się studiów nad traumą
i pamięcią. Teksty założycielskie pojawiają się wszak właśnie w latach

90. XX wieku, by wspomnieć choćby dwie książki Cathy Caruth Trau-
ma: Explorations in Memory (1995) oraz Unclaimed Experience:

Trauma, Narrative and History (1996), wspólne opracowanie Sho-
shany Felman i Doriego Lauba Testimony: Crises of Witnessing in

Literature, Psychoanalisys and History (1991), a także Representing
the Holocaust: History, Theory, Trauma (1994) i History nad Me-

10 Mowa przede wszystkim o powieści Życie i los, która w wersji nieocenzurowanej
ukazała się w ZSRR dopiero w 1989 roku. Dziewięć lat wcześniej to wstrząsają-
ce świadectwo o wojnie, łagrach, lagrach, prześladowaniach i pogromach żydow-
skich, w którym autor stawia znak równości między stalinizmem i hitleryzmem,
staraniami Siemiona Lipkina, a także Władimira Wojnowicza i Andrieja Sacha-
rowa, ukaże się nakładem szwajcarskiego wydawnictwa L’Ȃge d’Homme. Dołą-
czy ono tym samym do opublikowanej dziesięć lat wcześniej przez emigracyjne
wydawnictwo „Posiew” powieści Wszystko płynie. Co ciekawe, kolejne publikacje
zatrzymanych i pokiereszowanych przez cenzurę utworów Grossmana nie przekła-
dają się na jakąś nadzwyczajną popularność w Rosji. W swojej ojczyźnie wciąż
pozostaje on outsiderem. Zdecydowanie bardziej rolę Wasilija Grossmana w de-
maskowaniu zbrodniczej natury obu systemów totalitarnych docenia się poza

Rosją. Więcej zob.: A. Żebrowska, To zgnilizna, w dodatku zręczna! Jak w Rosji

Putina traktuje się „Życie i los” Grossmana, być może najważniejszą rosyjską
powieść XX w. , „Gazeta Wy borcza”, 11.02.2020, https://wyborcza.pl/ksiazki

/7,154165,25645311,niepokornych-podporzadkowuje-podporzadkowanych-po-
pycha-ku-podlosci.html (12.01.2024). Siła Grossmana płynie z faktu, że był on
naocznym świadkiem oraz korespondentem wojennym, bacznym obserwatorem
i rejestratorem Zagłady w Polsce i na terenie Ukrainy. To pod jej wpływem poczuł
się Żydem, opłakującym swoją zamordowaną matkę i innych Żydów z Berdyczo-
wa. Por. G. Przebinda, Wasyla Grossmana apologia, „Tygodnik Powszechny”,

02.07.2008, https://www.tygodnikpowszechny.pl/wasyla-grossmana-apolo-
gia–131564 (12.01.2024). Z tomu Имя разлуки dowiadujemy się przede wszystkim
o roli, jaką odegrał w życiu Grossmana ojczym Leny. Siemion Lipkin był jednym
z dwojga osób, które przechowywały kopie zarekwirowanego przez KGB manu-
skryptu Życie i los i popularyzatorem twórczości Grossmana w ZSRR przełomu
lat 80. i 90. XX wieku, autorem książek Сталинград Василия Гроссмана (Ann

Arbor 1986) oraz Жизнь и судьба Василия Гроссмана (Москва 1990).

107

BEATA PAWLETKO
mory after Auschwitz (1998) Dominicka LaCapry czy Family Fra-
mes: Photography, Narrative and Postmemory (1997) Marianne

Hirsch. Makarova jawi się w tym kontekście przede wszystkim jako
praktyk obu dyscyplin, tj. trauma i memory studies. Jej intuicyjna,
indywidualna praca z przeżywcami („за каждым человеком стоит
история”, Irp, s. 520), podróże śladami Friedl i Karela Schwenka,
nagrywanie materiałów filmowych, poszukiwanie archiwaliów, zapi-
sywanie historii mówionych, próba ich analitycznego opracowania,
włączenia w obieg dzięki przekładowi i wykorzystaniu na przykład
podczas kolejnych wystaw jako części ekspozycji lub opracowywa-
nego katalogu to działania prekursorskie. Mowa wszak o świadkach
bardzo rozproszonych i opowieściach „rwanych”, fragmentarycznych,
z których mimo wszystko udaje się z czasem zbudować spójną relację.

Makarova włącza świadectwa świadków w przestrzeń publiczną,
uruchamia proces poszukiwania i odnajdywania artefaktów, mate-
riałów filmowych, nawiązywania czy odnawiania więzów rodzinnych,
sąsiedzkich, międzyludzkich. Spotykając się z bliskimi ofiar, świad-
czy w ich imieniu, przywraca im głos, znajdując się, jak sama pisze,
w środku materiału, nad którym pracuje (Irp, s. 411). Nic dziwnego, że
traktuje to jako rodzaj misji, powołania, powinności, a czasem wręcz
obsesji, tym bardziej że ma świadomość, iż wobec chorób i śmierci —
jak ich nazywa — swoich staruszków każda para oczu i uszu jest na
wagę złota. Chodzi wszak o złożenie przez nich świadectwa, do czego
czasami trzeba długo ich nakłaniać, zdobyć ich zaufanie, co wyma-
ga czasu i cierpliwości. Słuchanie i zapisywanie pojedynczych świa-
dectw jest jednak zgodne z jej przekonaniem o tym, że ważniejsza
od pomników i kamiennych inskrypcji jest żywa pamięć i żywy ból
żywych ludzi (Irp, s. 249), od pamięci „twardej” — w nawiązaniu do
podziału dokonanego przez Aleksandra Etkinda — pamięć „mięk-
ka”11. Makarova to zarazem przeciwniczka gromadzenia, archiwizo-
wania wspomnień bez ich opracowywania. Aspekt reifikacyjny bądź
wizualny stanowi w jej przypadku zwykle pretekst do dalszych eks-
ploracji. Często zaczyna się od rzeczy czy zdjęcia, a finalnym efektem
poszukiwań okazuje się człowiek, rekonstrukcja jego biografii i drogi
twórczej z lukami uzupełnianymi mozolnie w toku dalszych studiów,
rozmów, podróży.

W tej walce o pamięć autorce Фридл nierzadko przychodzi zma-
gać się z niechęcią przeżywców, z ich traumami. Taki będzie przypa-

11 А. Эткинд, Кривое горе. Память о непогребенных, przeł. В. Макаров, Новое
литературное обозрение, Москва 2016, s. 228.

108

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

dek wspomnianego już Willy’ego Groaga, który znał Friedl osobiście
i przewiózł rysunki dzieci z Terezina do gminy żydowskiej w Pradze.

Zarzuca on Lenie, że skoro nie żyła w tamtych czasach, to jak chce
o nich świadczyć? Co chce przekazać? Z czasem Makarova diagnozuje
przyczyny takiego podejścia. To nie tylko efekt osobistych ograniczeń,
wewnętrznych zahamowań i uprzedzeń wywołanych traumatyczną
przeszłością, ale i przekonania, że opowieści takie nie są nikomu po-
trzebne, nie czeka na nie nikt12. W obszernym komentarzu do listu
z 7 maja 1992 roku, powstałym na etapie przygotowywania do druku
korespondencji mamy i swojej własnej Makarova odnotowuje:

Первые годы в Израиле мне казалось, что можно многое сделать
в память об уничтоженных, но «познания» остудили мой пыл. Посмо-
трев документальные фильмы о становлении страны, выслушав истории
выживших, репатриировавшихся из Европы в Израиль, стало понятно,
что с травмой здесь справлялись известным способом — «работа делает
человека свободным». Бен Гурион был лишен сантиментов. Забыть про-
шлое, строить страну ради будущего. Трудотерапия сработала. Прошлому
было предоставлено место на складе, даже семейные альбомы сдавались
на хранение в архивы кибуцев, позже в Яд Вашем. Процесс над Эйхманом

„оживил” народную память. Теперь бывшим узникам концлагерей надо
было показать стране, что евреи не шли на заклание, они сопротивлялись.

Возникли мемориалы „Борцы Гетто”, „Мемориальный комплекс

Катастрофы и героизма еврейского народа” (Яд Вашем) и т.д. Израильтане
стали изучать историю евреев диаспоры научно и отстраненно, и лишь
к концу 90-х годов к реальным людям — жертвам Катастрофы — стал
проявляться интерес. Их опросили по списку и записали их истории на
видео. Меня же, как я теперь вижу, волновало совсем другое — система
и свобода личности. Фридл, Швенк, четыре тома Терезинских исследований
были посвящены именно этому. В Израиле эта тема не нашла спроса, ни
одна из книг не была здесь опубликована” (Irp, s. 157–158).

Z czasem autorka Kopistów jest coraz bardziej rozczarowana i kry-
tycznie nastawiona do instytucji memorialnych. Dostrzega niewyko-
rzystany potencjał ludzki i źródłowy. Po odnalezieniu filmu propagan-
dowego, nagranego przez jednego z nazistów w 1942 roku, na którym
przez 30 sekund uwieczniony jest Karel Schwenk, Makarova gorzko
konstatuje: „В учреждениях, таких как Яд Вашем или еврейский
музей в Праге, чиновники ничего не ищут, мало того, они сами
часто не знают, что у них есть” (Irp, s. 417). Podobne rozgoryczenie
towarzyszy badaczce i na późniejszym etapie. W liście z grudnia 1995
roku czytamy:

12 Por. A. Dauksza, Klub Auschwitz…, s. 424.

109

BEATA PAWLETKO

Приехать сюда, думать, что буду работать в Яд Вашем, вот, мол, мое место,
убедиться, что в Израиле, где, по всем моим советским представлениям,
должны ценить людей, посвящающих себя той истории, которой я стала за-
ниматься в Москве, вместо этого найти уйму бездельников, бездушных чи-
новников, стоящих по стойке смирно в День Памяти и целый год валяющих
дурака рядом с бесценными архивами (Irp, s. 381).

Jeszcze ostrzejszy ton ma fragment listu z lipca 1997:

Для одних — у меня нет академического образования, для других — человек
неизвестный, где мои труды, научные публикации, монографии? Я не вы-
ношу институтов, занимающихся историей катастрофы, — как правило,
это мертвые места, где заправляет мафия и гребет с мертвых душ. И так
я выбрала изоляцию, или изоляция выбрала меня […] (Irp, s. 494).

Jedynie zatem niezależne, uporczywe i nieformalne działania, przy-
pominające pracę detektywa, często realizowane bez zlecenia, al-
truistycznie, nakierowane na pojedyncze mikrohistorie są w stanie,
zdaniem Makarovej, doprowadzić do odnalezienia unikatowych ar-
tefaktów.

Istotne w pracy z ocalałymi jest nieustanne, prowadzone na wła-
sną rękę poszerzanie kręgu osób i wydarzeń wydobywanych z cienia,
z mroków (nie)pamięci, tworzenie mapy, siatki połączeń i relacji
międzyludzkich i rodzinnych, imion, nazwisk, pseudonimów. Maka-
rova jest przy tym wyczulona na przejawy mitologizacji, gloryfikacji
czyichś zasług, doświadczenia. Usiłuje tak poprowadzić rozmowę,
by przeżywca mówił, opowiadał nie tylko o sobie, ale i o tych, którzy
zginęli i o tych, co przeżyli, by starał się jak najwięcej sobie przypo-
mnieć. Często wybrane przypadkowo na wystawę zdjęcie, dokument
uruchamia lawinę zdarzeń, doprowadza do spotkania po kilkudzie-
sięciu latach członków jednej rodziny, rozproszonych po całym świe-
cie. O lawinie można mówić i w tym kontekście, że nagle potomko-
wie ofiar zaczynają interesować się historią swojej rodziny i już na
własną rękę szukają dalej, odtwarzając jej dzieje. W ten sposób udaje
się poszerzyć grono „odbiorców empatycznych”, skupionych wokół
zasad „przejmowania perspektywy innego”13, sfery emocji, doznań,
ale i aktywności uruchomionych przez „współodczuwanie w różnych
formach cierpienia i niemocy”14 ze swoimi bliskimi. Chodzi jednak

13 A. Łebkowska, Odbiorca empatyczny. Między symulacją a afektem, w: tejże, So-
matopoetyka — afekty — wyobrażenia. Literatura XX i XXI wieku, Wydawnic-
two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2019, s. 142.

14 Tamże, s. 144.

110

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

nie o trwanie w niemocy, ale o podjęcie odpowiedzialnych działań na
rzecz i w imieniu ocalałych. Makarova pomaga przełamać zerwanie
ciągłości, amnezję, a nierzadko również „milczenie w komunikacji
rodzinnej”15. Jest podmiotem badawczym, zaangażowanym, zanurzo-
nym w przedmiot badań, podmiotem subiektywnym, odrzucającym
próby obiektywnego, chłodnego zarejestrowania zeznań świadków16.

Jest zatem, co zostało już zasygnalizowane wcześniej, praktykiem
postpamięci.

Wieloletnia praca na rzecz ofiar, słuchanie opowieści przeżywców,
przełamywanie ich niechęci, ciągłe podróże i kwerendy, stres, po-
śpiech, frustracja związane z realizacją projektów, a w konsekwencji
zmęczenie, wahania nastrojów i bezsenność powodują, że Makarova
sama staje się ofiarą chorób, przechodzi kryzysy twórcze i zdrowotne,
co spędza sen z powiek także matce. Nic dziwnego, że w jednym z li-
stów czytamy:

М.б., ты все-таки отойдешь от темы Фридл — катастрофа? Ведь и в самом
деле крыша может поехать. Ты не из тех людей, которые могут, как
некоторые, уцепившиеся за 50-летие катастрофы, безболезненно для себя
зарабатывать на чужом горе. Ты на этом зарабатываешь не деньги, а муку,
бессоницу, также и чувство вины, хоть ты еще и не родилась тогда, когда
это случилось. Доченька моя, побереги себя, хватит тебе жить с этим адом
в душе, ты уже этой ужасной гибели отдала не один год своей жизни. И не
просто отдала, а пережила этот ад, так, как будто это — с тобой (Irp, s. 218–

219).

„Psychiczne, uczuciowe, emocjonalne wstrząsy, intensywne zagęsz-
czenie doznań”17 skłaniają przy tym do rozmyślań nad poszukiwa-
niem adekwatnej formy dla coraz to innych bohaterów przeszłości
i ich opowieści. Niejednokrotnie Makarova podkreśla, że to, do czego
udało jej się dotrzeć, to zaledwie wierzchołek góry lodowej i że nie
starczy życia, by się tym wszystkim zająć (Irp, s. 288). Jednocześnie
ma świadomość, że materiały, które znajduje, są rozproszone (Irp,
s. 422), trudno z nich stworzyć jakąś spójną całość, tym bardziej że
przekazywane są one w różnych językach; to właściwie surowy mate-
riał, który wymaga obróbki, uporządkowania, selekcji i odnalezienia
jakiejś myśli przewodniej, co nie jest łatwe (Irp, s. 443). Szczególnie
dojmujące w tym aspekcie są pauzy twórcze, tj. okresy pustki poja-

15 A. Ubertowska, Praktykowanie postpamięci. Marianne Hirsch i fotograficzne
widma z Czernowitz, „Teksty Drugie” 2013, nr 4 (142), s. 272.

16 Tamże, s. 273.

17 A. Łebkowska, Zdarzenie — afekt — twórczość, w: tejże, Somatopoetyka…, s. 91.

111

BEATA PAWLETKO
wiające się po zrealizowaniu kolejnych projektów, którym najczęściej
towarzyszy ogromna intensyfikacja działań, nadmiar emocji i bodź-
ców. Nagłe spowolnienie rytmu, wyhamowanie doprowadza najpierw
do próby zebrania myśli, wyciszenia emocji, regeneracji sił, odespa-
nia. Nic dziwnego, że w liście do swojego przyjaciela, Zdenka Orne-
sta, Lena pisze:

Marzę o jednodniowych wakacjach. Te wakacje, zapewne, polegałyby w sumie na
jednym — choć na jeden dzień przestać myśleć. Zostać Japończykiem. Patrzeć
na drzewo albo na kamień i o niczym nie myśleć. Ale takich wakacji pewnie nie
doczekam. W sumie jedynie sen jest takim rodzajem niebytu, dlatego to do niego
najczęściej się uciekam18.

Ale i ucieczka w sen bywa trudna, a czasem wręcz niemożliwa.

Tym bardziej jednak cieszy, gdy po dłuższej pauzie człowiek nagle
ponownie wszystko zaczyna widzieć na wskroś, wszystko układa się
w całość. To znak, że wraca natchnienie, napływ nowych sił twórczych

(Irp, s. 246).

Niejednokrotnie waga przekazywanych historii, imperatyw ich
zgłębiania i utrwalania wywołują wrażenie sterowania zewnętrznego,
mają wydźwięk metafizyczny, mistyczny, religijny wręcz, o czym Ma-
karova wielokrotnie wspomina w listach do matki:

Для чего это мне? Не знаю. По-моему, что-то опять движет мною, и я дол-
жна идти по следу, пока веревочка вьется (Irp, s. 87); Нас с Фридл занесло
в Японию. Все, что она со мной вытворяет, — из области мистики, хотя лю-
бой отрицатель мистики может перевести наши приключения в причинно-
следственный ряд (Irp, s. 100); Интересно со стороны наблюдать за своей
личной волей — раздумывать, насколько она и впрямь личная и какова
мистическая сила тех ушедших в небытие людей, которые руководят моей
волей […] (Irp, s. 165).

Poza dokumentalistyką z czasem autorka Фридл coraz częściej zwraca
się w kierunku powieści, w których znajdziemy przemieszanie faktów
i hipotez — wszak nie wszystko można ustalić, uściślić, doprecyzować.

Przychodzi zatem człowiekowi niejednokrotnie po prostu zaryzyko-
wać, posłużyć się doświadczeniem, wiedzą, ale i intuicją, „instynktem
badawczym”19, zaś wobec ciężaru przekazywanych historii zwrócić się
w stronę surrealizmu, fantasmagorii, bo takie właściwie było życie
bohaterów jej utworów — ocierające się o absurd, groteskę. Tak napi-

18 J. Makarowa, Przechadzki z samobójcą…, s. 100.

19 A. Dauksza, Klub Auschwitz…, s. 400.

112

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

sana jest najważniejsza powieść Makarovej, czyli Фридл. To biografia
stylizowana właściwie na autobiografię, oparta na faktach, choć nie
tylko. Oprócz postaci realnych znajdziemy w niej bowiem i wymy-
ślone. To choćby bohaterowie obrazów czy rysunków — brakujące
ogniwa poznawanych historii, które mają za zadanie wypełnić, nasy-
cić przestrzeń — w tej roli często występują pejzaże uwiecznione na
odnalezionych, skrupulatnie skatalogowanych obrazach Austriaczki

(Irp, s. 139). Połączenie faktu i fikcji, balansowanie na ich granicy
wywołane niemożnością ustalenia wszystkich szczegółów biograficz-
nych i tym samym pełnego odtworzenia życia, powodują, że najbar-
dziej adekwatną kategorią w odniesieniu do powieści Фридл wydaje
się faction 20. Oznacza to, że rekonstrukcja drogi życiowej i twórczej

Friedl opiera się w głównej mierze na jej ocalałych listach i zapiskach
w języku niemieckim oraz korespondencji kierowanej do niej, czyli
de facto materiałach dokumentalnych. Jednak oprócz nich ważnym
źródłem informacji, a czasem inspiracji czy po prostu spekulacji po-
zostają lektury dotyczące charakterystyki kultury europejskiej lat 20.

i 30. ubiegłego wieku, oraz wywiady z osobami, które zetknęły się
bezpośrednio z austriacką artystką. Trop wiedzie i do odnalezionych
obrazów, rysunków i innych prac Dicker-Brandeis. I w tym właśnie
miejscu wypada powrócić do aspektu metafizycznego, religijnego.

Tak bowiem Makarova rozpatruje pomysł odnalezienia rodziny męża

Friedl, Pawła Brandeisa. W domu wnuczek jego brata, Otto, udaje się
znaleźć i ocalić przed zniszczeniem pocztówki, listy i fotografie oraz
obrazy, które on wraz z córką Evą wywieźli z Terezina. W liście Leny
do Inny Lisnianskiej z lipca 1997 czytamy:

Мы приехали в этот дом как раз накануне „чистки” — девушки решили
после ремонта выкинуть ненужные старые бумаги — вот так бы они все
и выкинули. Уж точно Провидение вмешалось — Сережа и Леша не очень
хотели ехать (мы не нашли адресата по справке — так как Эва, дочь Отто,
умерла, а у девушек другие фамилии) — что можно делать в городе Мост,
близ немецкой границы, не зная адреса той, которую искала. Но все вышло

(Irp, s. 492).

„ Faction jako świadoma strategia literacka”21, której, naszym zdaniem,

Makarova pozostaje wierna, zasadza się na przekonaniu, że „wszyst-
ko, co jest z faktami niesprzeczne, co jest poparte choćby częściowo

20 Zob. J. Tabaszewska, Na granicy faktu. Kategoria „faction” w badaniach nad
współczesnymi biografiami, „Teksty Drugie. Biografie” 2019, nr 1, s. 61–79.

21 Tamże, s. 75.

113

BEATA PAWLETKO
materiałem faktograficznym, jest dopuszczalne”22. W podobnej, gra-
nicznej i „zmąconej”23 konwencji gatunkowej napisana jest również
najnowsza książka, czyli Kopiści. O zapomnianych artystach z getta
białostockiego 24, w której oprócz faktów, dokumentów, fotografii, re-
produkcji obrazów, materiałów prasowych znajdziemy wiele hipotez
wynikających z niemożności ustalenia ciągu dalszego pewnych histo-
rii, losów jej bohaterów. I to właśnie w Kopistach — w nawiązaniu do
podziału świadków na trzy kategorie, zaproponowane przez włoskie-
go filozofa, Georgia Agambena — znajdujemy jasno nakreśloną figu-
rę podmiotu-świadka. „Auctor — aktor, autor, tj. ten, kto uzupełnia
cudze świadectwo, udziela głosu tym, którzy z jakichś powodów nie
mogą zeznawać, a więc pozwala, by świadectwo mogło zaistnieć”25.

Wśród różnych reprezentacji i ujęć figury świadka nie brak autorów
ważkich świadectw w języku rosyjskim. Przy czym, co warto podkreślić,
mowa jest o świadkach z wyboru, świadkach zaangażowanych, uczest-
niczących w procesie uzupełniania wiedzy o sytuacjach granicznych,
choć bezpośrednio nie biorących udziału w wydarzeniach, o których
świadczą26. Z jednej strony trop wiedzie do reportażysty wojennego,

Wasilija Grossmana, który swe najbardziej wstrząsające świadectwa,
m.in. Piekło Treblinki wywiódł z rozmów z ocalonymi, ale i postron-
nymi, tj. okolicznymi mieszkańcami. Jak czytamy w artykule Roma-
na Daszczyńskiego Wasilij Grossman: Dante z „Krasnej Zwiezdy” :

„Z tych okruchów stworzył tak przejmującą prozę dokumentalną, że
tekst odczytano w trakcie procesu norymberskiego jako dowód hitle-
rowskich zbrodni. Był tam m.in. pierwszy w literaturze opis komory
gazowej”27. Z drugiej strony mamy w pamięci „kronikę głosów” Alesia

22 Tamże. Tu jedynie sygnalizujemy przydatność kategorii faction w odniesieniu do powieści Фридл, mając jednocześnie świadomość, że domaga się ona bardziej
szczegółowej analizy, która winna zostać przeprowadzona w osobnym, obszerniej-
szym studium. Ciekawe skądinąd byłoby również skonfrontowanie wykorzystywa-
nych przez Makarovą chwytów z zastosowanymi przez Agatę Tuszyńską w książce

Narzeczona Schulza. Apokryf. Tuszyńska bowiem również oddaje głos swojej bo-
haterce.

23 Tamże,s. 63.

24 E. Makarova, Kopiści. O zapomnianych artystach z getta białostockiego, przeł.

B. Pawletko, Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023.

25 Tamże, s. 295.

26 R. Nycz, Wstęp. My, świadkowie, „Teksty Drugie” 2018, nr 3, s. 11.

27 R. Daszczyński, Wasilij Grossman: Dante z „Krasnej Zwiezdy” , „Gazeta Wy-
borcza”, 21.06.2009, https://wyborcza.pl/duzyformat/7,127290,6734095,was
ilij-grossman-dante-z-krasnej-zwiezdy.html#S.embed_article-K.C-B.1-L.1.zw

(14.01.2024).

114

SŁUCHAĆ, SZUKAĆ, WY/DOPOWIEDZIEĆ…

Adamowicza, czyli relacje naocznych świadków doświadczeń wojen-
nych nagrane na taśmę magnetofonową, a następnie odtworzone na
papierze i skomponowane wraz z innymi w polifoniczne świadectwo.

Takie są utwory Białorusina z lat 70.: Ja ze spalonej wsi… (1973,
współautorzy: Janka Bryl, Uładzimir Kaleśnikow) oraz Opowieść cha-
tyńska (1974) — o pacyfikacji białoruskich wsi przez faszystów w latach

1941–1944, a także Księga blokady (1977–1981, współautor: Daniił

Granin). Kontynuatorką gatunku określanego jako „opowieść głosów”,

„powieść-oratorium” zostanie również Białorusinka, Swietłana Alek-
sijewicz, która za swoje polifoniczne reportaże otrzyma w 2015 roku

Literackiego Nobla. I wreszcie trzecia ścieżka, czyli faction — strategia
literacka realizowana przez Elenę Makarovą. Jej efekty wynikające ze
żmudnej pracy badawczej z przeżywcami, archiwami i archiwaliami,
i zgromadzonej w wyniku tych zabiegów bogatej dokumentacji źródło-
wo-faktograficznej w połączeniu ze skłonnością pisarki do eksperymen-
tów stylistyczno-formalnych (ze strumieniem świadomości, oddaniem
głosu samemu bohaterowi na czele) stanowiących fikcjonalne, acz nie-
sprzeczne z faktami zaplecze, zasługują ze wszech miar na baczniejszą
uwagę. Faction w przypadku Makarovej to zamierzona strategia twór-
cza, wpisana w jej aktywność memorialną. To próba upomnienia się
o ofiary w sytuacji, gdy nie jest możliwe pełne odtworzenie ich historii.

To też odpowiedź na wciąż rosnącą potrzebę ocalenia, utrwalenia lo-
sów tych, o których świat zdążył już zapomnieć.

Makarova sytuuje się tym samym na przecięciu różnych koncepcji
figury świadka. Z jednej strony jako badaczka w roli świadka zgłębia
wiedzę, która osadza się, nawarstwia również w jej „cielesnym, zmy-
słowym, afektywnym doświadczeniu”28, choćby w praktyce artetera-
peutycznej. Z drugiej strony jest świadkiem, który, jak zauważa Ry-
szard Nycz, „świadczy nie w swojej przecież sprawie, a innego, i tego
innego oraz jego doświadczenie czyni częścią siebie (swojej roli, zada-
nia, tożsamości), a sprawę — własną sprawą”29.

REFERENCES

Daszczyński, Roman. “Wasilij Grossman: Dante z ‘Krasnej Zwiezdy’.” Gazeta Wy-
borcza, 21.06.2009, <https://wyborcza.pl/duzyformat/7,127290,6734095,wasi lij-grossman-dante-z-krasnej-zwiezdy.html#S.embed_article-K.C-B.1-L.1.zw>.

28 R. Nycz, Wstęp…, s. 14.

29 Tamże, s. 11.

115

BEATA PAWLETKO

Dauksza, Agnieszka. Klub Auschwitz i inne kluby. Rwane opowieści przeżywców.

Kraków: Znak, 2021.

Etkind, Aleksandr. Krivoye gore. Pamyat’ o nepogrebennykh. Transl. Makarov,

Vladimir. Moskva: Novoye literaturnoye obozreniye, 2016 [Эткинд, Александр.

Кривое горе. Память о непогребенных. Transl. Макаров, Владимир.

Москва: Новое литературное обозрение, 2016].

Kozłowska, Zofia, Szczęsny, Anna. Tłumaczenie pisemne na język polski. Kompendi-
um, Warszawa: PWN, 2018.

Lisnyanskaya, Inna, and Makarova, Yelena. Imya razluki. Perepiska. Moskva: No-
voye literaturnoye obozreniye, 2017 [Лиснянская, Инна, and Макарова, Елена.

Имя разлуки. Переписка. Москва: Новое литературное обозрение 2017].

Łebkowska, Anna. “Odbiorca empatyczny. Między symulacją a afektem.” Somatopo-
etyka — afekty — wyobrażenia. Literatura XX i XXI wieku, Kraków: Wydawn-
ictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019: 141–155.

Łebkowska, Anna. “Zdarzenie — afekt — twórczość.” Somatopoetyka — afekty —
wyobrażenia. Literatura XX i XXI wieku. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu

Jagiellońskiego, 2019: 83–104.

Makarova, Elena. Kopiści. O zapomnianych artystach z getta białostockiego. Transl.

Pawletko, Beata. Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023.

Makarowa, Jelena. “Epidemia.” Transl. Polak, Andrzej. Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze, 2022, no. 32, 1–37, <https://doi.org/10.31261/RSL.2022.32.11>.

Makarowa, Jelena. “Przechadzki z samobójcą.” Transl. Pawletko, Beata, and Polak,

Andrzej. Z Rosji do Izraela 3. Michalska-Suchanek, Mirosława, and Lenart, Ag-
nieszka (eds.). Katowice: Śląsk–Stowarzyszenie Inicjatyw Wydawniczych, 2021:

57–109.

Przebinda, Grzegorz, “Wasyla Grossmana apologia.” Tygodnik Powszechny,

02.07.2008, <https://www.tygodnikpowszechny.pl/wasyla-grossmana-apolo-
gia–131564>.

Nycz, Ryszard. “Wstęp. My, świadkowie.” Teksty Drugie, 2018, no. 3: 7–17.

Saryusz-Wolska, Magdalena. “Przeszłość i przyszłość badań pamięci. Czy potrzebu-
jemy nowej dyscypliny?” Politeja, 2020, no. 2(65): 11–24.

Tabaszewska, Justyna. “Na granicy faktu. Kategoria ‘faction’ w badaniach nad
współczesnymi biografiami.” Teksty Drugie. Biografie, 2019, no. 1: 61–79.

Ubertowska, Aleksandra. “Praktykowanie postpamięci. Marianne Hirsch i fo-
tograficzne widma z Czernowitz.” Teksty Drugie, 2013, no. 4 (142): 268–286.

Żebrowska, Anna. “To zgnilizna, w dodatku zręczna! Jak w Rosji Putina trak-
tuje się ‘Życie i los’ Grossmana, być może najważniejszą rosyjską powieść XX
w.” Książki. Magazyn do czytania. Gazeta Wyborcza, 11.02.2020, <https://
wyborcza.pl/ksiazki/7,154165,25645311,niepokornych-podporzadkowuje-pod-
porzadkowanych-popycha-ku-podlosci.html>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16349

PIOTR ZEMSZAŁ

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0822-8937

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

METAFORYKA CHOROBY JAKO SPOSÓB OBRAZOWANIA

PROCESÓW SPOŁECZNYCH W DYSKURSIE ROSYJSKIEGO

RADYKALNEGO PRAWOSŁAWIA

THE METAPHOR OF ILLNESS AS A WAY OF DEPICTING SOCIAL PROCESSES

IN THE DISCOURSE OF RUSSIAN RADICAL ORTHODOXY

Metaphors associated with the phenomenon of illness have been used in various discourses for centuries to depict social processes that, in the opinion of the sender, require urgent remedial action. It became particularly popular around the middle of the 19th century as a result of the dynamic development of interest in the biological and medical sciences, and later due to the strong influence of a materialist and sensualist view of the world. Interestingly, this type of metaphor is also intensively exploited by denominational discourse, in the case of this study the discourse of radical Russian Orthodoxy.

Almost 800 texts were analyzed for the occurrence of metaphors related to the concept of illness; the identified realiza-tions were divided into semantic categories corresponding to different aspects of the reality described in the discourse. It turns out that this type of metaphor finds a very wide application in the studied discourse, being an important means of shaping the audience’s attitudes also in the case of religious discourse.

Keywords: organic metaphor, discourse on society, radical orthodoxy, Russia

Metafora choroby od starożytności wykorzystywana była do opisu
stanów i procesów społecznych, które z perspektywy nadawcy wyma-
gały opisu najpilniej, tj. procesów postrzeganych negatywnie, którym
należało przeciwdziałać. Była to metafora oczywista, ponieważ stan
chorobowy pod wieloma względami przypomina negatywnie postrze-
gane procesy społeczne, choćby poprzez fakt, że oba typy zjawisk oce-
niane są jako szkodliwe, posiadające potencję rozwoju i powodujące
konieczność zapobiegania, a jeśli na to za późno — naprawy, leczenia.

Już w pracach starożytnych filozofów państwo stanowiące formę or-
ganizacji1 społeczeństwa przedstawiane było jako organizm (np. Pla-

1 Warto zwrócić uwagę na wspólny rdzeń słów organizacja i organizm jako dobitne
potwierdzenie tej oczywistości.

117

PIOTR ZEMSZAŁ
ton2), a stąd już tylko krok do utożsamienia problemów go dotyczą-
cych z chorobami nękającymi żywe organizmy. Susan Sontag w eseju

Choroba jako metafora 3 wśród myślicieli posługujących się tą meta-
foryką poza Platonem wymienia m.in. Machiavellego, Hobbesa, Bur-
ke’a, Adamsa, ale też nazistów i Lwa Trockiego4. Jako filozofa, który
ugruntował organicyzm służący do interpretacji zjawisk społecznych,
wymienia się Herberta Spencera5. Powszechność tej metafory w dys-
kursach o społeczeństwie stwierdzają Jelena Trubieckowa6 i Eduard

Budajew7. Wydaje się, że należałoby zaliczyć ją do tej kategorii prze-
nośni, które Michael Osbourn nazywa metaforami archetypowymi.

Odwołują się one do najbardziej podstawowych doświadczeń czło-
wieka, a przez to są perswazyjnie skuteczne8. Jako taka metafora
choroby nie jest obca również rosyjskiej lingwokulturze. Olga Jer-
makowa przypuszcza, że jej wzmożoną obecność w piśmiennictwie
rosyjskojęzycznym można wiązać z popularnością wśród dziewiętna-
stowiecznych pisarzy i publicystów prac Thomasa Hobbesa i Franci-
sa Bacona9, jednak spotykamy ją już w tekstach staroruskich10. Nic
dziwnego, jeśli wspomnieć, że teksty te nader często odwoływały się
do Biblii, a metafora choroby, czy szerzej — organizmu nie jest tam
czymś niebywałym. W liście św. Pawła do Koryntian czytamy:

2 W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, T. 1, Filozofia starożytna i średniowieczna, PWN, Warszawa 2004, s. 111.

3 S. Sontag, Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory, przekł. J. Anders, PIW,

Kraków 2016.

4 Na aktualność tej metafory w obu dyskursach totalitarnych — komunistycznym
i nazistowskim — zwracają uwagę m.in. Daniel Weiss (Д. Вайс, Паразиты, па-
даль, мусор. Образ врага в советской пропаганде, „Политическая лингви-
стика” 2008, no. 1 (24), s. 6) i Nadieżda W. Smirnowa (Н. В. Смирнова, Язык

СМИ и политика: к истории вопроса, w: Г. Я. Солганик (red.), Язык СМИ
и политика, Издательство Московского университета, Москва 2012, s. 52).

5 Е. Г. Трубецкова, Болезнь как социальная и политическая метафора в ли-
тературе и публицистике ХХ века, „Известия Саратовского университета.

Новая серия. Журналистика” 2018, no. 1 (18), s. 65.

6 Tamże.

7 Э. В. Будаев, Метафоры болезни в российской прессе, „XLinguae Journal”

2017, no. 2 (10), s. 30–31.

8 М. Осборн, Архетипичные метафоры в риторике: сфера образов «свет–
тьма», „Политическая лингвистика” 2008, no. 26, s. 184.

9 О.Р. Ермакова, Семантические процессы в лексике, w: Е. А. Земская (ред.),

Русский язык конца ХХ столетия (1985–1995), Языки русской культуры,

Москва 2000, s. 51.

10 О.Н. Кондратьева, Биоморфная метафора как способ концептуализации
души человека, „Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачев-
ского. Филология” 2011, no. 2 (6), s. 296.

118

METAFORYKA CHOROBY…

Podobnie jak jedno jest ciało, choć składa się z wielu członków, a wszystkie człon-
ki ciała, mimo iż są liczne, stanowią jedno ciało, tak też jest i z Chrystusem. Wszy-
scyśmy bowiem w jednym Duchu zostali ochrzczeni, [aby stanowić] jedno Ciało:

czy to Żydzi, czy Grecy, czy to niewolnicy, czy wolni. Wszyscyśmy też zostali na-
pojeni jednym Duchem. Ciało bowiem to nie jeden członek, lecz liczne [członki].

[…] Tak więc, gdy cierpi jeden członek, współcierpią wszystkie inne członki11.

Objawy chorób, jak twierdzi Tatiana Szapowałowa, ulegają w Biblii
silnej metaforyzacji, stając się oznakami społecznej kondycji swoich
nosicieli12. Metaforykę choroby wykorzystywaną jako narzędzie w po-
lemice z poganami znajdujemy również m.in. w najważniejszym dzie-
le św. Augustyna O państwie Bożym 13.

Zgodnie z twierdzeniem Jermakowej, metafora choroby rzeczywi-
ście dość intensywnie wyzyskiwana była przez pisarzy i publicystów

XIX wieku. Prawdopodobnie wiązało się to ze wzmożonym zainte-
resowaniem tą tematyką spowodowanym lawinowym rozwojem mi-
krobiologii i medycyny, a zwłaszcza etiologii. W pracy klasyka rosyj-
skiej historiografii Wasilija Kluczewskiego znajdujemy następujący
fragment: „A u nas od czasów pierwszego Łżedymitra samozwaństwo
stało się chroniczną chorobą państwa”14. U Lwa Szestowa15 z kolei
czytamy:

Jak widać, Lermontow w przedmowie niemal zgadza się z Bielińskim. Pieczorin
to choroba, i to straszliwa choroba społeczeństwa. Tylko jego interpretacja po-
zbawiona jest gorączkowości i pasji, dziwne jest za to, że choroba społeczeństwa
interesuje go w sposób szczególny, a leczenie go nie obchodzi lub prawie nie ob-
chodzi…

Nie brakuje badaczy twierdzących, że nasilenie obecności metafory
choroby w dyskursie jest charakterystyczne dla sytuacji kryzysowych,
konfliktowych16. Metafora choroby odwołuje się do jednoznacznej

11 Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, Poznań 2003, 1 Kor 12–14, 26.

12 Т. А. Шаповалова, Телесная метафора как средство моделирования миро
человеческих отношений в Библии, „Вестник Томского государственного
университета. Культурология и искусствоведение” 2018, no. 31, s. 138.

13 D. Lipiński, Pole semantyczne choroby w De civitate Dei augustyna z Hippony.

„Linguistica Copernicana” 2011, no. 2 (6), s. 313–337.

14 В. О. Клучевский, Курс русской истории, Альфа-книга, Москва 2011, s. 136.

Tu i dalej tłum. z royjskiego — P.Z.

15 Л. И. Шестов, Сочинения в двух томах, t. 1, Водолей, Томск 1996, s. 324

[wyróżnienie za oryginałem].

16 И .Н. Тупицына, Е.Ю. Скороходова, Природа метафоры и ее использование
в современной российской прессе, „Вестник Челябинского государственного

119

PIOTR ZEMSZAŁ
sytuacji — choroba to coś złego, zaburzenie normy, stan dewiacyjny
o określonej dynamice (zachorowanie) lub statyczny (choroba prze-
wlekła), ale zawsze wymagający działań naprawczych. Opis sytuacji
społecznej, być może nieco abstrakcyjnej, za pomocą pojęć wywodzą-
cych się z semantycznego obszaru choroby zbliża więc tę sferę do naj-
bardziej potocznego i bliskiego człowiekowi doświadczenia. Jak pisze

Marija Sidielnikowa:

Metafory związane z pojęciem choroby mają potężny potencjał wywoływania re-
fleksji poprzez zanurzenie odbiorcy w jego własne doświadczenie chorób i stanów
patologicznych. Aktualizacja tego potencjału pozwala nie tylko na dyskursywną
rekonstrukcję problemu, ale również na jednoczesne wskazywanie jego rozwią-
zania17.

Taka metafora spełnia istotną rolę w dyskursach perswazyjnych, po-
nieważ dotyka najgłębszego i uniwersalnego lęku człowieka — strachu
przed chorobą i śmiercią. Anatolij Czudinow w następujący sposób
charakteryzuje funkcje metafory choroby w politycznym dyskursie
schyłku XX wieku:

Obrazy, które odpowiadają analizowanej metaforze konceptualnej łączą koncep-
tualne wektory agresywności i trwogi, znajdują w nich odzwierciedlenie bezna-
dzieja, złe przeczucia, a jednocześnie bolesna trwoga związana z sytuacją rodzin-
nego kraju, poczucie bezsilności. Kolejnym silnym wektorem konceptualnym jest
tu odstępstwo od naturalnego porządku rzeczy, pojęcie nieprawidłowości i nie-
dopuszczalności istniejącej sytuacji18.

Pewien potencjał perswazyjny może mieć również fakt, że część
leksemów z omawianego zasobu należy do stylu naukowego, brzmi

„uczenie” (гебефренический синдром, патология, шизофрения,
метастаз, прекоматозное состояние, фантомные боли, мутация,
инфицированный, шизофренизация, пандемия, эпидемия), co
może w pewnym stopniu wpływać na odbiór, zwłaszcza w przypadku
osób o niewielkim zasobie wiedzy, ponieważ formuły terminologicz-
университета. Филология Искусствоведение” 2009, no. 33, s. 112; Е. И. Шей-
гал, Семиотика политического дискурса, Гнозис, Москва 2004, s. 77.

17 М. Н. Сидельникова, Морбиальная метафора как средство развенчивания
либеральной идеологии в современном политическом дискурсе российских

СМИ, „Филологические науки. Вопросы теории и практики” 2016, no. 6 (60),
s. 154.

18 А. П. Чудинов, Россия в метафорическом зеркале: когнитивное исследова-
ние политической метафоры, Уральский государственный педагогический
университет, Екатеринбург 2001, s. 68.

120

METAFORYKA CHOROBY…

ne lub stylizowane na terminy specjalistyczne mogą stwarzać wraże-
nie specyficznej „fachowości” dyskursu.

Wobec powszechności metafory choroby w dyskursach o społeczeń-
stwie oraz wobec tego, że wykazuje ona silne zakorzenienie w tekstach
chrześcijańskich (choćby poprzez stały motyw utożsamienia grzechu
i choroby19), nie dziwi jej stała obecność w dyskursie radykalnego ru-
chu prawosławnego, który w ostatnich latach coraz częściej uwidacz-
nia się w rosyjskiej przestrzeni publicznej. Co prawda, ruch ten nie jest
liczebnie znaczący, ale charakteryzuje się dużą dynamiką działania,
jest w stanie spowodować dyskusję na jakiś temat na skalę ogólno-
rosyjską (przykładem może być choćby kilkutygodniowa dyskusja na
temat filmu Matylda Aleksego Uczitiela w 2017 roku), jego przedsta-
wiciele i sympatycy zasiadają w Dumie Państwowej (Witalij Miłonow
jest członkiem partii rządzącej). Jednym z publikatorów omawianego
ruchu jest agregator informacji Москва — Третий Рим (https://3rm.

info/). Jest on źródłem materiału będącego podstawą niniejszego opracowania. Poszczególne materiały portalu przegląda od kilku do kilku-
dziesięciu tysięcy czytelników. Zasięg rekordowych pod tym względem
publikacji sięga niemal miliona odbiorców. Materiał badawczy to 787
tekstów publikowanych na portalu w latach 2016–201820, należą do
nich również republikacje z lat wcześniejszych i materiały skopiowa-
ne z innych źródeł umieszczone na portalu. Podczas jego gromadzenia
nie uwzględniałem tekstów nieistotnych z punktu widzenia opisu ak-
tualnej sytuacji społecznej (np. poświęconych sposobom prowadzenia
miodobrania czy suszenia grzybów, ziół itp.) oraz poświęconych wierze
sensu stricto (np. tekstów hagiograficznych, modlitw itp.).

W badanym materiale zwraca uwagę już to, że dyskurs, którego
dominantą w założeniu mają być wartości duchowe tak intensywnie
wykorzystuje odwołania do cielesnej sfery człowieka. Celem niniej-
szego tekstu jest wykazanie szerokiego zakresu zjawisk społecznych,
wieloaspektowości opisu sytuacji i procesów zachodzących w spo-

19 Patrz: О. Н. Кондратьева, Метафорическая репрезентация религиозных
кон цептов в литературе Древней Руси, „Вопросы когнитивной лингвисти-
ки” 2011, no. 4 (29), с. 44–45.

20 Niektóre z opublikowanych wówczas tekstów zostały usunięte z portalu, by powró-
cić nań po jakimś czasie. Inne nie zostały przywrócone, ale są dostępne na innych
stronach związanych z ruchem prawosławnym. Dlatego w spisie źródeł postaram
się podawać najaktualniejsze adresy, pod którymi wciąż można je znaleźć. Warto
podkreślić, że szczególnej aktualności, nowego wyrazu nabierają formuły doty-
czące zjawisk epidemicznych w tekstach republikowanych po wybuchu pandemii

SARS-CoV2.

121

PIOTR ZEMSZAŁ
łeczeństwie, który jest konstruowany za pomocą metaforyki zwią-
zanej z pojęciem choroby. Jej manifestacje zostaną podzielone na
kategorie semantyczne odpowiadające określonym aspektom me-
taforyzowanej rzeczywistości. Popularność tej metaforyki związana
jest przede wszystkim z jej silnym nacechowaniem perswazyjnym.

Zasób leksemów lub związków wyrazowych realizujących metafo-
rę związaną z pojęciem choroby w badanych tekstach jest zaprawdę
imponujący (77 jednostеk). Można je podzielić na kilka kategorii:

1) określenia stanów chorobowych, urazów i konkretne nazwy cho-
rób (odpowiadające obserwowalnym, negatywnie ocenianym stanom
rzeczywistości społecznej): безумие, болезнь, гебефренический
синдром, недуг, патология, помешательство, рана, слабоумие,
слепота, сумасшествие, чума, шизофрения;

2) określenia objawów chorób (metaforyzujące przejawy negatyw-
nie waloryzowanych zjawisk społecznych): aгония, безпамятство,
бред, гной, гнойник, гнойный нарыв, истерика, истерия, кома,
конвульсии, короста, корчиться, лихорадка, метастаз, мучиться,
опухоль, паралич, помрачнение сознания, прекоматозное состо-
яние, психоз, симптом, синдром, судороги, трястись, фантомные
боли, эпилептический припадок, язва;

3) określenia czynników powodujących chorobę (metaforyzują-
ce czynniki, które w odbiorze nadawcy negatywnie wpływają na so-
cjum): болезнетворный, вирус, возбудитель болезни, зародыш
болезни, калечить, микроб, мутация, отрава, паразит;

4) określenia dotyczące osoby dotkniętej chorobą (metaforyzujące
społeczeństwo lub jego elementy poddane negatywnemu oddziały-
waniu czynników określonych w punkcie 3.): безумный, больной,
зависимый, инфицированный, недуговать, нездоровый, шоки-
ро ван, ослепленный, помешаться, слепой, обезумевший;

5) określenia oznaczające procesy związane z zachorowaniem lub
rozprzestrzenianiem się choroby (metaforyzujące dynamikę pro-
cesów społecznych): зараза , заразить(ся) , заразный , эпидемия , пандемия , поветрие , шизофренизация;

6) określenia należące do różnych części mowy i pełniące różne
funkcje zdaniowe leksemy związane słowotwórczo z którąś z wyżej wy-
mienionych kategorii: болезненный , бредни , бредовый , истерить , истерический ,
истерично ,
лихорадочный ,
лихорадочно ,
шокирующий , шизофренический.

Ten podział pokazuje wieloaspektowość opisu sytuacji społecz-
nej, którego można dokonać, posługując się metaforyką choroby.

122

METAFORYKA CHOROBY…

Odwołując się do tej sfery, można opisać wiele elementów rzeczywi-
stości społecznej (upadek — z perspektywy nadawcy — obyczajów,
konsumpcjonizm, bezideowość i religijny indyferentyzm itd.), nega-
tywnie charakteryzować osoby i społeczności (np. больной), ich stan

(np. корчиться, недуговать), sposób działania (np. лихорадочно,
истерически) itd., np.:

(1) Одной из таких нравственных болезней, подточивших здоровый
нравственный организм православного русского народа и сыгравших
свою пагубную роль в деле крушения России, была все усиливавшаяся
в последнее время у нас страсть к развлечениям — развлечениям
неумеренным, нездоровым [I];

(2) В совокупности приведённые данные свидетельствуют о болезненном
состоянии российского общества […] [II];

(3) Но подобное определение таит в себе зародыш болезни, поразившей
сейчас всю планету - эпидемии пофигизма [III];

(4) На Украине культивируются вирусы антирусской «России» и анти хрис-
това «христианства». Эти болезнетворные сущности — уже в качестве
эпидемии — могут перекинуться из Малороссии на север [IV].

Poza oczywistą rolą metafory choroby, tj. sygnalizacją szkodliwego
odstępstwa od normy, zagrożenia zwraca uwagę jeden sens obecny
w niektórych wymienionych jednostkach, a mianowicie znaczenie
związane z koncepcją rozprzestrzeniania się, ekspansji negatywnego
zjawiska w jakiejś społeczności. Metafora choroby może, ale nie musi
przy tym pociągać za sobą metaforyzację społeczeństwa/państwa
jako pojedynczego organizmu. Pojęcie społeczeństwa nie jest meta-
foryzowane w przypadku sformułowań, które zawierają w sobie poję-
cie populacji, o ile przyjąć, że populację interpretować będziemy jako
określone socjum. Przenośny jest jedynie aspekt związany z negatyw-
nie ocenianym zjawiskiem utożsamianym z chorobą, zaś samo środo-
wisko, w którym się ono rozprzestrzenia nie ulega metaforyzacji. Do
tego typu jednostek należą wyrazy эпидемия, пандемия, поветрие,
зараза, заразный, czasowniki заразить(ся), инфицировать i utwo-
rzone od nich imiesłowy oraz leksemy микроб, вирус, чума (jako
archetyp choroby zaraźliwej). Jak pisze Sontag, „Choroby epidemicz-
ne stanowiły częstą przenośnię zamętu społecznego”21. Negatywne
zjawiska społeczne i kulturowe dość często są w badanym dyskursie
ujmowane w kategorii „zarazy”, np.:

(5) Эпидемия духовной болезни распространилась на всю страну [V];

21 S. Sontag, Choroba jako metafora…, s. 7.

123

PIOTR ZEMSZAŁ

(6) Впрочем, эта болезнь практически охватила все человечество и уже имеет
характер всемирной эпидемии [VI];

(7) Что с нами происходит, скажите?! Это можно назвать эпидемией, по-
ветрием, массовым сумасшествием — как хотите [VII];

(8) Болезнь прогрессирует… Пандемия интернет-игр охватывает все больше
людей [VIII];

(9) Одним из факторов, стимулирующих распространение на нашей земле
содомской заразы, несомненно, является принятие за норму содомской
моды: мужской одежды на женщине [IX];

(10) Но для стыдной и крайне заразной французской болезни воинствующего
антиклерикализма характерен в том числе и симптом частичной потери
памяти [X];

(11) Вирус безнравственности, взращенный на почве бездуховности советс-
кого периода, сделал свое пагубное дело [XI];

(12) […] они возвращаются в Православие, однако уже заразившись в этих
восточных культах целой кучей разных [духовных] микробов [XII];

(13) Это дети из СМР-инфицированных семей. То есть пораженных Синд-
ром22 Мажорного Ротожопия [XIII];

(14) Но, не могу найти ответ на вопрос, как может такое быть, что во время
страшной смертоносной чумы — абортов […] православная молодёжь […]

сотнями собирается вместе, чтобы… потанцевать? [XIV].

Druga kategoria realizacji metafory choroby z elementem znacze-
niowym „rozprzestrzeniać się” to przenośne użycia pojęć związa-
nych z chorobą nowotworową (w badanych tekstach — опухоль
i метастаз). Komórki rakowe rozprzestrzeniają się wewnątrz orga-
nizmu, zajmując kolejne jego części. Ta ich właściwość staje się pod-
stawą metaforyzacji. Z drugiej strony, jak twierdzi Sontag, „dlatego,
że powoduje silny strach, rak postrzegany jest jako ‘moralnie’, jeśli
nie dosłownie, zakaźny”23. Tu jednak metafora na poziomie struktury
głębokiej dotyka również samego wyobrażenia o społeczności, która
staje się w tym ujęciu jednym organizmem zaatakowanym przez cho-
robę, np.:

(15) Возьмем коррупцию. Чем активнее с ней борются, тем стремительнее
она разрастается. Как в онкологии: тронь опухоль ножом — пошли
метастазы. Смогла ли власть в России ограничить игорные дома? [XV];

(16) Как раковая опухоль24 распространился этот грех по народному телу,
метастазами детоубийств пораbжая все здоровые члены, все клетки

[XVI].

22 We wszystkich cytatach zachowano oryginalną formę gramatyczną i zapis.

23 S. Sontag, Choroba jako metafora…, s. 7.

24 Wprawdzie jest to porównanie, ale ono również jest sposobem ujmowania zjawisk
społecznych w kategoriach choroby.

124

METAFORYKA CHOROBY…

Inną rzeczą, która zwraca uwagę w spisie realizacji metafory choroby
odnalezionych w badanym materiale jest stosunkowo duża (24 na 76)

liczba jednostek odwołujących się do określonego typu chorób — do
chorób psychicznych i ich objawów. Są to jednostki: безпамятство,
безумие, безумный, бред, бредни, бредовый, гебефренический
синдром, истерить, истерика, истерический, ис те рично, исте-
рия, обезумевший, помешательство, помешаться, помрачение
сознания, психоз, слабоумие, сумасшествие, шоки рован, шоки-
рующий, шизофренизация, шизофрения, шизофре нический. Tę
obfitość w tekstach dyskursu silnie motywowanego religijnie może
w pewnym stopniu wyjaśniać obserwacja Anatolija Baranowa, który
zauważa, że

Jeśli mówić o sferze pojęciowej, to wątpliwe, by ten koncept był wspólny dla
wszystkich nosicieli języka. O ile dla świadomości zeświecczonej szaleństwo jako
choroba jest zaburzeniem myślenia i/lub zachowania, to w tradycji religijnej sza-
leństwo związane jest z opętaniem przez biesy25.

Na to powiązanie choroby psychicznej ze światem nadprzyrodzonego zła
wskazuje szereg przykładów odnalezionych w badanym materiale, np.:

(17) После того, как были убиты Царственные Мученики, русский народ посе-
тило безумие. Люди в безумном одержании совершают немыслимые
грехи [XVII];

(18) И если мы не будем говорить об этих простых вещах, если мы не будем их
широко обсуждать, то очень скоро безумие и бред, тьма и хаос станут
естественным фоном нашей повседневной жизни [XVIII];

(19) Грех гонит человека из беспокойства в беснование, из беснования
в сумасшествие [XIX];

(20) Все прочие грехи и муки цивилизационного сумасшествия
производны от праздности, духовной лени [XV];

(21) Этого и хочет диавол, чтобы не было Бога в человеческом сердце, чтобы
этот миp был не Божиим храмом, а сумасшедшим домом диавола

[XX].

Metafora choroby psychicznej, poza sugestywnym podkreślaniem
zagrożenia (w tym również, a może przede wszystkim zagrożenia
duchowego) bywa użyteczna jako sposób lekceważenia opisywanych
zjawisk, traktowania ich jako nieracjonalnych, sygnalizowania ich
nieadekwatności do sytuacji. W tej funkcji wykorzystywane jest poję-
cie histerii we wszystkich morfologicznych postaciach, np.:

25 А. Н. Баранов, Идиоматика сумасшествия: метафоры и профилируемые
смыслы, „Известия РАН. Серия литературы и языка” 2014, no. 73 (1), s. 23.

125

PIOTR ZEMSZAŁ

(22) Увы, великому замыслу не суждено было сбыться. Но даже эта попытка
вызвала настоящую истерику у морских держав [XXI];

(23) В последние несколько лет мы стали свидетелями мировой истерии по
поводу возможных эпидемий-пандемий новых опасных заболеваний:

«птичьего», «свиного» гриппов и др. [XXII];

(24) До каких пор подобные «учителя» будут издеваться над нашими свя-
ты нями, под истерические вопли о «толерантности» и «свободе
творчества» [XXIII];

(25) Прямо в унисон с ЛГБТ-политиками, истерично вопящими о „голосе
ненависти” в словах святейшего патриарха Илии… [XXIV];

(26) Но обратите внимание на то, как истерили чиновники Путина, когда на
акции Навального приходила молодежь и даже школьники [XXV].

Podobną funkcję pragmatyczną wypełniają metaforyczne formuły
бред, бредни , бредовый odwołujące się do objawów m.in. chorób
psychicznych, np.:

(27) И если мы не будем говорить об этих простых вещах, если мы не будем
их широко обсуждать, то очень скоро безумие и бред, тьма и хаос станут
естественным фоном нашей повседневной жизни [XVIII];

(28) Не напоминает ли вам это бредни феминисток? [XXVI];

(29) Кто заставляет нас этот бредовый тезис принимать за истину в последней
инстанции? [XVIII].

W trakcie kwerendy odnotowałem dwa dość interesujące przypadki
łączenia analizowanych sensów, tj. semantyki ekspansji i motywu
choroby psychicznej, które wydają się kumulować potencjał perswa-
zyjny. Mowa o sformułowaniu obecnym w następującym przykładzie:

(30) Вместе с ними в мир проникает вирус цифрового слабоумия [XXVII]

oraz neologizmie шизофренизация, który oznacza proces, w wyniku
którego pewien kolektywny organizm ulega chorobie:

(31) Но теперь смотреть, как одна часть родного народа, заражённая чудо-
вищной беспросветной ложью исторического и духовного чужебесия
фашистского толка и повреждённая ложной националистической шизо-
френизацией, убивает — другую, незаражённую, часть того же родного
народа, вызывая естественное сопротивление, — ужасно [XXVIII].

Przeniesienie pojęcia choroby psychicznej do kategorii „zarazy” jest
próbą połączenia retorycznych atutów obu tych motywów, sygnali-
zuje bowiem nie tylko najwyższy stopień indywidualnego niebezpie-
czeństwa (szaleństwo równoznaczne lub niemal równoznaczne z opę-

126

METAFORYKA CHOROBY…

taniem), ale też groźbę rozprzestrzeniania się go. Funkcjonowanie
tego typu amalgamatów świadczy o dość dużej łączliwości metafor
opartych na pojęciu choroby.

Ze sferą rozumu, a zatem i chorób go dotyczących silnie związana
jest sfera zmysłów i dolegliwości, które ich dotykają. W badanych tek-
stach znalazło się kilka kolokacji wiążących sferę umysłu ze zmysłem
wzroku — ślepotą. W niektórych wypadkach konstrukcje wykorzystu-
jące pojęcie ślepoty można uznać po prostu za funkcjonalnie synoni-
miczne wobec nazw chorób psychicznych, np.:

(32) Господь попустит, что они с ослепленными умами будут уничтожать
друг друга [XXIX];

(33) За всем этим стоял отец лжи — падший Денница, умело направлявший
ослепленный, безумный народ к пропасти вечной погибели [XXX];

(34) Обманчивая красота, привнесенная извне, завораживает, ослепляет
здравый ум настолько, что подростки в буквальном смысле становятся
на горло своим родителям, лишь бы соответствовать духу времени [XXXI].

Często pojęcie ślepoty jest metaforyzacją stanu dezorientacji, niewie-
dzy czy braku umiejętności zorientowania się w sytuacji, np.:

(35) Историческое и национальное безпамятство, массовое невежество
и политическая слепота чреваты сокрушающей смутой [XXVIII];

(36) Нельзя же быть столь безнадежно слепыми и уверять себя и других,
что всё это нормально, естественно и что ничего особенного сейчас не
происходит, что так мол всегда было, есть и должно быть [XXXII].

Metafora ta w badanym materiale najczęściej jednak dotyczy sfery
duchowej, oznaczając obojętność na sprawy duchowe bądź trwanie
w błędzie (z punktu widzenia nadawcy), np.:

(37) „Слуги сатаны” или, что одно и тоже слуги грядущего антихриста поль-
зуются духовной слепотой большинства современных людей и упрямо
и настойчиво делают свое дело с поистине сатанинской энергией [XXXIII];

(38) Ещё не став личностями, маленькие девочки начинают оценивать себя,
исходя исключительно из внешних параметров, а это чревато развитием
духовной и даже душевной слепоты [XXXIV].

Zdarza się, że ten sens (obojętność na sprawy duchowe) jest dla
zwiększenia efektu perswazyjnego dublowany poprzez dodanie me-
tafory dotyczącej drugiego zmysłu — słuchu, np.:

(39) Когда эгоистические, материальные, потребительские, плотские инте-
ресы ставятся во главу угла во всех сферах жизни, на всех её уровнях,
душа слепнет и глохнет, атрофируется, «зарастает» телом [XXXII];

127

PIOTR ZEMSZAŁ

(40) Душа, пораженная развратом, становится слепой и глухой к духовным
импульсам [XXXV].

Metafora choroby, jak pokazuje przeanalizowany materiał, jest w re-
ligijnie motywowanym dyskursie rosyjskich prawosławnych rady-
kałów niezwykle popularna. Pozwala ona na maksymalne przybliże-
nie odbiorcy pojęć, czy nawet emocji (obawa przed chorobą), które
w tym dyskursie wiążą się z obserwowalną rzeczywistością społeczną,
a nawet duchową. Ujmowanie elementów rzeczywistości społecznej
w kategoriach choroby samo w sobie ma silny potencjał perswazyjny,
ponieważ odwołuje się do doświadczeń i odczuć, które są oczywiste
dla wszystkich lub niemal wszystkich czytelników, dotykają ich naj-
bardziej zinternalizowanych, wręcz instynktownych obaw. Ponadto
wydaje się, że bardzo użyteczny w celu skutecznego oddziaływania
na odbiorcę może być sens zawarty lub wyrażany przez dość często
spotykany typ realizacji metafory choroby. Chodzi o sem „zaraźli-
wości” obecny bezpośrednio w dziewięciu jednostkach, a jako silna
konotacja wyrażany przez trzy (опухоль, метастаз, чума). Ten sens
wydaje się najbardziej odpowiadać zadaniu perswazyjnego opisu rze-
czywistości społecznej, ponieważ samo pojęcie „zaraźliwości” zakłada
istnienie pewnego środowiska, w którym dana choroba (negatywnie
postrzegane zjawisko społeczne) się rozprzestrzenia. Przeprowadzo-
na analiza wykazuje również niebanalne znaczenie realizacji meta-
fory choroby odwołujących się do sfery psychicznej jako powiązanej
z istotnym dla nadawców pojęciem duszy, a przez to z metafizycznym
złem, w którym upatrują oni główne zagrożenie dla społeczeństwa
i jednostki.

REFERENCES

Baranov, Anatoliy. “Idiomatika sumasshestviya: metafory i profiliruyemyye smys-
ly.” Izvestiya RAN. Seriyaliteratury i yazyka, 2014, no. 73 (1): 22–31 [Баранов,

Анатолий. “Идиоматика сумасшествия: метафоры и профилируемые
смыслы.” Известия РАН. Серия литературы и языка, 2014, no. 73 (1):

22–31].

Biblia Tysiąclecia. Poznań: Pallottinum 2003.

Budayev, Eduard. “Metafory bolezni v rossiyskoy presse.” XLinguae Journal, 2017, no. 2 (10): 30–37 [Будаев, Эдуард. “Метафоры болезни в российской прессе.”

XLinguae Journal, 2017, no. 2 (10): 30–37].

Chudinov, Anatoliy. Rossiyav metaforicheskom zerkale: kognitivnoye issledovani-
ye politicheskoy metafory. Yekaterinburg: Ural’skiy gosudarstvennyy pedagog-
icheskiy universitet, 2001 [Чудинов, Анатолий. Россия в метафорическом

128

METAFORYKA CHOROBY…

зеркале: когнитивное исследование политической метафоры. Екате-
ринбург: Уральский государственный педагогический университет, 2001].

Kluchevskiy, Vasiliy. Kurs russkoy istorii. Moskva: Al’fa-kniga, 2011 [Клучевский,

Василий. Курс русской истории. Москва: Альфа-книга, 2011].

Kondrat’yeva, Ol’ga. “Biomorfnaya metafora kak sposob kontseptualizatsii du-
shi cheloveka.” Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N. I. Lobachevsko-
go. Filologiya, 2011, no. 2 (6): 294–298 [Кондратьева, Ольга. “Биоморфная
метафора как способ концептуализации души человека.” Вестник Ниже
городского университета им. Н. И. Лобачевского. Филология, 2011,
no. 2 (6): 294–298].

Kondrat’yeva, Ol’ga. “Metaforicheskaya reprezentatsiya religioznykh kontseptov v lit-
erature Drevney Rusi.” Voprosy kognitivnoylingvistiki, 2011, no. 4 (29): 36–47.

[Кондратьева, Ольга. “Метафорическая репрезентация религиозных кон-
цеп тов в литературе Древней Руси.” Вопросы когнитивной лингвистики,

2011, no. 4 (29): 36–47].

Lipiński, Dawid. “Pole semantyczne choroby w ‘De civitate Dei’ Augustyna z Hippo-
ny.” Linguistica Copernicana, 2011, no. 2 (6): 313–337.

Osborn, Maykl. “Arkhetipichnyye metafory v ritorike: sfera obrazov ‘svet–
t’ma’.” Politicheskaya lingvistika, 2008, no. 26: 182–191 [Осборн, Майкл.

“Архетипичные метафоры в риторике: сфера образов ‘свет–тьма’.” Поли
тическая лингвистика, 2008, no. 26: 182–191].

Shapovalova, Tat’yana. “Telesnaya metafora kak sredstvo modelirovaniya miro -

-chelovecheskikh otnosheniy v Biblii.” Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo
universiteta. Kul’turologiya i iskusstvovedeniye, 2018, no. 31: 128–142 [Ша-
повалова, Татьяна. “Телесная метафора как средство моделирования миро-
человеческих отношений в Библии.” Вестник Томского государственного
университета. Культурология и искусствоведение, 2018, no. 31: 128–142].

Shestov, Lev. Sochineniya v dvukh tomakh. T. 1. Tomsk: Vodoley, 1996 [Шестов,

Лев. Сочинения в двух томах. Т. 1. Томск: Водолей, 1996].

Sheygal, Yelena. Semiotika politicheskogo diskursa. Moskva: Gnozis, 2004 [Шейгал,

Елена. Семиотика политического дискурса. Москва: Гнозис, 2004].

Sidel’nikova, Mariya. “Morbial’naya metafora kak sredstvo razvenchivaniya liberal’noy
ideologii v sovremennom politicheskom diskurse rossiyskikh SMI.” Filologiches-
kiye nauki. Voprosy teorii i praktiki, 2016, no. 6 (60): 152–155 [Сидельникова,

Мария. “Морбиальная метафора как средство развенчивания либеральной
идеологии в современном политическом дискурсе российских СМИ.”

Филологические науки. Вопросы теории и практики, 2016, no. 6 (60): 152–

155].

Smirnova, Natal’ya. “Yazyk SMI i politika: k istorii voprosa.” Yazyk SMI i politika.

Solganik, Grigoriy (ed.). Moskva: Idatel’stvo moskovskogo universiteta, 2012:

27–69 [Смирнова, Наталья. “Язык СМИ и политика: к истории вопроса.”

Язык СМИ и политика. Солганик, Григорий (ed.). Москва: Идательство

Московского университета, 2012: 27–69].

Sontag, Susan. Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory. Transl. Anders, Ja-
rosław. Kraków: PIW, 2016.

Tatarkiewicz, Władysław. Historia filozofii. T. 1: Filozofia starożytna i średniowieczna. Warszawa: PWN, 2004.

Trubetskova, Yelena. “Bolezn’kak sotsial’naya i politicheskaya metafora v litera-
ture i publitsistike ХХ veka.” Izvestiya Saratovskogo universiteta. Novaya

129

PIOTR ZEMSZAŁ
seriya. Zhurnalistika, 2018, no. 1 (18): 65–68 [Трубецкова, Елена. “Болезнь
как социальная и политическая метафора в литературе и публицистике

ХХ века.” Известия Саратовского университета. Новая серия. Журна
листика, 2018, no. 1 (18): 65–68].

Tupitsyna, Irina, Skorokhodova,Yelena. “Priroda metafory i yeye ispol’zovani-
ye v sovremennoy rossiyskoy presse.” Vestnik Chelyabinskogo gosudarst-
vennogo universiteta. Filologiya Iskusstvovedeniye, 2009, no. 33: 108–

114 [Тупицына, Ирина, Скороходова, Елена. “Природа метафоры и ее
использование в современной российской прессе.” Вестник Челябинского
государственного университета. Филология Искусствоведение, 2009,
no. 33: 108–114].

Vays, Daniel’. “Parazity, padal’, musor. Obraz vraga v sovet·skoy propagande.” Poli-
ticheskaya lingvistikа, 2008, no. 1 (24): 6–22 [Вайс, Даниэль. “Паразиты, падаль, мусор. Образ врага в советской пропаганде.” Политическая
лингвистика, 2008, no. 1 (24): 6–22].

Yermakova, Ol’ga. “Semanticheskiye protsessy v leksike.” Russkiy yazyk kontsa XX
stoletiya (1985–1995). Zemskaya, Yelena (ed.). Moskva: Yazyki russkoy kul’tu-
ry, 2000: 32–66 [Ермакова, Ольга. “Семантические процессы в лексике.”

Русский язык конца ХХ столетия (1985–1995). Земская, Елена (ed.).

Москва: Языки русской культуры, 2000: 32–66].

ŹRÓDŁA CYTATÓW

I. Taushev, Aleksandr. “Vsemu svoye vremya.” 30 december 2022 [Таушев,

Але ксандр. ”Всему свое время.” 30.12.2022] <https://3rm.info/publica-
tions/85763-vsemu-svoe-vremja-arhiepiskop-averkij-taushev.html>.

II. Fedoseyev, Andrey. “Unichtozheniye morali i nravstvennosti v Rossii.” 30 de-
cember 2022 [Федосеев, Андрей. “Уничтожение морали и нравственности
в России.” 30.12.2022] < https://3rm.info/publications/32903-unichtozhe-
nie-morali-i-nravstvennosti-v-rossii.html>.

III. Vereshchagin, Oleg. “Vospitaniye voina.” 30 december 2022 [Верещагин, Олег.

“Воспитание воина.” 30.12.2022] <https://3rm.info/main/12530-vospita-
nie-voina-oleg-vereshhagin.html>.

IV. Vorob’evskij, Yuriy. “Chetvertogo akta ne budet.” 30 december 2022

[Воробьевский, Юрий. “Четвертого акта не будет.” 30.12.2022] <https://3rm.

info/publications/57239-yu-vorobevskiy-chetvertogo-akta-ne-budet.html>.

V. Zharkova, Tat’yana. “O dukhovnoy kome. Zametki vracha.” 30 december

2022 [Жаркова, Татьяна. “О духовной коме. Заметки врача.” 30.12.2022]

< https://3rm.info/publications/47573-o-duhovnoy-kome-zametki-vracha.html>.

VI. Filimonov, Valeriy. “O massovom besnovanii v sovremennom mire. Tekhnologii
rastleniya dush.” 30 december 2022 [Филимонов, Валерий. “О массовом
бесновании в современном мире. Технологии растления душ.” 30.12.2022]

< https://3rm.info/publications/63932-o-massovom-besnovanii-v-sovremen-
nom-mire-tehnologii-rastleniya-dush.html>.

VII. Shishkin, Dimitriy. “Za kazhduyu pyad’ sem’i!” 30 december 2022 [Шишкин,

Димитрий. “За каждую пядь семьи!” 30.12.2022] <https://3rm.info/publica-
tions/11528-za-kazhduyu-pyad-semi-svyashhennik-dimitrij.html>.

130

METAFORYKA CHOROBY…

VIII. ”Bolezn’ progressiruyet… Pandemiya internet-igr okhvatyvayet vse bol’she
lyudey.” 30 december 2022 [”Болезнь прогрессирует… Пандемия интернет-
игр охватывает все больше людей” 30.12.2022] < https://3rm.info/publica-
tions/58309-bolezn-progressiruet-pandemiya-internet-igr-ohvatyvaet-vse-bol-
she-lyudey.html>.

IX. Terletskiy, Aleksandr. ”Dostoyevskiy protiv yevrosodoma. Segodnya aktual’no,
kak nikogda!” 30 december 2022 [Терлецкий, Александр. ”Достоевский
против евросодома. Сегодня актуально, как никогда!” 30.12.2022]

< https://3rm.info/publications/41300-dostoevskiy-protiv-evrosodoma-segod-
nya-aktualno-kak-nikogda.html>.

X. Yakhnin, Andrey. ”Chelovek bez Boga. Velikaya lozh’ nashego vremeni.” 30 decem-
ber 2022 [Яхнин, Андрей. ”Человек без бога. Великая ложь нашего времени”

30.12.2022] <https://3rm.info/publications/28965-velikaya-lozh-nashego-vre-
meni.html>.

XI. Georgitsa, Nadezhda. ”O «grazhdanskikh brakakh.” 30 december 2022 [Геор-
гица, Надежда. ”О «гражданских браках».” 30.12.2022] <https://mail.3rm.

info/publications/9308-o-grazhdanskix-brakax.html>.

XII. ”Starets Paisiy Svyatogorets o reinkarnatsii i induizme.” 30 december 2022

[”Старец Паисий Святогорец о реинкарнации и индуизме.” 30.12.2022]

< https://3rm.info/publications/59143-starec-paisiy-svyatogorec-o-reinkar-
nacii-i-induizme.html>.

XIII. ”Kakoy narod on imel vvidu… Putin: Eto desyatiletiye proydet pod znakom
yarkikh pobed.” 30 december 2022 [”Какой народ он имел ввиду… Путин: Это
десятилетие пройдет под знаком ярких побед.” 30.12.2022] <https://3rm.

info/main/70614-kakoy-narod-on-imel-vvidu-putin-eto-desyatiletie-proydet-
pod-znakom-yarkih-pobed.html>.

XIV. Dulevich, Anton. ”O provedenii bala vo vremya chumy…” 30 december

2022 [Дулевич, Антон. ”О проведении бала во время чумы…” 30.12.2022]

< https://3rm.info/main/67302-o-provedenii-bala-vo-vremya-chumy.html>.

XV. Medushevskiy, Vyacheslav. ”Kak ne stat’ rabami informatsionnykh tekh-
nologiy.” 30 december 2022 [Медушевский, Вячеслав.” Как не стать рабами
информационных технологий.” 30.12.2022] < https://3rm.info/publica-
tions/23403-kak-ne-stat-rabami-informacionnyh-tehnologiy-vv-medushevskiy.

html>.

XVI. Socheykin, Mikhail. ”Aborty v Rossii — prodolzheniye tsareubiystva.” 30 de cem-
ber 2022 [Сочейкин, Михаил. ”Аборты в России — продолжение цареубий-
ства.” 30.12.2022] <https://3rm.info/publications/15149-aborty-v-rossii-pro-
dolzhenie-careubijstva-mixail.html>.

XVII. Larkina, Olga. ”U Rossii yest’ 7 let na pokayaniye…” 30 december 2022

[Ларькина, Ольга. ”У России есть 7 лет на покаяние…” 30.12.2022]

< https://3rm.info/publications/13869-u-rossii-est–7-let-na-pokayanie.html>.

XVIII. Shishkin, Dimitriy. “Ostorozhno, svoboda!” 30 december 2022 [Шишкин,

Димитрий. ”Осторожно, свобода!” 30.12.2022] < https://3rm.info/publica-
tions/43843-ostorozhno-svoboda-svyaschennik-dimitriy-shishkin.html>.

XIX. Popovich, Blagoye. ”Samyy strashnyy ad — eto chelovek bez Boga.” 30 decem-
ber 2022 [Попович, Благое. ”Самый страшный ад — это человек без Бога.”

30.12.2022] <https://3rm.info/publications/53238-samyy-strashnyy-ad-eto-
chelovek-bez-boga.html>.

131

PIOTR ZEMSZAŁ

XX. Popovich, Blagoye. ”Izbiyeniye dush.” 30 december 2022 [Попович, Благое.

”Избиение душ.” 30.12.2022] < https://3rm.info/publications/17300-izbie-
nie-dush-prepodobnyj-iustin-popovich.html>.

XXI. ”Svyatoy tsar’ Ioann i yego voyennaya deyatel’nost’.” 30 december 2022

[”Святой царь Иоанн и его военная деятельность.” 30.12.2022] <https://3rm.

info/publications/15049-svyatoj-car-ioann-i-ego-voennaya-deyatelnost.html>.

XXII. ”Realii XXI veka: bolezn’ Morgellonov, nanotekh i khimtreyly.” 30 decem-
ber 2022 [”Реалии XXI века: болезнь Моргеллонов, нанотех и химтрэйлы.”

30.12.2022]< https://3rm.info/publications/29241-koshmar-xxi-veka-bo lezn-
morgellonov-nanoteh-i-himtreyly.html>.

XXIII. ”Kleveta na svyatogo gosudarya — chast’ sataninskogo rituala.” 30 decem-
ber 2022 [”Клевета на святого государя — часть сатанинского ритуала.”

30.12.2022] < https://3rm.info/publications/63249-kleveta-na-muchenika-
chast -sataninskogo-rituala-matilda-kshesinskaya-ritualnaya-kleveta-na-carst-
vennyh-muchenikov-pod-vidom-istoricheskogo-blokbastera.html>.

XXIV. ”I eto vsepravoslavnyy sekretariat! Chego zhe yeshche mozhno zhdat’ ot etogo

Volch’yego sobora?” 30 december 2022 [”И это всеправославный секретариат!

Чего же еще можно ждать от этого Волчьего собора?” 30.12.2022]

< https://3rm.info/publications/62207-vsepravoslavnyy-sekretariat.html>.

XXV. ”Yemu mozhnno vse. V Sevastopole na miting v podderzhku Putina sognali
shkol’nikov.” 30 december 2022 [”Ему можнно все. В Севастополе на митинг
в поддержку Путина согнали школьников.” 30.12.2022] <https://3rm.info/
main/70298-emu-mozhno-vse-v-sevastopole-na-miting-v-podderzhku-putina-
sgonyayut-shkolnikov.htm>.

XXVI. ”Okolofutbol’noye skotstvo… Blud, voyna na unichtozheniye i novyy trend v
propagande.” 30 december 2022 [”Околофутбольное скотство… Блуд, война
на уничтожение и новый тренд в пропаганде.” 30.12.2022] <https://3rm.

info/main/71902-okolofubolnoe-skotstvo-blud-voyna-na-unichtozhenie-i-
novyy-trend-v-propagande.html>.

XXVII. ”Virus tsifrovogo slaboumiya.” 30 december 2022 [”Вирус цифрового
слабоумия.” 30.12.2022] <https://3rm.info/publications/58632-virus-cifrovo-
go-slaboumiya.html>.

XXVIII. Troitskiy, Vsevolod. ”Ugasheniye istoricheskoy pamyati — orudiye smuty…”

30 december 2022 [Троицкий, Всеволод. ”Угашение исторической памяти —
орудие смуты…” 30.12.2022] < https://3rm.info/publications/53301-ugashe-
nie-istoricheskoy-pamyati-orudie-smuty.html>.

XXIX. ”Vse vragi Pravoslaviya budut poverzheny.” 30 december 2022 [”Все враги

Православия будут повержены.” 30.12.2022] <https://mail.3rm.info/publica-
tions/85305-vse-vragi-pravoslavija-budut-poverzheny.html>.

XXX. Filimonov, Valeriy. “Pora navodit’ poryadok Narusskoy Zemle. No kak?

O russkikh bedakh i istinnom patriotizme.” [Филимонов, Валерий. ”Пора
наводить порядок на Русской Земле. Но как? О русских бедах и истинном
патриотизме.”

30.12.2022]

<https://3rm.info/publications/64406-pora-
navodit-poryadok-na-russkoy-zemle-no-kak-o-russkih-bedah-i-istinnom-patri-
otizme.html>.

XXXI. ”Obmanchivaya krasota.” 30 december 2022 [”Обманчивая красота.”

30.12.2022] <https://3rm.info/publications/6586-obmanchivaya-krasota.html>.

XXXII. ”Shabash demokratii.” 30 december 2022 [”Шабаш демократии.” 30.12.2022]

< https://mail.3rm.info/publications/47073-shabash-demokratii.html>.

132

METAFORYKA CHOROBY…

XXXIII. Filimonov, Valeriy. “Tsarstvo Bozhiye i antitsarstvo ‘tsifrovykh yevange-
listov’… Dlya tekh, kto khochet znat’ pravdu i ne zhelayet vechnoy pogibeli.”

30 december 2022 [Филимонов, Валерий.” Царство Божие и антицарство

‘цифровых евангелистов’… Для тех, кто хочет знать правду и не желает
вечной
погибели.”

30.12.2022]

<https://3rm.info/main/71102-carst-
vo-bozhie-i-anticarstvo-cifrovyh-evangelistov-dlya-teh-kto-hochet-znat-prav-
du-i-ne-zhelaet-vechnoy-pogibeli.html>.

XXXIV. Karpov, Andrey. ”O konkursakh krasoty.” 30 december 2022 [Карпов,

Андрей. ”О конкурсах красоты” 30.12.2022] < https://3rm.info/publica-
tions/40488-o-konkursah-krasoty.html>.

XXXV. Karelin, Ruslan. ”Neuzheli Sodom — nash budushchiy dom? Gomoseksualist-
ami ne rozhdayutsya — imi stanovyatsya.” 30 december 2022 [Карелин, Руслан.

”Неужели Содом — наш будущий дом? Гомосексуалистами не рождаются —
ими становятся.” 30.12.2022] <https://3rm.info/publications/58872-neuzhe-
li-sodom-nash-buduschiy-dom-gomoseksualistami-ne-rozhdayutsya-imi-sta-
novyatsya-arhimandrit-rafail-karelin.html>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16224

LUKÁŠ GAJARSKÝ
https://orcid.org/0000-0001-8090-6977

University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava, Slovakia

TAMARA MUJKOŠOVÁ
https://orcid.org/0000-0001-8574-1956

University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava, Slovakia

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS

IN NEWSPAPER HEADLINES OF THREE SLAVIC LANGUAGES

Literature is essential in any national culture, serving as a crucial element that shapes and enriches a society’s cultural identity, values, and worldview. By incorporating literary allusions into newspaper headlines, journalists can significantly enhance the depth and emotional appeal of a specific article, thereby increasing the headline’s overall allure. Such headlines possess the potential to captivate readers and aid them in comprehending the text’s intended meaning. Thus, they serve not only as a tool for conveying information but also as a means of transmitting values, attitudes, and identity.

This study focuses on utilizing culturemes about literary works within the newspaper headlines of six selected online periodicals published in Russia, Slovakia, and the Czech Republic. The analysis reveals that quotations, paraphrases, or various forms of references to literary works are employed in distinct ways across the newspaper headlines of various Slavic cultures. The research also contributes to a deeper understanding of how literature influences mass media language and demonstrates how specific literary elements manifest within media discourse.

Keywords: linguistic anthropology, language, culture, newspaper headline, literary work THEORETICAL BACKGROUND

LANGUAGE AND CULTURE, LINGUISTIC ANTHROPOLOGY, CULTUREME

Since the 19th century, the issue of the relationship between language
and culture has been one of the key concerns in world linguistics. The
first attempts to address this problem are traced back to the works of
the German thinker Wilhelm von Humboldt, who asserted, “There
is nothing singular in language; each of its elements manifests itself
only as a part of the whole.”1 He considered language to be “the world

1 В. Гумбольдт, Язык и философия культуры, Прогресс, Москва 1985, p. 313 (transl.

L. Ga jarský).

134

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

lying between the world of external phenomena and the inner world
of man.”2 Humboldt’s concept was further developed in the works
of Alexander Afanasyevich Potebnya, Roman Osipovich Jakobson,

Charles Bally, Joseph Vendryes, Ivan Alexandrovich Baudouin de

Courtenay, and others.

Franz Boas, a pioneer in linguistic anthropology, argued that all
people perceive the world through the lens of their own culture and
judge it based on their culturally internalized norms.3 This perspec-
tive later influenced the development of the linguistic relativity hy-
pothesis by Edward Sapir and Benjamin Whorf, which posited that
people view the world through the prism of their native language.

According to Galina Vasilyevna Yelizarova, the theories of Boas, Sa-
pir, and Whorf share three common elements: 1) a cognitive under-
standing of culture as a cognitive construct; 2) a theory of language
that extends beyond the “language-speech” dichotomy, considering
it an abstract system of linguistic unit dependencies; 3) a focus on
static aspects of the relationship between language and culture, pre-
senting language as a reflection of an objective, often physical and
social, reality.4

For linguistic anthropology, there is the Russian term “linguo-cul-
turology,” (лингвокультурология) and under similar names, it has
become popular among linguists in other Slavic countries. Some
contemporary scientists assert that language is a reflection of cul-
ture because it mirrors reality, and culture is an integral component
of this reality (Yelena Yosifovna Kukushkina, Eduard Sarkisovich

Markaryan, Nikolay Ivanovich Zhinkin, Georg Abelovich Brutyan,
etc.). Zhinkin believes that language is an integral part of culture and
a tool for expressing the spirit of our reality, the face of culture; it lays
bare the specific features of national mentality. Language serves as
a mechanism that opens up the realm of consciousness for humanity5
and at the same time is also studied as a cognitive model.6 According
to Claude Lévi-Strauss, “language is both a product of culture and an
essential constituent of it, as well as a prerequisite for the existence

2 Ibid., p. 304 (transl. L. Gajarský).

3 J. D. Moore, Visions of Culture: An Introduction to Anthropological Theories and Theorists, Altamira, Walnut Creek 2012, p. 33–46.

4 Г. В. Елизарова, Культура и обучение иностранным языкам, КАРО, Санкт-Петербург

2005, p. 47.

5 Н. И. Жинкин, Язык. Речь. Творчество, Лабиринт, Москва 1998.

6 Н. Ф. Алефиренко, Н.Б. Корина, Проблемы когнитивной лингвистики, УКФ в Нитре,

Нитра 2011.

135

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA
of culture. Moreover, language represents a distinct mode of cultural
existence and plays a pivotal role in shaping cultural codes.”7

Language and culture are intrinsically linked to the mentality of
the people, as highlighted by Nikolay Alefirenko’s definition:

Modern linguo-culturology is a scientific discipline that studies the ways and
means of representing cultural objects in language, the idiosyncrasies of repre-
senting the mentality of different nations in language, and the patterns governing
the representation of value-semantic categories of culture within the semantics
of linguistic units.8

In his work Essays on Ethnolinguistics, Polish linguist Jerzy Bart-
miński delves into the topic of national identity in culture and lan-
guage.9 According to Dmitriy Sergeyevich Likhachev, language

“serves as a concentrated embodiment of a nation’s culture within
various segments of a given cultural and linguistic community.”10

Consequently, it can be inferred that language and culture are mul-
tifaceted and interconnected phenomena, rooted in a communica-
tive-activity and value-based foundation, which accumulates human
experience. As Vladimir Il’ich Karasik rightly observed: “language
and culture stand as the most fundamental concepts in humanitarian
knowledge. The social essence of language primarily resides within
linguistic consciousness — both collective and individual. Therefore,
language collectives, on one hand, and individuals, on the other hand,
serve as carriers of culture within language.”11

The term “linguo-culturolology” emerged in Russian linguistics in
the final decade of the 20th century and is associated with the works
of Veronika Nikolayevna Teliya, Vladimir Vasil’yevich Vorob’yev,

Yuriy Sergeyevich Stepanov, Nina Davidovna Arutyunova, Viktor

Mikhaylovich Shaklein, Valentina Avraamovna Maslova, Viktoriya

Vladimirovna Krasnykh, Vladimir Il’ich Karasik, Vladimir Viktor-
ovich Kolesov, Yevgeniy Mikhaylovich Vereshchagin, Sergey Grig-
or’yevich Vorkachev, and others.

7 В. А. Маслова, Лингвокультурология, Академия, Москва 2001, p. 62 (transl. L. Ga-
jarský).

8 Н. Ф. Алефиренко, Лингвокультурология: ценностно-смысловое пространство язы-
ка. Учебное пособие, Флинта, Москва 2010, p. 21 (transl. L. Gajarský).

9 Е. Бартминьский, Языковой образ мира. Очерки по этнолингвистике, ed . С.М. Тол-
стая, Индрик, Москва 2005.

10 Д. С. Лихачев, Очерки по философии художественного творчества, БЛИЦ, Санкт-

Петербург 1996, p. 28 (transl. L. Gajarský).

11 В. И. Карасик, Языковой круг: личность, концепты, дискурс, Перемена, Вол го град

2002, p. 8 (transl. L. Gajarský).

136

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

Common definitions of this scientific discipline emphasize its syn-
thetic nature as it investigates the relationship and interaction be-
tween culture and language in their functioning, in other words it
integrates linguistic and extralinguistic (cultural) content using sys-
tematic methods.12

The primary challenge within this branch of linguistics is defining
its units of study. Russian scholars propose concepts such as “cul-
tureme,” “concept,” “logoepisteme,” “cultural concept,” “lingosapi-
enteme,” and others. In this paper, we will work with the concept
of “cultureme” — a unit within the linguistic anthropology field that
encompasses the fusion of a sign, meaning, and correlative concept
about a class of cultural objects.13

TITLE, FUNCTIONS, CULTUREME IN THE HEADLINE

Culturemes have become a distinguishing feature of various discours-
es, particularly in media discourse, where they are actively employed
in newspaper headlines. Interest in the study of headlines dates back
to the 1950s, notably with the work of Lev Semënovich Vygotskiy. Lin-
guistically, a headline represents the text’s title, while semiotically, it
serves as the initial sign of the text. Within the meaningful structure of
a work, the title plays a unique role as an organizing element that en-
capsulates the primary theme. The headline captures readers’ attention
to the article; in a way, it serves as a “condensed abbreviation” for it.14

As Il’ya Romanovich Gal’perin describes it, the title is “the com-
pressed, undisclosed content of the text, akin to a coiled spring that
gradually reveals its potential during the unfolding process.”15 Vari-
ous speech strategies and tactics are realized in them too.16

12 В. В. Воробьев, Лингвокультурология: Монография, РУДН, Москва 2008, p. 37.

13 Е. И. Зиновьева, Лингвокультурология: от теории к практике. Учебник, СПбГУ, Санкт-Петербург 2016.

14 О. Е. Ермачкова, Лингвокультурологический потенциал блог-дискурс а, Издательский
дом БелГУ, Белгород 2021, p. 32.

15 И. Р. Гальперин, Текст как объект лингвистического исследования, Наука, Москва

1981, p. 133 (transl. L. Gajarský).

16 Я. Галло, Коммуникация в вербальном тексте, вербальный текст в коммуникации,

“Studia Rossica Posnaniensia” 2019, no. 44(1), p. 309–318. and Я. Галло, Некоторые
лексические и синтаксические реализации речевых стратегий и тактик в медиа-
дискурсе (на материале русской и словацкой прессы), “Jazyk a kultura' 2019, no. 39–

40, p. 9–21.

137

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

The headline serves multiple functions, functioning as an activa-
tor of nearly all textual categories: modality (emotional assessment);
informativeness (naming the text based on one of its topics); com-
pleteness (distinguishing one text from another); coherence (through
recurring elements throughout the text); conceptuality (conveying
the main idea of the work); and prospection (meeting the reader’s ex-
pectations).17 In this context, we can observe an effort towards emo-
tionality, expressive assessment, text intellectualization, and broader
manifestations of linguistic innovations as well.18 In contemporary
mass media, persuasive and manipulative functions are beginning to
prevail over informative function.19

In the case of headlines featuring culturemes, the primary func-
tion is advertising or intrigue, which is evident in the author’s desire
to maximize the reader’s engagement with their publication, to capti-
vate them with a catchy, intriguing, and at times empathetic title. The
title becomes a means of expressive self-expression for the author,
making the text more easily digestible and fulfilling a compositional
role.

The use of culturemes with references to literary works in media
headlines is not accidental; it introduces fresh layers of meaning and
creates a humorous effect. In this context, Nikolay Alefirenko dis-
cusses the “value-sense space of language”, which, in his view, forms
the foundation of “linguo-culturology”.20

Adam Yevgen’yevich Suprun highlights that well-known text
fragments, or even entire texts, are often intentionally or uninten-
tionally integrated into new texts. This is done with the belief that
these incorporations will improve the communication of ideas in
the new text, leading to better understanding and increased effec-
tiveness.21

17 В А. Кухаренко, Интерпретация текста, Латстар, Одесса 2002, p. 90–101.

18 A. Spišiaková, O. E. Iermachkova, Semantic transformations of phraseological units in Rus sian and Slovak newspaper articles, “Филологические науки: научные доклады
высшей школы“ 2022, no. 5, p. 12–14; A. Spišiaková, Structural-semantic transformations
of phraseological units in Russian and Slovak newspaper articles, “SKASE Journal of

Theoretical Linguistics” 2022, no. 1, vol. 19, p. 96.

19 N. Cingerová, I. Dulebová, Jazyk a konflikt. My a tí druhí v ruskom verejnom diskurze, Univerzita Komenského v Bratislave, Bratislava 2019. p. 165.

20 Н. Ф. Алефиренко, Лингвокультурология: ценностно-смысловое пространство
язы ка…

21 А. Е. Супрун, Текстовые реминисценции как языковое явление, “Вопросы языкозна-
ния» 1995, no. 6, p. 17.

138

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

THEORETICAL BACKGROUND ADDENDUM

Literary allusions stem from the deep psychological connection of the

Russian people with the written word, primarily associated with Rus-
sian literature.22 One characteristic of Russian culture is its focus on
literature, so-called “literaturocentricity.”

The link between language and literature presents several cultur-
al arguments. From Ancient Rus through the 19th century, Russian
literature held a prominent position in culture. Cultural scholar Igor’

Kondakov asserts that “we can speak of a metahistorical attribute
of Russian culture known as focusing on literature — a consistent
gravitational pull of the culture as a whole toward literary and verbal
forms of self-representation.”23 Among the key factors contributing
to this phenomenon, the scholar identifies the distinct type of Rus-
sian mentality connected with the vitality of language, the course of
cultural and historical developments, the outcomes of intercultural
exchanges with the West and the East, Russia’s unique historical
experiences, which nurtured the formation of verbal self-awareness
within Russian culture, and the inherent richness and expressiveness
of the Russian language, enabling the verbal conveyance of grand
ideas and images.24 Literature is portrayed as a semantic and/or cul-
tural model.25 The apprehension of an artistic text in its presentation
empowers the recipient to autonomously form novel semantic con-
nections, leading to communicative success through the adaptability
of imagination.26

The incorporation of literary references, a traditional element of

Russian national consciousness, represents an important tool for
conceptualizing, categorizing, and assessing reality in modern print
media. It also contributes to the personalization of media discourse
as a form of institutional communication.

The inclination of publicists to employ allusions to works of fiction
in their texts reaffirms the significance of literature and its esteemed
position in contemporary culture. The growing interest in linguistic

22 Ibid.

23 И. Кондаков, По ту сторону слова, “Вопросы литературы” 2008, no. 5, p. 5–44

(transl. L. Gajarský) .

24 Ibid.

25 A. Grominová, O. V. Medukha, Underground poetry of the 70s in the course of Russian as a foreign language, “Philological class” 2022, no. 1 (27), p. 223.

26 A. Grominová, O. V. Medukha, The Image of Light in the Poetry of Olga Sedakova,

“Mundo Eslavo” 2022, no 21, p. 98.

139

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA
anthropology, the exploration of the connection between language and
culture, and the issues surrounding national language and cultural
spaces in recent decades underscore the pertinence of these problems.

RESEARCH MATERIAL AND METHODS USED

NEWSPAPER HEADLINES COMPOSED OF CULTUREMES

REFERENCING A LITERARY WORK

Mass media texts are undoubtedly a preferred subject of study in the
field of linguistics and its related disciplines, including linguistic an-
thropology. The language found in media texts often can mirror the
culture of a specific society, a trait that becomes even more conspicu-
ous in newspaper headlines, as they represent a concentrated form of
mass media communication. Their power to persuade, and particu-
larly their potential to shape public opinion and attitudes, should not
be underestimated.

The foundational thesis upon which this study is built posits that
the contemporary language’s image is chiefly constructed by the lan-
guage used in mass media and everyday conversation. One of the
hypotheses also centers on deliberately using cultural elements to
accentuate specific qualities in newspaper headlines. Thus, we hy-
pothesize that journalists employ cultural elements in headline cre-
ation to capture the reader’s attention, evoke emotions, influence
their opinions, and so on.

In this research, we zeroed in on the utilization of culturemes con-
cerning literary works, selecting this particular subject based on the
hypothesis that literary works, being a vital component of culture,
provide a vast resource for journalistic creativity, owing to their di-
versity and wide availability. In newspaper headlines, these preced-
ing texts, in both their literal and implied meanings, catalyze eliciting
a wide array of associations, contributing to the reflection of the lin-
guistic worldview that is inherent in each culture.

Our hypothesis is corroborated by Karel Kosik’s assertion that the
life of a literary work resides “in the mutual interaction between the
work and humanity.”27 In our perspective, the existence of a literary
work does not conclude with its consumption by the audience; in-
stead, its ideas continue to evolve and find expression in various forms.

27 M. Jankovič, Cesty za smyslem literárního díla, Univerzita Karlova v Praze, Praha 2005, p. 28 (transl. L. Gajarský).

140

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

The research material comprises newspaper headlines from popu-
lar Russian (Kommersant (K), Argumenty i fakty (AIF)), Slovak (Plus

1 Den (P1D), Trend (T)), and Czech (Lidove noviny (LN), Respekt

(R)) online periodicals of a similar genre and with comparable read-
ership bases.

The reason for choosing these periodicals is that they are journal-
istic texts of a similar genre, and they also belong to the most wide-
ly read newspapers in the countries of their origin. The excerpt was
conducted over six months, from January 1, 2020, to June 30, 2020,
through purposive sampling from 9,060 Slovak headlines, 9,582

Czech headlines, and 7,656 Russian headlines. All newspaper head-
lines containing any reference to a literary work were selected from
the periodicals as mentioned above during the specified period. The
quantitative characteristics are presented in the research results and
discussion section of the study.

The aim of this research is not solely to statistically identify the
number of culturemes referencing literary works in the newspaper
headlines of the selected periodicals. It also seeks to understand the
intention behind their use in supporting the various functions of
newspaper headlines. The transformations of specific expressions,
which are a focal point of this study, are likewise connected to this
goal. Based on the findings, distinct characteristics of each of the
three cultures under examination are determined. In the final stage,
the results within these specific cultures are compared.

The English translation by the authors of this paper is given in
brackets after the excerpts.

NEWSPAPER HEADLINES — RUSSIAN PERIODICALS

In the newspaper headline Без Винды виноватые,28 there is an
unmistakable reference to the title of the four-act comedy Без
вины виноватые (Guilty without fault), written by Aleksandr

Nikolayevich Ostrovskiy. Through the lexical transformation of the
title using slang, the author has crafted an intriguing linguistic play.

The objective is to capture the reader’s attention while also offering
partial insight into the article’s content. In the article, the author dis-
cusses the necessity of migrating to a higher version of the Windows

28 https://www.kommersant.ru/doc/4220266 (15.01.2020).

141

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA
operating system, highlighting the potential threat to the banking
system if this isn’t done. Additionally, it underscores the legal obliga-
tion imposed on the banking sector.

Lexical transformation using substandard language also plays
a significant role in the subtitle Многоуважаемый скаф 29 (Most

Respected Skaf), where there is a clear allusion to Gayev’s words
from Anton Pavlovich Chekhov’s play The Cherry Orchard, in which
he addresses a century-old cupboard with the words “ Doрогой,

Многоуважаемый шкаф!” (Dear, Most Respected Cupboard!). The
subtitle becomes more engaging for the reader, while also carrying
elements of irony and providing information. It serves as the heading
for an article about a corruption case involving the deputy chief of
military missions of the RF Ministry of Defence in connection with
spacesuit testing.

The author of the headline Полторы двери в полторы ком
наты 30 (One and a Half Doors into One and a Half Rooms) has skill-
fully transformed Brodsky’s essay title, “Полторы комнаты” (One
and a Half Rooms). By expanding the expression, they have added
emotionality and, remarkably, conveyed information about the ar-
ticle’s content. The article is dedicated to an unfinished museum in
honor of the Nobel Prize for Literature laureate Brodsky.

A hint of irony is discernible in the newspaper headline И Dream

Отечества нам сладок и приятен 31 (And the Dream of the Moth-
erland is Sweet and Pleasant to Us), where the author has performed
lexical transformation on a quote from Aleksandr Sergeyevich Gri-
boyedov’s satirical comedy Горе от ума (The Sorrows of Reason). In
the original text, Chatsky, upon returning from abroad, sarcastically
comments on the old Muscovites, saying, “… И дым отечества нам
сладок и приятен”32 (…and the smoke of the fatherland is sweet and
pleasant to us). Chatsky’s sarcasm is carried over into contemporary
newspaper headlines and amplified by the use of the English word

“Dream.” In the article, the author writes about Vladimir Putin’s vis-
it to the “Остров мечты” (The Dream Island) amusement park and
the keen interest of those present in taking a joint photograph with

29 https://www.kommersant.ru/doc/4260001 (19.02.2020).

30 https://www.kommersant.ru/doc/4250166 (10.02.2020).

31 https://www.kommersant.ru/doc/4269431 (27.02.2020).

32 It should be noted that the phrase Aalexandr Griboyedov probably took it from Gavriil

Derzhavin‘s poem Harp (https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_wingwords/988/%D0%98

(07.10.2023).

142

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

the President. The guide accompanying the journalists explained that
all the fairy-tale attractions had Russian origins and answered the
author’s questions about characters like Mowgli, Smurfs, and Nin-
ja Turtles by noting that the mentioned stories were later written in

Russia as well.

Additional lines from Chatsky in Griboyedov’s comedy The Sor-
rows of Reason were employed by the author in the caption “Служить
не рад? Почему Грибоедов не ценил дипломатическую работу”33

(Not Happy to Serve? Why Didn’t Griboyedov Appreciate Diplo-
matic Work). The abbreviation of the expression “Служить бы рад,
прислуживаться тошно” (“I Would Be Glad to Serve; It’s Smarm-
img That’s Sickening”), along with its syntactic transformation, im-
parts an engaging and slightly evaluative quality to the subtitle, while
also providing insight into the article’s content, which is dedicated to

Griboyedov.

The title Рим во время чумы 34 (Rome During the Plague) ac-
quires an emotional character due to the lexical transformation
of the tragedy Пир во время чумы (A Feast in Time of Plague),
which Aleksandr Pushkin wrote during his most creative period
known as the Boldin Autumn. In Boldin, Pushkin stayed for sev-
eral months because, at that time, a cholera epidemic broke out
in Russia, which he referred to as the plague. The mentioned title
leads the reader to a text about an exhibition of Raphael’s work at
the Scuderie del Quirinale in Rome, organized on the occasion of
the 500th anniversary of his death. However, crowds of visitors did
not appear, and the anticipated glory was disrupted by the corona-
virus epidemic.

The pandemic of the coronavirus is related to an article with the
headline В очередь, Родины дети, в очередь 35 ( In Line, Children
of the Motherland, in Line). Slight irony is added to it by the lexical
transformation of the phrase “В очередь, сукины дети, в очередь!”

(“In Line, You Sons of Bitches, in Line”) from Mikhail Afanas’yevich

Bulgakov’s story Собачье сердце (Dog’s Heart). The newspaper text
informs the reader about the development of a concept to allow the
return of Russian citizens who got stuck abroad due to the closure of
borders because of the pandemic.

33 https://aif.ru/society/history/sluzhit_ne_rad_pochemu_griboedov_ne_cenil_diplo-
maticheskuyu_rabotu (15.01.2020).

34 https://www.kommersant.ru/doc/4284211 (03.12.2020).

35 https://www.kommersant.ru/doc/4317272 (08.04.2020).

143

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

In the title И днём и ночью код… Как совершать поездки по

Москве до 11 мая? 36 (Day and Night Code… How to Make Trips
in Moscow Until May 11) there is a clear reference to the excerpt

“У лукоморья дуб зелёный” (There’s a green oak by the edge of the
sea), which is part of Pushkin’s poem Руслан и Людмила (Ruslan
and Lyudmila). Lexical transformation and reduction of the expres-
sion “…И днём и ночью кот учёный…” (…and day and night, the
scholarly cat…) help the headline grab the reader’s attention and
guide them to an article about the quarantine arrangements in Mos-
cow, where movement and travel in the city are allowed only for those
people assigned a special code, those whose work requires their phys-
ical presence.

By a lexical transformation of Arkadiy Petrovich Gaidar’s story

Тимур и ео команда (Timur and His Team), the title Ротенберг
и его команда. Президент наградил строителей Крымского
моста 37 (Rotenberg and His Team. The President Awarded the

Builders of the Crimean Bridge) acquires an emotional tone. The ar-
ticle provides information about the results of the enormous work
in building the Crimean Bridge and its recognition by President V.

Putin.

In the headline Один день Павла Фитина. Почему Сталин
не поверил начальнику разведки? 38 (One Day of Pavel Fitin. Why

Didn’t Stalin Believe the Head of Intelligence?) the author made
a lexical transformation of the title of a literary work. In this case, it
refers to the title of Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn’s short story

Один день Ивана Денисовича (One Day in the Life of Ivan Deniso-
vich), giving the headline more emotional impact and captivation.

The article provides insights into the life of a spy during the Great

Patriotic War period.

In Russian periodicals, headlines were often composed using
culturemes referring to literary works. Over a six-month period, we
managed to excerpt 216 such headlines, with 155 from the newspaper

“Kommersant” and 61 from the weekly “Argumenty i fakty.” These
culturemes were expressed not only through the titles of literary

36 https://aif.ru/moscow/i_dnyom_i_nochyu_kod_kak_sovershat_poezdki_po_moskve_
do_11_maya (06.05.2020).

37 https://aif.ru/politics/russia/rotenberg_i_ego_komanda_prezident_nagradil_stroiteley_
krymskogo_mosta (25.03.2020).

38 https://aif.ru/society/history/odin_den_pavla_fitina_pochemu_stalin_ne_poveril_
nachalniku_razvedki (17.06.2020).

144

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

works but also through onyms or quotes, which were often trans-
formed in various ways. In the headlines, they primarily served their
emotional and advertising function.

NEWSPAPER HEADLINES — SLOVAK PERIODICALS

The headline VOĽBY 2020 Vzostupy a pády Andreja Kisku: Náde-
jný premiér či Ficov nepriateľ číslo jeden! 39 (ELECTIONS 2020

Rises and Falls of Andrej Kiska: Promising Prime Minister or Fico’s

Number One Enemy!) evokes interesting associations. It contains an
allusion to the biography Rises and Falls (with the subtitle Gustav

Husak Spoke) written by Viliam Plevza. By expanding the title of the
biography to include the name of the former President of Slovakia,
the headline takes on an ironic twist, enticing the reader to explore
the life of Andrej Kiska.

A hint of irony is also evident in the headline Veľký návrat! S Be-
blavým zakladal Spolu, to pohorelo. Mihál ide naspäť k Sulíkovi do

SaS! 40 (The Big Return! With Beblavý, the Political Party “Together”

Was Founded, But It Failed. Mihal Goes Back to Sulik in SaS!). It is
a semantic transformation of the book title Veľký návrat (The Big Re-
turn), by Zuzana Palovic composed of 58 stories of people who, after
spending part of their lives abroad, returned to Slovakia. The newspa-
per article, however, narrates a political story about Jozef Mihal.

The lexical transformation of A. J. Kazinski’s detective novel Pos-
lední dobrý muž (The Last Good Man) serves the headline Posledný
dobrý rok. Ako dokázali banky vlani navýšiť zisk 41 (The Last Good

Year. How Banks Managed to Increase Profits Last Year) and pri-
marily enhances its emotional and advertising function, guiding the
reader to an article about the financial review of the past year in the
banking sector.

The headline Príbeh pokračuje! Internet šalie: FOTO ako dô-
kaz, že Aniston skončila v posteli s Pittom? 42 (The Story Continues!

39 https://www1.pluska.sk/spravy/z-domova/volby-2020-vzostupy-pady-andreja-kisku-
nadejny-premier-ficov-nepriatel-cislo-jeden-2/5 (19.01.2020).

40 https://www1.pluska.sk/spravy/z-domova/velky-navrat-beblavym-zakladal-spolu-to-
pohorelo-mihal-ide-naspat-sulikovi-sas (09.03.2020).

41 https://www.trend.sk/trend-archiv/posledny-dobry-rok-ako-dokazali-banky-vlani-navysit-
zisk (17.02.2020).

42 https://www1.pluska.sk/spravy/zo-zahranicia/pribeh-pokracuje-internet-salie-foto-ako-
dokaz-aniston-skoncila-posteli-pittom (21.01.2020).

145

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

The Internet Goes Crazy: PHOTO as Proof that Aniston Ended up
in Bed with Pitt?) grabs the reader’s attention while showing a clear
reduction of the title of the bestselling book “Všetko alebo nič: Príbeh
pokračuje” (Everything or Nothing: The Story Continues) by Eva

Urbanikova. The article under the headline speculates about the re-
kindling of love between former spouses, Hollywood stars Jennifer

Aniston and Brad Pitt.

The title of Ernest Hemingway’s novel For Whom the Bell Tolls is
semantically transformed in the newspaper headline Komu zvonia
do hrobu? Tomu, kto zaspal dobu 43 (For Whom the Bell Tolls? To
the One Who Has Overslept the Era). The headline carries evaluative
and promotional characteristics, aiming to capture the reader’s inter-
est. It leads to an article evaluating the construction of the Bratislava

Polus shopping center and highlighting its architectural stagnation.

A fictional character representing a totalitarian regime, created by

George Orwell in the novel 1984, is mentioned in the headline Toto
nás môže zachrániť pred ďalšou koronou: Veľkého brata naučili
predvídať vírusové epidémie 44 (This Can Save Us from Another Coro-
na: Big Brother Has Been Taught to Predict Viral Epidemics) adding
a touch of irony. The article discusses a device capable of monitoring
people in a crowd, detecting coughing, and predicting potential epi-
demic outbreaks based on the data collected.

The reduction and lexical transformation of the title of Samuel

Beckett’s absurd drama Waiting for Godot results in the headline

Čakanie na nového premiéra. Politická zmena príde, nech bude
výsledok akýkoľvek 45 (Waiting for a New Prime Minister. Political
change will come, no matter the outcome). This headline adds a cer-
tain emotional aspect and offers the reader a summary of post-elec-
tion expectations

The title of Gabriel Garcia Marquez’s novel Love in the Time of

Cholera is lexically transformed in the newspaper headline Gastro
v čase korony: Donášku už robia prakticky všetci 46 (Gastro in the

Time of the Corona: Delivery is Now Done by Practically Everyone),

43 https://www.trend.sk/trend-archiv/komu-zvonia-hrobu-tomu-kto-zaspal-dobu

(24.02.2020).

44 https://plus7dni.pluska.sk/auto-a-hi-tech/toto-nas-moze-zachranit-pred-dalsou-koronou-
velkeho-brata-naucili-predvidat-virusove-epidemie (14.04.2020).

45 https://www.trend.sk/trend-archiv/cakanie-noveho-premiera-politicka-zmena-pride-nech-
bude-vysledok-akykolvek (27.02.2020).

46 https://www.trend.sk/trend-archiv/gastro-case-korony-donasku-robia-prakticky-vsetci

(28.04.2020).

146

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

giving it an emotional tone. The article describes how the coronavirus
crisis has affected dining and lodging services.

Lexical transformation of Marquez’s novel Love in the Time of

Cholera is also evident in the headline Maturity v čase korony. Vy-
svedčenia maturantov budú skôr 47 (School Leaving Exams During
the Time of the Pandemic. High School Diplomas for Graduates Will
be Issued Sooner), emphasizing its emotional function. The article
informs that traditional graduation exams will not take place in that
year, and students will be evaluated based on the average of their an-
nual marks for a specific subject from all school years and half-year
marks from the last two years.

The emotional function dominates in the headline Otvoriť či neot-
voriť? Koalícia súčasným prokuátorom neverí 48 (To Open or Not to

Open? The Coalition Doesn’t Trust the Current Prosecutors), where
we can observe the lexical transformation of Shakespeare’s legendary
phrase “To be or not to be…” from his drama “Hamlet.” The reference
to the world-famous phrase adds an emotional touch to the headline,
and the article evaluates the challenging situation within the current
prosecution.

In Slovak periodicals, authors do not frequently use references to
literary works in creating newspaper headlines. Over six months, we
excerpted 21 headlines created with such cultural elements. We se-
lected 7 from the “Plus 1 Den” daily and 14 from the “Trend” weekly,
with most of them primarily supporting their emotional and promo-
tional functions.

NEWSPAPER HEADLINES — CZECH PERIODICALS

The lexical transformation of the title of one of the ballads from Karel

Jaromir Erben’s collection Kytice (A Bouquet) called Záhořovo lože

(Záhoř’s Bed) highlights irony and thus supports the emotional and
advertising function of the newspaper headline “ZVĚŘINA: Rathovo
lože. Státní zástupci zajišťují i nepohodlí odsouzeným. 49 (ZVĚŘINA:

47 https://www.trend.sk/trend-archiv/maturity-case-korony-vysvedcania-maturantov-bud-
skor-2 (03.05.2020).

48 https://www.trend.sk/trend-archiv/otvorit-neotvorit-koalicia-sucasnym-prokuratorom-
neveri (05.06.2020).

49 https://www.lidovky.cz/nazory/zverina-rathovo-loze-statni-zastupci-zajistuji-i-nepohodli-
odsouzenym.A200106_210007_ln_nazory_ele (07.01.2020).

147

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

Rath’s Bed. Public prosecutors also ensure discomfort for the con-
victed), which is the title of an article dedicated to the case of the
convicted Czech politician David Rath, who in prison unjustly used
the benefits of his orthopedic mattress.

The headline RECENZE: Bídnici. Mladíci pěstují revoltu, ze
které se může poučit i policie 50 (REVIEW: Les Misérables. Young
men nurture a revolt from which the police can learn) attempts to
capture the reader’s attention with a reference to the title of Victor

Hugo’s novel Bídníci ( Les Misérables). As the title suggests, the ar-
ticle is a review of the eponymous French film, which received an

Oscar nomination.

In the newspaper headline PETRÁČEK: Ruka sladké Francii.

Česko si konečně dopřálo gesto evropské solidarity 51 (PETRÁČEK:

A Hand to Sweet France. The Czech Republic Finally Allows an Act of

European Solidarity), there is a noticeable allusion to the collection
of treasures of French folk poetry hidden in the chansons of unknown
authors, titled Zpěvy sladké Francie (Songs of Sweet France), which
was translated into Czech by the philosopher, translator, and liter-
ary scientist Hanuš Jelínek. Through the lexical and morphological
transformation of the collection’s title, the author adds a slight hint of
irony to the headline. The article further informs about the generous
gesture of the Czech Republic towards France, significantly affected
by the coronavirus pandemic. The Czech Republic offered to admit
six seriously ill French patients and assist in their treatment. The au-
thor ironically writes that the patients did not eventually arrive be-
cause the French managed without Czech help, but the gesture sent
towards the EU is still appreciated.

It is no coincidence that the author used the headline Poslední
slovo Karla Olivy: Vojna a vír 52 (The Last Word of Karel Oliva: War
and Turbulence) to refer to a novel by a Russian author. Through
the lexical transformation of the title of Lev Tolstoy’s novel Война
и мир (War and Peace), the author managed to give the headline an
emotional nuance. In the article, he analyzes the Russian word “мир”

(“peace”) and its semantics in an interesting way.

50 https://www.lidovky.cz/orientace/kultura/recenze-bidnici-mladici-pestuji-revoltu-ze-
ktere-se-muze-poucit-i-policie.A200129_093621_ln_kultura_jto?galerie (30.01.2020).

51 https://www.lidovky.cz/nazory/petracek-ruka-sladke-francii-cesko-si-konecne-dopralo-
gesto-evropske-solidarity.A200406_195620_ln_nazory_rkj (07.04.2020).

52 https://www.lidovky.cz/nazory/posledni-slovo-karla-olivy-vojna-a-vir.A200429_203323_
ln_nazory_tmr (30.04.2020).

148

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

The reference to Frantisek Niedl’s book Čas vlků (Time of Wolves)

enhances the advertising function of the newspaper headline Čas
vlků 53 (Time of Wolves). The author attempts to capture the reader’s
attention and offers a review of a Swedish crime novel by Niklas Natt

Dag titled Vlk a dráb (Wolf and Rascal).

An interesting linguistic play is found in the headline Hra o jedno
křeslo — Senátoři se přou o to, kdo má být jejich novým předsedou 54

(Game for One Seat — Senators Argue Over Who Should Be Their

New Chairman). The author added a touch of irony by referencing
the world-famous fantasy novel Hra o trůny (A Game of Thrones)

by American author George Raymond Richard Martin. The article
informs about the election of a new Senate chairman due to the pre-
vious one’s passing.

Irony is noticeable in the headline Přísnost musí bejt 55 (Strict-
ness Must Be), in which the author has reduced one of the famous
sayings: “Já uznávám všechno, přísnost musí bejt, bez přísnosti by
se nikdo nikam nedostal…” (“I recognize everything; there must be
strictness, without strictness, no one would get anywhere…”) from

Jaroslav Hašek’s novel Osudy dobrého vojáka Švejka (The Good

Soldier Švejk). The article is a commentary on the absurd situation
where responsibilities for handling offenses are tossed back and forth
between KRNAP (The Krkonose National Park Management) and the

Czech Police during a state of emergency.

Syntactic transformation of the book title about problem-solving
in relationships, Blízko a přece tak daleko (Close, Yet So Far), writ-
ten by Steven Carter and Julia Sokolová, emphasizes the emotional
aspect in the headline Na dálku, a přece blízko? 56 (From a Distance,
and Yet Close?). The author, who is the director of the Cesta domů
hospice (Journeying Home), describes a day in the hospice during
the pandemic.

The newspaper headline Lesk a bída nejistoty 57 (The Splendors
and the Poverty of Uncertainty) is a linguistic play created by the lex-
ical transformation of Honoré de Balzac’s novel Lesk a bída kurtizán

53 https://www.respekt.cz/tydenik/2020/1/cas-vlku (29.12.2019).

54 https://www.respekt.cz/tydenik/2020/7/hra-o-jedno-kreslo?issueId=100440 (09.02.2020).

55 https://www.respekt.cz/tydenik/2020/15/prisnost-musi-bejt?issueId=100450 (05.04.2020).

56 https://www.respekt.cz/tydenik/2020/16/na-dalku-a-prece-blizko?issueId=100451

(12.04.2020).

57 https://www.respekt.cz/tydenik/2020/19/lesk-a-bida-nejistoty?issueId=100454

(03.05.2020).

149

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

(Splendeurs et misères des courtisanes). The author of the article
aims to draw the reader’s attention to a psychological perspective on
uncertainty during the pandemic.

The emotional and advertising function of the headline Vystrčilo-
va volba 58 (Vystrčil’s Choice) is underscored by the lexical transfor-
mation of the title of William Styron’s psychological novel Sophii-
na voľba (Sophie’s Choice). In the article, the author introduces the
three most prominent figures in Czech politics: Miloš Zeman, Andrej

Babiš, and Miloš Vystrčil.

In Czech periodicals, linguistic-cultural references to literary
works were frequently used in headline creation. Over six months, we
extracted 241 such headlines, with 138 from Lidové noviny and 103
from Respekt. However, the examined headlines in Czech periodicals
did not stand out for their originality and primarily served a nomina-
tive-informative and emotional function.

RESEARCH RESULTS AND DISCUSSION

The parallel excerpts, spanning half a year, showed that references
to literary works are employed in the creation of subtitles. Simulta-
neously, they unveiled significant differences within the three lin-
guistic cultures under study. Over the period, we extracted a total of

478 newspaper headlines composed of cultural references to literary
works. We managed to collect 216 headlines from Russian period-
icals, 21 from Slovak, and 241 from Czech sources, all meeting the
requirements for our research. The numbers and percentages are
presented in Table 1 and Figure 1.

TABLE 1

Number

Newspaper head-

Total number of
of headlines

Occurrence of
lines
headlines
containing cul-
culturemes (in %)

tureme

Russian
periodicals

7,656

216

2,82

Slovak periodicals

9,060

21

0,23

Czech periodicals

9,582

241

2,52

58 https://www.respekt.cz/tydenik/2020/25/vystrcilova-volba (14.06.2020).

150

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

GRAPH 1

GRAPH 2

The aforementioned statistical results are followed by research
into the transformation of individual terms in newspaper headlines.

The authors adopted this approach to modify expressions with the
intention of creating a linguistic game that can emphasize particular
features of newspaper headlines. In addition to enhancing attractive-
ness to capture the reader’s attention, this method can also intensify
the evaluative, emotive, expressive, persuasive, and other character-
istics of the headline.

151

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

An overview of the number of transformed expressions in the ex-
amined newspaper headlines can be found in Table 2, while Graph

3 displays the ratio of transformed to non-transformed expressions.

TABLE 2

Russian article

Slovak article

Czech article
headlines
headlines
headlines

Non-transformed
expressions

6

1

86

Transformed
expressions

210

20

155

Total

216

21

241

Transformed
expressions in %

97,22

95,24

64,32

GRAPH 3

The research demonstrates that newspaper headline writers use
references to literary works to craft a linguistic play aimed at captur-
ing the reader’s attention. Furthermore, the semantics of these cul-
turemes aids in enhancing the expressiveness of the headlines. The
most common methods of modifying individual expressions include
lexical transformation, reduction or expansion of the utterance, and
grammatical, especially morphological, alterations. However, the
creation of various puzzles is contingent upon a certain perspec-
tive within the target audience. This implies that when constructing
a language game through the application of a literary work reference,

152

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

the author relies on the reader’s familiarity with the domain and their
ability to decode such a puzzle. In this section, the study highlights
significant differences within the cultures under examination, as il-
lustrated in Figure 4. It is important to note that the analysis is not
primarily focused on specific ways of transforming expressions. How-
ever, since this form of text modification plays a significant role in the
creation of language play, it will be the subject of further research.

Language play manifests itself in many discourses, representing an
effective source of human creative potential and has, therefore, been
in the sights of scholars for several decades.

GRAPH 4

The results indicate that the number of transformed expressions
referring to literary works in Russian headlines was 210, constitut-
ing 97.22% of all Russian headlines containing culturemes. In Slovak
headlines, there were 20 instances, accounting for 4.76%, while in

Czech headlines, it reached 155, making up 35.68%.

CONCLUSION

If we focus on the ability of mass media language to reflect the cul-
tural specificities of a society, the excerpted material provides a rep-
resentative sample for research and subsequent comparison of the
results within the observed cultures.

153

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

Based on the extracted data, the results of the study reveal sig-
nificant differences, not only in quantity but also in the way journal-
ists employ cultures referencing literary works. The highest number
of headlines meeting the research criteria was extracted from Czech
periodicals, while the lowest number came from Slovak ones. How-
ever, the creativity of the authors of newspaper headlines in Russian
periodicals stood out, where the linguistic features under study were
mostly found in transformed forms. The least original newspaper
headlines in the study were those of Slovak periodicals.

In Russian periodicals, the studied culturemes were used fre-
quently and in a very inventive manner in the creation of headlines.

The authors transformed expressions to create linguistic play, relying
on the literacy and literary orientation of the recipients. In Russian
newspaper headlines, lexical and morphological transformations
were predominantly used, emphasizing the emotive and advertising
functions of headlines. It is worth noting that references to classi-
cal, predominantly Russian literature were more frequent in Russian
newspaper headlines.

Journalists have minimally engaged with references to literary
works when creating headlines in Slovak periodicals. The extracted
data indicate a low quantity, and while most expressions were trans-
formed, the results do not represent a significantly inventive base.

Lexical transformation, expansion of specific expressions, or their
reduction predominated in the manner of modification. However,
authors more frequently used expressive lexis or graphic embellish-
ments of the text to support the individual functions of the headlines.

From Czech periodicals, we managed to extract the most news-
paper headlines with cultural content referring to literary works.

It should be noted that allusions to contemporary bestsellers were
more frequent than to classical literature. In the Czech periodicals,
the authors modified the studied features mainly to emphasize the
emotional and advertising functions of the headlines, with lexical
transformation prevailing, as well as the expansion or reduction of
expressions. At the same time, Czech headlines were characterized
by containing the highest percentage of untransformed expressions.

Summarizing the results of the study, we conclude that the con-
cepts associated with literary works form a living component of con-
temporary Russian and Czech culture. The inventiveness demon-
strated by the texts of newspaper headlines proves that Russian
recipients are well-versed in the literary sphere and can identify pos-

154

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

itive, neutral, or negative connotations in headlines, even within the
framework of language play. While Russian culture is dominated by
works of domestic classical literature, Czech culture is more inclined
toward so-called bestsellers, the best-selling works of contemporary
authors.

Even though the number of Slovak headlines was comparable to
the Czech ones, the content of cultureme headlines referring to lit-
erary works was minimal. If we proceed from the thesis that mass
media language mirrors the language of society, the sample indicates
that references to literary works do not constitute the dominant fea-
ture of Slovak linguistic culture. Slovak linguistic culture does not

“prefer” references to literary works.

Linguistic anthropology, as a scientific discipline investigating the
relationship between language and culture, is increasingly oriented
towards the research of mass media texts. Our study has also shown
that mass media language represents a promising basis for research
in the field, with the possibility of extending it to some non-Slavic
languages in the next step.

This publication has been produced within the Erasmus+
project entitled The Innovation of the Concept and Curric-
ulum of Doctoral Study Programs and Increasing Their

Effectiveness, 2021–1-SK01-KA220-HED-000022917,
fund ed by the European Commission. This publication
represents the sole opinion of the authors, and neither the

Commission nor the National Agency is responsible for any
use that may be made of the information contained therein.

REFERENCES

Alefirenko, Nikolay Fëdorovich, and Korina, Natal’ya Borisovna. Problemy kog-
nitivnoy lingvistiki. Nitra: UKF, 2011 [Алефиренко, Николай Фёдорович,
and Корина, Наталья Борисовна. Проблемы когнитивной лингвистики.

Нитра: УКФ, 2011].

Alefirenko, Nikolay Fëdorovich. Lingvokul’turologiya: tsennostno-smyslovoye
pros t ranstvo yazyka. Uchebnoye posobiye. Flinta: Moskva, 2010 [Алефиренко,

Николай Фёдорович. Лингвокультурология: ценностносмысловое прос
транство языка: Учебное пособие. Москва: Флинта, 2010].

Bartmin’skiy, Yezhi. Yazykovoy obraz mira. Ocherki po etnolingvistike. S.M. Tolsta-
ya (ed.). Moskva: Indrik, 2005 [Бартминьский, Ежи. Языковой образ мира.

Очерки по этнолингвистике. С. М. Толстая (ed.). Москва: Индрик, 2005].

Cingerová, Nina, and Dulebová, Irina. Jazyk a konflikt. My a tí druhí v ruskom verej nom diskurze. Bratislava: UKF, 2019.

155

LUKAS GAJARSKY, TAMARA MUJKOSOVA

Gallo, Yan. “Kommunikatsiya v verbal’nom tekste, verbal’nyy tekst v kommu-
nikatsii.” Studia Rossica Posnaniensia, 2019, no. 1 (44): 309–318. [Галло, Ян.

“Коммуникация в вербальном тексте, вербальный текст в коммуникации”.

Studia Rossica Posnaniensia, 2019, no. 1 (44): 309–318].

Gallo, Yan. “Nekotoryye leksicheskiye i sintaksicheskiye realizatsii rechevykh strate-
giy i taktik v media-diskurse (na materiale russkoy i slovatskoy pressy).” Jazyk
a kultúra, 2019, no. 39–40: 9–21 [Галло, Ян. “Некоторые лексические и син-
таксические реализации речевых стратегий и тактик в медиа-дискурсе (на
материале русской и словацкой прессы).” Jazyk a kultúra, 2019, no. 39–40:

9–21].

Gal’perin, Il’ya Romanovich. Tekst kak ob’’yekt lingvisticheskogo issledovani-
ya. Moskva: Nauka, 1981. [Гальперин, Илья Романович. Текст как объект
лингвистического исследования. Москва: Наука, 1981].

Grominová, Andrea, and Medukha, Olesia Viktorivna. “The Image of Light in the

Poetry of Olga Sedakova. ”  Mundo Eslavo, 2022 (21): 96–106.

Grominová, Andrea, and Medukha, Olesia Viktorivna. “Underground poetry of the

70s in the course of Russian as a foreign language.” Philological class, 2022, no.

1 (27): 222–235.

Gumbol’dt, Vil’gel’m. Yazyk i filosofiya kul’tury. Moskva: Progress, 1985 [Гумбольдт, Вильгельм. Язык и философия культуры. Москва: Прогресс, 1985].

Iermachkova, Olga. Lingvokul’turologicheskiy potentsial blogdiskursa. Belgo-
rod: Izdatel‘skiy dom BelGU, 2021. [Ермачкова, Ольга Евгеньевна. Лингво
культурологический потенциал блогдискурса. Белгород: Изда тель ский
дом БелГУ, 2021].

Jankovič, Milan. Cesty za smyslem literárního díla. Praha: Univerzita Karlova v Praze, 2005.

Karasik, Vladimir Il‘ich. Yazykovoy krug: lichnost‘, kontsepty, diskurs. Volgograd:

Peremena, 2002 [Карасик, Владимир Ильич. Языковой круг: личность,
концепты, дискурс. Волгоград: Перемена, 2002].

Kondakov, Igor’. “Po tu storonu slova.” Voprosy literatury, 2008, no. 5: 5–44 [Кон-
даков, Игорь. “По ту сторону слова”. Вопросы литературы, 2008, no. 5:

5–44].

Kukharenko, Valeriya Andreyevna. Interpretatsiya teksta, Odessa: Lat·star,

2002 [Кухаренко, Валерия Андреевна. Интерпретация текста, Одесса:

Латстар, 2002].

Likhachëv, Dmitriy Sergeyevich. Ocherki po filosofii khudozhestvennogo tvorches-
tva. Sankt-Peterburg: BLITS, 1996 [Лихачёв, Дмитрий Сергеевич. Очерки
по философии художественного творчества. Санкт-Петербург: БЛИЦ,

1996].

Maslova, Valentina Avraamovna. Lingvokul’turologiya. Moskva: Akademiya, 2001

[Маслова, Валентина Авраамовна. Лингвокультурология. Москва: Академия,

2001].

Moore, James Douglas. Visions of Culture: An Introduction to Anthropological The-
ories and Theorists. Walnut Creek: Altamira, 2012.

Spišiaková, Andrea, and Iermachkova, Olga. “Semantic transformations of phra-
seological units in Russian and Slovak newspaper articles.” Philologicheskiye
nauki: nauchnyye doklady vysshey shkoly [ Филологические науки: научные
доклады высшей школы], 2022, no. 5. 12–18.

156

CULTUREMES WITH ALLUSIONS TO LITERARY WORKS…

Spišiaková, Andrea. “Structural-semantic transformations of phraseological units in

Russian and Slovak newspaper articles.” SKASE Journal of Theoretical Linguis-
tics, 2022, no. 1(19): 82–100.

Suprun, Adam Yevgen’yevich. “Tekstovyye reministsentsii kak yazykovoye yavleni-
ye.” Voprosy yazykoznaniya, 1995, no. 6: 17–29 [Супрун, Адам Евгеньевич.

“Текстовые реминисценции как языковое явление.” Вопросы языкознания,

1995, no. 6: 17–29].

Vorob’yev, Vladimir Vasil’yevich. Lingvokul’turologiya. Uchebnoye posobiye. Mosk-
va: RUDN, 2006 [Воробьев, Владимир Васильевич. Лингвокультурология.

Учебное пособие. Москва: РУДН, 2006].

Yelizarova, Galina Vasil’yevna. Kul’tura i obucheniye inostrannym yazykam.

Sankt-Peterburg: KARO, 2005 [Елизарова, Галина Васильевна. Культура
и обучение иностранным языкам. Санкт-Петербург: КАРО, 2005].

Zhinkin, Nikolay Ivanovich. Yazyk. Rech’. Tvorchestvo. Moskva: Labirint, 1998

[Жинкин, Николай Иванович. Язык. Речь. Творчество. Москва: Лабиринт,

1998].

Zinov’yeva, Yelena Innokent’yevna. Lingvokul’turologiya: ot teorii k praktike.

Uchebnik. Sankt-Peterburg: SPbGU, 2016 [Зиновьева, Елена Иннокентьевна.

Лингвокультурология: от теории к практике. Учебник. Санкт-Петербург:

СПбГУ, 2016].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.15548

GENNADIJ ZELDOWICZ

ORCID: https://orcid.org 0000-0003-4437-2802

Uniwersytet Warszawski

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ, УСКОРИВШЕМ

ГРАММАТИКАЛИЗАЦИЮ ГЛАГОЛЬНОГО ВИДА В РУССКОМ ЯЗЫКЕ

ON ONE UNSTUDIED FACTOR THAT PROMOTED GRAMMATICALIZATION OF VERBAL ASPECT IN RUSSIAN

The paper is devoted to a yet unstudied driving force behind the development of the verbal aspect in Old East Slavic. It consisted in crucial asymmetry between two classes of prefixal verbs: those with a lexical prefix (i.e. prefix considerably changing the meaning of the stem) and those with a semantically bleached one. On the one hand, these kinds of verbs were all in all of the same formal complexity, and, by iconicity principle, could be expected to display similar functional behavior, but, on the other hand, the result implied by verbs with lexical prefix was less natural, and hence less integral, as it were more “fragile” was the relevant “scenario”. For this reason, Old East Slavic undertook various measures towards mitigating the disparity, and one of them consisted in extensive formation of so-called secondary (proto)imperfectives.

Keywords: Old East Slavic, verbal aspect, lexical prefix, semantically bleached prefix, functional asymmetry, (proto)imperfectives

1. ГИПОТЕЗА

Согласно современному взгляду, к возникновению грамматика-
лизированного вида в русском языке привел целый ряд (не обя-
зательно последовательных) процессов, которые в самых общих
чертах можно представить следующим образом1.

Во-первых, когдатошние сочетания морфологически просто-
го глагола с адвербиалом стали превращаться в единый приста-
вочный глагол.

1 Опираемся в основном на работу: B. Wiemer, I. Seržant, Diachrony and typol-
ogy of Slavic aspect: What does morphology tell us? // W. Bisang, A. Malchukov

(ред.), Unity and diversity in grammaticalization scenarios, Language Science

Press, Berlin 2017, с. 239–307. Там же см. обстоятельный список литературы.

158

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

Во-вторых, если изначально глагольные префиксы облада-
ли вполне внятным, чаще всего пространственного характера
собственным значением, то затем по крайней мере у некоторых
из них и по крайней мере в некоторых употреблениях значение
это размывалось, становясь либо слабозаметным вообще, либо
слабозаметным на фоне контекста, прежде всего — на фоне гла-
гольного корня, хотя иногда и на фоне контекста фразового2.

Оговорим сразу, что хотя вопрос о том, имеет ли такого рода
приставка собственный внятный, поддающийся более или ме-
нее отчетливой формулировке смысл, принадлежит к самым
дискуссионным в славянской аспектологии и хотя похоже на
правду, что смысл этот у подобных приставок есть3, для нас дан-
ная проблема не особенно важна. Важным будет то, что и в слу-
чае, если подобная приставка семантически «пуста»4, и если она
мимикрирует с контекстом, ее появление не усложняет струк-
туру уже обозначенного в корне события; см. ниже.

В-третьих, однажды появившись, «десемантизированные»

приставки стали употребляться все чаще, а их репертуар стал
расширяться.

В-четвертых, префиксальный глагол перестал употребляться
в прогрессивном значении.

Наконец, решающим этапом в грамматикализации вида
было закончившееся приблизительно к XVI веку широкое рас-
пространение вторичных (прото)имперфективов — то есть
глаголов типа прикрывати, одевати, свивати, заворочати,
заступати, которые обладали суффиксом типа ыва, ва, а
и которые, если они сохранились в более позднюю пору, стали

2 См. многочисленные работы С. Дики, среди прочих: S. Dickey, Parameters of

Slavic Aspect, CSLI Publications, Stanford 2000; S. Dickey, The varying role of
po in the grammaticalization of Slavic aspectual systems: Sequences of events,
delimitatives, and German language contact, «Journal of Slavic Linguistics»

2011, № 2, c. 175–230.

3 См. особенно: M. Vey, Les préverbes «vides» en tchèque modern, «Revue des études slaves» 1952, т. 29, fasc. 1–4, с. 82–107; C. van Schooneveld, The so called

‘préverbes vides’ and neutralization // Dutch Contributions to the Fourth International Congress of Slavists, Moscow, September 1958, Mouton, The Hague,

1958, с. 159–161; A. Endersen, L. Janda, J. Kuznetsova, O. Lyashevskaya, A. Ma-
karova, T. Nesset, S. Sokolova, Russian «purely aspectual» prefixes: Not so «emp-
ty» after all? , «Scando-Slavica» 2012, № 2, с. 229–289.

4 Ниже, когда мы говорим о семантически «пустой» либо «опустошенной»

приставке, соответствующее слово берется в кавычки, чтобы указать на ус-
ловность подобных определений.

159

GENNADIJ ZELDOWICZ
современными вторичными имперфективами (иногда претер-
пев непринципиальные морфологические модификации; ср.,
например, древнее заворочати с суффиксом а и современное
заворчивать и ива)5.

Какие обстоятельства были движущей силой этих процессов?

По-видимому, главной тут стала потребность как можно четче
разграничить ситуации, взятые в своей законченности (особен-
но это касается, конечно, телических ситуаций), и ситуации,
представленные в своем протекании6. Есть также причины до-
пустить, что вторичные (прото)имперфективы помогали более
тонко нюансировать внутреннюю иерархию дискурса, ибо как
правило они появлялись на, так сказать, привилегированном
подплане второго плана7, и весьма вероятно, что широкое их
распространение было ответом на определенные прагматико-
риторические нужды.

Вместе с тем, кажется, что продуктивность вторичных

(прото)импер фективов объяснима также одним дополнитель-
ным обстоятельством, на которое, по-видимому, никто пока не
обратил внимания.

Начнем издалека.

Как хорошо известно, если мы имеем дело с телическим или
моментальным действием, то есть действием, приводящим либо
долженствующим привести к результату, то последний способен
быть и более, и менее прямым. Например, у действия ‘Маша сва-
рила суп’ есть прямой результат ‘суп существует’ и могут быть
в разной степени косвенные результаты: ‘Маша показала свое
кулинарное мастерство’, ‘ее семья сыта’ и т.д., вплоть до чего-
то не очевидного без серьезной контекстной поддержки, вроде

‘в холодильнике не осталось продуктов’, ‘Маша смотрит свысо-
ка на менее умелых домохозяек’, ‘Маша от усталости плохо себя
чувствует’ и проч.8.

5 Опираемся здесь на работы: Ю.С. Маслов, Избранные работы, Языки сла-
вянской культуры, Москва 2004, с. 131–140; В.Б. Силина, История катего-
рии глагольного вида // Р.И. Аванесов, В.В. Иванов (ред.), Историческая
грамматика русского языка, Наука, Москва 1982, с. 158–279.

6 См., например, богатую материалом книгу: N. Bermel, Context and the Lexicon
in the Development of Russian Aspect, University of California Publications in Linguistics, Berkeley, Los Angeles, London 1997.

7 См.: Г.М. Зельдович, О природе протовидовой оппозиции в древнерусском
языке, «Wiener Slawistischer Almanach» 2015, Band 75, с. 231–336.

8 Представление о наиболее ествественном результате, разумеется, стоит и за
понятием естественного перфектива, которое весьма важно для современ-

160

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

Чем результат непосредственнее, тем более скудными сред-
ствами на него допустимо указывать: в оптимальном случае
таковыми становятся сам глагольный корень, граммемы вида
и/или времени и, возможно, еще какая-то морфема-сателлит,
в русском языке — глагольная приставка. Что же касается экзо-
тических результатов, то для сообщения о них обычно исполь-
зуются более сложные и семантически нагруженные показатели

— как, допустим, связанные со способом действия глагольные
конфиксы, особые обороты результативного значения (ср. Маша
написала статью, доработавшись до обморока), либо даже от-
дельные, автономные предикации ( Маша написала огромный
раздел для книги. Теперь она плохо себя чувствует).

Отсюда видно, что носители языка проявляют немалую и об-
ретающую формальное выражение чуткость к тому, насколько
сложна структура действия: задается ли она просто семантикой
глагольного корня или же этой семантикой вкупе с другими до-
полнительными обстоятельствами9.

Поэтому если в данном языке присутствуют глаголы с «пу-
стыми» префиксами и глаголы с приставками полнозначными
и если употребляются они с сопоставимой частотой, то есть ни-
какая из названных групп не маргинализирована, то возникшее
положение может быть для носителей языка дискомфортным.

Чем большей сложностью обладает действие, тем труднее на-
шей мысли воспринимать его как единое целое, труднее вос-
препятствовать его, так сказать, когнитивной эррозии, а потому
когда одна и та же словообразовательная модель используется
равным образом и в случае действий в оговоренном смысле про-
стых, и действий усложненных, это нарушает известные икони-
ческие принципы и может подтолкнуть язык к перестройке его
соответствующей подсистемы.

Мы думаем, что именно так дело обстояло в древневосточ-
нославянском (далее часто сокращаем это прилагательное до
ных аспектологических работ, в частности для названной статьи: A. Endresen
и др. О резко различной частотности перфективов «естественных» и «не-
естественных», см. особенно с. 242–243.

9 Понятно, что сказанным не исключается типологическая вариативность со-
ответствующих средств; вспомним хотя бы многажды изучавшуюся и чуж-
дую русскому языку английскую конструкцию вида dance someone breathless

‘танцевать с кем-то так долго (интенсивно), что партнер выбился из дыха-
ния’, starve someone dead ‘каузировать чей-то голод в такой степени, что го-
лодающий умер’ и т.п.

161

GENNADIJ ZELDOWICZ

ДВС) языке XII–XIII веков, и хотим ниже привести свидетель-
ства в пользу двух взаимосвязанных тезисов10.

С одной стороны, в части письменных произведений меж-
ду глаголами с полнозначной приставкой и глаголами с при-
ставкой десемантизированной наблюдались более или менее
заметные, а иногда и просто разительные функциональные
асимметрии. Характер их был следующим.

Во-первых, в некоторых случаях для глагола с полнознач-
ной приставкой достаточно наглядным образом избегалась ин-
финитивная форма. Инфинитив, как хорошо известно, обычно
используется при обозначении ирреальных (будущих, потенци-
альных, долженствующих состояться) ситуаций, а обеспечить
в нашем сознании целостность сложной ситуации проще, если
она вся мыслится как действительно осуществленная.

Во-вторых, по крайней мере в части обследованных текстов
количество непереходных глаголов с полнозначной приставкой
осязаемо превосходит численность интранзитивов с приставкой
семантически «опустошенной». Дело в том, что уберечь ситуа-
цию от «расползания» можно, просто сократив, так сказать, ее
объем, длину соответствующей каузальной цепи. Достичь этого
проще всего, избегая переходных глаголов, которые в прототи-
пическом случае относят к довольно длинной каузальной це-
почке, чьим первым звеном становятся действия агенса, заклю-
чительным — изменения в пациенсе, а между этими звеньями
возможны еще одно или даже несколько добавочных.

В-третьих, в обследованных текстах непереходные глаголы
с полнозначной приставкой больше, чем непереходные глаголы
с десемантизированной, тяготеют к неэргативности. Это также
объясняется тем, что в общем случае неэргативы имплицируют
более простую структуру ситуации, нежели неаккузативы.

Наконец, в-четвертых, между обсуждаемыми глагольными
типами имеется еще одна, весьма простая, но от этого не менее

10 Помимо приводимых ниже прямых аргументов, подтверждающих мысль
о чувствительности ДВС языка к различию между типами результата, можно
найти и косвенные, но тоже весьма любопытные. Так, способы глагольного
действия, связанные с откровенно аномальным, «эрративным» результатом,
оформились далеко не сразу, но очень поздно, лишь в XVIII веке; см., напри-
мер: S. Dickey, Parameters of Slavic Aspect Reconsidered: The East-West Aspect

Division from a Diachronic Perspective // M. Shrager, E. Andrews, G. Fowler,

S. Franks (ред.), Studies in Accentology and Slavic Linguistics in Honor of Ronald

F. Feldstein, Slavica Publishers, Bloomington, IN 2015, с. 29–45, особенно с. 41.

162

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

интересная асимметрия. В нескольких произведениях частот-
ность десемантизированных приставок хотя и сопоставима по
порядку величины с частотностью полнозначных (так что соот-
ветствующее названное выше условие выполняется), но все-таки
заметно — примерно в полтора-два раза — ниже. Объяснить это
можно тем, что при меньшем числе глаголов с десемантизиро-
ванной приставкой становится слабее ощутимым тот фон, на
котором воспринимается когнитивная усложненность глаголов,
несущих приставку полнозначную.

Другой же наш тезис заключается в том, что функциональные
различия между двумя типами приставочного глагола могли
скрадываться или даже подвергаться инверсии (при которой
преимущество по определенным свойствам либо «дефицит»

определенных свойств, имевшиеся у глаголов с полнозначной
приставкой, переходили к глаголам с неполнозначной) благо-
даря распространению вторичных (прото)имперфективов.

Есть причины думать, что появившийся у приставочного гла-
гола суффиксальный коррелят способствовал «скреплению»

соответствующего сценария приблизительно так же, как могли
способствовать названные выше предпочтения. Во-первых, ког-
да описанию определенного действия начала служить не одна
лексическая единица, но две, обсуждаемый сценарий от этого
не мог не становиться более устойчивым в сознании говорящих.

Во-вторых, если перед возникновением вторичного (прото)им-
перфектива приставочный глагол обслуживал как случаи, когда
действие достигло своего естественного результата, так и слу-
чаи, в которых оно оставалось незаконченным, то теперь, по из-
вестному закону прагматического разделения функций11, неза-
вершенность связывалась с вторичным (прото)имперфективом,
а приставочный глагол ясно соотносился со сценарием, который
полностью воплощен в реальном или релевантном возможном
мире и легче воспринимается как единая событийная целостность.

Иными словами, там, где увеличивается доля вторичных

(прото)имперфективов, описанные различия между двумя гла-
гольными классами, наоборот, сокращаются либо даже уступа-
ют место различиям обратного характера, а следовательно, по-
мимо своей прямой функции, вторичные (прото)имперфективы

11 См. особенно: L. Horn, Toward a new taxonomy for pragmatic inference:

Qbased and Rbased implicature // D. Schiffrin (ред.), Meaning, Form, and Use
in Context, Georgetown University Press, Washington 1984, с. 11–42.

163

GENNADIJ ZELDOWICZ
выполняли также функцию куда менее очевидную, становясь
своеобразными гармонизаторами языковой системы, — и такая
роль обусловила их еще большую, чем принято считать, функ-
циональную нагрузку.

Ниже оба этих тезиса — о функциональной асимметрии
между ДВС глаголами с полнозначной и десемантизирован-
ной приставкой и о том, что распространение суффиксальных

(прото)имперфективов служило ее сглаживанию, — будут под-
тверждены статистическими данными.

Сначала, в разделе 2, мы представим обследованный матери-
ал и некоторые принятые в его анализе конвенции. Собственно
статистические сведения и необходимый к ним комментарий
представлены в разделе 3. В разделе 4 подводятся итоги иссле-
дования.

2. МАТЕРИАЛ И ПРИНЦИПЫ АНАЛИЗА

Нами были проанализированы 8 древневосточнославянских па-
мятников: Повесть временных лет, Сказание о Борисе и Гле-
бе, Хождение Богородицы по мукам, Сказание об Индийском
царстве, Слово о полку Игореве, Моление Даниила Заточни-
ка, Повесть о разорении Рязани Батыем, Притча о человече-
ской душе и теле Кирилла Туровского. Источником всех текстов
стали электронные публикации Института русской литературы

(Пушкинского дома) РАН12.

В Повести временных лет обследован отрывок объемом око-
ло 4800 словоупотреблений, остальные тексты подвергались
сплошному анализу.

При отборе приставочных глаголов таковыми считались толь-
ко те, которые, помимо словоизменительных морфем, содержат
лишь корень и префикс. Игнорировались, во-первых, глаголы
с суффиксом ну, как, например, воздохнути (ср. в Хождении

Богородицы…: И видевши Святая, и воздохнувъ, и рече…)13; во-
вторых, имеющие приставку глаголы с постфиксом ся, если без
него они не употреблялись, — такие, как, например, глагол заго-
ретися (ср. в том же тексте: …аще кому загорится храмина на
четверо…). Кроме того, не принимались во внимание глаголы,

12 http://lib2.pushkinskijdom.ru/ (16.06.2023).

13 Здесь и далее даем ДВС примеры в упрощенном написании.

164

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

производные от глаголов кратного действия (ср. опять из того
же памятника: …и различныя змия исхожаху изо устъ ея…) —
ибо перфективирующую функцию приставка в них никогда не
выполняла.

Глагольная приставка квалифицировалась как десемантизи-
рованная, если (а) в ДВС языке отмечен соответствующий бес-
приставочный глагол и (б) по семантике бесприставочный и при-
ставочный глаголы соответствуют в современном русском языке
двум глаголам, выдерживающим масловские тесты на видовую
парность. Таковы, например, пары крыти ‘скрывать’ — сокры-
ти ‘скрыть’; рушити ‘разрушать, уничтожать’ — раз(д)рушити

‘разрушить, уничтожить’; делати ‘делать’ — сделати ‘сделать’;
казати ‘приказать’ — приказати ‘приказывать’. Решая вопрос
о наличии такого соответствия, мы использовали в первую оче-
редь словарь Измаила И. Срезневского14, а также Словарь древ-
нерусского языка (XI–XIV вв.) 15 . В ряде случаев мы обращались
к авторитетным современным переводам ДВС текстов, которые
опубликованы ИРЛИ16. В отношении глаголов одного корня
словари часто поступают непоследовательно, и в таких случаях
мы позволяли себе очевидные парафразы. Например, блазнити
у Срезневского толкуется как ‘соблазнять; приводить в досаду,
в сомнение; обманывать’, а соблазнити как ‘ввести в грех; оби-
деть’; актуальным для нас был первый вариант в обеих дефи-
нициях, и ‘ввести в грех’ мы приравняли к ‘соблазнить’, таким
образом считая приставку в соблазнити десемантизированной.

Кроме того, считалось, что глагольная приставка не несет
собственного, отличного от уже присутствующего в корне смыс-
ла, если и приставочный глагол, и его бесприставочное соответ-
ствие Срезневский перевел одинаково глаголом совершенного

14 И. Срезневский, Материалы для словаря древнерусскаго языка по пись-
меннымъ памятникамъ, т. 1–3, Типографiя императорской академiи наукъ,

Санктпетербургъ 1893–1912.

15 Р.И. Аванесов, В.Б. Крысько и др. (ред.), Словарь древнерусского языка (XI–

XIV вв.). Русский язык, Москва 1988–2008.

16 Слово о полку Игореве переведено Д.С. Лихачевым; Моление Даниила Заточ-
ника — Л.В. Соколовой; Сказание о Борисе и Глебе — Л.А. Дмитриевым; Хож-
дение Богородицы по мукам — М.В. Рождественской; Сказание об Индийском
царстве — Г.М. Прохоровым; Повесть временных лет переведена О.В. Тво-
роговым; Притча о человеческой душе и теле Кирилла Туровского — В.В. Ко-
лесовым и Н.В. Понырко; Повесть о разорении Рязани Батыем — И.А. Лоба-
ковой.

165

GENNADIJ ZELDOWICZ
вида. Таковы пара кресити — воскресити, в которой оба глагола
толкуются лексикографом как ‘воскресить’ (первый встречается
в Слове о полку Игореве, второй — у Кирилла Туровского), и пара
родити — породити, где оба слова объясняются как ‘родить’.

В остальных случаях глагольный префикс признавался пол-
нозначным.

При установлении, является ли глагол переходным, таковым
считался глагол, сочетающийся с дополнением в винительном
падеже, если оно имело пациентивную семантику, а также гла-
гол, сочетающийся с дополнением в родительном падеже при
наличии отрицания, если, вновь-таки, было понятно, что се-
мантика у него пациентивная. Поэтому, например, переходным
признан глагол пожати в конструкции …не пожнете класа, не
у же созревша, но млеко безлобия носяща! ( Сказание о Борисе
и Глебе). Переходным признавался также глагол, употреблен-
ный в страдательном залоге, если пациентивной семантикой
обладало его подлежащее. С другой стороны, переходность не
усматривалась в конструкциях наподобие и пробеже Лядьску
землю гоним гневом Божием (там же), поскольку тут винитель-
ный падеж имеет значение меры, а не пациентивное, и в кон-
струкциях наподобие испити шеломомь Дону ( Слово о полку

Игореве), где есть пациентивный объект, но оформляется он не
винительным падежом.

О том, какие глаголы считались неэргативными, будет удоб-
нее сказать в своем месте, в п. 3.3.

При сборе материала учитывалось каждое употребление ин-
тересующего нас слова, то есть каждая его отдельная инстанци-
ация ( token), а не лексический «тип».

3. ФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ РАЗЛИЧИЯ МЕЖДУ ГЛАГОЛАМИ

С ПОЛНОЗНАЧНОЙ И ДЕСЕМАНТИЗИРОВАННОЙ ПРИСТАВКОЙ

В ДРЕВНЕВОСТОЧНОСЛАВЯНСКИХ ТЕКСТАХ И РАСПРОСТРАНЕНИЕ

ВТОРИЧНЫХ (ПРОТО)ИМПЕРФЕКТИВОВ

3.1. ГЛАГОЛЫ С ПОЛНОЗНАЧНОЙ ПРИСТАВКОЙ И ГЛАГОЛЫ

С ДЕСЕМАНТИЗИРОВАННОЙ ПРИСТАВКОЙ В ФОРМЕ ИНФИНИТИВА.

ИХ ОТНОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТОТНОСТЬ И ЧАСТОТНОСТЬ ВТОРИЧНЫХ

(ПРОТО)ИМПЕРФЕКТИВОВ

Как мы уже говорили, при прочих равных условиях тот сцена-
рий, который предполагается употреблением приставочного

166

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

глагола, окажется в нашем восприятии более цельным, если он
от начала до конца осуществляется в реальном мире 17 . С другой
стороны, инфинитивные глагольные формы обычно появля-
ются в модальных контекстах, то есть прототипически связаны
с мысленным отчуждением ситуации от реального мира, и по-
тому разумно предположить, что по крайней мере в некоторых

ДВС текстах такие формы должны оказаться более характерны
для глаголов с десемантизированной приставкой и менее — для
глаголов с полнозначной.

О том, насколько этот прогноз верен, позволяют судить дан-
ные, приводимые в Таблице 1.

В двух произведениях глаголы с полнозначной приставкой
употреблялись в инфинитиве значительно реже, чем глаголы
с десемантизированной (первых меньше на 55% и 44,5%), и еще
в одном глаголов с полнозначной приставкой тоже меньше, но
уже ненамного (на 4%), так что статистическая значимость этого
отставания уже сомнительна. В четырех текстах инфинитивные
формы глагола с полнозначной приставкой встречались, наобо-
рот, чаще (в одном, Повести временных лет, — даже значитель-
но чаще), чем инфинитивы глаголов с «пустой» приставкой,
а в одном тексте — с точно той же частотой.

С другой стороны, между тенденцией к избеганию инфинити-
вов первого типа и частотностью вторичных (прото)имперфек-
тивов прослеживается пускай и не очень выразительная, но оче-
видная обратная корреляция. Средняя частотность последних
в первом-четвертом тексте составляет 15,75%, а в текстах с пято-
го по восьмой — 18,75%18.

3.2. НЕПЕРЕХОДНЫЕ ГЛАГОЛЫ С ПОЛНОЗНАЧНОЙ

И С ДЕСЕМАНТИЗИРОВАННОЙ ПРИСТАВКОЙ.

ИХ ОТНОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТОТНОСТЬ

И ЧАСТОТНОСТЬ ВТОРИЧНЫХ (ПРОТО)ИМПЕРФЕКТИВОВ

Если верно, что носителями ДВС языка принимались особые
меры, чтобы обеспечить когнитивную целостность описывае-

17 Или же в мире, который художественным текстом представляется как ре-
альный, но этой тонкостью здесь можно без ущерба пренебречь.

18 Подробнее: в первых четырех произведениях доля вторичных (прото)импер-
фективов от общего числа приставочных глаголов составила 12 %, 11 %, 20 %
и 20 %, в последних четырех — 39 %, 9 %, 24 % и 3 %. 12 + 11 + 20 + 20 = 63;

63 : 4 = 15,75. 39 + 9 + 24 + 3 = 75; 75 : 4 = 18,75.

167

GENNADIJ ZELDOWICZ

- бы
нти
их отв
сема лось ва
с де боре
лов
проценто

(т
тся 15

)

глаго
ва
ме
ма
инити
фор не удае
й фор
т ту инф
вно
ная ив ме
ит
в фор
вы
означной
инфинити
инфин
кти
ерфе авкой в
в с полн последних
мп
едении

)и
если
то
о
ро
произв глаголо

(п

, чт
ные означной прист
инять
рич
в данном
полн
ку
и пр

. вто с

1 и
преимущество ние
ца ва
ое

и

пуще

. Посколь
и глаголов
центн до

Табл
дол
про
льное
ме инфинити
цифры

5%.

ор нию
изво
в ф ста
считать
ра
димой вы про е же 1
оз
т
на
ет в
ую
приво
ляет
ям
е глаголы ву
ав
пойти
етст
напр
очны тв
вность
ав
ь, были ми сост
усло лас
вы

Прист ний соо
на
де
рети
ред пер
зве
нуждены
вст
пе
вы
азывают не
во
ук
мы ест
и
му
ядок прои
обще
ущ
ор
во
им

(п
скобк й Поэто пре
вко
ста ноль). и их
дратные при

, то
на
ой ть

1 Ква
ннва здели го числа
зиро 3 ра обще

168

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

мым глаголами с полнозначной приставкой сценариям собы-
тий, то этой цели могла служить весьма простая стратегия, со-
стоящая в избегании переходных глаголов — ибо такие глаголы
в общем случае имплицируют и большее количество участников,
и более протяженные причинно-следственные связи, в первую
очередь связи между действиями участника-агенса и изменени-
ями в участнике-пациенсе; связи эти могут опосредоваться ин-
струментом, средством, иногда же и несколькими инструмента-
ми/средствами19, а потому единство соответствующей ситуации
становится тут более проблематичным20.

Действительно, как показывает приводимая ниже Таблица

2, во всех обследованных произведениях, кроме одного, частот-
ность непереходных глаголов с полнозначной приставкой выше,
чем частотность обладающих семантически опустошенным пре-
фиксом глаголов, причем выше в некоторых текстах на десятки
процентов, а в «Повести временных лет» — на 237 %, почти в три
с половиной раза.

Что касается ожидаемой обратной корреляции между частот-
ностью непереходных глаголов с лексическим префиксом и ча-
стотностью вторичных (прото)имперфективов, то и она здесь на-
лицо. В первых — обнаруживающих более высокую частотность
таких непереходных глаголов — четырех текстах вторичные (про-
то)имперфективы составляют в среднем 13,75% от общего числа
приставочных глаголов, а в последних четырех, где частотность
у непереходных глаголов с полнозначным префиксом суще-
ственно меньше, — уже 20,75%, то есть в полтора раза больше21.

Можно добавить, что если бы мы взяли из таблицы только
первые три произведения, в которых доля непереходных глаго-

19 См.: W. Croft, Syntactic Categories and Grammatical Relations: The Cognitive

Organization of Information, University of Chicago Press, Chicago 1991.

20 Особенно хорошо это видно в тех примерах, где действия агенса как будто
направлены на пациенс, но при этом без проясняющего контекста остается
непонятным, вызвали ли они в пациенсе изменение. Скажем, фраза Иван
оскорбил Петра обычно понимается в смысле ‘Петр почувствовал себя
оскорбленным’, однако в принципе может быть продолжена и в духе …но

Петр этого так и не понял — то есть таким образом, что действия агенса
и реакция пациенса по сути предстают как две по крайней мере относитель-
но самостоятельные событийные сущности.

21 Подробнее: в первых четырех произведениях доля вторичных (прото)имперфек-
тивов от общего числа приставочных глаголов составила 3%, 12%, 20%
и 20%, в последних четырех — 9%, 24%, 11% и 39%. 3 + 12 + 20 + 20 = 55; 55 :

4 = 13,75. 9 + 24 + 11 + 39 = 83; 83 : 4 = 20,75.

169

GENNADIJ ZELDOWICZ
а,
еств )

имущ ванной
пре ро
ниюва мантизисе
де
вует убы
етсттв голами с
дений соо
реходными гла
произве епе
окяд ед н
ор

2. ы (п й пер
ца ив вко
и ект ста

Табл ерф ой при)имптороозначн
е (п
с полн
ичныор вт
ных глаголов
глаголы и ход
ые ре
у непе
ется
е приставочн е имеротореходныко

Непе

170

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

лов с полнозначной приставкой максимальна, и последние три,
где она предельно мала, то картина станет еще выразительнее:

в первых трех случаях среднее соотношение между количеством
вторичных (прото)имперфективов и количеством приставоч-
ных глаголов будет 11,66%, а в последних трех — 24,66%, больше
уже вдвое с лишним22.

3.3. НЕЭРГАТИВНЫЕ НЕПЕРЕХОДНЫЕ ГЛАГОЛЫ С ПОЛНОЗНАЧНОЙ

И С ДЕСЕМАНТИЗИРОВАННОЙ ПРИСТАВКОЙ.

ИХ ОТНОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТОТНОСТЬ И ЧАСТОТНОСТЬ

ВТОРИЧНЫХ (ПРОТО)ИМПЕРФЕКТИВОВ

Теперь нам есть смысл сосредоточиться на самих непереходных
глаголах.

Как хорошо известно, последние могут быть разбиты на два
подкласса: так называемые неаккузативы и неэргативы23. Не-
аккузативны глаголы, которые обозначают ситуацию, ставшую
результатом внешнего воздействия на ее субъект, то есть, упро-
щенно говоря, сообщают о том, что с ним случилось (ср. упасть

(неумышленно), заболеть, окоченеть, испариться (о жидко-
сти) и т.п.). Неэргативные глаголы подразумевают субъект, осу-
ществляющий дейстие по своей воле; таковы, например, при
одушевленном субъекте глаголы сидеть, лежать, встать, при-
йти, уйти, закричать и т.п.

Очевидно, что часто принадлежность глагола к неаккузатив-
ным либо неэргативным зависит от контекста, поэтому при рабо-
те с древними памятниками его пришлось постоянно учитывать.

Например, глагол уснути трактовался как неэргатив, если имел
значение ‘уснуть’, и как неаккузатив в значении ‘умереть’. Изна-
чально двусмыслен в интересующем нас плане и глагол напол-

22 Подробнее: в первых трех произведениях доля вторичных (прото)имперфек-
тивов от общего числа приставочных глаголов — 3%, 12% и 20%, в последних
трех — 24%, 11% и 39%. 3 + 12 + 20 = 35; 35 : 3 = 11,66. 24 + 11 + 39 = 74; 74 : 4

= 24,66.

23 См. уже классическую работу: D. Perlmutter, Impersonal Passives and the Un-
accusative Hypothesis // Proceedings of the 4th Annual Meeting of the Berkeley

Linguistics Society, 1978, vol. 4: 157–190. Грамматически неаккузативы и не-
эргативы различаются целым рядом (не всегда универсальных, но в отдель-
ных случаях специфических для каждого языка) поведенческих особенно-
стей, однако нас будет интересовать их семантическое своеобразие.

171

GENNADIJ ZELDOWICZ
нитися. Вообще говоря, если ктото чемто наполнился (ска-
жем, гневом), это как правило происходит при очень заметном
участии внешних обстоятельств (так называемого стимула),
однако фрагмент наполнився ратнаго духа из Слова о полку

Игореве наверняка подразумевает неэргативную интерпрета-
цию, так как является частью предложения Почнем же, братие,
повесть сию от стараго Владимера до ныняшнего Игоря, иже
истягну умь крепостию своею и поостри сердца своего муже-
ством, наполнився ратнаго духа, наведе своя храбрыя плъкы
на землю Половецькую за землю Руськую, где нашему глаголу
в сочинительном ряду и предшествуют, и следуют за ним гла-
голы недвусмысленно агентивные, и пойми мы его как неакку-
зативный, это нарушало бы хорошо известные закономерности
синтаксического сочинения.

Для нас оппозиция между неаккузативами и неэргативами
чрезвычайно важна потому, что в общем случае описываемая
вторыми ситуация имеет более простую структуру, ибо причина
действия локализована в субъекте, а если глагол неаккузативен,
то имплицирует более длинную каузальную цепочку. Иными
словами, удержать в целостности связанный с неэргативом сце-
нарий в общем случае проще, и потому логично ожидать, что по
крайней мере в некоторых древних текстах среди интранзити-
вов с полнозначной приставкой доля неэргативных окажется
больше, чем их доля среди непереходных глаголов с приставкой
десемантизированной.

Этот прогноз полностью оправдывается. Соответствующее
преимущество обнаружено нами даже не в некоторых, а во всех
обследованных произведениях, хотя его величина колеблется
весьма значительно, от 11 до 139 процентов. Статистические дан-
ные представлены ниже в Таблице 3.

Что же касается корреляции между относительным числом
неэргативов с полнозначной приставкой и относительным чис-
лом вторичных (прото)имперфективов, то она носит обратный

(чем меньше первых, тем больше вторых) и при этом совершен-
но несомненный, почти ошеломительный характер. В первых
четырех произведениях, где, напомним, частотность интересу-
ющих нас неэргативов наибольшая, доля вторичных (прото)им-
перфективов от общего числа приставочных глаголов в среднем
составляет 8,75%, а в последних четырех произведениях, с наи-
меньшей частотностью обсуждаемых неэргативов, доля эта —

172

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

оеор )

а, кот анной
еств ов
имущ изирнт
пре сема
нию де
ва
т убы
вуе
етсттв ными глаголами сив
гат
дений соо неэр
ми
произве дны
окяд ехоор (пепер ы 3. ивед н
цаи ект й пер
ерф ко

Табл
ав

)импторо
е (п
ичны означной прист
ор вт полн
лов с
аго
глаголы и гл
ые
ивных
гат
еэр н
е приставочн
дны
ехо ереходных
епер
ется у неп
гативные н име

Неэр

173

GENNADIJ ZELDOWICZ

25,75%, так что различие практически трехкратное 24 . Если
взять первые три и последние три текста из таблицы, то соот-
ветствующие цифры составят 7,66% и 26,66%, где вторая превос-
ходит первую уже без малого в три с половиной раза 25.

3.4. ОБЩАЯ ЧАСТОТНОСТЬ ОБЛАДАЮЩИХ ДЕСЕМАНТИЗИРОВАННОЙ

ПРИСТАВКОЙ ГЛАГОЛОВ ПО СРАВНЕНИЮ С ГЛАГОЛАМИ,

ОБЛАДАЮЩИМИ ПОЛНОЗНАЧНОЙ ПРИСТАВКОЙ,

И ЧАСТОТНОСТЬ ВТОРИЧНЫХ (ПРОТО)ИМПЕРФЕКТИВОВ

Наконец, в некоторых текстах между префиксальными глагола-
ми с полнозначной и с десемантизированной приставкой име-
ется очень простая функциональная асимметрия, заключаю-
щаяся в относительно редком употреблении вторых: в Повести
о разорении Рязани Батыем и Слове о полку Игореве число их
составляло лишь около двух третей от числа обладающих лекси-
ческими префиксами глаголов, а в Повести временных лет не
достигло даже его половины. Подробные данные представлены
в Таблице 4.

Как было уже упомянуто в начале работы, чем меньше доля
глаголов с десемантизированной приставкой, тем скромнее фон,
на котором ощущалась бы относительная смысловая сложность,
свойственная глаголам с полнозначной, а следовательно, тем
слабее должна чувствоваться существующая в плане смысловой
сложности асимметрия между первыми и вторыми; и наобо-
рот, там, где число первых ближе к числу вторых, заявить о себе
она должна определеннее. С этим обстоятельством хорошо со-
гласуется наблюдаемая тут прямая корреляция между распро-
страненностью глаголов, обладающих десемантизированным
префиксом, и распространенностью вторичных (прото)импер-
фективов. Их доля от общего числа приставочных глаголов
в первых четырех текстах составляет в среднем 23,75%, а в по-

24 Подробнее: в первых четырех произведениях доля вторичных (прото)импер -
фективов от общего числа приставочных глаголов составила 3%, 9%, 11%
и 12%, в последних четырех — 24%, 20%, 20% и 39%. 3 + 9 + 11 + 12 = 35; 35 :

4 = 8,75. 24 + 20 + 20 + 39 = 103; 103 : 4 = 25,75.

25 Подробнее: в первых трех произведениях доля вторичных (прото)имперфек-
тивов от общего числа приставочных глаголов составила 3 %, 9 % и 11 %, в по-
следних трех — 20%, 20% и 39%. 3 + 9 + 11 = 23; 23 : 3 = 7,66. 20 + 20 + 39 = 79;

79 : 3 = 26,33.

174

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

лов
аго
ы
ктив авкой гл
фе
прист
то)импер анной
ро

)

ов

(п
изир
чные
означна
ори семант
вт х де вка полн
ой и
ста
вк щию ри
ста ада я п

, чь

. ой при

4 нн
олов
доля обл
ца ва

и
ка
ро ли х глаг
ве

Табл нтизи
чны
ко во
сема ольаск
с де нм, те
ии с с числом приста
ных глаголов ветств
воч
нению
соот
приста ны в по срав
ие
ядоче
анен ор
стр я упниРаспроде
изверо(п

175

GENNADIJ ZELDOWICZ
следних четырех — 10,75%, то есть в два с лишним раза мень-
ше26. Если сравнить первые и последние три текста, то цифры
окажутся еще более непохожими: 27,66% и 7,66% — с различием
почти четырехкратным27.

4. ВЫВОДЫ

Напомним: гипотеза, которую мы хотели проверить, была двух-
частной.

Одна ее часть заключалась в предположении, что поскольку
древневосточнославянские глаголы с лексической приставкой
имплицировали более сложный и, значит, когнитивно более

«хрупкий» сценарий, нежели глаголы с приставкой семантиче-
ски опустошенной, так сказать, прото-чистовидовой, постольку
носители языка по крайней мере спорадически, в отдельных
произведениях должны были принимать особые меры, чтобы
в первом случае сценарий этот консолидировать.

Мы предположили, что подобная консолидация могла бы до-
стигаться по крайней мере четырьмя способами: могла избегать-
ся инфинитивная форма глаголов с полнозначной приставкой;
они могли тяготеть к непереходности, а непереходные — к не-
эргативности; глаголы же с десемантизированной приставкой
могли использоваться существенно реже, чем глаголы с полно-
значной.

Действительно, соответствующие асимметрии в ряде произ-
ведений обнаружены, причем нередко они обладают безуслов-
ной статистической значимостью.

Иное дело, что в некоторых текстах прогнозируемых асимме-
трий практически нет (они могут измеряться несколькими про-
центами) или, даже наоборот, есть асимметрии противополож-
ного характера.

Здесь принципиальную важность приобретает вторая состав-
ляющая нашей гипотезы: ожидалось, что чем меньше в данном

26 Подробнее: в первых четырех произведениях доля вторичных (прото)импер-
фективов от общего числа приставочных глаголов составила 24%, 20%, 39%
и 12%, в последних четырех — 20%, 11%, 9% и 3%. 24 + 20 + 39 + 12 = 95; 95 :

4 = 23,75. 20 + 11 + 9 + 3 = 43; 43 : 4 = 10,75.

27 Подробнее: в первых трех произведениях доля вторичных (прото)имперфек-
тивов от общего числа приставочных глаголов составила 24%, 20% и 39%,
в последних трех — 11%, 9% и3 %. 24 + 20 + 39 = 83; 83 : 3 = 27,66. 11 + 9 + 3 =

23; 23 : 4 = 7,66.

176

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

памятнике имеется функциональных асимметрий, служащих
интеграции сценария, к которому относит глагол с лексиче-
ским префиксом, тем частотнее должны быть суффиксальные

(прото)имперфективы. Это предположение подтвердилось во
всех случаях, причем если в одном (речь об употреблении ин-
финитивных форм) соответствующая корреляция была слабой,
то в трех остальных ее статистическая значимость едва ли вы-
зывает сомнения, ибо релевантные различия составили около

50, около 100 и даже около 200 процентов (см., соответственно,
п. 3.2, п. 3.4 и п 3.3).

Отсюда разумно заключить, что распространение вторичных

(прото)имперфективов носило отчасти компенсаторный харак-
тер и служило той же цели, что избегание инфинитивной формы
глагола с полнозначным префиксом, тяготение таких глаголов
к непереходности и неэргативности и стремление ограничить
число глаголов, чей префикс десемантизирован.

С одной стороны, вторичные (прото)имперфективы стано-
вились вторым лексикализованным наименованием того же
самого действия, о каком говорил приставочный глагол, и этим
подтверждали рутинность данного действия, его укорененность
в многократно воспроизводимом опыте; с другой же стороны, по
закону прагматического «распределения функций» они в зна-
чительной степени взяли на себя обозначение незавершенных
действий и тем самым позволили воспринимать действие, обо-
значаемое приставочным глаголом, как всегда или почти всегда
завершенное, от начала до конца принадлежащее одному — чаще
всего реальному — миру и оттого, благодаря такой кодифика-
ции, для нашего сознания выигрывающее в своей целостности.

Очевидно, перед уклонением от инфинитивов и переходно-
сти, перед тяготением к неэргативной семантике и редукцией
числа глаголов с содержательно «опустошенной» приставкой
использование вторичных (прото)имперфективов как гармони-
зирующая стратегия обладало колоссальным преимуществом.

Во-первых, в отличие от этих труднозаметных без специаль-
ного анализа приемов, вторичный (прото)имперфектив был
средством вполне эксплицитным и хорошо распознаваемым.

Во-вторых, он был средством унифицированным, тогда как
названные выше четыре приема весьма различны. Помимо это-
го, не исключено, что они составляют лишь часть более широко-
го и в своей полноте пока не выявленного репертуара «интегри-
рующих» средств.

177

GENNADIJ ZELDOWICZ

Наконец, в-третьих, и свобода не использовать инфинитив-
ную форму глагола, и тем паче свобода обойтись без глагола пе-
реходного и неаккузативного, и свобода не использовать глагол
с десемантизированным префиксом по ясным причинам очень
жестко ограничены речевым и ситуационным контекстом (даже
относительно слабая оформленность переходности и обилие ла-
бильных глаголов в ДВС языке едва ли серьезно меняют дело) —
тогда как на вторичный (прото)имперфектив никакие подобные
рестрикции не налагались.

Таким образом, весьма вероятно, что помимо своей общепри-
знанной функции — представлять действие в его протекании
или в его повторяемости — вторичные (прото)имперфективы
служили еще и описанной выше особой цели и здесь можно ви-
деть дополнительную причину, почему язык в них так нуждал-
ся и почему в определенный период их распространение было
столь стремительным.

Напоследок отметим одну связанную с нашим исследовани-
ем типологическую проблему.

Наш материал свидетельствует, что если в языке есть как пол-
нозначные, так и десемантизированные глагольные приставки,
то при некоторых дополнительных условиях (главным тут явля-
ется, наверное, достаточно широкое распространение приставок

«пустых») два соответствующих глагольных класса могут язы-
ком восприниматься как несходные и, так сказать, не по праву
обретающие однотипный структурный облик. Закономерен во-
прос, каким образом каждый отдельный язык выходит — и во-
обще пытается ли выйти — из этого затруднения. По-видимому,
иные славянские языки выбрали ту же стратегию, что и древне-
восточнославянский, и компенсаторным механизмом тут было
все большее развитие вторичных (прото)имперфективов, но
конкретными сведениями на этот счет мы не располагаем. Во-
образим, однако, и другой путь, выбрав который, язык просто
избавился бы от десемантизированных префиксов, и полезно
поинтересоваться, действительно ли это где-то произошло28.

28 За консультации, помогшие автору в написании статьи, он благодарит Пав-
ла В. Петрухина. Сердечное спасибо — Петру М. Аркадьеву, который про-
чел первую версию рукописи и высказал ряд замечаний, позволивших ее су-
щественно доработать. За обстоятельную критику сердечное спасибо также
трем анонимным рецензентам журнала „Przegląd Rusycystyczny”. Разумеет-
ся, все недочеты остаются на совести автора.

178

ОБ ОДНОМ НЕИССЛЕДОВАННОМ ФАКТОРЕ…

REFERENCES

Bermel, Neil. Context and the Lexicon in the Development of Russian Aspect. Berke-
ley–Los Angeles–London: University of California Publications in Linguistics,

1997.

Croft, William. Syntactic Categories and Grammatical Relations: The Cognitive

Organization of Information. Chicago: University of Chicago Press, 1991.

Dickey, Stephen. Parameters of Slavic Aspect. Stanford: Stanford CSLI Publications, 2000.

Dickey, Stephen. “The varying role of po- in the grammaticalization of Slavic aspec-
tual systems: Sequences of events, delimitatives, and German language contact.”

Journal of Slavic Linguistics, 2011, no 2.

Dickey, Stephen. “Parameters of Slavic Aspect Reconsidered: The East-West Aspect

Division from a Diachronic Perspective.” Shrager, Miriam, Andrews, Edna, Fowl-
er, George, and Franks, Steven (eds.). Studies in Accentology and Slavic Linguis-
tics in Honor of Ronald F. Feldstein. Bloomington, IN: Slavica Publishers, 2015.

Endresen, Anna, Janda, Laura, Kuznetsova, Julia, Lyashevskaya, Olga, Makarova,

Anastasia, Nesset, Tore, and Sokolova, Svetlana. “Russian ‘purely aspectual’ pre-
fixes: Not so ‘empty’ after all?” ScandoSlavica, 2012, no. 2.

Horn, Laurence. “Toward a new taxonomy for pragmatic inference: Q-based and

R-based implicature.” Schiffrin, Deborah (ed.). Meaning, Form, and Use in Con-
text. Washington: Georgetown University Press, 1984.

Maslov, Yuriy. Izbrannye raboty. Moskva: Yazyki slavyanskoy kul’tury, 2004. [Мас-
лов, Юрий. Избранные работы. Москва: Языки славянской культуры,

2004].

Perlmutter, David M. “Impersonal Passives and the Unaccusative Hypothesis.” Pro-
ceedings of the 4th Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society, 1978,
vol. 4: 157–190.

Schooneveld, Cornelis van. “The so called ‘préverbes vides’ and neutralization.”

Dutch Contributions to the Fourth International Congress of Slavists, Moscow,

September 1958. The Hague: Mouton, 1958.

Silina, Vera. “Istoriya kategorii glagol’nogo vida.” Avanesov, Ruben I., and Ivanov,

Valeriy V. Istoricheskaya grammatika russkogo yazyka. Moskva: Nauka, 2004

[Силина, Вера. “История категории глагольного вида.” Аванесов, Рубен И.,

Иванов, Валерий В. (eds.). Историческая грамматика русского языка.

Москва: Наука, 1982].

Slovar’ drevnerusskogo yazyka (XI–XIV vv.). Avanesov, Ruben I., Krys’ko, Vad-im B. at al. (eds.). V 11 tomakh. Moskva: Russkiy yazyk, 1988–2008. [ Словарь
древнерусского языка (XI–XIV вв.). Аванесов, Рубен И., Крысько, Вадим Б.

и др. (eds.). Москва: Русский язык, 1988–2008].

Sreznevskiy, Izmail. Materialy dlya slovarya drevnerusskago yazyka po pis’men-
nym pamyatnikam. T. 1–3. Sanktpeterburg: Tipografiya imperatorskoy aka-
demii nauk, 1893–1912 [Срезневский, Измаил. Материалы для словаря
древне-русскаго языка по письменнымъ памятникамъ. Т. 1–3. Санктпетер-
бургъ: Типографiя императорской академiи наукъ, 1893–1912].

Vey, Marc. “Les préverbes ‘vides’ en tchèque modern.” Revue des études slaves, 1952. T. 29, fasc. 1–4.

Wiemer, Björn, and Serzhant, Ilja. “Diachrony and typology of Slavic aspect: What
does morphology tell us?” Bisang, Walter, and Malchukov, Andrej (eds.). Unity

179

GENNADIJ ZELDOWICZ
and diversity in grammaticalization scenarios. Berlin: Language Science Press,

2017.

Zel’dovich, Gennadiy. “O prirode protovidovoy oppozicii v drevnerusskom ya-
zyke.” Wiener Slawistischer Almanach, 2015. Band 75 [Зельдович, Геннадий.

“О природе протовидовой оппозиции в древнерусском языке.” Wiener

Slawistischer Almanach, 2015. Band 75].

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16923

ANETA ČERMÁKOVÁ

ORCID: https://orcid.org/0000-0003-1498-2060

Университет им. Масарика, Брно

SIMONA KORYČÁNKOVÁ

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7805-1604

Университет им. Масарика, Брно

PETR OLŠÁK

Университет им. Масарика, Брно

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА МНОГОСЛОВНЫХ ЧЕШСКИХ ОЙКОНИМОВ

С ПРЕДЛОГОМ «NA» НА РУССКИЙ ЯЗЫК

(С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ КОРПУСОВ)

PECULIARITIES OF TRANSLATION OF MULTI-WORD CZECH OIKONYMS WITH THE PREPOSITION “NA” INTO RUSSIAN

(USING LINGUISTIC CORPORA)

The object of our study is one of the types of toponyms — oikonyms — names of settlements/towns, which represent in every language a specific group of words characterized by a close connection with the historical, everyday, and cultural heritage of a nation or country. In Czech, multi-word oikonyms with structures that include various prepositions ( nad, pod, u, v) represent a productive and numerous group of toponyms, while in Russian there is only one model of multi-word oikonyms ( нареке — “on the river”). Following the comparative aspect of the analysis, based on the data from the monolingual corpora of the Czech National Corpus and National Corpus of the Russian Language, we determined the frequency of use of multiword oikonyms with the preposition na in Czech and Russian. Then, using examples of data from the bilingual parallel corpora of the Czech National Corpus (InterCorp v15) and National Corpus of the Russian Language, we examined the Russian translations of the oikonyms Lysá nad Labem and Kamýk nad Vltavou from the book Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války with the preposition na.

Keywords: multi-word oiconims with prepositions, internet, Czech National Corpus, National Corpus of the Russian Language, data, frequency, analyzis, interpretation

Географические названия представляют ценный материал для
межъязыкового и межкультурного общения и понимания соб-
ственного и иноземного менталитета и мировосприятия. Лек-
сико-семантическое оформление топонимов можно рассма-

181

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK
тривать как своевременное материальное воплощение языка
народа и (или) территориально обусловленного говора. Одна-
ко, топоним всегда отражает внеязыковые факторы, влияющие
в конкретной мере на его возникновение. По мнению Рудольфа

Шрамка:

tím, že jazyk sám je jev vnitřně hierarchizovaný a organizovaný a vytvářející po-
znatelný systém vzájemně funkčně spjatých prvků, je i toponymie, jakožto spe-
cifikovaná realizace jazyka vůbec, charakterizovatelná jako určitým způsobem
stavebně i funkčně strukturovaný řád, kterému v této souvislosti z praktických
důvodů říkáme «toponymický systém»1.

Итак, топоним представляет собой одно сложное целое, обла-
дающее языковыми и внеязыковыми (этническими, истори-
ческими, культурными и традиционно-бытовыми) характери-
стиками. Безмерное количество географических названий и их
частое употребление в письменной и устной речи ставит перед
лингвистами и переводчиками серьезные вопросы. Заимство-
вание и повседневное практическое использование топонимов
в письменной и устной речи приводит к необходимости уделять
пристальное внимание переводу топонимов с целью отражения
в нем не только приведенных специфических черт, но и сле-
довать правилам языка перевода, его нормам и графическому
оформлению. Дмитрий Ермолович утверждает, что:

для эквивалентного перевода текста, содержащего имя собственное, бывает
недостаточно механической передачи по-русски его фонографической обо-
лочки. Проанализировав смысловые и культурно-прагматические аспекты
такого текста, переводчик должен сделать выбор в пользу варианта соот-
ветствия, оптимального для каждого случая2.

Переводчик при работе над текстом с топонимами должен обра-
титься к географическим картам, атласам, энциклопедическим
словарям и справочникам, тем не менее, при любом переводе

1 R. Šrámek, Toponymické modely a toponymický systém, «Slovo a slovesnost»

1972, № 4 (33,) 4, с. 304. «[…] в силу того, что сам язык представляет
иерархизированное и организованное явление, создающее познаваемую
систему функционально взаимосвязанных элементов, и топонимия как
специфическая реализация языка, может определяться как своего рода
структурный и функциональный порядок, который можем называть топо
нимической системой» (перевод S. Koryčánková).

2 Д. И. Ермолович, Имена собственные на стыке языков и культур, Р. Ва-
лент, Москва 2001, с. 35.

182

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА …

он встречается с рядом топонимов, заимствование которых или
подлежит отличающимся даже в близкородственных языках
нормам, или находится в нескольких употребляемых вариантах.

Станислава Шпачкова определяет общие принципы трансфор-
мации топонимов и перечисляет ряд методов, используемых
для перевода, например, приведение экзонима, транскрипция
с адаптацией, калькирование, транслитерация и др.3. Словацкий
ученый-переводчик Ярмила Опалкова в своих исследованиях
в области сравнения межъязыковых эквивалентов близкород-
ственных языков — русском, украинском, словацком и чешском

— также затронула тему трансформаций, подчеркивая, что с це-
лью сохранить национальный характер исконного текста, при
его переводе на иностранный языке иногда могут использовать-
ся вставки на языке источника. Однако, по ее словам,
в каждом языке существуют общепринятые формы иноязычных собствен-
ных имен разного рода, которые иногда расходятся с подлинником и во-
все не следуют ни правилам транскрипции, ни правилам транслитерации.

К ним принадлежит, например, наименование австрийской столицы Wien,
которое имеет в словацком языке свою собственную модификацию Viedeň,
или чешское Krkonoše, имеющее русскую версию Исполиновы горы4.

Между тем, по мнению Шпачковой, наличие дублетных форм
в глобальном мире может приводить к трудностям в области
транспорта, туризма, почтовых услуг и др., в связи с чем осу-
ществляется стандартизация географических названий5. Елена

Александрова отмечает, что:

Именно основная цель перевода определяет способ передачи топонима:

для картографирования предпочтительным будет транскрипция с макси-
мальной передачей звукового образа названия, для экскурсии возможны
варианты с применением практической транскрипции, пояснения либо
калькирования6.

3 S. Špačková, Ruskočeská ekvivalence propriálního lexika: vlastní jména v překladu, Masarykova univerzita, Brno 2017, с. 151.

4 J. Opalková, Перевод топонимов и антропонимов в русскоукраинско
словацком плане, «Opera Slavica» 2003, № 4 (13), с. 20.

5 S. Špačková, Ruskočeská ekvivalence propriálního lexika: vlastní jména v překladu, Masarykova univerzita, Brno 2017, с. 150.

6 Е. В. Александрова, Специфика перевода русскоязычных топонимов на
анг лийский язык в сфере туризма (на примере топонимов Мурманской
области), «Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского»

2020, № 5, с. 185.

183

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK

Опираясь на исследования Рудольфа Шрамка, необходимо
учесть, что, топонимический аспект соотносится одной из сво-
их характеристик с географической принадлежностью объек-
та к природному пространству7. Именно эта особенность тесно
связана с переводческой стратегией использования конкретных
приемов при трансформации определенного типа топонимов —
ойконимов. Названия населенных пунктов носят сложную куль-
турно-национальную и природно-этническую характеристику,
воплощенную в словесную форму, которая, в свою очередь, может
изменяться в следствие языковых, или исторических сдвигов.

Целью нашего исследования мы поставили рассмотрение
проблематики перевода ойконимов с предлогом на. Хотя в чеш-
ском языке при образовании ойконимов с семантикой названий
населенных пунктов и городов используются предлоги — nad,
pod, u, na, v, — в русском языке существует только словообразо-
вательная модель с предлогом на, например, РостовнаДону.

По нашим наблюдениям, частотны случаи некорректного при-
менения способов передачи данной предложной структуры при
переводе ойконимов с чешского языка на русский язык.

Исследование проводилось на основе анализа данных Чеш-
ского национального корпуса (ЧНК) и Национального корпуса
русского языка (НКРЯ). Методика поиска основывалась на из-
учении частотности чешских ойконимов с предлогом в одно-
язычном корпусе чешского языка SYN2020, который содержит
более 120 миллионов единиц в ста тысячах текстов трех стилей
или макротипов — художественных, научных и публицистиче-
ских. Поскольку упомянутые макротипы представлены одина-
ково, корпус является репрезентативным8. Для поиска ойкони-
мов с предлогом необходимо задать запрос на три или больше
токенов, так как структура лексем содержит два (или три) слова
и предлог.

В качестве примера приведем поиск чешских ойконимов
с предлогом na. Нами был выбран данный предлог с учетом
того, что только этот предлог подлежит компаративному аспекту
с русским языком, так как в чешском языке для создания пред-
ложных форм названий ойконимов мы находим пять разных

7 R. Šrámek, Toponymické modely a toponymický systém, «Slovo a slovesnost»

1972, № 4 (33), с. 309, 312.

8 Český národní korpus: cnk:syn2020, Příručka ČNK, https://wiki.korpus.cz/do-
ku.php/cnk:syn2020 (29.01.2024).

184

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА …

предлогов ( nad, pod, u, na, v), тогда как в русском языке только
один — на.

В нижеприведенной таблице собраны все реализованные
в корпусе единицы-ойконимы с данным предлогом, встречаю-
щиеся в Чешской Республике:

Таблица 1. Частотность чешских ойконимов с предлогом na в корпусе SYN2020

Название населенного пункта

Частота

употребления

1

Nové Město na Moravě

293

2

Ivanovice na Hané

36

3

Kostelec na Hané

32

4

Senice na Hané

19

5

Kralice na Hané

14

6

Hamr na Jezeře

14

7

Náměšť na Hané

12

8

Hořice na Šumavě

9

9

Nezdice na Šumavě

8

10

Čelechovice na Hané

8

11

Klenovice na Hané

4

12

Mladějov na Moravě

3

13

Polná na Šumavě

2

14

Kout na Šumavě

2

15

Rychnov na Moravě

2

16

Rožmitál na Šumavě

1

17

Příbram na Moravě

1

Всего вхождений

4609

По количеству реализованных в корпусе конкретных ойкони-
мов с тем или иным предлогом и по частотности употребления
структуры с предлогом na находятся на четвертом месте после
ойконимов с предлогами nad, u, pod 10. В таблице приведены все

9 Относительная частота употреблений в ipm — 3,78.

10 Для сравнения приводим корпусные данные, иллюстрирующие исполь зо-
ва ние в корпусе SYN2020 других предлогов. Предлог nad представлен 182
разными ойконимами и обладает частотностью 6124 (ipm — 50,27), u — 75
ойконимов и 489 вхождений (ipm — 4,01), pod — 46 ойконимов и 1484
вхождений (ipm –12,18), v — 14 ойконимов и 178 вхождений (ipm — 1,46).

Несмотря на больше реализованных ойконимов с предлогом u, намного
частотнее этого предлога оказался предлог pod, входящий в состав названия
нескольких городов. Из этого следует, что корпусные данные коррелируют
с значимостью населенных пунктов.

185

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK
ойконимы с предлогом na, которые были выделены поисковой
системой корпуса на основе запроса вариативной формы с по-
следней изменяемой частью места положения поселка/города,
написанного на контекстуальном языке запросов (CQL):

[lemma=”[A-Z].*” & pos=”N” | pos=”A”][word=”na”][word=”Šumavě”]

Всего было выявлено 460 вхождений 17 разных единиц-ойко-
нимов, эксплицитно выражающих территориальный аспект
принадлежности к местоположению поселка/города (Jezero,

Haná, Morava, Šumava) 11. Самым частотным оказывается ойко-
ним Nové Město na Moravě, использование которого фиксирует
корпус 293 раза. Так как частота употребления данной лексемы
многократно превышает текстовое использование других ой-
конимов, мы пришли к выводу, что причиной может являться
международная спортивная значимость данного чешского горо-
да, что можно легко проверить благодаря контексту, доступному
в корпусе.

Исследование русских предложных ойконимов было прове-
дено на основе данных НКРЯ, его основного корпуса12 размером
в примерно 374 миллиона слов, включающего около 130 тысяч
текстов разных жанров, который, таким образом, представляет
собой репрезентативный корпус.

Для нашей работы необходимо было учесть тот факт, что
в НКРЯ ведется поиск на основе лексико-грамматического за-
проса. Задавая запросы, мы выбирали те дополнительные при-
знаки, которые играют роль в определении лексем (слово перед
дефисом/после дефиса и с заглавной буквы). С этой точки зре-
ния поиск ведется более целенаправленно и не ограничивается
необходимостью знания контекстуального языка запросов.

Среди русских ойконимов можно выделить один предлог на,
представляющий исключительное употребление многословных
ойконимов с предлогом.

11 Отметим, что на основе данных Чешского статистического бюро
управления в Чехии находится всего 19 населенных пунктов с названием,
в состав которого входит предлог na. См. ČSÚ. (2021). Malý lexikon obcí České republiky — 2021, https://www.czso.cz/csu/czso/maly-lexikon-obci-ceske-republiky-2021.

12 Национальный корпус русского языка. Основной корпус, 2023, https://
ruscorpora.ru/corpus/main?search=CgQyAggBMAE= (29.01.2024).

186

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА …

Таблица 2. Частотность русских ойконимов с предлогом на
в основном корпусе НКРЯ

Название

Частота
населенного пункта
употребления

Примечание

1

Ростов-на-Дону

1384

2

Комсомольск-на-Амуре

168

3

Николаевск-на-Амуре

49

4

Владимир-на-Клязьме

22
нынешний Владимир

5

Романов-на-Мурмане

7
нынешний Мурманск

6

Калач-на-Дону

7

7

Славянск-на-Кубани

5

8

Камень-на-Оби

6

9

Александровск-на-

Мурмане

3
нынешний Полярный

10

Ставрополь-на-Волге

3
нынешнее Толятти

Всего вхождений

165813

Анализ показывает, что ойконимов с предлогом на в русском
языке 6, причем самым частотным является РостовнаДону.

Сравнительно меньше употреблений можно найти в исполь-
зовании ойконимов КомсомольскнаАмуре и Николаевскна

Амуре. Кроме того, в корпусе зафиксированы 4 формы ойко-
нимов, которые в связи с изменением названия города или его
упрощением вышли из употребления. Единичные примеры ис-
пользования имеют 3 современные названия — КалачнаДону,

СлавянскнаКубани, КаменьнаОби. Можно предполагать, что
частотность использования связана с историко-культурной зна-
чимостью данного места.

При сравнении выбранных чешских и русских ойконимов
необходимо принять во внимание, что используемый нами об-
разец всегда содержит уточнение местоположения (например,
na Šumavě, na Jezeře, наДону, наКубани) и таким образом
определяет уникальность названия поселка или города. Однако
многословность представляет источник неточностей в орфогра-
фическом и грамматическом плане особенно при заимствова-
нии ойконимов.

Рассматривая возможности перевода ойконимов, необходи-
мо обратиться к одному знаменательному факту. Графическое
оформление слов-ойконимов подлежит правилам,

13 Относительная частота употреблений в ipm — 4,43.

187

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK
опирающимся на морфологический критерий, является п. 6 § 126, в со-
ответствии с которым «служебные слова (как русские, так и иноязыч-
ные) в середине составных названий выделяются двумя дефисами» [ПАС

2019: 116]. Несмотря на относительно невысокую частотность топонимов
типа Ростов-на-Дону и узнаваемость рекомендованного для них орфогра-
фического облика, в ГКГН зафиксировано раздельное написание названия
деревни Спас на Сози в Тверской области. Представляется целесообразным
приведение написания данного топонима в соответствие с рекомендация-
ми «Правил…» и по аналогии с другими названиями, образованными по
идентичной модели (Дубровка-на-Узе, Егоровка-на-Медведице, Калач-
на-Дону, Комсомольск-на-Печоре, Красное-на-Волге, Новое-на-Лухте,

Славянск-на-Кубани и др.) […]14.

Оформление написания многословных ойконимов представля-
ет в современной русской орфографии довольно сложную про-
блему, решением которой занялся уже Михаил Ломоносов. Он
отметил, что:

Коль много быть должно имен отечественных, никаким правилам не под-
верженных, о том всяк легко рассудит, кто несчетное множество земель,
городов, сел, рек, озер и прочих мест представит. Итак, когда у прочих пра-
вил грамматических, до российских речений токмо касающихся, нельзя
требовать точных изъятий без остатку, то для отечественных невозможно
собрать имен всех мест и привести под правила; того ради надлежит оста-
вить общему всех учителю — повседневному употреблению15.

Несмотря на то, что экспертная группа ООН UNGEGN (United

Nations Group of Experts on Geographical Names) намерена на
решение проблем связанных с внутренней и международной
стандартизацией географических названий, пока не удается
внедрить результаты ее работы над топонимами в стандарт каждой
из стран-участников. Заметим, что вопрос о стандар тизации
впервые поднимался уже в конце 1940-х годов. Так и не решенная
проблема записи сложных ойконимов16 не позволяет лингвистам
и переводчикам основывать использование ойк онимов в тексте
на точных указаниях. Слабая кодификация географических на-
званий может являться причиной ошибочного или вариативного
перевода чешских ойконимов на русский язык. Для получения

14 Д. Ю. Ильин, Е.Г. Сидорова , Вариативность языковой нормы при функцио
нировании топонимов: проблемы и противоречия, «Вестник Санкт-Петер-
бургского университета. Язык и литература» 2020, № 4 (17), с. 623, https://
doi.org/10.21638/spbu (29.01.2024).

15 М. В. Ломоносов, Российская грамматика // того же, Полное собрание сочи
нений, Изд-во АН СССР, Москва 1952, т. 7, § 238,

16 См. напр. Правила слитного, дефисного и раздельного написания // Орфо-
графия (orfogrammka.ru), п. 125–127 (29.01.2024).

188

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА …

данных по переводу чешских предложных ойконимов на русский
язык мы воспользовались двуязычным корпусом InterCorp17. Так
как речь идет о параллельном синхронном корпусе, данные, кото-
рые мы будем получать, представляют собой перевод конкретной
части чешского текста на русский язык. Мы работали с последней
на момент проведения анализа версией 15, 2022 года, содержа-
щей 41 иностранный язык. Из основного корпуса InterCorp v15 —

Czech и параллельного корпуса InterCorp v15 — Russian мы при
запросе получили все единицы из чешских текстов параллельно
с единицами русского корпуса с их переводом на русский язык.

Нижеприведенный запрос мы использовали для всех предлож-
ных вариантов ойконимов, найденных на основе анализа частот-
ности их употребления в одноязычных корпусах:

[lemma=”[A-Z].*”][word=”předložka”][lemma=”[A-Z].*”]

Конкорданс, список полученных в результате поиска примеров,
представляющих собой чешский ойконим и его перевод в раз-
личных текстах, позволяет рассмотреть/изобразить метаинфор-
мацию — название произведения, год создания оригинала и пе-
ревода, автора подлинника и перевода, а у публицистических
текстов доступна еще ссылка на сайт, где опубликован текст.

На основе полученных данных и проделанного анализа ре-
зультатов отдельных запросов нами была разработана нагляд-
ная таблица, содержащая ойконимы с конкретным предлогом
и дополнительной текстовой информацией. В качестве примера
приведем найденные переводы на русский язык с предлогом на.

Таблица 3. Примеры употребления чешских многословных ойконимов
и их перевод на русский язык с использованием предлога на

InterCorp v15 — чешский

InterCorp v15 — русский

1

Měli ji odtáhnout do depo v Lysý

Его собирались увезти на ремонт
nad Labem, ku správě, ale vono
в депо в Лысеую-на-Лабе, но
to tak lehce nešlo, poněvadž, pane
не так-то это оказалось просто,
šikovateli, ten strojvůdce, který
господин фельдфебель, потому что
ji tam měl odtáhnout, měl velmi
у стар шего машиниста, которому
špatnou paměť na čísla.“
поручили его туда перегнать, была
прескверная память на числа.

17 N. Rajnochová, N. Runštuková, M. Vavřín, A. J. Zasina, Korpus InterCorp —
ruština, verze 15. Ústav Českého národního korpusu FF UK, http://www.korpus.

cz (29.01.2024).

189

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK

2

Když jsme škrtli nulu, škrtneme i tu Зачеркнем ноль, зачеркнем
čtyřku vzadu, a máme velice klidně
и четверку сзади, и мы
zase 4268, číslo lokomotivy, která
преспокойно опять получили
patří do depo v Lysý nad Labem.

четыре тысячи двести шестьдесят
восемь, то есть номер паровоза,
который следует отправить в депо
в Лысую-на-Лабе.

3

Lokomotiva, kterou máte

Так слушайте: номер паровоза,
odtáhnout do depo v Lysý nad
который нужно увести в депо

Labem, má číslo 4268.

в Лысеую-на-Лабе, — четыре
тысячи двести шестьдесят восемь.

4

V Kamýku nad Vltavou jeden

В Камыке-на-Влтаве один
hostinskej dělal pro svý letní hosty
трактирщик летом делал для своих
železitou vodu takovým způsobem,
посетителей железистую воду
že do studny házel starý podkovy.

очень просто: он бросал в колодец
старые подковы!

Рассмотрим примеры использования чешского ойконима Lysá
nad Labem и Kamýk nad Vltavou из книги Osudy dobrého vojáka

Švejka za světové války Ярослава Гашека, выведенные из парал-
лельного чешско-русского корпуса InterCorp. Приведенные при-
меры встречаются в третьем томе произведения, перевод кото-
рого был сделан в 1957 году Петром Богатыревым, как указано
в доступной в корпусе метаинформации. В трех приведенных
нами примерах название чешского города Lysá nad Labem ис-
пользуется в одинаковой форме, однако при переводе на русский
язык переводчик употребил как форму ЛысуюнаЛабе — один
раз, так форму ЛысеуюнаЛабе — два раза. Как нам представ-
ляется, в этом случае речь может идти, во-первых, о мастерстве
переводчика и его намеренном использовании разных форм пе-
ревода одной части многословного названия города. Дело в том,
что герои часто говорят на разговорном языке, что придает им
характерные черты. Для соблюдения стилистической и семанти-
ческой текстовой окраски приемом переводчика могли быть не-
нормативные формы, которые используются в разных вариан-
тах. Во-вторых, возможно, имеем дело с опечаткой, возникшей
во время составления корпуса, однако странным кажется то, что
одинаковая опечатка допущена два раза в разных предложени-
ях. Касательно второй части ойконима, использование русско-
го предлога на вместо чешского nad соответствует стремлению
к унификации формы нареке (наДону, наАмуре, наКлязьме
и т.д.) в отличие от чешского территориального na Šumavě, na

190

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА …

Hané. Причиной такого использования также могло быть стрем-
ление переводчика к семантической расшифровке ойконима —
река Лаба, т.е. ЛысанаЛабе, по аналогии с рекой Влтава, т.е.

формой женского рода, которая встречается в четвертом приме-
ре в ойкониме Kamýk nad Vltavou — КамыкнаВлтаве 18.

Не останавливаясь на одном источнике данных, мы решили
рассмотреть проблематику переводов ойконимов с предлогом
на русский язык при использовании в нем предлога на, для чего
был привлечен параллельный корпус НКРЯ. В ходе поиска выли
выявлены тождественные примеры, как и в чешском корпусе.

Однако на основе информации, доступной в НКРЯ, перевод,
сделанный тем же переводчиком был издан на год раньше, т.е.

в 1956 году19.

Перевод ойконима Lysá nad Labem из подлинника Гашека
в двух примерах отличается от перевода в корпусе ЧНК. Когда
в корпусе InterCorp был в одной падежной форме ойконим пере-
веден как ЛысеуюнаЛабе, в НКРЯ все три перевода сходятся
по форме — ЛысуюнаЛабе, что соответствует только одному
примеру чешского корпуса. Причиной, на наш взгляд, может
являться переработанный перевод 1957 года, в котором перевод-
чик стремился с помощью языковых искажений передать харак-
теристику героя. Следуя подлиннику, в котором Гашек заменил
форму Lysé nad Labem формой Lysý nad Labem и, таким обра-
зом, использовал характерное для обиходно-разговорного чеш-
ского языка окончание, переводчик мог употребить тождествен-
ный прием для характеристики речи своего героя. Остается не

18 Следует отметить, что в параллельном корпусе InterCorp фиксируются
еще два ойконима с предлогом над ( Bakov nad Jizerou, Ústí nad Labem), употребленные в произведениях художественной литературы, а именно
романах Druhé město Михала Айваза и Sedmikostelí Милоша Урбана.

Пе ре воды опубликованы в 2004 и 2005 годах. В переводе на русский
сохранен предлог nad — БаковнадЙизерой и УстинадЛабой, причем
переводчиками использован прием адаптации окончаний.

19 Всего переводов Похождений бравого солдата Швейка на русский
существует четыре: первый был сделан в 1926–1928 годах с немецкого

Гербертом Зуккау, второй — уже с чешского — Михаилом Скачковым;
параллельно с Зуккау и Скачковым над переводом с чешского работал Петр

Богатырев: его перевод впервые вышел в 1929 году; еще один, наиболее
поздний перевод, тоже с чешского, был сделан Виктором Чернобаевым
в 1937 году. С. Солоух, Похождения бравого солдата Швейка: Комментарии
к русскому переводу романа Ярослава Гашека, Время, Москва 2015, https://
znamlit.ru/publication.php?id=6271 (29.01.2024).

191

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK
выясненным, почему, раз в подлиннике все три ойконима Га-
шеком приводятся в одинаковой форме, в переводе на русский
язык они неодинаковы. Нами допускается и та причина, что при
переносе из печатного текста в электронный вариант могла воз-
никнуть ошибочная запись, о чем мы уже упоминали раньше.

Следует отметить, что в чешском языке многословные ойко-
нимы с использованием предлога создают продуктивную слово-
образовательную группу, тогда как в русском языке такие формы
географических названий представлены весьма редко. Форма,
созданная по образцу РостовнаДону, представляется старо-
русской моделью20, однако, такое образование слов в русском
языке не сохранилось. Можно резюмировать, что и это могло
стать причиной ненормативного подхода к фиксированию гео-
графических названий — ойконимов.

С топонимами, а конкретно ойконимами, встречаемся в тек-
стах всех стилей, обладающих разными особенностями, которые
следует учесть при переносе любого типа имен собственных. Что
касается ойконимов, решающую роль при интерпретации и пе-
ревыражении исходных текстов, безусловно, играет не только
знание и адекватное применение переводчиками онимических
трансформаций на том или ином языке перевода, а также пред-
ложенная возможность поиска уже реализованных в переводах
единиц, которые входят в параллельные корпуса. Тем не менее,
возникновение актуальных справочников с конкретными при-
мерами переноса упростило бы работу над переводом геогра-
фических названий, особенно в картографии, которая долж-
на являться основным источником корректного графического
оформления ойконимов. Переводчики нередко воспользуются
картографическим материалом с целью нахождения правильно-
го варианта искомого ойконима, так как карты представляют со-
бой широко и легко доступный ресурс, релевантность которого,
однако, в настоящее время значительно ограничена .

REFERENCES

Aleksandrova, Yelena Vladislavovna. “Spetsifika perevoda russkoyazychnykh to-
ponimov na angliyskiy yazyk v sfere turizma (na primere toponimov Murman-
skoy oblasti).” Vestnik Nizhegorodskogo universiteta in. N.I. Lobachevskogo,

20 А.В. Барандеев, Современная топонимика, Наука, Москва 2009, с. 209.

192

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА …

2020, no. 5 [Александрова, Елена Владиславовна. “Специфика перевода
русскоязычных топонимов на английский язык в сфере туризма (на
при мере топонимов Мурманской области).” Вестник Нижегородского
университета ин. Н.И. Лобачевского, 2020, no. 5].

Barandeyev, Andrey Vasil’yevich. Sovremennaya toponimika. Moskva: Nauka,

2009 [Барандеев, Андрей Васильевич. Современная топонимика. Москва:

Наука, 2009].

Český národní korpus: cnk:syn2020, Příručka ČNK <https://wiki.korpus.cz/doku.

php/cnk:syn2020>.

ČSÚ. Malý lexikon obcí České republiky — 2021 <https://www.czso.cz/csu/czso/
maly-lexikon-obci-ceske-republiky–2021>.

Il‘in Dmitriy Yur‘yevich, Sidorova Yelena Gennad‘yevna. “Variativnost‘ yazykovoy
normy pri funktsionirovanii toponimov: problemy i protivorechiya.” Vestnik

SanktPeterburgskogo universiteta. Yazyk i literatura, 2020, no. 4 (17) [Ильин

Дмитрий Юрьевич, Сидорова Елена Геннадьевна . “Вариативность языковой
нормы при функционировании топонимов: проблемы и противоречия.”

Вестник СанктПетербургского университета. Язык и литература,

2020, no. 4 (17)].

Lomonosov, Mikhail Vasil‘yevich. Polnoye sobraniye sochineniy. Moskva: Izd-vo

AN SSSR,, 1952, t. 7: Rossiyskaya Grammatika, § 238 [Ломоносов, Михаил

Васильевич. Полное собрание сочинений, Москва: Изд-во АН СССР, 1952,
т. 7: Российская грамматика, § 238].

Natsional‘nyy korpus russkogo yazyka. Osnovnoy korpus, 2023 [ Национальный
корпус русского языка. Основной корпус, 2023] <https://ruscorpora.ru/
corpus/main?search=CgQyAggBMAE=>

Olšák, Petr. Víceslovná oikonyma s předložkou v ruštině a češtině: studie na inter-
netovém a korpusovém materiálu. Závěrečná práce. Brno: MU, 2023.

Opalková, Jarmila. “Perevod toponimov i antroponimov v russko-ukrainsko-slo-
vatskom plane.” Opera Slavica, 2003, no. 4 (13) [Opalková, Jarmila. “Перевод
топонимов и антропонимов в русско-украинско-словацком плане.” Opera

Slavica, 2003, no. 4 (13)].

Pravila slitnogo, defisnogo i razdel‘nogo napisaniya. Orfografiya [ Правила
слитного, дефисного и раздельного написания. Орфография (orfogramm-
ka.ru)].

Rajnochová, Natálie, Runštuková, Naděžda, Vavřín, Martin, Zasina, Adrian Jan.

Korpus InterCorp — ruština, verze 15. Ústav Českého národního korpusu FF UK

<http://www.korpus.cz>.

Soloukh, Sergey. Pokhozhdeniya bravogo soldata Shveyka: Kommentarii k russko-
mu perevodu romana Yaroslava Gasheka. Moskva: Vremya, 2015 [Солоух,

Сергей. Похождения бравого солдата Швейка: Комментарии к русскому
переводу романа Ярослава Гашека, Москва: Время, 2015].

Špačková, Stanislava. Ruskočeská ekvivalence propriálního lexika: vlastní jména
v překladu. Brno: Masarykova univerzita, 2017.

Šrámek, Rudolf. “Toponymické modely a toponymický systém.” Slovo a slovesnost,

1972, no. 4 (33).

Sidorova, Yelena Gennad‘yevna. “Trudnosti kodifikatsii geograficheskikh nazva-
niy v russkom yazyke (na primere slitno-defisnykh napisaniy).” Elektronnyy
nauchnoobrazovatel‘nyy zhurnal VGSPU “Grani poznaniya, ” 2015, no. 6 (40)

[Сидорова Елена Геннадьевна. “Трудности кодификации географических

193

ANETA ČERMÁKOVÁ, SIMONA KORYČÁNKOVÁ, PETR OLŠÁK
названий в русском языке (на примере слитно-дефисных написаний).”

Электронный научнообразовательный журнал ВГСПУ “Грани познания,”

2015, no. 6 (40)] <www.grani.vspu.ru>.

Yermolovich, Dmitriy Ivanovich. Imena sobstvennyye na styke yazykov i kul‘tur. Mo-
skva: R. Valent, 2001 [Ермолович, Дмитрий Иванович. Имена собственные
на стыке языков и культур. Москва: Р. Валент, 2001] <https://znamlit.ru/
publication.php?id=6271>.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.15450

DANIEL DZIENISIEWICZ
https://orcid.org/0000-0003-0400-5143

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

OBRAZ GRZECZNOŚCI UTRWALONY W POŁĄCZENIACH WYRAZOWYCH

JĘZYKA POLSKIEGO I ROSYJSKIEGO

(NA MATERIALE WYBRANYCH SŁOWNIKÓW)

THE IMAGE OF POLITENESS IN POLISH AND RUSSIAN MULTIWORD UNITS (ON THE MATERIAL OF SELECTED DICTIONARIES) The article aims to analyze and compare word combinations related to linguistic and non-linguistic politeness, recorded by descriptive and phraseological dictionaries of Polish and Russian as entries and as examples of use. The analysis concerns the expressions containing the words grzeczność, grzeczny, grzecznie, etykieta, uprzejmość, вежливость, вежливый, етикет, этикетный, expressions containing the names of speech acts of politeness and expressions containing words often used in indirect speech acts of politeness. The image of politeness recorded by Polish and Russian dictionaries is reconstructed, including, among others, characteristics attributed to politeness, as well as the subject, purpose and addressees of polite behavior. The study leads to the conclusion that the image of politeness in the analyzed expressions largely corresponds to the models of Polish and Russian politeness developed so far.

Key words: politeness, linguistic politeness, phraseology, linguitic image of the world, Polish, Russian 1. WPROWADZENIE

Polska i rosyjska grzeczność (językowa) były dotychczas przed-
miotem licznych analiz, których nie sposób omówić szczegółowo
w jednym artykule1. W ramach wprowadzenia do interesującej nas

1 Dotychczasowy polski i rosyjski dorobek w zakresie badań nad grzecznością
językową obejmuje m.in. klasyfikacje aktów grzeczności (np. M. Marcjanik, Proces
przewartościowywania polskiej grzeczności językowej, w: G. Szpila (red.), Język trzeciego tysiąclecia II, t 1: Nowe oblicza komunikacji we współczesnej polszczyźnie, Krakowskie Towarzystwo Popularyzowania Wiedzy o Komunikacji

Językowej Tertium, Kraków 2002, s. 391–396; Н.И. Формановская, Культура
общения и речевой этикет, „Русский язык в школе” 1993, nr 5, s. 75), opisy

195

DANIEL DZIENISIEWICZ
problematyki warto wszelako odnotować, że obrazowi grzeczności
wyłaniającemu się z wybranych frazeologizmów języka polskiego
poświęcone zostało niedawno interesujące studium autorstwa Anny

Dąbkowskiej. Niniejszy artykuł ma częściowo nawiązywać do roz-
ważań warszawskiej badaczki, aczkolwiek zarówno zakres podejmo-
wanych w nim zagadnień, jak i wykorzystana podstawa materiałowa
są odmienne od problematyki, która znalazła się w kręgu zaintere-
sowań autorki2.

W celu uzupełnienia dotychczasowych rozważań nad grzecznością

(językową) postanowiono dokonać rekonstrukcji i porównania obra-
zu polskiej i rosyjskiej etykiety utrwalonego w połączeniach wyrazo-
wych polszczyzny i ruszczyzny zarejestrowanych w opracowaniach
leksykograficznych (zarówno jako hasła, jak i w postaci ilustracji
materiałowej haseł). Oprócz sprawdzenia, czy opisany dotychczas
charakter polskiej i rosyjskiej grzeczności znajduje odzwierciedlenie
w zawartości słowników, stawiam sobie za cel ukazanie cech grzecz-
ności, stosunku do etykiety, kojarzonych z nią sytuacji i zachowań,
a także podobieństw i różnic występujących między polską i rosyj-
ską grzecznością w świetle informacji zawartych w słownikach. Jako
szczególnie istotna w kontekście tak sprofilowanego zamierzenia jawi
się analiza ilustracji materiałowej haseł. Zakładamy bowiem, że połą-
czenia wyrazowe przywoływane w słownikach w charakterze ilustra-
cyjnym mogą utrwalać najpowszechniejsze skojarzenia, zachowania
ewolucji polskiej i rosyjskiej etykiety (np. M. Marcjanik, Grzeczność w komunikacji
językowej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013, s. 158–160; K. Ożóg,

Polszczyzna przełomu XX i XXI wieku: wybrane zagadnienia, Wydawnictwo

„Otwarty Rozdział”, Rzeszów 2001, s. 75–84; В. А. Ефремов, Трансформации
русского речевого этикета: обращения, „Бюллетень Ученого совета

РГПУ им. А. И. Герцена” 2010, nr 10, s. 44–48), analizy grzeczności językowej
w świadomości różnych grup społecznych i zawodowych (np. A. Piotrowicz,

M. Witaszek-Samborska, Międzypokoleniowe różnice w grzeczności językowej
w opinii studentów polonistyki, „Słowo. Studia językoznawcze” 2014, nr 5, s. 192–

200), a także opracowanie zasad polskiej i rosyjskiej grzeczności językowej (zob.

M. Marcjanik, Etykieta językowa, w: tejże, W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej,

Kielce 2001, s. 85; K. Ożóg, Polszczyzna…, s. 76–78; T. B. Крылова, Наивно
языковые представления о вежливости и обслуживающая их лексика,
w: Ю.Д. Апресян (red.), Языковая картина мира и системная лексикография,

Языки славянских культур, Москва 2006 , s. 321–322).

2 Zob. A. Dąbkowska, Obraz grzeczności w polskiej frazeologii, „Etnolingwistyka.

Problemy Języka i Kultury” 2022, nr 34, s. 125–137. Autorka poddała analizie
frazeologizmy odnoszące się do ludzkiego ciała, brudu, otwartości, zamkniętości,
zwierząt i natury nieożywionej.

196

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

itp. związane z modelami grzeczności obowiązującymi w rozpatrywa-
nych grupach językowo-kulturowych3.

Badanie połączeń wyrazowych o różnym stopniu utrwalenia
stanowi domenę frazeologii. Należy wszakże zauważyć, że analiza
zasobu frazeologicznego jest również ważnym elementem rekon-
strukcji językowego obrazu świata (JOS)4, gdyż jednostki frazeolo-
giczne „stanowią materiał szczególnie interesujący i atrakcyjny ze
względu na swoją obrazowość i ładunek emocjonalny, wnoszą in-
formacje komplementarne wobec uzyskanych na podstawie innego
typu danych”5. W niniejszym artykule frazeologizmy (dalej określa-
ne „pojemniejszym” mianem „połączeń wyrazowych”) rozumiane
są szeroko, tj. jako połączenia charakteryzujące się odtwarzalnością
w określonych sytuacjach. Zastosowane przez nas podejście nawią-
zuje zatem do koncepcji frazematyki Wojciecha Chlebdy, w której
centralne miejsce przysługuje odtwarzalności jednostek języka, bez
względu na ich właściwości semantyczne, stylistyczne, genetyczne,
strukturalne i in.6.

Na użytek badania analizie poddano połączenia zawierające
wyrazy grzeczność, grzeczny, grzecznie, etykieta, uprzejmość, вежливость, вежливый, этикет, этикетный, nazwy aktów
etykiety (np. zapraszać, witać, prosić, dziękować, przepraszać, życzyć, привет, поздравить, благодарить, спасибо, просьба, просить, извиниться, здороваться, пригласить, желать), jak również wyrazy stosowane w pośrednich aktach etykiety (np.

charakterystyczne dla formuł pożegnalnych kłaniać się, ukłony,
поклон, кланяться), które zaczerpnięto ze słowników frazeolo-
gicznych i opisowych języka polskiego i rosyjskiego. Łącznie prze-

3 Ilustracja materiałowa w słownikach wskazuje m.in. „możliwe konteksty lek sy-
kalne, w jakich słowo hasłowe się ujawnia” — P. Żmigrodzki, Wprowadzenie do
leksykografii polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2003,
s. 99. Konteksty te mogą zaś pośrednio informować o właściwościach konkretnej
kultury.

4 W niniejszym opracowaniu posługujemy się definicją JOS autorstwa J. Bart-
mińskiego, która głosi, że jest on „[…] zawartą w języku, różnie zwerbalizowaną
interpretacją rzeczywistości dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie”.

J. Bart miński, O pojęciu językowego obrazu świata, w: tegoż, Językowe podstawy obrazu świata, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin

2006, s. 12.

5 Tegoż, Frazeologia a językowy obraz świata, w: M. Rak, V.M. Mokienko (red.),

Słowiańska frazeologia gwarowa II, Księgarnia Akademicka, Kraków 2020, s. 61.

6 Por. W. Chlebda, Elementy frazematyki: wprowadzenie do frazeologii nadawcy,

Leksem, Łask 2003.

197

DANIEL DZIENISIEWICZ
analizowano 222 polskojęzyczne połączenia wyrazowe i 163 połą-
czenia wyrazowe języka rosyjskiego7.

2. ANALIZA MATERIAŁU EMPIRYCZNEGO

Ogląd materiału badawczego dowodzi, że obraz polskiej i rosyjskiej
grzeczności wyłaniający się z zarejestrowanych przez słowniki po-
łączeń wyrazowych można ująć w ramach kilku kategorii tematycz-
nych. Poniżej dokonano charakterystyki jednostek zaliczonych do
poszczególnych grup.

2.1. CECHY GRZECZNOŚCI

1. Badanie polskojęzycznego materiału wykazało, że zachowania
grzecznościowe mogą być odbierane jako wysublimowane, świad-

7 W badaniach nad polskojęzycznymi połączeniami wyrazowymi wykorzystano
następujące słowniki frazeologiczne: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny
języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987; A. Kłosińska, E. So-
bol, A. Stankiewicz, Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami,

Wydaw nictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009; P. Fliciński, Współczesny
słownik frazeologiczny, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 2010;

К. Гюлумянц, Польскорусский фразеологический словарь, Экономпресс,

Минск 2004. Ponadto uwzględniono słowniki opisowe polszczyzny, w których
połączenia wyrazowe stanowią ilustrację haseł, takie jak: S. Dubisz (red.),

Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–4, Wydawnictwo Naukowe PWN,

Warszawa 2003; M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, t. 1–3, Państwowe

Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978–1981; Wielki słownik języka polskiego PWN (https://wsjp.pl — 31.03.2023), a także Słownik językowego savoir vivre’u, rejestrujący zwroty grzecznościowe — M. Marcjanik, Słownik ję zykowego savoirvivre’u, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego,

Warszawa 2015. W rosyjskiej części analiz uwzględniono zaś takie słowniki
opisowe i frazeologiczne, jak: С.А. Кузнецов (red.), Большой толковый
словарь русского языка, Норинт, Санкт-Петербург; В. К. Белко, Жгу
чий глагол. Словарь народной фразеологии, Зеленый век, Москва

2000; В. П. Белянин, И.А. Бутенко, Живая речь. Словарь разговорных
выражений, РАИМС, Москва 1994; Д. В. Дмитриев (red.), Толковый словарь
русского языка, Астрель, Москва 2003; Д. Н. Ушаков (red.), Толковый
словарь русского языка, Советская энциклопедия, Москва 1935–1940;

А.И. Фёдоров, Фразеологический словарь русского литературного языка,

Астрель, Москва 2008. Ze względu na ograniczenia objętościowe tekstu dalej
nie wskazuje się na konkretne opracowania, z jakich zaczerpnięto poszczególne
połączenia wyrazowe. Wyjątek czyni się jedynie w przypadku tych jednostek, dla
których przytoczono słownikowe eksplikacje znaczeniowe.

198

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

czące o starannym wychowaniu i obyciu towarzyskim, zob. np.: wy-
tworna grzeczność, wyszukana grzeczność, światowa grzeczność,
wersalska grzeczność (por. zn. ‘wytworna, wyszukana grzeczność jak
w Wersalu na dworze królów francuskich’8), wyrafinowana uprzej-
mość, wykwintna uprzejmość, dworny ukłon, ceremonialny ukłon, wytworny ukłon. Również w języku rosyjskim grzeczność ujmowana
jest jako przejaw wytworności — w rozpatrywanych słownikach no-
towane jest jednak wyłącznie jedno połączenie wskazujące na taką
konceptualizację, zob. изысканная вежливость.

2. W polszczyźnie grzeczność i etykieta kojarzone są ponadto
z wyższymi sferami i określonymi środowiskami bądź stanami (np.

dworem, wojskiem i rycerstwem), tj. ze sposobem zachowania obo-
wiązującym w określonej grupie, zob.: wojskowa etykieta, dwor-
ska etykieta, salonowa uprzejmość, rycerska uprzejmość. Rów-
nież w rosyjskich opracowaniach leksykograficznych odnaleziono
połączenia wyrazowe wskazujące na takie sfery obowiązywania
etykiety, jak kręgi dyplomacji i dwór, zob.: придворный этикет,
дипломатический этикет. W kontekście tego aspektu grzeczno-
ści zauważmy, że etykieta charakterystyczna dla konkretnego śro-
dowiska to — wedle określenia Małgorzaty Kity — tzw. grzeczność
sfragmentaryzowana, obsługująca wyłącznie określone przestrzenie
społeczne, której nie można utożsamiać z grzecznością elementar-
ną, stanowiącą obowiązującą normę obyczajową dla wszystkich
członków wspólnoty9.

3. Część połączeń wyrazowych języka polskiego informuje o nie-
szczerości zachowań grzecznościowych, które czynią jedynie za-
dość obowiązującej konwencji towarzyskiej, przekazując minimum
uprzejmości zgodnie z dyrektywą obyczajową „nie wypada nie”, zob.

np.: zdawkowa grzeczność, zimna grzeczność, sztuczna uprzejmość,
cierpka uprzejmość, zdawkowa uprzejmość, zdawkowy ukłon.

O konwencjonalnym, fałszywym charakterze grzeczności świadczą
także takie połączenia, jak wymieniać grzeczności, wypowiadać
banalne uprzejmości, zrobić coś przez grzeczność, z grzeczności.

Połączenia ilustrujące fałszywą uprzejmość, odpowiadającą li tyl-
ko regułom przyzwoitego zachowania, a nie wewnętrznej potrzebie,
są również rejestrowane przez słowniki języka rosyjskiego, zob.:

сделать чтол. из вежливости, визит вежливости (‘посещение

8 S. Skorupka, Słownik frazeologiczny…

9 M. Kita, „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”. O wielości odmian
grzeczności językowej, „Postscriptum Polonistyczne” 2016, nr 1 (17), s. 202.

199

DANIEL DZIENISIEWICZ
кого-, чего-л. из приличия’10), официальное поздравление, этого
требует вежливость.

4. Istotny komponent obrazu grzeczności utrwalonego w polskiej
frazeologii, który reprezentowany jest przez dużą liczbę połączeń
wyrazowych, stanowi uniżoność wobec osób zajmujących wysoką
pozycję w hierarchii społecznej. W ten sposób sygnalizowana jest
asymetryczność relacji partnerów interakcji, zob. np.: sadzić się na
grzeczności, prawić grzeczności, sypać grzeczności, przesadzać się w grzecznościach, prześcigać się w grzecznościach, nadskakująca
grzeczność, witać kogoś w lansadach (‘okazywać komuś przesadną
uprzejmość z pewną dozą uniżoności’11), kłaniać się do ziemi, kła-
niać się w pas, kłaniać się uniżenie, uniżona prośba, nadskakująca
uprzejmość, przesadna uprzejmość, ostentacyjna uprzejmość, głę-
boki ukłon, czołobitny ukłon, korny ukłon, przesadny ukłon, pokorny ukłon, uniżony ukłon, bić pokłony, chylić czoła przed kimś. Tak zwana grzeczność podwładnego stanowi także istotny komponent
szablonowych zwrotów wyrażających prośby, błagania, przysięgi
i podziękowania, zob.: błagać, prosić na kolanach, błagać, prosić
na klęczkach, prosić, błagać, zaklinać, przysięgać na wszystkie
świętości, najuniżeńsze dzięki. Przytoczone połączenia ilustrują
charakterystyczną dla polskiej etykiety zasadę bycia podwładnym,
konkretnie zaś — stanowią egzemplifikację grzecznościowej zasady
umniejszania własnej wartości12. Jak bowiem zauważa Małgorzata

Marcjanik, „polską grzeczność językową zawsze […] można utoż-
samić z postawą osoby skromnej, zdominowanej — ukrywającej
własne walory lub wręcz eksponującej własne niedostatki celem do-
wartościowania partnera”13. W przywołanych połączeniach realizu-
je się również zasada okazywania szacunku partnerowi, znajdująca
szczególne zastosowanie w odniesieniu do osób starszych, kobiet,
przełożonych i przedstawicieli zawodów, które cieszą się prestiżem
społecznym14.

10 С.А. Кузнецов (red.), Большой толковый словарь…

11 A. Kłosińska, E. Sobol, A. Stankiewicz, Wielki słownik frazeologiczny…

12 A. Żurek, Teorie grzeczności językowej, „Kształcenie Językowe” 2008, nr 7 (17),
s. 40.

13 M. Marcjanik, Zasady grzecznościowej gry, w: tejże, W kręgu grzeczności.

Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej, Wydawnictwo Akademii

Świętokrzyskiej, Kielce 2001, s. 202.

14 M. Marcjanik, Typologia polskich wyrażeń językowych o funkcji grzecznościowej,
w: tejże, W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2001, s. 31.

200

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

Korność i czołobitność są również elementem treści połączeń wy-
razowych rejestrowanych przez słowniki języka rosyjskiego. Należy
jednak zauważyć, że notują one znacznie mniejszą liczbę jednostek
wskazujących na ten aspekt uprzejmości aniżeli słowniki polszczy-
zny. Zob. takie zwroty, jak: кланяться в пояс, бить поклоны,
низкий вам поклон, поклониться в ноги, поклониться в ножки,
рассыпаться в благодарностях. Niewielka liczba jednostek ilu-
strujących uniżone i pełne szacunku traktowanie partnerów interak-
cji we współczesnych słownikach języka rosyjskiego może stanowić
świadectwo przemian w zakresie egalitaryzacji grzeczności, jakie za-
szły w rosyjskiej etykiecie w okresie porewolucyjnym15.

5. Ważnym elementem obrazu polskiej uprzejmości, który nie
ujawnia się w połączeniach rosyjskich, jest utożsamianie grzeczności
z posłuszeństwem dziecka wobec rodziców bądź opiekunów. Tak ro-
zumiana grzeczność ma charakter normatywny i ukazuje asymetrię
stosunków rodziców i dzieci. Zob.: uczyć się grzecznie, zachowywać
się grzecznie, grzeczne dziecko. Przywołane użycia wyrazów grzecz-
ny i grzecznie nawiązują do jednego ze znaczeń wyrazu grzeczność

‘posłuszne i spokojne zachowanie się dziecka’16. Pozytywne warto-
ściowanie posłuszeństwa znajduje również odzwierciedlenie w po-
równaniu zleksykalizowanym grzeczny jak aniołek, w którym posłu-
szeństwo ukazywane jest jako atrybut anioła, tj. istoty uosabiającej
doskonałość i dobroć.

6. Inny sposób konceptualizowania grzeczności, który jest cha-
rakterystyczny wyłącznie dla języka polskiego, polega na utożsamia-
niu jej z dobrym wychowaniem i stosownością zachowania17, zob.:

grzeczny człowiek, grzeczna krytyka, grzeczny wyraz. Grzeczność
bywa także przedstawiana jako cecha wrodzona osób odznaczających
się wysoką kulturą osobistą, zob.: wrodzona grzeczność, odznaczać
się uprzejmością.

7. W polskojęzycznym materiale zachowania grzecznościowe są
ponadto — w odróżnieniu od omówionego wcześniej postrzegania
etykiety wyłącznie przez pryzmat społecznej konwencji — charakte-

15 Walerij A. Jefriemow zauważa, że we współczesnej kulturze rosyjskiej zauważalna
jest liberalizacja komunikacji, która wiąże się m.in. z silnym wpływem kultury
amerykańskiej. В.А. Ефремов, Трансформации…, s. 44–48.

16 Zob. https://sjp.pwn.pl/szukaj/grzeczny.html (31.03.2023).

17 Ten sposób postrzegania grzeczności ma jednak charakter archaiczny, o czym
świadczy opatrywanie cytowanych dalej połączeń wyrazowych kwalifikatorem
daw.

201

DANIEL DZIENISIEWICZ
ryzowane jako szczere i wypływające z potrzeby serca. Zob. np. okre-
ślenia stosowane w odniesieniu do podziękowań18 ( gorące dzięki,
serdeczne dzięki, szczere dzięki, dziękuję serdecznie, dziękuję z du-
szy, dziękuję jak najserdeczniej, dziękuję jak najgoręcej), powitań

( mam przyjemność witać, witam serdecznie), gratulacji ( gratuluję
serdecznie, gratuluję z całego serca) i pozdrowień ( serdeczne po-
zdrowienia, pozdrawiam gorąco). Wyrażenia wykorzystujące me-
chanizm metafory duszy i serca stosowane są również na określenie
ludzi życzliwych i przychylnych innym, zob.: życzliwa dusza, mieć
życzliwe serce, życzliwe serce, serca. Poza tym metafora serca stano-
wi częsty element dobrych życzeń, zob.: życzyć komuś dobrze, życzyć
komuś z serca, życzyć komuś z duszy.

Powyższe przykłady dowodzą, że w świadomości Polaków grzecz-
ność głęboko związana jest z przyjaznym, życzliwym stosunkiem do
innych ludzi. Konceptualizacja ta znajduje także odzwierciedlenie
w utartych formułach pozdrowień, zob.: braterskie pozdrowienia,
przyjacielskie pozdrowienia. Bezinteresowność i autentyczność
uznawane są również za cechy samej życzliwości, zob.: bezinteresow-
na życzliwość, prawdziwa życzliwość, niekłamana życzliwość, ser-
deczna życzliwość, szczera życzliwość, przyjacielska życzliwość.

Wymienione połączenia stanowią przykład realizacji zasady apro-
baty i życzliwości dla poczynań partnera19 bądź reguły życzliwości
wobec rozmówcy sformułowanej przez Kazimierza Ożoga20. Zdaniem
badaczy okazywanie szacunku i życzliwy stosunek do rozmówcy, sta-
nowiące rezultat polskiej serdeczności i kurtuazji, są bowiem funda-
mentalnymi zasadami grzeczności w kulturze polskiej21.

Należy nadmienić, że także w ruszczyźnie — zgodnie z rosyjską
etykietalną regułą przyjazności i życzliwości22 — grzeczność przed-
stawiana jest jako zachowanie nacechowane szczerością i serdecz-
nością. Liczba zarejestrowanych połączeń wyrazowych wskazują-

18 Należy jednak zauważyć, że ze względu na swoją wysoką frekwencję przywołane
dalej modyfikatory przysłówkowe i przymiotnikowe mogą stanowić wyłącznie
element szablonowych zwrotów, które nie mają na celu uwydatnienia serdeczności
i szczerości, a jedynie zadośćuczynienie konwencji grzecznościowej. W tej sprawie
zob.: K. Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na
materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa), Państwowe Wydawnictwo

Naukowe, Warszawa–Kraków 1990, s. 37–38.

19 M. Marcjanik, Typologia…, s. 31.

20 K. Ożóg, Polszczyzna…, s. 76.

21 A. Żurek, Teorie…, s. 41–42.

22 T.B. Крылова, Наивноязыковые…, s. 241–402.

202

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

cych na ten aspekt jest jednak znacznie mniejsza aniżeli w polskich
opracowaniach leksykograficznych. Ciepło, serdeczność, przyja-
cielskość i szczerość stanowią przede wszystkim element szablo-
nowych formuł podziękowań, pozdrowień i życzeń, zob.: тепло
проститься с присутствующими, от всей души благодарю,
сердечный привет, искренний привет, с дружеским приветом,
поздравить от всего сердца, поздравить от души, добрые
пожелания, тёплые пожелания, сердечные пожелания.

8. Warto odnotować, że połączenia wyrazowe języka polskiego
ujawniają także zgoła odmienne od powyższego postrzeganie uprzej-
mości, zgodnie z którym jest ona przedstawiana jako zachowania
fałszywe, służące do kamuflowania określonych intencji, takich jak
lekceważenie czy pogarda, zob.: protekcjonalna uprzejmość.

9. Polska frazeologia utrwaliła również negatywne oceny zacho-
wań grzecznościowych, które związane są z ich przestarzałym cha-
rakterem i manierycznością, zob. np. sztywny ukłon, pretensjonalny
ukłon, staroświecki ukłon. Połączenia te implicytnie wyrażają kry-
tyczny stosunek do tradycyjnej etykiety i pozytywnie wartościują dą-
żenie do egalitaryzmu zachowań grzecznościowych23. Z powyższym
rozumieniem ściśle wiąże się ujmowanie etykiety jako zbioru reguł
ograniczających człowieka, zob.: wymagania etykiety, przepisy ety-
kiety, etykieta pozwala na coś, etykieta nie pozwala na coś, ścisła
etykieta, sztywna etykieta, reguły grzeczności.

Połączenia wyrazowe zarejestrowane w słownikach języka rosyj-
skiego również ukazują grzeczność jako zbiór reguł, zob.: правила
вежливости, соблюдать этикет. Zasadom tym podporządkowa-
ne są konkretne zachowania, na przykład ukłony i wymiany uprzejmo-
ści, zob. этикетный поклон, этикетный обмен любезностями.

W przeciwieństwie do połączeń wyrazowych języka polskiego rozpa-
trywane opracowania nie notują jednak jednostek wyrażających ne-
gatywne wartościowanie zasad etykiety.

10. Poza tym w polszczyźnie grzeczność utożsamiana bywa z wy-
świadczaniem przysług bądź okazywaniem pomocy, zob.: wyświad-
czyć komuś grzeczność, uzyskać coś przez uprzejmość, uzyskać coś

23 Podobnie jak ma to miejsce w kulturze rosyjskiej, polska grzeczność językowa
ulega postępującej demokratyzacji i następuje przejmowanie obcych wzorców
kulturowych, przede wszystkim amerykańskich — J. Linde-Usiekniewicz, Języ ko we,
międzyjęzykowe, kulturowe i międzykulturowe aspekty grzeczności, w: M. Mar-
cjanik (red.), Grzeczność na krańcach świata, Wydawnictwa Akademickie i Pro-
fesjonalne, Warszawa 2007, s. 33.

203

DANIEL DZIENISIEWICZ
dzięki czyjejś uprzejmości. Wskazane znaczenie wyrazów grzeczność
i uprzejmość odpowiada charakterystycznej dla polskiej grzeczności
skłonności do deklarowania pomocy partnerowi24.

11. Dawniej w kontekstach przenośnych wyraz grzeczność ewo-
kował również skojarzenia z dużą ilością pieniędzy (por. znaczenie
przymiotnika grzeczny ‘znaczny, pokaźny, spory’25), np. grzeczna
fortuna. W użyciu niedosłownym przymiotnik grzeczny niósł także
znaczenie ‘wyborny, dokonały, przystojny, piękny’26, np. grzeczny
kawaler. Grzeczność była zatem kojarzona z walorami materialnymi
i atrakcyjnością fizyczną.

12. Niektóre polskie i rosyjskie połączenia wyrazowe werbalizują
deprecjację grzeczności. W ujęciu tym grzeczność jawi się jako czyn-
ność pozorna, która nie prowadzi do zmian w świecie rzeczywistym.

Por. np. zwrot zrobić coś za dziękuję, w którym nieprzekładające się
na praktyczne korzyści zachowania altruistyczne utożsamiane są
z naiwnością. Rosyjskim odpowiednikiem powyższego zwrotu jest
сделать чтол. за (одно) спасибо (‘даром, без всякой выгоды’27),
a także przysłowia o charakterze potocznym, niekiedy stanowiące
wulgarną modyfikację przywołanego sformułowania, które uwydat-
niają negatywne wartościowanie bezinteresowności, np.: из спасибо
шубы не сошьёшь, „спасибо” на хлеб не намажешь, за „спасибо”

и прыщ не вскочит, за „спасибо” надо денежки платить, за

„спасибо” тебе в лицо не плюнут, за „спасибо” и чирий на жопе
не вскочит. Utożsamienie grzeczności z łatwowiernością jest rów-
nież charakterystyczne dla polskiego frazeologizmu Bajki, bajeczki
dla grzecznych dzieci.

Ponadto grzeczność (na równi z zachowaniami stanowiącymi jej
zaprzeczenie) ukazywana jest jako nieefektywny środek do realizacji
celów, zob.: ani prośbą, ani groźbą. Postrzeganie grzeczności jako
nieskutecznej strategii osiągania zamierzeń ujawnia się także w ro-
syjskich frazeologizmach прошлогоднего снега не выпросишь oraz
проси больше (всё равно не дам).

24 M. Marcjanik, Granice polskiej grzeczności językowej, w: tejże, W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2001, s. 29.

25 S. Skorupka, Słownik frazeologiczny…

26 Tamże.

27 А.И. Фёдоров, Фразеологический словарь…

204

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

2.2. ADRESACI GRZECZNOŚCI

Analiza polskojęzycznego materiału dowodzi, że grzeczność kojarzo-
na bywa z odpowiednim zachowaniem wobec osób starszych, przede
wszystkim rodziców, zob.: grzeczność dla starszych, grzeczny wzglę-
dem rodziców, przesyłać pozdrowienia rodzicom. Oprócz tego akty
uprzejmości mogą być adresowane do ogółu ludzi (bliźnich), kobiet,
przyjaciół i cudzoziemców bądź kierowane do lub pochodzić od osób
powiązanych z podmiotem mówiącym więzią „usługową”, takich jak
klientów, słuchaczy i czytelników, zob.: grzeczny dla dam, obsługa
grzeczna dla klienteli, życzliwość dla ludzi, życzliwość wobec bliź-
nich, uprzejmość dla cudzoziemców, uprzejmy dla przyjaciół, otrzymać pozdrowienia od słuchaczy, otrzymać pozdrowienia od czytel-
ników. Z kolei w sfrazeologizowanych komentarzach metatekstowych
w charakterze adresata zachowań grzecznościowych (tu: werbalizacji
wdzięczności) występuje Bóg, zob.: dzięki Bogu, dziękować Bogu.

Wymienione połączenia są świadectwem istotnego dla polskiej kul-
tury tradycyjnego światopoglądu religijnego, utrwalonego w dużej
liczbie frazeologizmów28. Treść analizowanych połączeń korespon-
duje z tezą, głoszącą, że charakterystyczną cechą grzecznościowych
zachowań Polaków jest „okazywanie szacunku partnerowi (zwłasz-
cza osobom starszym, kobietom, przełożonym, osobom pełniącym
cieszące się społecznym prestiżem funkcje), w tym umniejszanie roli
nadawcy”29.

Ogląd materiału badawczego prowadzi do spostrzeżenia, że
utrwalony przez polską leksykografię szacunek okazywany osobom
starszym i kobietom nie jest wzmiankowany w słownikach języka
rosyjskiego. Połączenia rejestrowane przez leksykografię rosyjską
wskazują, że grzeczność może być adresowana do współpracowników
i klientów, zob.: вежливый продавец, с коллегами подчёркнуто
вежлив. Oprócz tego akty grzeczności kierowane są m.in. do przy-
jaciół ( благодарить друзей, извиниться перед другом), sąsiadów

( здо роваться с соседом), gości ( радостно приветствовать гос
тя, приглашение гостей), generała ( приветствовать гене ра
ла), uczestników zjazdu nauczycieli ( приветствовать съезд учи
телей), uczestników olimpiady ( приветствовать участников
олимпиады), artystów ( приветствовать артистов громом ру

28 C. Lachur, Zarys językoznawstwa ogólnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Uniwer-
sytetu Opolskiego, Opole 2004, s. 229–230.

29 M. Marcjanik, Typologia…, s. 31.

205

DANIEL DZIENISIEWICZ
ко плесканий), jubilata ( приветствовать юбиляра), krewnych

( передай родным мой привет), kompanów ( привет всей честной
компании! ), turystów ( пригласить туристов в театр) i widzów

( артисты вышли кланяться зрителям). Na podstawie powyż-
szych cytacji można sformułować wniosek, że w rosyjskim „leksy-
kograficznym obrazie świata” zachowania grzecznościowe w dużym
stopniu łączone są ze sferą publiczną i nie są ograniczone do kręgu
rodzinnego czy towarzyskiego.

2.3. PRZEDMIOT GRZECZNOŚCI

W kulturze polskiej zachowania grzecznościowe mogą stanowić re-
akcję na różnorodne bodźce, m.in. na dobre słowa, dobroć, pomoc
i uprzejmość. Aspekt ten ujawnia się w połączeniach zawierających
w swoim składzie leksykalnym wyrazy dziękować i dzięki, zob. dzię-
kować komuś za uprzejmość, dziękować komuś za pomoc, dzięki za
każde słowo. Przedmiotem życzeń jest zaś m.in. zdrowie, pomyśl-
ność, szczęście, pomyślna podróż i przyjemna zabawa30. Przywoływa-
ny w słownikach powód dla złożenia gratulacji stanowi odznaczenie,
talent i zamążpójście. Treść cytowanych przykładów wskazuje, że
w połączeniach tych realizuje się zasada składania dowodów pamięci
i zasada współodczuwania w sytuacjach pomyślnych dla partnera31.

Analogicznie do jednostek języka polskiego, także przedmiot
grzeczności werbalizowany w rosyjskojęzycznych połączeniach wy-
razowych cechuje się dużą różnorodnością. Bodziec dla podzięko-
wań mogą więc stanowić pomoc, serdeczność, poczęstunek, odpo-
wiedź na list, rada, przygarnięcie sieroty czy propozycja noclegu,
zob.: благодарить за помощь, спасибо за угощение, спасибо
вам от всех нас за радушие, спасибо, что ответили на моё
письмо, сердечное спасибо за сироту, что приютили его, они
благодарили меня за ночлег, большое спасибо за совет. Przed-
miotem przeprosin może być z kolei długie milczenie, nieodpowied-
nie zachowanie innych osób, wypowiedziane słowa, spóźnienie czy
niepokojenie odbiorcy, zob.: извиниться за сына, извиниться
за долгое молчание, извиниться за друга, должен извиниться
перед вами за свои слова, приношу вам свои извинения за
причинённое беспокойство, извините, я опоздал. Wskazywany-

30 S. Skorupka, Słownik frazeologiczny…

31 M. Marcjanik, Typologia…, s. 31.

206

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

mi przyczynami składania gratulacji są zaś powołanie do pełnienia
urzędu, sukces, nagroda i zwycięstwo, zob.: поздравить с новым
назначением, поздравить с успехом, поздравить с победой,
поздравить с наградой. W świetle ilustracji materiałowych tematem
życzeń są sukces, szeroko rozumiane dobro, szczęście, pomyślność,
zdrowie, udany wypoczynek i zdanie egzaminów, zob.: пожелания
успеха, желаю вам всем счастья и благополучия, желаю
вам хорошего отдыха, пожелания всего самого наилучшего,
желаем здоровья, желаю вам успешно сдать экзамены. Treść
próśb obejmuje natomiast niesprecyzowaną pomoc i opiekę nad
psem, zob.: просить помощи, я хочу просить тебя о помощи,
ты не присмотришь за моей собакой? .

2.4. ZACHOWANIA, SYTUACJE I MIEJSCA KOJARZONE Z GRZECZNOŚCIĄ

Omówione dalej zachowania stanowią przykłady tzw. grzeczności
niejęzykowej, które mogą towarzyszyć językowym aktom grzeczności
bądź je zastępować32. W świetle danych słownikowych w kulturze pol-
skiej wraz z powitaniami współwystępować może wręczanie kwiatów,
przemowy, oklaski, okrzyki, pocałunki, podanie ręki, skinienie głowy,
ukłon, uściski i uśmiech, zob. np. witać kwiatami, witać przemówie-
niem, witać oklaskami, witać pocałunkami, witać okrzykami, wi-
tać podaniem ręki, witać skinieniem głowy, witać ukłonem, witać
uśmiechem, witać uściskiem. Katalog czynności wykonywanych przy
powitaniach obejmuje także takie tradycyjne rytuały, jak częstowanie
gości chlebem i solą: witać chlebem i solą. Podobne czynności to-
warzyszą pożegnaniom — można bowiem pożegnać kogoś uściskiem
ręki, skinieniem i przemówieniem, zob.: żegnać kogoś przemówie-
niem, żegnać przyjaciół uściskiem ręki, żegnać kogoś skinieniem.

Uprzejmość może również cechować m.in. głos, ton, minę, spojrze-
nie, gościnność, pogawędkę, prośbę, rozmowę i zaproszenie, zob.:

uprzejmy ton, uprzejmy głos, uprzejmy ukłon, uprzejme skinienie
głowy, uprzejma mina, uprzejme spojrzenie, uprzejma gościnność, uprzejma prośba, uprzejma rozmowa, uprzejme zaproszenie. Akty
grzeczności językowej mogą być także zastępowane ukłonami, zob.:

32 Zob. A. Skudrzyk, Normy grzecznościowych zachowań językowych (etykieta
języ kowa, savoirvivre, bon ton, dobre wychowanie, grzeczność językowa),
w: A. Achtelik, J. Tambor (red.), Sztuka czy rzemiosło? Nauczyć Polski i polskiego,

Wydawnictwo Gnome, Katowice 2007, s. 108.

207

DANIEL DZIENISIEWICZ
podziękować komuś ukłonem, pozdrowić kogoś ukłonem, powitać
kogoś ukłonem, pożegnać kogoś ukłonem. Warto odnotować, że
wiele spośród powyższych połączeń wyrazowych stanowi świadec-
two typowej dla polskiej grzeczności uniżoności (tzw. grzeczności
podwładnego).

W skład zachowań towarzyszących aktom grzeczności, o których
informują połączenia wyrazowe języka rosyjskiego, wchodzą m.in.

zwrot, ton, odpowiedź, odmowa i rozmowa (zob.: вежливый тон,
вежливое обращение, вежливый отказ, вежливый ответ,
вежливо разговаривать); podziękowaniom może z kolei towarzyć
uścisk dłoni (zob. благодарить пожатием руки). Takie zacho-
wania, jak spojrzenie, kiwnięcie, uściśnięcie ręki, podniesienie rąk,
oklaski, wręczenie kwiatów i okrzyki, są zaś charakterystyczne dla
powitań, zob.: поздороваться с кемл. глазами, здороваться за
руку, здороваться кивком, здороваться словами, здороваться
пожатием руки, приветствовать артистов громом руко плес
каний, приветствовать генерала поднятием руки к фуражке,
поприветствовать цветами, восторженными обожающими
взглядами, возгласами. Czynności wykonywane przy pożegna-
niach obejmują pocałunki, objęcia i wręczanie prezentów, zob.:

поцеловаться на прощание, обнять на прощание, подарить
чтол. на прощание. Istotnym przejawem grzeczności są również
ukłony, które — podobnie jak ma to miejsce w kulturze polskiej — sta-
nowią wyraz uniżonego charakteru rosyjskiej etykiety. Przeanalizowa-
ne słowniki ruszczyzny przywołują połączenia wyrazowe nazywające
różne rodzaje ukłonów wykonywanych w zależności od sytuacji komu-
nikacyjnej, zob. np.: глубокий поклон, кланяться в пояс, кивать
головой на поклоны, небрежный поклон, под нести хлебсоль
с поклоном, большой, земной поклон, отвесить поклон, бить
поклоны. W przeciwieństwie do haseł zarejestrowanych w słowni-
kach języka polskiego rosyjskie opracowania wskazują ponadto, że
zachowaniom grzecznościowym mogą towarzyszyć emocje pozytywne,
zob.: весело поздороваться, радостно приветствовать гостя,
встретить когол. радостными приветствиями.

Wskazywanie na miejsca i sytuacje, w których wypowiadane są akty
grzeczności jest charakterystyczne wyłącznie dla połączeń notowanych
przez leksykografię rosyjską. Można tutaj wymienić sytuację rozstania
i spotkania, a także miejsca, takie jak korytarz i schody i wejście, zob.:

проститься перед разлукой, приветствовать друг друга при
встрече, здороваться в коридоре, на лестнице, у входа.

208

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

Zachowania o ujemnym znaku aksjologicznym również reje-
strowane są jedynie przez słowniki języka rosyjskiego. Należą do
nich: odejście bez pożegnania, chłodne pożegnanie, nieprzywitanie
się z kimś, wypowiadanie wątpliwych komplementów i przesad-
ne prawienie pochlebstw, zob.: ушёл, не простясь, перестать
здороваться, сомнительный комплимент в адрес когол. , рас
сыпаться в комплиментах, перестать кланяться с кемл. ,
холодно проститься с присутствующими.

2.5. CEL ZACHOWAŃ GRZECZNOŚCIOWYCH

Analiza dowiodła, że możliwe jest dokonanie rekonstrukcji inten-
cji przyświecających zaproszeniom. Celem zaproszeń wyłaniają-
cym się z rozpatrywanych jednostek języka polskiego jest przede
wszystkim ugoszczenie kogoś w swoim domu, np.: zapraszać do
domu, zapraszać do środka, zapraszać pod dach, zapraszać w go-
ści. Ponadto zaproszenia dotyczą spożycia posiłku i odpoczynku;
zaprasza się m.in. także na polowanie, na wódkę, na ślub, na świę-
ta, na wieś, do tańca, na inaugurację roku akademickiego, na bal
i na herbatę, zob.: zapraszać do stołu, zapraszać do jedzenia, za-
praszać do odpoczynku, zapraszać na wódkę, zapraszać na polo-
wanie, zapraszać na obiad, zapraszać na ślub, zapraszać na za-
bawę, zapraszać na święta, zapraszać do tańca, zaproszenie na
inaugurację roku akademickiego, zaproszenie na herbatę, zapro-
szenie na bal. Przywołane ilustracje materiałowe stanowią przykła-
dy realizacji polskiej zasady demonstrowania chęci przebywania
w towarzystwie partnera33.

Treść rosyjskich zaproszeń cechuje się równie wysokim stop-
niem szczegółowości — analizowane połączenia informują bowiem,
że zapraszać można do sali, na koncert, na ślub, na herbatę, do te-
atru, do restauracji, do domu, do stołu, na konferencję, na olimpiadę,
na spacer, do walca, na obiad, na kawę, do gabinetu i na ślub. Zob.:

пригласить коллег в зал, пригласить на концерт, пригласить
на чашку чая, пригласить в ресторан, пригласить туристов
в театр, просить в гости, пригласить к столу, пригласить
прогуляться, пригласить на вальс, пригласить на свадьбу,
просить на обед, просить на чашку кофе.

33 M. Marcjanik, Typologia…, s. 31.

209

DANIEL DZIENISIEWICZ

3. PODSUMOWANIE

Przeprowadzone badanie prowadzi do wniosku, że obraz grzeczności
utrwalony w połączeniach wyrazowych rejestrowanych przez słow-
niki w dużej mierze odpowiada dotychczasowym modelom polskiej
i rosyjskiej grzeczności językowej, jak również słownikowym defi-
nicjom grzeczności. Przede wszystkim w pokaźnej grupie połączeń
odzwierciedlona została uniżoność polskiej i rosyjskiej grzeczno-
ści — zachowanie to odpowiada polskiej zasadzie bycia podwładnym
i zasadzie okazywania szacunku wobec partnera, a także rosyjskiej
regule szacunku i poważania, uwydatniającej wyższy status partnera
interakcji. O „grzeczności podwładnego” świadczy także stosunkowo
częste wzmiankowanie zachowań towarzyszących grzeczności, m.in.

ukłonów. Poza tym połączenia wyrazowe notowane przez słowniki
polszczyzny wskazują, że zachowania grzecznościowe kierowane są
głównie do osób starszych i kobiet, co koresponduje z charaktery-
stycznym dla Polaków okazywaniem szczególnego szacunku tym gru-
pom (aspekt ten nie jest obecny w połączeniach języka rosyjskiego).

Niektóre polskie połączenia wyrazowe utożsamiają ponadto grzecz-
ność z posłuszeństwem dzieci wobec opiekunów, które to zjawisko
także nie występuje w ruszczyźnie.

Przeanalizowany materiał ujawnia liczne pozytywne cechy przy-
pisywane grzeczności. W połączeniach języka polskiego grzeczność
niekiedy ukazywana jest jako dobre wychowanie, lecz także jako ce-
cha wrodzona. Uprzejmość może ponadto płynąć prosto z serca —
właściwość ta koresponduje zarówno z polską, jak i rosyjską regułą
mówiącą o życzliwym traktowaniu partnera. Z tym aspektem wiążą
się określenia zachowań towarzyszących grzeczności świadczących
o życzliwości dla innych ludzi. Z kolei rozumienie grzeczności jako
przysługi odpowiada zasadzie polskiej grzeczności mówiącej o dekla-
rowaniu pomocy partnerowi. Pomoc jest również przedmiotem połą-
czeń wyrazowych rejestrowanych przez leksykografię rosyjską. Zja-
wisko to stanowi ilustrację rosyjskiej etykietalnej zasady uczynności
i uwagi, która zakłada przejawianie zainteresowania partnerem oraz
chęć udzielania mu pomocy34.

Dokonana analiza ujawnia jednak również „nowe” elementy, które
nie zostały utrwalone w definicjach słownikowych i modelach grzecz-
ności, ukazujące różne aspekty etykiety, np. wyrafinowanie i cere-

34 T.B. Крылова, Наивноязыковые…, s. 321–322.

210

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

monialność. We frazeologii utrwalono także skojarzenia z etykietą
typową dla wyższych sfer i określonych środowisk: dworu, wojska, ry-
cerzy, salonów. Poza tym grzeczność bywa postrzegana jako domena
sfery publicznej. W niektórych polskich i rosyjskich połączeniach wy-
razowych zawarte jest także negatywne wartościowanie grzeczności,
która prezentowana jest jako konwenans mający na celu maskowanie
rzeczywistego stosunku do innych osób. Analiza polskiego materiału
dowodzi, że grzeczność może służyć do kamuflowania negatywnych
intencji, takich jak protekcjonalność. Etykieta bywa również uznawa-
na za zbiór sztywnych, pretensjonalnych i staroświeckich zachowań.

Poza tym w części polskojęzycznych ilustracji haseł grzeczność przed-
stawiana jest jako zbiór reguł ograniczających jednostkę ludzką. Za-
równo w rosyjskich, jak i w polskich frazeologizmach bezinteresowna
grzeczność utożsamiana jest zaś z naiwnością.

Powyższe refleksje pokazują, że pomimo pewnych różnic trzon
analizowanego obrazu grzeczności cechuje się dużym podobień-
stwem, które wynika z pokrewieństwa rozpatrywanych kultur sło-
wiańskich, cechujących się m.in. ciepłem i serdecznością stosunków
międzyludzkich35 oraz gościnnością36. Utrwalonym w leksykografii
wyróżnikiem kultury polskiej, uwidaczniającym się w rezultacie po-
równania z własnościami kultury rosyjskiej, zdaje się jednak szcze-
gólny sposób, w jaki Polacy traktują kobiety i osoby starsze37.

Na zakończenie pragniemy podkreślić, że przeprowadzona anali-
za nie może pretendować do miana wyczerpującego rozstrzygnięcia
w zakresie rekonstrukcji obrazu polskiej i rosyjskiej grzeczności ze
względu na fakt, iż wykorzystano w niej jedynie dane słownikowe,
które ze swej natury cechują się fragmentarycznością i ukazują tylko
wybrane cechy grzeczności. Badanie może stanowić jednak — z jed-
nej strony — uzupełnienie dotychczasowych rozważań, z drugiej
zaś — przyczynek do dalszych, analogicznych analiz prowadzonych
na materiale innych języków.

35 Cechy te znajdują wyraz w częstym w obu językach konceptualizowaniu serca jako

‘pojemnika na szczere czy głębokie emocje’. W tym kontekście w języku rosyjskim
istotną rolę odgrywa także dusza — zob. A. Niewiara, Słowa klucze kultury
w sytuacji bliskiego sąsiedztwa kultur i powinowactwa językowego ( dusza —
serce ), „LingVaria” 2015, nr 2 (20), s. 291–304.

36 Por. M. Marcjanik, Grzeczność…, s. 23.

37 Na potwierdzenie tej tezy przywołajmy następujący cytat: „Polacy w większości
działań interakcyjnych — i werbalnych, i niewerbalnych — wyróżniają kobietę.

Ten szczególny sposób traktowania kobiet znany jest na świecie, i nazywany polską

(męską) kurtuazją” — M. Marcjanik, Grzeczność…, s. 23.

211

DANIEL DZIENISIEWICZ

REFERENCES

Bartmiński, Jerzy. “Frazeologia a językowy obraz świata.” Słowiańska frazeologia
gwarowa II. Rak, Maciej, and Mokienko, Valerij M. (eds.). Kraków: Księgarnia

Akademicka, 2002: 53–62.

Bartmiński, Jerzy. “O pojęciu językowego obrazu świata.” Językowe podstawy
obrazu świata. Bartmiński, Jerzy. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii

Curie-Skłodowskiej, 2006: 11–21.

Belko,Vladimir Kuzmich. Zhguchiy glagol. Slovar’ narodnoy frazeologii. Mosk-
va: Zelënyy vek, 2000 [Белко, Владимир Кузмич. Жгучий глагол. Словарь
народной фразеологии. Москва: Зелёный век, 2000].

Belyanin, Valeriy Pavlovich, Butenko, and Irina Anatol’yevna. Zhivaya rech’. Slo-
var’ razgovornykh vyrazheniy. Moskva: RAIMS, 1994 [Белянин, Валерий

Павлович, Бутенко, Ирина Анатольевна. Живая речь. Словарь разговорных
выражений. Москва: РАИМС, 1994].

Chlebda, Wojciech. Elementy frazematyki: wprowadzenie do frazeologii nadawcy.

Łask: Leksem, 2003.

Dąbkowska, Anna. “Obraz grzeczności w polskiej frazeologii.” Etnolingwistyka.

Problemy Języka i Kultury, 2022, no. 34: 125–137.

Dmitriyev, Dmitriy Vladimirovich (ed.). Tolkovyy slovar’ russkogo yazyka. Moskva:

Astrel’, 2003 [Дмитриев, Дмитрий Владимирович (ed.). Толковый словарь
русского языка. Москва: Астрель, 2003].

Doroszewski, Witold (ed.). Słownik języka polskiego. T. 1–11. Warszawa: Wydawn-
ictwo Naukowe PWN, 1958–1969.

Dubisz, Stanisław (ed.). Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 1–4. Warszawa:

Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003.

Fëdorov, Aleksandr Il’ich. Frazeologicheskiy slovar’ russkogo literaturnogo yazy-
ka. Moskva: Astrel’, 2008 [Фёдоров, Александр Ильич. Фразеологический
словарь русского литературного языка. Москва: Астрель, 2008].

Fliciński, Piotr. Współczesny słownik frazeologiczny. Poznań: Uniwersytet im. Ada-
ma Mickiewicza, 2010.

Formanovskaya, Natal’ya Ivanovna. “Kul’tura obshcheniya i rechevoy etiket.” Russ-
kiy yazyk v shkole, 1993, no. 5: 75–79 [Формановская, Наталья Ивановна.

“Культура общения и речевой этикет.” Русский язык в школе, 1993, no. 5:

75–79].

Grabias, Stanisław. Język w zachowaniach społecznych. Lublin: Wydawnictwo

UMCS, 1994.

Gyulumyants, Kira. Pol’skorusskiy frazeologicheskiy slovar’. Minsk: Ekonom-
press, 2004 [Гюлумянц, Кира. Польскорусский фразеологический словарь.

Минск: Экономпресс, 2004].

Kita, Małgorzata. “‘Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna’. O wielości
odmian grzeczności językowej.” Postscriptum Polonistyczne, 2016, 1(17): 193–

212.

Kłosińska, Anna, Sobol Elżbieta, Stankiewicz Anna. Wielki słownik frazeologiczny

PWN z przysłowiami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.

Krylova, Tat’yana Vladimirovna. “Naivno-yazykovyye predstavleniya o vezhlivo-
sti i obsluzhivayushchaya ikh leksika.” Yazykovaya kartina mira i sistemnaya
leksikografiya. Apresyan, Yuriy Derenikovich (ed.). Moskva: Yazyki slavyanski-
kh kul’tur, 2006: 241–402 [Крылова, Татьяна Владимировна. “Наивно-

212

OBRAZ GRZECZNOŚCI…

языковые представления о вежливости и обслуживающая их лексика.”

Языковая картина мира и системная лексикография. Апресян, Юрий

Дереникович (ed.). Москва: Языки славянских культур, 2006: 241–402].

Kuznetsov, Sergey Aleksandrovich (ed.). Bol’shoy tolkovyy slovar’ russkogo yazy-
ka. Sankt-Peterburg: Norint, 2008 [Кузнецов, Сергей Александрович (ed.).

Большой толковый словарь русского языка. Санкт-Петербург: Норинт,

2008].

Lachur, Czesław. Zarys językoznawstwa ogólnego. Opole: Wydawnictwo Uniwer-
sytetu Uniwersytetu Opolskiego, 2004.

Linde-Usiekniewicz, Jadwiga. “Językowe, międzyjęzykowe, kulturowe i międzykul-
turowe aspekty grzeczności.” Grzeczność na krańcach świata. Marcjanik,

Małgorzata (ed.). Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007:

15–35.

Marcjanik, Małgorzata. “Etykieta językowa.” W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej. Marcjanik, Małgorzata (ed.). Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 2001: 85–96.

Marcjanik, Małgorzata. “Granice polskiej grzeczności językowej.” W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej. Marcjanik, Małgorza-
ta (ed.). Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 2001: 21–30.

Marcjanik, Małgorzata. “Proces przewartościowywania polskiej grzeczności języko-
wej.” Język trzeciego tysiąclecia II, t 1: Nowe oblicza komunikacji we współcze-
snej polszczyźnie. Szpila, Grzegorz (ed.). Kraków: Krakowskie Towarzystwo Pop-
ularyzowania Wiedzy o Komunikacji Językowej Tertium, 2002: 391–396.

Marcjanik, Małgorzata. “Typologia polskich wyrażeń językowych o funkcji grzec-
znościowej.” W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety języ-
kowej. Marcjanik, Małgorzata (ed.). Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzys-
kiej, 2001: 31–36.

Marcjanik, Małgorzata. “Zasady grzecznościowej gry.” W kręgu grzeczności. Wybór
prac z zakresu polskiej etykiety językowej. Marcjanik, Małgorzata (ed.). Kielce:

Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 2001: 199–205.

Marcjanik, Małgorzata. Grzeczność w komunikacji językowej. Warszawa: Wydaw-
nictwo Naukowe PWN, 2013.

Marcjanik, Małgorzata. Słownik językowego savoirvivre’u. Warszawa: Wydawnic-
twa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015.

Niewiara, Aleksandra. “Słowa klucze kultury w sytuacji bliskiego sąsiedztwa kul-
tur i powinowactwa językowego ( dusza — serce).” LingVaria, 2015, no. 2(20): 291–304.

Ożóg, Kazimierz. Polszczyzna przełomu XX i XXI wieku: wybrane zagadnienia. Rzeszów: Wydawnictwo „Otwarty Rozdział”, 2001.

Ożóg, Kazimierz. Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na
materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa). Warszawa–Kraków:

Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990.

Piotrowicz, Anna, and Witaszek-Samborska, Małgorzata. “Międzypokoleniowe
różnice w grzeczności językowej w opinii studentów polonistyki.” Słowo. Studia
językoznawcze, 2014, no. 5: 192–200.

Skorupka, Stanisław. Słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza

Powszechna, 1987.

Skudrzyk, Aldona. “Normy grzecznościowych zachowań językowych (etykieta języ-
kowa, savoir-vivre, bon ton, dobre wychowanie, grzeczność językowa).” Sztuka

213

DANIEL DZIENISIEWICZ
czy rzemiosło? Nauczyć Polski i polskiego. Achtelik, Aleksandra, and Tambor,

Jolanta (eds.). Katowice: Wydawnictwo Gnome, 2007: 105–122.

Szymczak, Mieczysław (ed.). Słownik języka polskiego. T. 1–3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978–1981.

Ushakov, Dmitriy Nikolayevich (ed.). Tolkovyy slovar’ russkogo yazyka. Moskva:

Sovetskaya entsiklopediya, 1935–1940 [Ушаков, Дмитрий Николаевич (ed.).

Толковый словарь русского языка. Москва: Советская энциклопедия, 1935–

1940].

Yefremov, Valeriy Anatol’yevich. “Transformatsiirusskogo rechevogo etiketa:

obrashcheniya.” Byulleten’ uchenogo soveta RGPU im. A.I. Gertsena, 2010,
no. 10: 44–48 [Ефремов, Валерий Анатольевич. “Трансформации русского
речевого этикета: обращения.” Бюллетень Ученого совета РГПУ им. А. И.

Герцена, 2010, no. 10: 44–48].

Żmigrodzki, Piotr. Wprowadzenie do leksykografii polskiej. Katowice: Wydawnic-
two Uniwersytetu Śląskiego, 2003.

Żurek, Anna. “Teorie grzeczności językowej.” Kształcenie Językowe, 2008, 7(17): 33–43.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16539

BEATA SIWEK

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0742-3431

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Наталья Малютина, Коммуникативные ресурсы новейшей
драматургии русскоязычных авторов,

Collegium Columbinum, Białystok–Kraków 2023, ss. 292.

Białostocka literaturoznawczyni Natalia Maliutina należy niewątpliwie
do grona najważniejszych badaczy współczesnego dramatu rosyjskoję-
zycznego. Jej publikacje monograficzne — Поэтика высказывания
в пьесах одесских драматургов Анны Яблонской и Александра

Марданя 1, Проблема культурной (само)иден ти фикацыи героя
в новейшей постсовецкой драме: переформатировка 2, redago-
wane monografie wieloautorskie3 oraz liczne artykuły stanowią po-
twierdzenie jej badawczych kompetencji, naukowej rzetelności, me-
todologicznej świeżości i problemowej aktualności.

Najnowsza publikacja Maliutiny Коммуникативные ресурсы
новейшей драматургии русскоязычных авторов wydana nakła-
dem wydawnictwa Collegium Columbinum stanowi zwieńczenie wie-
loletnich badań nad dramaturgią wschodniosłowiańską.

Tytułowe zagadnienie — środki i strategie komunikacyjne w naj-
nowszej dramaturgii rosyjskojęzycznej zostało zaprezentowane

1 Н. Малютина, Поэтика высказывания в пьесах одесских драматургов Анны Яблон-
ской и Александра Марданя, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów

2016.

2 Н. Малютина, А. Маронь, Проблема культурной (само)идентификацыи героя в но-
вейшей постсовецкой драме: переформатировка, Collegium Columbinum, Kraków

2019.

3 Warto wśród nich wymienić dwie ważne publikacje redagowane przez Maliutinę poświęco-
ne zagadnieniom performatywności i nowym zjawiskom w dramaturgii rosyjskojęzycznej

(także ukraińskiej i białoruskiej): Перформатизация современной русской драми:

словянский контекст, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2019 oraz

Współczesna dramaturgia rosyjskojęzyczna: nowe tendencje, Universitas, Kraków 2022.

215

RECENZJE
przez autorkę z kilku różnych perspektyw. Uwaga została skierowa-
na w szczególności na wpływ tradycji literackiej na uobecniające się
w tekście strategie komunikacyjne, sposoby manifestowania głosu au-
torskiego i głosu postaci, a także ich stosunku do intencji wypowiedzi
zawartych w didaskaliach, wzajemne oświetlanie się i interpretację
elementów werbalnych i wizualnych, zjawisko społeczno-kulturowej
inkluzji w analizowanych tekstach dramatycznych i ich scenicznych
realizacjach, proces dyskursywizacji w dramacie, rolę słownictwa
komputerowego i żargonu młodzieżowego oraz zagadnienie interme-
dialności najnowszego dramatu. Autorka pisze na ten temat:

Рассматривая категорию высказывания применительно к драме как тек-
сту, примем во внимание речевые интенции ремарочного комплекса и ре-
плик героев (персонажей), позволяющие читателю формировать различ-
ные семантические связи и отношения. Также предметом анализа станут
субъектно-объектные отношения в тексте пьесы, функциональные аспекты
мотивно-сюжетной организации, формы речи, особенности речевого по-
ведения субъектов речи (как автора, так и персонажей), перформативные
аспекты установления значений текста в процессе интеракции с читате-
лем/зрителем (s. 11).

Maliutina podkreśla ponadto, że ważnym aspektem jej pracy anali-
tycznej było zbadanie związku zastosowanych w badanych tekstach
strategii autorskich z ich specyfiką rodzajową i gatunkową:

Авторские стратегии в новой и новейшей драме, безусловно, связаны с ее
родо-жанровыми трансформациями и тем, как по-разному проявляется
в этом модальность высказывания. Речь идет о том, что в поэтике новой
и новейшей драмы отражаются особенности природы познающего субъ-
екта. Осознание этих процессов обуславливает взаимодействие авторского
сознания с восприятием реципиента, которое так или иначе связано с ха-
рактером высказывания персонажей (s. 15).

Rozdział pierwszy monografii został zatytułowany Strategie autorskie
w „nowym dramacie” vs intencje tekstu ( Авторские стратегии
в „новой драме” vs интенции текстов). Punktem wyjścia jest tu
zagadnienie subiektywności w dramatach Ludmiły Pietruszewskiej

(m.in. Сцена отравления Моцарта, Стакан воды, Бифем, Еду
в сад, Не искушай). Autorka, odwołując się do badań polskiego mu-
zykologa Macieja Jabłońskiego, dostrzega paralele między głosem
autorskim w dramacie a głosem rozumianym jako gra wokalna, będą-
ca przejawem podmiotowości, o wyraźnym metafizycznym ukierun-
kowaniu, a także fizyczności (głos jako instrument). Jak dowodzi ba-

216

RECENZJE
daczka, podmiotowość kobiecą w dramatach Pietruszewskiej często
charakteryzuje pluralizm i decentralizacja, a mowa dialogiczna służy
ukazaniu wielowarstwowej świadomości podmiotu, często przedsta-
wianej jako kilka głosów lub ślad brzmiącego w nim głosu osadzone-
go w teraźniejszości lub w przeszłości. Interesujący może wydawać
się także fakt, że ukazane w dramatach Pietruszewskiej sytuacje i hi-
storie doświadczane przez jej bohaterów pozwalają dostrzec w struk-
turze dialogicznej cechy epickiego obrazu świata, bliskiego modelowi
polifonicznemu. Jak zaznacza Maliutina, tematyzacja zjawiska istnie-
nia głosów w tekście i wyobraźni odbiorcy wzmacnia odczucie absur-
du świata, w którym utracone zostały tradycyjne powiązania i relacje.

W dalszej części autorka przechodzi do analizy twórczości jeka-
terynburskiego dramatopisarza Olega Bogajewa (m.in Записки
влюбленного прокурора, Тридцать три счастья, Двери
закрой! ). Uwaga zostaje tutaj skierowana na semiotykę „światów
możliwych”, problem zacierania się granic między przestrzenią re-
alną i wyobrażeniową, a także sposoby uobecniania się stereotypów
językowych i tropów obciążonych semantycznie (w szczególności
metafor) w mowie postaci. Jak dowodzi Maliutina, praca semio-
tyczna stanowi często ważny plan w kreowaniu obrazów, charakteru
wypowiedzi bohatera, wyobrażeń o czasie i przestrzeni, wykraczają-
cych poza granice subiektywnego doświadczenia bohatera dramatu.

Relatywizm kodów komunikacyjnych staje się prawem wypowiedzi
dramatycznej, co w twórczości Bogajewa można uznać za pewien
wzorzec obrazu świata, ucieleśniający epickie spojrzenie autora na
otaczającą rzeczywistość. Rozdział pierwszy zamyka część poświęco-
na kategorii humoru w komediach Плачу вперед i Приходи и уводи

Nadieżdy Ptuszkiny. Autorka podkreśla, że ważną cechą dramaturgii
rosyjskiej autorki jest zderzanie wartości, w których tonacja humory-
styczno-komiczna, niekonsekwencje i strategie gry przyczyniają się
do utwierdzenia wiary w tradycyjne wartości moralne w warunkach
zmieniającego się życia:

Анализируя вступительные ремарки к комедиям Птушкиной, можно отме-
тить характерное для фарса сочетание комических ситуаций (жена застает
в постели мужа знакомую) и неожиданных непредсказуемых случайностей,
поворотов, отступлений от предполагаемого хода событий или предсказуе-
мой мотивации поведения героев (s. 57).

W rozdziale drugim zatytułowanym Manifestacja podmiotu grote-
skowego w dramacie nowym i najnowszym ( Проявление гротеск

217

RECENZJE
ного субъекта в новой и новейшей драме) autorka przybliża za-
gadnienia teoretyczne związane ze sposobami badania kategorii
głosu w dramacie, podkreślając odmienność jego manifestowania
się w monodramacie i sztuce pełnospektaklowej. Jak dowodzi Ma-
liutina, głos stanowi wyalienowaną formę samoidentyfikacji boha-
tera, a jego spersonalizowane brzmienie przyczynia się do egzysten-
cjalnego wypełnienia przestrzeni działania, aktywnie uczestnicząc
w kreowaniu obrazu świata. Opierając się na analizie dramatycznych
baśni i sztuk z baśniową fabułą: Дюймовочка и мотылёк Anny

Jabłońskiej, Включаем фантазию! Anny Bogaczewej i Darii Utki-
ny, Чемоданное настроение i Гадкий утёнок Anny Bogaczewej
oraz Экспедиция Aleksandry Mołczanowej, Maliutina dochodzi do
przekonania, że w tekstach tych dochodzi często do oddalania się,
a czasem nawet odrywania głosu od postaci. Głos może stawać się fik-
cyjnym konstruktem stworzonym przez dziecięcą wyobraźnię, może
tracić kontakt z mówiącym (jest to podstawowa właściwość podmiotu
groteskowego), prezentować postawę autoironiczną autora, wywie-
rającą silny wpływ na odbiorcę. Analiza dramatów o charakterze ba-
śniowo-fantastycznym, monodramatów czy też tekstów wykorzystu-
jących strategie metateatralne pozwoliła autorce na konstatację, że
w tego typu tekstach brzmienie głosu służy egzystencjalnemu wypeł-
nieniu akcji obecnością podmiotu w sytuacji, gdy w fabule ukazane są
okoliczności identyfikacji postaci. Jest to ponadto związane z proce-
sami groteskowego rozszczepienia świadomości bohatera. W rezulta-
cie sytuacja komunikacyjna w przedstawieniu ulega transformacji na
wszystkich poziomach jako projekt wydarzenia w przestrzeni i czasie.

Wiele miejsca zajmują w tym rozdziale rozważania nad zagadnieniem
wewnętrznego głosu. Odwołując się do teoretycznych ujęć Mladena

Dolara, Michaiła Jampolskiego, Oksany Bułhakowej, Zygmunta Freu-
da i Jacques’a Lacana, Maliutina analizuje teksty dramatyczne przez
pryzmat kategorii Innego, zaznaczając, że dźwięk wewnętrznego gło-
su w stanie utraty mechanizmów samoidentyfikacji i traumatycznego
doświadczenia rozwoju osobowości może służyć jako środek separacji

Ja–Inny, Ja–Obcy lub uzyskania integralności w wyniku dialogu Ja
z Innym (s. 93–94). Głos wewnętrzny pojawia się ponadto w sytuacji
utraty możliwości językowego porozumiewania się podmiotu ze świa-
tem i samym sobą, gdy słowo przestaje być środkiem komunikacji.

Jak zauważa autorka, głos wewnętrzny funkcjonuje w analizowanych
tekstach jako ten element poetyki, który umożliwia zdiagnozowanie
pozycji bohatera będącego najczęściej w konflikcie z samym sobą.

218

RECENZJE

Rozdział trzeci zatytułowany Wizualizacja i wirtualizacja
w dra macie współczesnym ( Визуализация и виртуализация
в современной пьесе) poświęcony został potencjałowi semantycz-
nemu obrazów fotograficznych jako znaków ikonicznych w tekście
dramatycznym, symbolicznym znaczeniom obrazu i sposobom jego
funkcjonowania w świadomości postaci dramatycznej. Opierając
swoje badania na analizie siedmiu sztuk autorów rosyjskojęzycznych

— Aleksandra Stroganowa ( Черный, Белый, Акценты Красного,

Оранжевый. Контрольные отпечатки в 2х действиях), Piotra

Gładilina ( Фотоаппараты), Natalii Błok ( Фото топлес), Lilii Safi-
kanowej ( Смятение), Konstantina Stieszyka ( Мужчинаженщина
пистолет), Dmitrija Bogosławskiego ( Точки на временной оси)

i Romana Wsiewołodowa ( Человек искусства), autorka dochodzi
do wniosku, że obrazy fotograficzne pomagają stworzyć wyimagino-
waną przestrzeń, która odwołuje się do postrzegającej świadomo-
ści jako wytworu rzeczywistości medialnej, a dyskurs fotograficzny
sprzyja realizacji postmodernistycznej idei zaangażowania jednost-
ki w treści medialne. W analizowanych dramatach fotografia, rozu-
miana jako sposób reprezentacji, tworzenia świata przez bohaterów,
pełni rolę elementu, wokół którego obudowuje się akcja. Omówio-
ne tu zostały ponadto komunikacyjne zasoby fotoekfrazy w najnow-
szym rosyjskojęzycznym dramacie. W przekonaniu autorki wybrane
cechy obrazu fotograficznego stanowią wzór rozwoju akcji, za ich
sprawą dokonuje się (samo)identyfikacja bohatera i urzeczywistnia
się twórcza moc rzeczywistości medialnej jako fotograficznego uni-
wersum wciągającego człowieka w jego świat. Dopełnieniem pro-
blematyki poruszonej w tym rozdziale są podrozdziały poświęcone
specyfice wizualizacji w sztukach o animie — Аватары (История
взросления в одном действии) Włady Olchowskiej, Кого я нашел
в соцсети (техносказка для детей и взрослых в двух частях)

Igora Witrenko, Злая мать Julii Tupikiny oraz kreacjom postaci
w wirtualnych komediach Włady Olchowskiej Комната Че, Одна
ночь в Стамбуле oraz Трикстер клуб. Analiza dramatów o animie
pozwala autorce na stwierdzenie, że wizualna dynamizacja wyobra-
żeń emocjonalno-figuratywnych odbiorcy zawiera więcej odniesień
do różnych treści medialnych, z którymi zaznajomiony jest nastolet-
ni odbiorca, a epizody animacji komputerowej można uznać za za-
miennik tradycyjnego przekazu zmian stanu psychicznego jednostki.

Interesująco zostały zaprezentowane także sztuki komediowe Włady

Olchowskiej, o których autorka pisze:

219

RECENZJE

Перенос событий в воображаемое пространство и время позволяет драма-
тургу ярче передать процессы самосознания личности, расширяет границы
экзистенциального самоопределения героя, который осознает в себе Дру-
гого, что само по себе ограничивает свободу его проявлений. Несуществую-
щее место и созданные фантазией персонажи позволяют расширить пред-
ставление о возможных границах самоидентификации. При этом драматург
использует прием комического остранения пространственно-временных
трансформаций героя, его возможных представлений об отношениях с ми-
ром и собой. Взаимодействие виртуальных и реальных действующих лиц
вызывает рефлексии автора об отношении человека к расхожим принци-
пам поведения личности в социуме, которые персонажи преодолевают
в силу индивидуального самосознания, проявившегося под влиянием свер-
хъестественных сил (s. 161).

Zdaniem autorki, większość bohaterów komedii Olchowskiej na-
wiązuje do tradycyjnych obrazów mitologicznych lub baśniowych.

W tekstach tych ukazane są często interakcje postaci wirtualnych
i rzeczywistych, dzięki czemu przywoływana jest autorska refleksja
na temat stosunku człowieka do powszechnych zasad indywidual-
nego zachowania w społeczeństwie, które bohaterowie pokonują na
skutek jednostkowej świadomości objawiającej się pod wpływem sił
nadprzyrodzonych.

W kolejnym, czwartym rozdziale monografii Komunikacyjne
aspekty zachowań językowych w sztukach o nastolatkach ( Ком
муникативные аспекты речевого поведения в пьесах о под
ростках) zaprezentowano problem społeczno-kulturowej inkluzyj-
ności w najnowszej dramaturgii rosyjskojęzycznej. Uwaga została
skierowana na zagadnienie autoprezentacji w mowie bohaterów ana-
lizowanych tekstów, tematyzację pojęć obcojęzycznych w tytułach
sztuk oraz język subkultur młodzieżowych. W oparciu o liczne teksty
dramatyczne, m.in. Всем, кого касается Dany Sideros, Чужой голос

Poliny Siniewej, Томми Anastasii Bukrejewej, Френдзона i Танцы
плюс Olżasa Żanajdarowa, Хайп Włady Olchowskiej, How do you
do Swietłany Górowej i Смайлик. Чмокичмоки Swietłany Sołogub,

Maliutina stwierdza, że charakter relacji Ja–Inny, stanowiących jeden
z podstawowych problemów dociekań literaturoznawczych w aspekcie
zagadnienia komunikacji, jest mocno zróżnicowany — od całkowitego
odrzucenia do przeżywania wspólnego doświadczenia budowania ko-
munikacji. Autorka podkreśla ponadto, że w analizowanych tekstach
ważnym czynnikiem w tworzeniu kolizji i akcji dramatycznej jest sy-
tuacja komunikacyjna, zachowania językowe (nierzadko mocno eks-
presyjne), podczas których młodzi ludzie uświadamiają sobie prawdzi-

220

RECENZJE
we motywy obranych przez siebie strategii i taktyk komunikacyjnych.

Wiele miejsca w tym rozdziale Maliutina poświęciła zagadnieniu su-
biektywnej świadomości młodych bohaterów sztuk, o czym pisze:

Виртуальная область гиперреальности создает фантомы не-мест, в кото-
рых тусовка приобретает черты медиамонстра, поглощающего личностный
опыт юных персонажей. Интерсубъективная реальность обнаруживает
инфантилизм субъективного сознания подростков, которые оказывают-
ся поневоле объектом манипуляций виртуального тусовочного простран-
ства, что, безусловно, определяет личностные коллизии в новейшей драме

(s. 217–218).

Ostatni rozdział recenzowanej monografii — Intermedialność współ czesnego dramatu autorów rosyjskojęzycznych ( Ин тер медиальность
современной драмы русскоязычных драматургов) — składa się
z dwóch szkiców. Pierwszy, zatytułowany Upiór w operze we współ-
czesnej dramaturgii rosyjskiej ( Призрак Оперы в современной
русской драме), traktuje o roli idei operowych w poetyce współcze-
snych dramatów rosyjskich. Autorka traktuje operę jako stereotypo-
we przedstawienie, współczesny mit, który staje się dla rosyjskich
autorów źródłem inspiracji umożliwiającym wydobycie nowych tre-
ści. Wiele miejsca Maliutina poświęciła twórczości dramaturgicznej

Wadima Lewanowa, który czerpie z tradycji teatru muzycznego, osa-
dzając swoje sztuki w poetyce tekstu operowego:

Интерпретация и контекстуализация сюжетов опер, лейтмотивов, выска-
зываний персонажей в пьесах В. Леванова расширяет семантическое поле
взаимодействия разных культурных дискурсов и кодов, в которые вовле-
чены события драматических произведений. При этом писатель открыто
представляет свою позицию. Посредством реплик персонажей, мелодрама-
тических приемов драматург как бы решает вопрос, можно ли посредством
стереотипных представлений об Опере показать процессы идентификации
культурного сознания, включенные в драматическое действие (s. 239–240).

W szkicu drugim zatytułowanym Operowy emocjonalizm w sztukach

Nadieżdy Ptuszkiny i Andrieja Kurejczyka ( Оперный эмоциона
лизм в пьесах Надежды Птушкиной и Андрея Курейчика) Maliu-
tina kieruje uwagę na świat emocji, stany emocjonalne i przeżycia do-
świadczane przez bohaterów sztuk Nadieżdy Ptuszkiny Жемчужина
черная, жемчужина белая (2000) napisanej m.in. na motywach
opery Aida Verdiego, i Andrieja Kuriejczyka Кавалер роз (2009) za-
inspirowanej librettem Hugona von Hofmannsthala Kawaler róży
do opery komicznej Richarda Straussa.

221

RECENZJE

Jak podkreśla autorka, w emocjonalnej strukturze wypowiedzi
sztuki Ptuszkiny widoczna jest realizacja pasji operowej, która nasy-
ca warstwę muzyczną i głosową tekstu. W wypowiedziach bohaterów
dostrzec można wysublimowaną modalność retoryczną, a jednocze-
śnie nieodłączne od melodramatu przeciążenie nadmiernym pato-
sem wzniosłych uczuć. Odtworzona zostaje atmosfera wzniosłych
przeżyć i emocjonalnego napięcia, dzięki czemu odbiorca „zanurza
się” w uniesieniu melodramatycznego emocjonalizmu.

Nieco inną rolę pełnią nawiązania do tekstu operowego w twórczo-
ści Kurejczyka. Zdaniem Maliutiny zwrócenie się tego autora ku ope-
rze komicznej Straussa tworzy w wyobraźni czytelnika obraz zmysło-
wego emocjonalizmu, który koresponduje z ideą opery (choć z pewną
dozą autorskiej ironii). Oba analizowane teksty łączy emocjonalizm,
który pełni rolę środka komunikacji z odbiorcą, a także wyjątkową
atmosferę artystyczną otwierającą odbiorcę na poszukiwanie nowych
znaczeń.

Monografię kończy krótkie podsumowanie, imponująca bibliogra-
fia (235 pozycji), w której odnajdujemy najważniejsze prace mono-
graficzne i artykuły z zakresu dramaturgii i teorii komunikacji, oraz
indeks nazwisk.

Podsumowując, należy stwierdzić, że Maliutina podjęła niełatwą
próbę zbadania poetyki wypowiedzi jako środka przekazu artystycz-
nego w nowym i najnowszym dramacie autorów rosyjskojęzycznych
i doskonale sobie z tym zadaniem prowadziła.

Ogromną wartością recenzowanej monografii jest umiejętne po-
łączenie kulturowego, literackiego i językowego podejścia do analizy
tekstu dramatycznego, co niewątpliwie umożliwiło autorce posze-
rzenie zakresu tradycyjnego badania poetyki współczesnych tekstów
dramatycznych. Podkreślić należy także ogromną wartość wielo-
aspektowego podejścia do analizy tytułowego zagadnienia, zastoso-
wanie w procesie analizy tekstów różnorodnych kategorii poznawczo-

-komunikacyjnych, kulturowo-estetycznych, psycholingwistycznych
i performatywnych. Dzięki takiemu podejściu badawczemu mono-
grafia Maliutiny stanowi ważne źródło wiedzy nie tylko dla wąskiego
kręgu odbiorców zainteresowanych współczesnym dramatem, ale też
zapewne dla przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych.

Publikacja zaskakuje wielością kontekstów, wnikliwością anali-
tyczną, co — z uwagi na fakt, że w polu obserwacji autorki znalazło
się kilkadziesiąt zróżnicowanych gatunkowo i tematycznie tekstów —
zasługuje na najwyższe uznanie. Wiele dramatów, zwłaszcza napi-

222

RECENZJE
sanych w ostatnich latach, nie było wcześniej przedmiotem refleksji
literaturoznawczej.

Monografia Maliutiny jest metodologicznie przekonująca, czytel-
niczo interesująca i — co najważniejsze — wypełnia istotną lukę w ob-
szarze badań nad dramatem rosyjskojęzycznym.

REFERENCES

Lis-Czapiga, Agnieszka, and Maliutina, Natalia (eds.). Performatizatsiya sovremen-
noy russkoy drami: slovyanskiy kontekst. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu

Rzeszowskiego, 2019 [Lis-Czapiga, Agnieszka, and Maliutina, Natalia (eds.).

Перформатизация современной русской драми: словянский контекст.

Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2019].

Malyutina, Natal’ya, and Maron’, Anna. Problema kul’turnoy (samo)identifikatsyi
geroya v noveyshey postsovetskoy drame: pereformatirovka, Kraków: Collegi-
um Columbinum, 2019 [Малютина, Наталья, and Маронь, Анна. Проблема
культурной (само)идентификацыи героя в новейшей постсовецкой
драме: переформатировка, Kraków: Collegium Columbinum, 2019].

Malyutina, Natal’ya. Poetika vyskazyvaniya v p’yesakh odesskikh dramaturgov

Anny Yablonskoy i Aleksandra Mardanya. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwer-
sytetu Rzeszowskiego, 2016 [Малютина, Наталья. Поэтика высказывания
в пьесах одесских драматургов Анны Яблонской и Александра Марданя.

Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2016].

Maliutina, Natalia (ed.). Współczesna dramaturgia rosyjskojęzyczna: nowe ten-
dencje. Kraków: Universitas, 2022.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16661

MAGDALENA KOZHEVNIKOVA

ORCID: http://orcid.org/0000-0001-7484-9638

Uniwersytet Warszawski

Оксана Тимофеева, Родина, Сигма, Москва 2020

Rosyjska filozofka Oksana Timofiejewa w 2020 roku, a więc pra-
wie dwa lata przed pełnoskalową agresją Rosji na Ukrainę, napisała
książkę Родина (Ojczyzna), odwołując się w niej między innymi do
osobistych przeżyć. Jej refleksje nie tylko nie straciły na aktualności
wraz z wybuchem wojny, ale mogą być dziś drogowskazem i inte-
lektualnym oparciem dla wielu przedstawicieli nowej rosyjskiej fali
emigracji.

Oksana Timofiejewa opisuje trzy miejscowości, z którymi związa-
na jest jej biografia. Każdej poświęca osobny rozdział i każdy z roz-
działów zaczyna tak samo: „Jestem z …” (Kożewnikowa/Czu/Surgu-
tu). Każde z miejsc, w których dorastała, mieszkała, uczyła się lub
pracowała pozostawiło w niej ślad i będzie z nią już zawsze. Będzie
ją współtworzyło, ale równocześnie będzie przez nią tworzone, bo
przecież pamięć jest zawodna, a wspomnienia często przeplatają rze-
czywistość z marzeniami. „Tak to zapamiętałam” — powtarza często
autorka, która wybrała się w nostalgiczną podróż. W rosyjskiej filo-
zofce — urodzonej w ZSRR — współistnieją różne tożsamości, zwią-
zane z wieloma miejscowościami: syberyjską wsią, kazachskim mia-
steczkiem i miastem za kręgiem polarnym. Te miejscowości zastygły
w czasie, powrót do nich po latach jest z jednej strony poszukiwaniem

— i znajdywaniem — dawnych widoków, zapachów i kolorów, a z dru-
giej — uświadomieniem, że oprócz miejsc naszą tożsamość tworzy
konkretny czas: etap życia człowieka i etap życia miejsca. Okazuje
się, że ogromne znaczenie mają nazwy, granice, paszporty — wszyst-
ko to, co jest narzucone z góry. Zmiana ustroju politycznego, zmiana
granic i zmiana obywatelstwa wpływają na trajektorię życia każde-
go człowieka, bez względu na jego zaangażowanie i sympatie (lub ich

224

RECENZJE
brak) wobec tych zmian. Można to rozpatrywać jako nowy początek
i otwarcie, ale można też odczuwać utratę i „zamurowaną przeszłość”,
do której nie ma powrotu. Ciągłość została przerwana, życie i tożsa-
mość — pokawałkowane.

Czasami miejsce współtworzące tożsamość nie pozwala odejść,
nie daje spokoju: powraca w koszmarach, w złych wspomnieniach,
w atakach paniki. „[…] przeszłości nie da się odrzucić tak po prostu,
trzeba ją przeanalizować, trzeba nauczyć się być z nią na ty” (s. 32).

Timofiejewa opowiada, jak sama oswajała złą przeszłość bliskiego
miejsca:

Już się nie boję. To moja przeszłość, mój dom; on jest materialny; ciemna zła siła,
która w nim zamieszkała, należy do mnie, wypływa ze mnie, a nie z domu i jego
zielonych okien. Jest mi tak samo bliska jak pulsująca we mnie krew. Wszystko
na świecie bywa dobre i złe, bardzo dobre i bardzo złe (s. 35).

Timofiejewa wspomina, że w szkole uczyła się o dwóch ojczyznach —
małej i dużej:

Mała to rodzinne miasto lub wieś, a duża ojczyzna to państwo. Mała i duża ojczy-
zna to dwa poziomy; na pierwszym jako istoty żywe jesteśmy przyczepieni do ja-
kiejś miejscowości, a na drugim jako obywatele, symbolicznie związani jesteśmy
z pewną terytorialną całością (s. 37).

Jednak kiedy w 1991 roku zmienił się ustrój polityczny, rozpadł się

ZSRR, a Kazachstan, w którym mieszkała Oksana Timofiejewa, stał
się niepodległym państwem, równocześnie zniknęły i mała, i duża oj-
czyzna.

W czasie i przestrzeni nagle wyrosła granica, która dwoma ciosami odrąbała moje
korzenie: przestało istnieć państwo, w którym się urodziłam, a miejsce, które
uważałam za ojczyznę, stało się zagranicą (s. 21).

To zadziwiające jak realne, materialne byty — miasta, rzeki, pola
maków, mosty i domy — zmieniają się, kiedy zmienia się ich nazwa
i przynależność administracyjna. Rodzina Timofiejewej zmuszona
była wyprowadzić się z Kazachstanu do Rosji. A Rosji trzeba było się
nauczyć i nauczyć się ją kochać. A przecież, jak zauważa autorka,
zdanie ‘nauczyć kochać ojczyznę’ w rosyjskiej kulturze traktowane jest jako
groźba. Pierwsze skojarzenia to przemoc, diedowszczyzna, tortury w koloniach
i aresztach (s. 37).

225

RECENZJE

I dodaje, że patriotyczne wychowanie nasila się, kiedy zbliża się
wojna. Wtedy ideologiczna narracja łączy w jedną całość terytorium
i populację.

Zdaniem filozofki, związek z ojczyzną jest ambiwalentny i często
bazuje na wzajemnej negacji. Przywykło się bowiem mówić, że oj-
czyzny się nie wybiera. Ale czy rzeczywiście? Timofiejewa opisuje na
swoim przykładzie problem, z którym od zawsze borykają się emi-
granci, mieszane rodziny i ci, których tożsamość jest z jakichś powo-
dów bardziej niż zwykle skomplikowana: jak odpowiedzieć na pyta-
nie „skąd jesteś?”.

Jaka jest moja wielka ojczyzna — Rosja, ZSRR czy Kazachstan? Z małą [ojczyzną]

też nie ma jasności. Ciągłe przemieszczanie się z miejsca na miejsce; jak zdecydo-
wać, które z nich, jakim prawem i na jakiej podstawie nazwać ojczyzną — wioska,
w której się urodziłam, step, z którym związane są pierwsze radosne i osobiste
wspomnienia z dzieciństwa, czy miasto, gdzie spędziłam wszystkie lata szkolne?

Najdłużej mieszkałam w Moskwie — w sumie piętnaście lat, ale nie mogę powie-
dzieć, że jestem z Moskwy. Moskwa nie pozwala zakorzenić się byle komu […].

Ale jeśli bardzo chcesz, możesz uznać nawet Moskwę za swoją ojczyznę — jak każ-
de inne miejsce, w którym będzie ci dobrze [ которое окажется вам по душе]

(s. 41).

Czym zatem jest ojczyzna: czy to miejsce urodzenia czy miejsce
wyboru?

Rosyjski zwrot „byt’ po dusze” nie daje się tak łatwo przetłumaczyć.

To coś więcej niż spodobać się, dać się polubić czy przypaść do gustu.

Może najbliższym tłumaczeniem będzie „przypaść do serca”. Ale —
choć oba „czujące” — serce i dusza to różne organy, którym tradycyjnie
przypisuje się różne role. Arystoteles, jak wyjaśnia filozofka, uważał, że
dusza ożywia to, co żywe. Toteż Timofiejewa pisze o miejscach, które

„przypadają do duszy” i wtedy mogą być uznane za miejsca ojczyste.

Wtedy można powiedzieć „jestem stąd”. A relację z ojczyzną rozpatruje
w odniesieniu do filozofii Arystotelesa, który uważał, że istnieją trzy
rodzaje duszy: roślinna (wegetatywna), zwierzęca (zmysłowa) i ludzka

(rozumna). Rośliny posiadały wyłącznie duszę wegetatywną, zwierzęta

— wegetatywną i zmysłową, a ludzie dysponowali wszystkimi trzema
typami duszy. Z kolei Hegel, jak przypomina autorka,
za główną zasadę różnicującą życie roślinne i zwierzęce uważał ruch: o ile rośli-
ny dzięki systemowi korzeniowemu są przytwierdzone do określonych miejsc, to
zwierzę przede wszystkim odrywa się od ziemi i opuszcza swoje miejsce. W ten
sposób, zdaniem Hegla, przejawia się samodzielność czy podmiotowość zwierzę-
cia, które samo określa się poprzez wybór miejsca (s. 42).

226

RECENZJE

Dalej filozofka rozważa, że jeśli połączy się myśl Arystotelesa
i Hegla, to istnienie w człowieku duszy wegetatywnej i zmysłowej
można rozumieć jako dialektyczne przeciwstawienie chęci ekspan-
sji i dążenia do zmiany miejsca z chęcią pozostania i dążeniem do
osiedlenia się.

Kiedy mówię, że swoją ojczyzną można uczynić dowolne miejsce, w którym bę-
dzie ci dobrze [ po dusze], to mam na myśli proces zapuszczania korzeni. Być po
dusze [wszystkie podkreślenia — M.K.] oznacza zaczepić najbardziej intymną,
roślinną część. Tą częścią przywiązujemy się do ziemi, którą pokochaliśmy, ale
nasze przywiązanie nie jest absolutne. Jeśli się oderwiemy, wegetatywna część
duszy, która kiedyś się tu zakorzeniła, nie umrze; będzie przenosić się z nami jak
pamięć o ojczyźnie, nawet jeśli jest to wspomnienie czegoś zupełnie zapomnia-
nego, które nie zachowuje żadnego obrazu, a jedynie formę zmysłowości rośliny,
nieokreślonego nasienia (s. 42).

Zachować więź z miejscem, które się opuściło pomagają przedmioty.

One stanowią namacalny i niepodważalny dowód dawnej obecności;
są nicią, która rozciąga się od tamtego miejsca do tego, w którym się
jest teraz.

Timofiejewa w 2020 roku wzywała, aby toczyć walkę o swoją oj-
czyznę, choć zapewne nie przypuszczała, że już wkrótce to wezwanie
będzie miało nieco inny sens. Niemniej jej słowa okazały się rodza-
jem przepowiedni, prorokowały one niejako obecne dylematy wielu
obywateli Rosji: zostać czy uciekać, walczyć czy przeczekać? Filozofka
proponuje, aby podjąć walkę partyzancką. Być przy tym jak roślina
lub jak zwierzę:

jeśli nie pozwalają ci kochać ojczyzny jak istocie ludzkiej, jeśli wróg przegania cię,
kochaj jak roślina — stój, sprzeciwiaj się, rośnij; albo kochaj jak zwierzę — ruszaj
się, napadaj lub uciekaj, ale nie zostawiaj im swojej ojczyzny; schowaj ją w swoim
sercu i zabierz ze sobą tam, dokąd się wybierasz (s. 55).

Pojawia się tu rozróżnienie między wojną systemową, toczoną przez
państwa i wypowiadaną przez władze, a wojną partyzancką — oddol-
nym ruchem zaangażowanych żywych istot. To obrona ziemi. Oksa-
na Timofiejewa postrzega ojczyznę poprzez ziemię: to na niej rosną
kwiaty i drzewa, to na niej zbudowane są domy i szkoły, to ziemia po-
zwala poczuć więź. A równocześnie ta ziemia jest tylko jednym z wie-
lu miejsc, jest bowiem i tu, i tam. Można ją opuścić, wrócić do niej lub
odnaleźć ją w innym miejscu.

227

RECENZJE

To ciekawe, że we współczesnym świecie, gdzie wciąż dominu-
je mówienie o ojczyźnie jako wspólnocie narodowej lub etnicznej,
wspólnocie kodu kulturowego lub języka, bądź przeciwnie — jako
o wspólnocie ludzi, których łączą bliskie relacje (rodzina i przyjacie-
le), a także więzi z bytami pozaludzkimi, żywymi i nieożywionymi

(pewne typowe krajobrazy, znajome domy i ulice), przedstawicielka
młodej rosyjskiej filozofii powraca do starego, archetypowego pojęcia
przywiązania do ziemi i dokonuje rewolucyjnego zwrotu: ziemię oj-
czystą można wybrać:

Na przekór wszystkim granicom państwowym, które przytwierdzają nas do okre-
ślonego terytorium zgodnie z formą protokołu, miłość do ojczyzny musi być mi-
łością wolną — taką, abyśmy za każdym razem, gdy wracamy do nowego, niespo-
tykanego dotąd miejsca, mogli powiedzieć: „Jestem stąd” (s. 55–56).

To nie ziemia przodków jest ojczyzną. Ojczyznę tworzy bowiem in-
dywidualna więź, którą każdy wypracowuje niezależnie od innych
i bywa, że zdarza się to wielokrotnie w czasie trwania swojego życia.

Ukorzeniać się można wiele razy, a swoje korzenie można zabrać ze
sobą, w człowieku istnieje bowiem równocześnie dusza zwierzęca
i roślinna, a zatem nie ma sprzeczności we wrastaniu i przemieszcza-
niu się. Najważniejsze, że ojczyznę można wybrać i można ich mieć
wiele. Ojczyzna nie należy bowiem do kategorii narodowych lub pań-
stwowych, ale — jak dowodzi Oksana Timofiejewa — jest intymną re-
lacją człowieka z miejscem.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16837

AURELIA KOTKIEWICZ

ORCID: https://orcid.org/ 0000-0003-4210-4257

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej, Kraków

ŚLADY NIE-OBECNOŚCI

Elena Makarova, Kopiści. O zapomnianych artystach
z getta białostockiego, przeł. Beata Pawletko,

Wydawnictwo Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023, ss. 694

W powojennych wspomnieniach Izaak Celnikier, ocalały z Zagłady
żydowski rzeźbiarz, malarz i grafik napisał: „Utrata pamięci oznacza
nicość. Trzeba zrobić wszystko, by ocalić od zapomnienia nazwiska
i dzieła zamordowanych, by nie zabijać ich powtórnie”1. Poszuki-
wanie formy językowej, rzeźbiarskiej czy malarskiej, która pozwoli
wskrzesić bezpowrotnie unicestwiony świat, upamiętnić zamordo-
wanych, oddać ciężar traumatycznych doświadczeń, obarczone jest
często ryzykiem porażki. Jednakże wciąż nasza pamięć dopomina
się o opowieści, które uzupełniają luki w historii i kulturze narodów,
przywracając to, co zapomniane, przemilczane, wyparte2.

Elena Makarova, rosyjska pisarka żydowskiego pochodzenia,
mieszkająca obecnie w Izraelu, podjęła ów trud opowiedzenia o za-
pomnianych, lecz ważnych dla przedwojennego polskiego środowiska
artystycznego malarzach. Ścieżki tych twórców wzajemnie się krzyżo-
wały, ale ostatecznie los połączył ich w 1941 roku w getcie białostoc-
kim w pracowni Oskara Steffena, gdzie wykonywali na zamówienie
kopie obrazów wybitnych malarzy europejskich. Książka Makarovej
zatytułowana Kopiści. O zapomnianych artystach z getta biało-

1 J. Szczygieł-Rogowska, Przedmowa, w: A. Tanikowski, „ Tylko to, co widziałem…”.

Celnikier o Za gładzie, Wyd. Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023, s. 4.

2 O tzw. historii ratowniczej, której celem jest przywracanie zapomnianej
przeszłości, zob.: E. Domańska, Historia ratownicza, „Teksty Drugie” 2014 nr 5,
s. 12–26.

229

RECENZJE
stockiego 3 powstała w efekcie wieloletnich żmudnych poszukiwań
w archiwach Warszawy, Łodzi, Wilna, Pragi, Berlina, Tel Awiwu,

Jerozolimy. Jest to książka niezwykła, trudno poddająca się klasy-
fikacjom gatunkowym, o mozaikowej strukturze i stylistyce, łączą-
ca elementy fikcji literackiej z faktograficznością4. Narracja powie-
ściowa przeplata się w niej z zapisem kronikarskim, elementami
biografii, wspomnień, listów, dokumentów, wycinków prasowych,
rozmów. Makarova operuje językiem śladów, niedopowiedzeń,
niuansów i gestów zatrzymanych w kadrze. Dużym walorem książ-
ki jest zamieszczony w niej bogaty materiał ilustracyjny: fotografie,
zdjęcia reprodukcji obrazów, dokumentów, fragmentów recenzji.

Te materialne ślady pamięci pozwalają zatrzymać czas, urucho-
mić wyobraźnię czytelnika, który mógłby zadać to naiwne pytanie
o możliwość odwrócenia tragicznego losu artystów, zapobieżenia
zbliżającej się Katastrofie.

Elena Makarova rekonstruuje życiorysy wielu artystów, by wy-
mienić choćby takich jak Tobiasz Haber, Chaim Urison, bracia Efra-
im i Menasze Seidenbeutel, Natalia Landau, Stanisława Centnersz-
werowa, Adolf Behrmann i wielu innych. Choć w większości dzieła
tych twórców zostały zniszczone lub zaginęły, może też zawieruszyły
się i leżą w czeluściach magazynów lub na strychach domów, wciąż
czekając na swojego odkrywcę. Autorka książki udowadnia, że bez
uwzględnienia bogatego dorobku artystycznego tych nieobecnych,
zapomnianych, wymazanych z pamięci malarzy, obraz kultury pol-
skiej lat 20. i 30. XX wieku mocno ubożeje.

Autorka Kopistów… rysuje szerokie europejskie tło kulturowe,
na którym toczy się życie jej bohaterów, opisuje szlak ich wędró-
wek artystycznych. Śledzi poszukiwania i inspiracje artystyczne,
kontakty z francuską bohemą artystyczną skupioną wokół Chaima

Soutine’a, Maurice’a Utrilla, Marca Chagalla, berlińskiego Bau-
hausu. Precyzyjnie, z topograficzną wiernością, a jednocześnie
bardzo plastycznie ożywia atmosferę miejsc pobytu artystów: Pa-
ryż, Berlin, Luksemburg, Moskwa, Lwów, Wilno, Łódź, Warszawa,

Kazimierz Dolny, Białystok, by zatrzymać swoją opowieść w biało-
stockim getcie.

3 E Makarova, Kopiści. O zapomnianych artystach z getta białostockiego, przeł.

B. Pawletko, Wyd. Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023.

4 O fikcji i prawdzie w biografiach zob.: J. Tabaszewska, Na granicy faktu. Kategoria

„fiction” w badaniach nad współczesnymi biografiami, „Teksty Drugie” 2019, nr 1,
s. 61–79.

230

RECENZJE

Wskrzesza atmosferę paryskiego Montmartre’u:

Kiedy Haberowie osiedlili się w Paryżu, słynna trzypiętrowa rotunda La Ruche

(to znaczy: ul) nie była jedynym miejscem, w którym mieszkali artyści. Na pół-
hektarowej posesji znajdowało się tylko kilka domków. […] W pobliżu, przy uli-
cy Vaugirard, znajdowała się rzeźnia. Widok zakrwawionej tuszy utrwalony jest
w obrazach Chaima Soutine’a5.

Opowiada o berlińskiej awangardzie artystycznej:

Berlin tętni życiem. Awangardowy muzyk, Paul Hindelmith pisze poemat
o współczesnym mieście – suitę fortepianową 1922. To zupełnie nowatorskie
brzmienie – masywność, partie cezur. Majakowski przesiaduje w Niebieskim
ptaku. Rosyjscy suprematyści wyzywają go na pojedynek na skandale. Piwo
ostudziło ich zapał, ale nie na długo. Zaczynają krytykować Bauhaus za brak
radykalizmu6.

Wizyta w Kazimierzu nad Wisłą w poszukiwaniu śladów malarzy,
przyjeżdżających tu jeszcze przed Zagładą na coroczne plenery wraz
z charyzmatycznym Tadeuszem Pruszkowskim, ówczesnym rekto-
rem warszawskiej ASP wywołuje u autorki mimowolne skojarzenia:

Miałam przed oczami pejzaże namalowane w tym mieście nad Wisłą przez na-
szych bohaterów. Duch śmierci unosił się nad słonecznymi obrazami braci Se-
idenbeutlów i zastygał w Behrmanowskim nosiwodzie z zawieszonym na barkach
koromysłem…7

I wreszcie lapidarny opis getta w Białymstoku:

Białystok został zajęty 27 czerwca. Kolejno na ulicach pojawiły się obwieszczenia
nakazujące całej ludności żydowskiej przeniesienie się do getta, które zajmowało
około jednej czwartej powierzchni miasta. W okręgu białostockim, który został
włączony do Rzeszy, powstało ok. 110 gett. W getcie białostockim przebywało po-
czątkowo około pięćdziesięciu tysięcy osób. Teren getta był otoczony wysokim
drewnianym płotem i drutem kolczastym. Na dwóch punktach kontrolnych stali
policjanci niemieccy i ukraińscy8.

5 E. Makarova, Kopiści…, s. 111.

6 Tamże, s. 92.

7 E. Makarova, Kopiści…, s. 339; zob. też: Sz. Rutkowski, Tadeusz Pruszkowski,

„Brulion Kazimierski” 2006, nr 7, s. 9–12 oraz Adamczyk-Garbowska, wybór,
opracowanie i przedmowa, Kazimierz vel Kuzmir. Miasteczko różnych snów,

Wyd. Uniw. M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006.

8 E. Makarova, Kopiści…, s. 509.

231

RECENZJE

Elenie Makarovej towarzyszy mocne przekonanie o sile opowieści,
której autorem jest ten, „kto uzupełnia cudze świadectwa, udziela
głosu tym, którzy z jakichś powodów nie mogą zeznawać, a więc po-
zwala, by świadectwo mogło zaistnieć”9. Autorka łączy w wyobraźni
rozproszone wątki, zapełnia luki, niedopowiedzenia, braki i straty,
snuje domysły i przypuszczenia: „Czy Tobiasz (Haber) miał żonę,
dziecko? Tobiasz, jego żona i dziecko należą do tych ofiar Holocau-
stu, których nie można odnaleźć na żadnej liście zmarłych”10. Tomasz

(Tobiasz, Tuwia) Haber jest dla Makarovej postacią szczególnie waż-
ną, jego losy ogniskują w sobie wiele innych żydowskich losów. Au-
torka zadaje pytania, które poruszają czytelnika do głębi, pozostając
jednakże bez odpowiedzi:

Gdzie są Centerszwerowie, albo Urison, Tyber i Haber z rodzinami? Czy Natalia

Landau zginęła podczas powstania, czy trafiła do jednego z transportów do Tre-
blinki? Gdzie Rozaniecki, Fany Helman i Mejer Berman? A rodzina Rolnickich?

Szloma Białogórski nie rozumie gdzie i po co ma się stawić… Czy nasi starają się
schować gdzieś swoje rysunki, czy nie mają do tego głowy, skupieni na próbie
przeżycia… Wyobraźnia może podpowiadać dowolne obrazy, nawet te, które ar-
tyści rzekomo kopiowali, odtwarzać ich myśli i rozmowy, ale tutaj zupełnie od-
mawia nam posłuszeństwa. Nie ma na czym się oprzeć, z wyjątkiem ostatecznego
aktu Zagłady11.

Jedynym ocalałym z dwudziestu malarzy, zatrudnionych w bia-
łostockiej pracowni Oskara Steffena jest Izaak Celnikier. To wła-
śnie on w cyklu swoich grafik oddał grozę Shoa. W dyskusji, która
toczyła się jeszcze wiele lat po wojnie o niemożliwości pisania po

Auschwitz, o niewyrażalności Zagłady Celnikier zajął zdecydowane
stanowisko: „Szybko zrozumiałem, że pętla ‘niewyobrażalności’ […]

zadusi wszelką ekspresję, wszelki głos. Odrzuciłem ją bez wahań, by
milczeniem nie skazać ofiar ogromu zbrodni hitlerowskich na po-
nowną śmierć”12.

Przywoływanie przez Elenę Makarovą imion i nazwisk wszystkich
zapomnianych artystów, przez wiele lat nieuwzględnianych przez hi-
storyków sztuki, jest aktem żałoby, próbą symbolicznego przywróce-
nia ich istnienia: „Wszyscy są. Byli. Służyli sztuce. No i widzą siebie
nawzajem. I obrazy, które tworzą! A my przyglądamy się ich twarzom

9 Tamże, s. 295.

10 Tamże, s.128.

11 Tamże, s. 598.

12 Cyt. za: A. Tanikowski, „ Tylko to, co widziałem…” Celnikier o Zagładzie, Wyd.

Galeria im. Sleńdzińskich, Białystok 2023, s. 26.

232

RECENZJE
na fotografiach – o ile się zachowały – i podejmujemy próbę od-two-
rzenia obrazów na podstawie zdjęć prasowych”13.

Autorka książki, wierna zasadzie realizmu, korzysta ze źródeł ar-
chiwalnych, cytuje wspomnienia znajomych i przyjaciół malarzy,
ocalałych i świadków, wypowiedzi marszandów i ówczesnych kryty-
ków sztuki. Wśród nich wymienia Feliksa Frydmana, Leopolda Zbo-
rowskiego, Józefa Sandela, René Gimpela. Dziennik Gimpela, jak
pisze Makarova, pełen ciekawostek, refleksji, komentarzy, zawiera
szczegółową dokumentację dzieł, które zakupił. Wśród nich były dwa
płótna Berona Habera, o których krytyk napisał:

portret malarza w słomkowym kapeluszu za 1500 franków i pejzaż z wrzosami
czy oliwkami za 2500 franków. Prace te są trochę niedokończone, ale i tak to
prawdziwe perełki. Pierwszy obraz jest silnie inspirowany Van Goghiem. A drugi

– coś nieprawdopodobnego, wyziera z niego niewątpliwy talent14.

Podobnie u Frydmana, artysty i historyka sztuki zachwyt wzbudza
kunszt malarski, harmonia barw, głęboka faktura płócien Tobiasza

Habera, bardzo wysoko ocenia też pejzaże i martwe natury Bernarda

Rolnickiego. Niemożność zobaczenia wielu płócien, po których został
tylko ślad w postaci recenzji i opisów rodzi u autorki uczucie bezrad-
ności i żalu: „Żadna siła wyobraźni, a ona jest przecież u nich niesły-
chanie rozwinięta, nie jest w stanie odtworzyć niewidocznych dla oka

‘artystycznie realnych kształtów’ sztuki”15. Bardzo osobista relacja

Makarovej z bohaterami opowieści, oparta na przyjmowaniu ich per-
spektywy, wnikaniu w ich myśli i stany emocjonalne wykracza poza
klasyczne ramy biografii. Ta przemyślana strategia pisarska uaktyw-
nia emocje odbiorcy, posiada moc rozbudzania wyobraźni, przywra-
cającej unicestwioną rzeczywistość. Tekst bowiem, jak pisze autor-
ka, „układa się sam. To jego siła. Raz oddzielony od autora, zaczyna
żyć w czytelniku”16. Czytelnik może tę opowieść przekazać dalej. Jak
słusznie bowiem zauważa Beata Pawletko, tłumaczka książki „w epo-
ce odchodzenia świadków każdy może współtworzyć, współkreować
wspólnotę osób troszczących się o zachowanie pamięci o ofiarach Za-
głady, w tym również o twórcach, których talenty i potencjał nie zdą-
żyły się rozwinąć”17.

13 E. Makarova, Kopiści…, s. 366.

14 Tamże, s.121.

15 Tamże, s. 330.

16 Tamże, s. 631.

17 B. Pawletko, Od tłumaczki, w: Makarova, Kopiści…, s. 13.

233

RECENZJE

REFERENCES

Adamczyk-Garbowska, Monika (ed.). Kazimierz vel Kuzmir. Miasteczko różnych
snów. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2006.

Domańska, Ewa. “Historia ratownicza.” Teksty Drugie, 2014, no. 5: 12–26.

Makarova, Elena. Kopiści. O zapomnianych artystach z getta białostockiego. Transl.

Pawletko, Beata. Białystok: Wyd. Galeria im. Sleńdzińskich, 2023.

Pawletko, Beata. “Od tłumaczki.” Makarova, Elena. Kopiści. O zapomnianych ar-
tystach z getta białostockiego. Białystok: Wydawnictwo Galeria im. Sleńdzińs-
kich, 2023.

Rutkowski, Szczęsny. “Tadeusz Pruszkowski.” Brulion Kazimierski, 2006, no. 7: 9–12.

Szczygieł-Rogowska, Joanna. “Przedmowa.” Tanikowski, Artur. „ Tylko to, co wid-
ziałem…”. Celnikier o Zagładzie. Białystok: Wydawnictwo Galeria im. Sleńdzińs-
kich, 2023.

Tabaszewska, Justyna. “Na granicy faktu. Kategoria ‘fiction/ w badaniach nad
współczesnymi biografiami.” Teksty Drugie, 2019, no. 1: 61–79.

Tanikowski, Artur. “Tylko to, co widziałem… Celnikier o Zagładzie. Białystok: Wy-
dawnictwo Galeria im. Sleńdzińskich, 2023.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16598

JUSTYNA TYMIENIECKA-SUCHANEK

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8709-9116

Uniwersytet Śląski w Katowicach

ŚWIĘTE ZWIERZĘTA BEZ ZWIERZĄT?

Tatiana Goriczewa, Święte zwierzęta, przeł. Grzegorz Ojcewicz,

Wydawnictwo „GregArt”, Szczytno 2022, s. 120

W ubiegłym roku na naszym rynku wydawniczym ukazał się autory-
zowany przekład książki Tatiany Goriczewej Święte zwierzęta 1. Tłu-
maczenia podjął się znany i ceniony w naszym kraju rusycysta, prze-
kładoznawca i tłumacz — Grzegorz Ojcewicz, który nie tylko zadbał
o walory estetyczne i artystyczne szaty graficznej (na okładce widnieje
ilustracja obrazu Opłakiwanie 2), ale także o bardzo staranną redakcję

1 T. Goriczewa, Święte zwierzęta, przeł. G. Ojcewicz, Wydawnictwo „Greg Art”, Szczytno 2022. Wszystkie cytaty pochodzą z tego wydania, stronę lokuję w tekście
w nawiasach.

2 Fotografia obrazu — autorstwa Grzegorza Ojcewicza — Opłakiwanie (2013) została
umieszczona na czarnym tle okładki. Obraz ten, który bardzo przypadł do gustu

Tatianie Goriczewej (zob. s. 26), przedstawia wyjącego wilka i lecącego kruka.

Postacie zwierzęce utrzymane w odcieniach czerni, znajdują się na pierwszym
planie i zostały wyeksponowane na tle niezwykle jasnej (żółtej) kuli ziemskiej
z wyraźnymi zarysami kontynentów, przypominającej na pierwszy rzut oka księżyc
w pełni, na którym wyraźnie widać sylwetkę ludzkiego noworodka. Symbolika
obrazu odpowiada treściom zawartym w książce. Interpretacja wykorzystanego
na okładce obrazu wykracza daleko poza recenzyjne uwagi, dość zaznaczyć, że
umieszczenie na pierwszym planie zwierząt (umownie traktowanych jako starsi
i młodsi bracia człowieka) w zestawieniu z niemowlęciem (symbolizującym pow-
stanie rodzaju ludzkiego) nawiązuje do tego, co często w wywiadach — w ślad
za Fiodorem Dostojewskim — podkreśla Goriczewa: „‘Они (то есть животные)

с Христом прежде нашего были’. Правильно: их же раньше нас сотворили,
они раньше нас поселились в раю. Потом уже Господь создал Адама и при-
звал быть Своим соработником, жить в сотрудничестве с Господом. Адам
дал имена животным. Он, как некоторые Святые Отцы говорят, был для них
епископом или царём”. Zob. wywiad Aleksieja Bakulina z Goriczewą Татьяна

Горичева: Три беседы о Востоке и Западе. Собрать весь свет на литургию,

235

RECENZJE
i rzetelne opracowanie naukowe tego pierwszego, długo oczekiwane-
go, polskiego wydania3. Od czasu opublikowania Świętych zwierząt
upłynęło już bowiem 30 lat4, a wydanie tej książki ukazało się w 1997
roku i to drugie wydanie stanowiło podstawę tłumaczenia, co skrupu-
latnie odnotowano (s. 4).

Niewiele brakowało, by polska edycja Świętych zwierząt ujrzała
światło dzienne w Katowicach jeszcze w latach 2017–2018 dzięki waż-
nej i potrzebnej inicjatywie Aliny Mitek-Dziemby i Jekatieriny Niki-
tiny. Autorki nie sfinalizowały jednak tego projektu, poprzestając na
przekładzie i redakcji naukowej niewielkich fragmentów tekstu5. Na
uznanie zasługuje fakt, że Grzegorz Ojcewicz, kontynuując „rozpoczę-
te dzieło przekładowe” (s. 16) doprowadził je do szczęśliwego końca,
ale nie należy — co warto tutaj wyraźnie podkreślić — przez to rozu-
mieć, że jego propozycja translatorska ma charakter kontaminacyjny.

Ojcewicz bynajmniej nie łączy wcześniej przetłumaczonych przez ro-
syjską badaczkę (i zredagowanych przez polską filozofkę i anglistkę)

passusów z własnym przekładem nieprzełożonych przez nią obszer-
nych partii tekstu zaczerpniętych z książki Goriczewej. Literaturo-
znawca i badacz XX-wiecznej emigracji rosyjskiej proponuje w pełni
samodzielny, niezależny od poprzedniczki — jednolity stylistycznie —
przekład całej książki. Co więcej, daleki od złośliwej krytyki dokonań
przekładowych Jekatieryny Nikitiny, w elegancki i merytoryczny spo-
sób polemizuje z jej wyborami leksykalnymi dotyczącymi m.in. takich
pojęć, jak: Матьсыра земля (zamiast „Matka Surowa Ziemia” słusz-
nie proponuje określenie „Matka-Ziemia Obfitości”) lub Невидимая
брань (zamiast błędnego tytułu Niewidzialna broń za właściwy nie bez

„Православный Санкт-Петербург” 2008, nr 11(2023), http://www.pravpiter.ru/
pspb/n203/ta001.htm (04.11.2023). Rosyjska zooteolożka zauważa, że zwierzęta
są najbardziej niewinnymi istotami godnymi tego, by osiągnąć przebóstwienie,
do którego dąży cała przyroda. „Odczuwają” one raj i podążają za świętymi. Św.

Symeon Nowy Teolog uznał, że grzech pierworodny usytuował człowieka niżej od
zwierząt, ponieważ one pozostały na poziomie raju. Omawiam to szerzej w książce

Literatura rosyjska wobec upodmiotowienia zwierząt. W kręgu zagadnień
ekofilozoficznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2013, s. 44–

45, s. 118.

3 Podczas lektury natknęłam się jedynie na nieliczne usterki językowe, najczęściej
literówki, przytaczam tutaj tylko strony, na których się znalazły z myślą o ewen-
tualnym drugim wydaniu, np. s. 34, s. 43 (przypis 71), s. 44, s. 55 (przypis 95).

4 Т.М. Горичева, Святые животные, Cамиздат, Санкт-Петербург 1993.

5 Pierwszą próbą był przekład Jekatieryny Nikitiny. Zob. T.M. Goriczewa, Święte zwierzęta (fragmenty), przeł. E. Nikitina, przekład przejrzała A. Mitek-Dziemba,

„Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2017, nr 3, s. 69–89.

236

RECENZJE
racji uznaje tytuł pracy św. Nikodema Świętogórskiego Niewidzial-
na walka/ Niewidzialna wojna)6. Te i inne uwagi polemiczne, a tak-
że komentarze merytoryczne dotyczące warsztatu translatorskiego
i własnej pracy nad tłumaczeniem Świętych zwierząt zawarł Ojcewicz
w drugiej części artykułu wstępnego do polskiego wydania książki,
który pięknie i metaforycznie zatytułował Tylko na ikonach nie ma
cieni… — słowo od tłumacza 7 . Słowa te stanowią bezpośrednie na-
wiązanie do fragmentu zbioru esejów Goriczewej, która podkreśla:

„W prawosławnej ikonie nie ma cieni, w prawosławnej ascetyce […]

nie ma mglistych i dwuznacznych przejść od zła do dobra i od dobra
do zła” (s. 64–65). Wybrzmiewają one również w wypowiedzi samego
tłumacza, który sądzi, że wszystkie ważne dzieła rosyjskiej ekofilozof-
ki skutecznie walczą „z wszelkimi złymi cieniami, które realnie zagra-
żają ikonom — symbolom etycznej czystości i mocnej więzi człowieka
z Bogiem, człowieka prawdziwie zatroskanego o losy Ziemi i Kosmo-
su” (s. 26).

W artykule wstępnym autor expressis verbis przyznaje, że jego
głównym celem jako tłumacza było stworzenie „całościowej trans-
pozycji rosyjskojęzycznego dzieła na język polski” (s. 7), choć jedno-
cześnie podkreśla, że praca nad przekładem zróżnicowanych tema-
tycznie esejów ekologiczno-teologiczno-filozoficznych z perspektywy
minionych trzech dekad skłoniła go do postawienia pewnych pytań:

Czy sprawdziły się przedstawione w nich wizje spod znaku ekocentry-
zmu? Czy rozważania o miejscu „zwierząt w ludzkim życiu z punktu
widzenia chrześcijanina, zwłaszcza zaś wyznawczyni prawosławia”,
są aktualne?

Studia nad twórczością i biografią Tatiany Goriczewej — co warto
szczególnie podkreślić — Ojcewicz uznaje wręcz za warunek sine qua
non w uprawianiu profesjonalnej i wiarygodnej pracy tłumacza: „wie-
dza o twórcy — jak konstatuje literaturoznawca — zawsze pozwalała
mi na dokonywanie optymalnych wyborów leksykalnych i zachowy-
wanie wrażenia idiostylu pisarza, czyli tworzenia iluzji, że gdyby to

6 Zob. szerzej argumentację tłumacza: G. Ojcewicz, Tylko na ikonach nie ma cieni… — słowo od tłumacza, w: T. Goriczewa, Święte zwierzęta, przeł. Grzegorz Ojcewicz, Wydawnictwo „GregArt”, Szczytno 2022, s. 16–19. Zob. również przypis

90. na s. 51–52.

7 Artykuł Tylko na ikonach nie ma cieni… — słowo od tłumacza Grzegorza Ojcewicza
jest w rzeczy samej nie tylko warsztatowym sprawozdaniem z problemów
translacyjnych. Stanowi on również w pewnym stopniu cenny i zwięzły poradnik,
dla każdego początkującego tłumacza — w rodzaju „co każdy tłumacz wiedzieć
powinien”.

237

RECENZJE

Goriczewa pisała po polsku, zrobiłaby wszystko właśnie w ten sam
sposób, jak zostało to uczynione w przekładzie” (s. 9). Przekład Świę-
tych zwierząt nie jest zatem zawieszony w pozahistorycznej próżni.

Ojcewicz zwięźle charakteryzuje idiolekt/idiostyl rosyjskiej filozof-
ki i teolożki polegający na specyficznym układzie kompozycyjnym
wyłożonych treści i spokojnej wyważonej emocjonalnie narracji ce-
chującej się celową i gęstą powtarzalnością tych samych określeń,
krótkimi (nawet jednozdaniowymi) akapitami, nie oznaczającymi
wbrew pozorom „ubóstwa myśli”, i licznymi okazjonalizmami, któ-
re — jak trafnie i pięknie zarazem ujmuje to sam tłumacz — „nie są
ani natrętne, ani enigmatyczne, mieszczą się w jej [Goriczewej —

J.T-S.] kalejdoskopowym zadziwieniu światem” (s. 11). Ojcewicz
zdradza również swoją strategię metodologiczną, polegającą na
pracy komparatystycznej, czyli na porównywaniu podstawy prze-
kładu z najnowszą edytorsko wersją zbioru esejów Tatiany Gori-
czewej, czyli ze Świętymi zwierzętami, które zostały włączone do
słoweńskiego wydania dzieła Błogosławiony ten, kto bydło miłuje 8

( Блажен иже и скоты милует) z 2010 roku. Ojcewicz przyznaje,
że największą trudność sprawiały mu „zabiegi mające na celu rów-
noważenie semantyczno-stylistyczne języka oryginału”, czyli zróż-
nicowana leksyka, świadcząca zarówno o bogactwie współczesnego
języka rosyjskiego, jak i o wciąż żywym w nim dziedzictwie ruskim,
co odzwierciedlają nadal obecne w języku (a nieobecne w słowni-
kach) wyrazy przestarzałe (książkowe, poetyckie, cerkiewne). Wy-
zwanie dla tłumacza stanowiły głównie nieaktywne słowa cerkiew-
nosłowiańskie (zob. szerzej: s. 19–20).

Za godny podziwu należy uznać ambitny zamiar Grzegorza Oj-
cewicza starającego się stuprocentowo wywiązać z obowiązku tłu-
macza: polegało to na niezwykle czasochłonnym weryfikowaniu
źródeł, pisowni imion i nazwisk oraz tytułów przytaczanych w ory-
ginale prac autorów pochodzących z różnych kręgów kulturowych,
zachodnich i wschodnich. Ojcewicz, posługując się wiedzą oraz
własnym instynktem filologa śledczego9, wielokrotnie skrupulatnie
sprawdzał wiarygodność zawartych w książce Święte zwierzęta in-
formacji, uzupełniał je, a następnie, jeśli było to konieczne, prosto-
wał. Z przyczyn obiektywnych niestety nie wszystko udało się tłu-

8 Grzegorz Ojcewicz proponuje przekład Prawy jest człek, który i o bydło się troszczy (zob. przypis 7, s. 9).

9 Zob. G. Ojcewicz, Wstęp do filologii śledczej. Wybór tekstów z lat 2008–2020,

Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2021.

238

RECENZJE
maczowi dopowiedzieć. Jednak formuła wskazująca na brak źródła
w oryginale pojawia się w przypisach stosunkowo rzadko. Być może
w przyszłości temu zadaniu sprostają badacze twórczości Goricze-
wej lub inni tłumacze.

W przeciwieństwie do Nikitiny, która wszystkie cytaty czerpała
z Biblii na podstawie wydania Pismo Święte Starego i Nowego Te-
stamentu (Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009), Ojcewicz
w swojej wersji oparł się na świetnie mu znanym protestanckim tłu-
maczeniu Piotra Zaremby z 2020 roku10 i rodzimej wersji Księgi Ro-
dzaju autorstwa Marka Pieli z 2021 roku, którą zresztą sam recenzo-
wał11, a więc jego znajomość Biblii jest nie do podważenia. Ten wybór
uzasadnia tak:

Są to najnowsze postacie Biblii (lub jej fragmentów) po polsku i dlatego warte
szerszego rozpropagowania, także z powodu ich niemałych walorów translacyj-
nych, śmielszych miejscami oraz bardziej odkrywczych poznawczo […] (s. 21).

Uważna lektura przetłumaczonych na język polski Świętych zwierząt,
które wcześniej czytałam w oryginale, a następnie w wersji Nikitiny,
utwierdziła mnie w przekonaniu, że mamy do czynienia z rzetelnym
przekładem, który jest lepszy od tego, jaki prawdopodobnie rokował-
by translatorski trud Nikitiny w odniesieniu do całego tekstu książki

Goriczewej. Czy propozycja przekładu Ojcewicza jest bez zarzutu? Na
to pytanie powinni odpowiedzieć specjaliści w zakresie przekłado-
znawstwa. Jedno jest wszak pewne: dobrze się stało, że to właśnie ten
rusycysta — doświadczony tłumacz i przekładoznawca, niekwestio-
nowany znawca różnych wersji Biblii i badacz o erudycyjnej wiedzy
z zakresu religii chrześcijańskiej — zabrał się za przekład Świętych
zwierząt i właśnie on zamiar ten sfinalizował. Nie oznacza to oczy-
wiście, że podjęta kilka lat temu próba przekładu esejów Goriczewej
jest bezwartościowa. Przeciwnie, nawet pod pewnymi względami
niedoskonały (czy możliwy jest w ogóle doskonały?) przekład może

10 Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego z przypisami, przeł. P. Zaremba,

Ewangeliczny Instytut Biblijny, Poznań 2020.

11 Księga Rodzaju. Księga Wyjścia, przeł. i oprac. M. Piela, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2021. Zob. G. Ojcewicz, Księga Rodzaju, przeł. i oprac. M. Piela, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2020, „Acta Neophilologica”

2021, XXIII (1), s. 305–308; G. Ojcewicz, Jahwe — Bóg w zasięgu oczu, uszu i głosu

Izraelity. Księga Rodzaju. Księga Wyjścia przełożył i opracował Marek Piela, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2021, „Roczniki Humanistyczne”

2023, vol. LXXI, nr 7, s. 281–288.

239

RECENZJE
odegrać bardzo ważną rolę. Przekład Nikitiny zbliża czytelnika do au-
torki (Goriczewej), zachęca do czytania jej dzieł w oryginale, a czytel-
nikowi, który słabo włada cyrylicą, ułatwia dostęp do treści zawartych
w pierwowzorze, bo przecież pewien rezonans oryginału odnajduje-
my nawet w mniej udanym przekładzie. I w tym sensie translatorski
trud Rosjanki spełnił swoje zadanie. Przekład Ojcewicza sprawia zaś,
że obcowanie z mentalnością i światopoglądem rosyjskiej ekoteolożki
jest głębsze, a książka Święte zwierzęta w jego wersji językowej naj-
bardziej zbliża się do sedna myśli zawartych w oryginale, wiernie od-
daje charakterystyczny idiolekt Goriczewej, walory estetyczne i oso-
bliwości jej narracji, a wybór słów jest w wysokim stopniu adekwatny
do ich pierwowzoru. Nie rozumiem tylko, dlaczego tłumacz w przy-
pisie do „prawosławnej ascetyki” (аскетика), wyjaśniając, czym jest
ów dział w teologii prawosławnej, uprawianie chrześcijańskiej ascezy
nie nazywa mianem „аскезы”, a „подвижничествa” (podwiżnicze-
stwo)12 bez żadnego dodatkowego komentarza, podczas gdy termin
ten, nie dość, że nie ma odpowiednika w języku polskim13 i innych
językach pokrewnych, to jeszcze oznacza coś znacznie więcej, aniże-
li ascezę. Słowo to jest nacechowane szerokim spektrum zachowań
i czynów (ros. подвиг — czyn podniosły) charakteryzujących posta-
wę podwiżnika (szermierza ofiarności), która wprawdzie bierze swój
początek w moralności chrześcijańskiej, ale znacznie wykracza poza
życie religijne (s. 65, przypis 115). To chyba jedyny taki przypadek,
w którym tłumacz sprzeniewierzył się ekwiwalencji denotacji i ko-
hezji leksykalnej, które — wedle Przemysława Janikowskiego — są
niezbędne w tłumaczeniu tekstów „ stricte religijnych”, a więc teolo-
gicznych, te bowiem wymagają „ogromnej dbałości o ekwiwalencję
denotacyjną”14. Moje zastrzeżenie budzi również użycie wyrazu „su-
biekt” zamiast, synonimicznego wprawdzie, ale bardziej odpowied-

12 O sensie i istocie rosyjskiego podwiżniczestwa zob. A. de Lazari (red.), Idee w Rosji.

Leksykon rosyjskopolskoangielski, t. 1., Wydawnictwo Naukowe Semper,

Warszawa 1999, s. 314–315.

13 Polski słownik rosyjsko-polski rejestruje słowo „подвижничествo” jako termin
cerkiewny oznaczający ascezę, ascetyzm lub jako metaforę wyrażającą poświęcenie,
ofiarność, bohaterstwo, ale słownikowe odpowiedniki są uproszczeniem, nie
oddają bowiem głębszego i szerszego znaczenia tego pojęcia. Podobnie rzecz ma się
z takimi nieprzekładalnymi na język polski słowami rosyjskimi, jak: soborowość,
udalstwo czy biezudierż.

14 P. Janikowski, Obrazy religijności. Odmienność religijna w przekładzie, w: Odmienność kulturowa w przekładzie, P. Fast, P. Janikowski (red.), przy współpracy A. Olszty, Śląsk–Wydawnicwo WSL,Katowice–Częstochowa 2008, s. 55.

240

RECENZJE
niego i używanego najczęściej we współczesnym polskim dyskursie
o pozaludzkiej podmiotowości, określenia „podmiot”15, w większym
stopniu wyrażającego sprawczość: „Moltmann uważa, że między Bo-
giem a światem istnieją takie same relacje miłości. Świat to otwarty
system, swobodnie działający subiekt. Świat i Bóg także są powiązani
zasadą perichorezy” (s. 49). Są to jednak tylko drobne sugestie, któ-
re w żaden sposób nie kwestionują świetnego przekładu Ojcewicza.

Każde przetłumaczone zadanie Świętych zwierząt brzmi prawdziwie,
niemal „po Goriczewowsku”.

Dotychczasowe spostrzeżenia dotyczyły głównie przekładu Świę-
tych zwierząt i strategii przyjętej przez tłumacza. Przyszła pora na
ocenę samego dzieła Goriczewej, które doczekało się już niejednej re-
cenzji16.

Są takie książki, na których przekład warto czekać latami. Nale-
ży do nich bez wątpienia omawiana eseistyka współczesnej prawo-
sławnej ekoteolożki i filozofki. W ostatnim czasie aż trzy prace ro-
syjskiej autorki doczekały się autoryzowanych przekładów na język
polski, których dokonał ten sam doświadczony i nieoceniony tłu-
macz — Grzegorz Ojcewicz. Są to wspomniane Święte zwierzęta
oraz Prawosławie a postmodernizm (1991)17 i Córki Hioba. Chrze-
ścijaństwo a feminizm (1992)18. Opublikowanie tych tomów w Pol-
sce stanowi cenne uzupełnienie polskich wersji językowych wcze-
śniejszych diariuszy i religijnych broszur Goriczewej wydanych
w latach 80. pod koniec XX stulecia19. Warto dodać, że Ojcewicz jest

15 Zob. P. Bogalecki, Słoma (dla zwierząt). Subiekcje etymologiczne, „Zoophilologica”

2017, nr 3, s. 13–21.

16 Zob. np. Е.В. Баженова, Человек и животное в контексте культуры:

опыт осмысления (конференции, публикации, выставки). „Человек в мире
культуры” 2013, вып. 3, s. 82, https://cyberleninka.ru/article/n/chelovek-i-zhi-
votnoe-v-kontekste-kultury-opyt-osmysleniya-konferentsii-publikatsii-vystavki

(09.12.2023).

17 T. Goriczewa, Prawosławie a postmodernizm, przeł. G. Ojcewicz, Wydawnictwo

„GregArt”, Szczytno 2023.

18 T. Goriczewa, Córki Hioba. Chrześcijaństwo a feminizm, przeł. G. Ojcewicz, Wy-
dawnictwo „GregArt”, Szczytno 2023.

19 W latach 90. ukazały się następujące prace Goriczewej: Duchowe doświadczenie
prześladowanego Kościoła. Mistyczna rewolucja w dzisiejszej Rosji, przeł.

A., A. Klubowie. Wydawnictwo WAM * Księża Jezuici, Kraków 1994; Modlitwa
jest najważniejsza, przeł. B. Białecki, Wydawnictwo WAM * Księża Jezuici,

Kraków 1994; Religijne przebudzenie w Związku Radzieckim, przeł. B. Białecki,

Wydawnictwo WAM * Księża Jezuici, Kraków 1994; MATKA BOSKA na Wschodzie
i na Zachodzie — Jej pomoc w pokonywaniu komunizmu i w ponownym ożywaniu

Kościoła, przeł. B. Białecki, Wydawnictwo WAM * Księża Jezuici, Kraków 1993;

241

RECENZJE
również autorem kilku interesujących i wartościowych artykułów
o twórczości rosyjskiej filozofki20.

Polska wersja książki Tatiany Goriczewej Święte zwierzęta (2023)

prócz wspomnianego już artykułu Grzegorza Ojcewicza wprowadza-
jącego w arkana translacyjne i merytoryczne, zawiera dwa wstępy:

pierwszy napisany przez Władimira Borejkę (od wydawcy ukraiń-
skiego) i drugi — przez samą Goriczewą. Książka ta, w ocenie ukra-
ińskiego ekologa, jest wyjątkowa, ponieważ na tle innych „zielonych”

aktywistów z byłych krajów należących do Wspólnoty Niepodległych

Państw jej autorka wykazuje szczególne zainteresowanie moralny-
mi i ekologicznymi prawdami chrześcijaństwa (s. 29). I to nie ule-
gło zmianie. Goriczewa nadal jest pierwszą i jedyną prawosławną
ekoteolożką oraz pierwszą eko/zoofilozofką (druga to Oksana Ti-
mofiejewa21) zajmującą się zagadnieniami z zakresu zooteologii
czy szerzej — ekoteologii. Można zaryzykować twierdzenie, że pro-
zwierzęca twórczość Goriczewej jest w pewnym sensie prawosław-
nym „odpowiednikiem” wybitnych prac z zakresu teologii zwierząt

T. Goryczewa, Człowiek ustawicznie szuka szczęścia. Dziennik z podróży, przeł.

K. Le wicki, Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej, Wrocław

1991.

20 Zob. np. G. Ojcewicz, Wokół dziennika podróży ekoteolożki Tatiany Goriczewej

„ Człowiek ustawicznie szuka szczęścia”, „Studia Rossica Gedanensia” 2022,
nr 9, s. 53–78; G. Ojcewicz, Duchowe doświadczenie Rosyjskiego Koś cioła

Pra wosławnego od Nikity Chruszczowa do Leonida Breżniewa i w per spektywie najnowszej w świetle eseju Tatiany Goriczewej „ Duchowe doświadczenie prześladowanego Kościoła. Mistyczna rewolucja w dzisiejszej Rosji”,

„Emigrantologia Słowian” 2022, nr 8; G. Ojcewicz, Sposób na życie „przed
lustrem”, czyli Tatiany Goriczewej odkrycie chrześcijańskiego Boga, w: A. Lenart, M. Sidor, B. Siwek (red.), Drogi i rozdroża literatury. Księga jubileuszowa
dedykowana prof. Annie Woźniak z okazji 70. rocznicy urodzin, Wydawnictwo

KUL, Lublin (w druku); G. Ojcewicz, „W tym życiu nie ma tajemnic”,
czyli słowo od tłumacza, w: T. Goriczewa, Córki Hioba. Chrześcijaństwo
a feminizm. Autoryzowany przekład z rosyjskiego, redakcja i opracowanie
naukowe G. Ojcewicz, posłowie J. Moskałyk, Wydawnictwo Greg Art, Szczytno

2022, s. 7–18; G. Ojcewicz, Prawo jest silne tylko dzięki dobroci, rozum —
szaleństwu, piękno — jurodstwu”, czyli słowo od tłumacza, w: T. Goriczewa, Prawosławie a postmodernizm. Autoryzowany przekład z rosyjskiego, redakcja
i opracowanie naukowe G. Ojcewicz, posłowie J. Moskałyk. Wydawnictwo Greg

Art, Szczytno 2023, s. 7–18.

21 Zob. J. Tymieniecka-Suchanek, Od filozoficznej zoologii do filozoficznej
antropologii [Оксана Тимофеева: История животных Новое литературное
обозрение, Москва 2017 (publikacja rosyjskojęzyczna, drugie wydanie, twarda
oprawa, 206 stron)], „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2020,
nr 6, s. 539–542, DOI: https://doi.org/10.31261/ZOOPHILOLOGICA.2020.06.35.

242

RECENZJE

Andrew Linzeya, ale — niestety — nie na jego miarę intelektualną
i prekursorską rangę.

Z esejów zawartych w tym tomie wyłania się osobliwe teologicz-
no-filozoficzne myślenie Goriczewej o zwierzętach. Myślenie to wy-
rasta z silnie odczuwanego dojmującego bólu i cierpienia autorki,
która bardzo głęboko przeżywa to, jak niegodziwie i krótkowzrocznie
człowiek traktuje otaczające go środowisko. „To oni [ziemia, zwierzę-
ta, powietrze, drzewa — J.T-S.] — pobrzmiewa mentorski ton — są
naszymi bliźnimi, okaleczonymi i okradzionymi przez nas” (s. 31).

„Z myślą o tym, aby ulżyć [swojej] duszy — przyznaje wprost Gori-
czewa — były pisane te artykuły. Są to pierwsze próby „ekologii pra-
wosławnej”; w przyszłości, mam nadzieję, powstaną bardziej funda-
mentalne prace. Ale czas ponagla, nie wolno, niczym kapłan i Lewita
z przypowieści ewangelicznej, przechodzić na drugą stronę. Jak my,
prawosławni, możemy pomóc w sytuacji kryzysu ekologicznego?”

(s. 31). To pytanie wiele wyjaśnia. Autorka jest nie tylko świadoma
tego, że wśród różnych chrześcijańskich aspektów teologiczno—fi-
lozoficznego myślenia o zwierzętach (a szerzej o przyrodzie) braku-
je współczesnego ujęcia prawosławnego, a jednocześnie zdaje sobie
sprawę z niedoskonałości własnego dzieła i traktuje je jako rosyjskie
prolegomena do przyszłych fundamentalnych prac z zakresu prawo-
sławnej ekologii.

Święte zwierzęta to zbiór, by nie rzec cykl, różnorodnych esejów
poświęconych rozważaniom spod znaku szeroko rozumianej ekologii
w odniesieniu do kilku nowych dyscyplin, a więc ekoteologii, ekofilo-
zofii, ekoetyki. Ta ostatnia zdaje się tu dominować. Stosunek autorki
do kwestii zwierzęcej jest emocjonalny. Książce tej można wiele za-
rzucić: że jest eklektyczna, że niewiele w niej prawosławia, a zwłasz-
cza tytułowych zwierząt. Jednak nie o liczbę zwierząt tutaj chodzi, ale
o to, że są one święte, czyli nacechowane pierwotną boskością i nie-
skażone ludzkimi wadami.

Jan Dębowski wyraża głębokie przekonanie, że rosyjska men-
talność prawosławna wyartykułowała już wcześniej idee uznawa-
ne obecnie za kluczowe w ruchach ekologicznych i tego dowodzi
w monografii22. Tym bardziej zdumiewający jest fakt, że Goriczewa
w książce Święte zwierzęta odwołuje się zaledwie do kilkunastu Ro-
sjan: Nikołaja Bierdiajewa, Nikołaja Chomiakowa, patriarchy Di-
mitrija (Papadopulosa), Pawła Fłorienskiego, Pawła Jewdokimowa,

22 J. Dębowski, Przyroda w filozofii rosyjskiego prawosławia, Wydawnictwo Wyż-
szej Szkoły Pedagogicznej, Olsztyn 1998, s. 8.

243

RECENZJE

Anatolija Kima, Osipa Mandelsztama, Dmitrija Miereżkowskiego,

Wasilija Wiljamsa, Serafina z Sarowa, Sergiusza z Radoneża, których
udział w filozoficzno-teologicznych rozważaniach autorki jest zniko-
my, zwłaszcza w porównaniu z kilkudziesięcioma myślicielami za-
chodnimi.

Czytelnik znajdzie w książce mniej, aniżeli zapowiada okładka. Co
więcej, rozczaruje go nie tylko zbyt obiecujący tytuł całej książki, ale
nawet tytuł szóstego rozdziału, który brzmi Prawosławie a zwierzę-
ta, ponieważ nie znajdzie w nim wyczerpującego wykładu o zwierzę-
tach z perspektywy prawosławnej. Dlatego też sam przegląd spisu
treści może być nieco mylący. Niemniej trzeba go tutaj zaprezento-
wać. Święte zwierzęta składają się siedmiu części głównych. Są to:

Uratować i zbawić stworzenie, Kosmiczna Eucharystia, Świat i jego
prawa (z dwoma rozdziałami Szczególna sytuacja człowieka i Świat
jako Trzecie), Oikologia. Poszukiwanie przestrzeni, MatkaZiemia

Obfitości (z trzema rozdziałami Wielka Kosmiczna Matka, Psycho-
analiza ziemi, MatkaZiemia Obfitości a Cerkiew), Prawosławie
a zwierzęta (z czterema rozdziałami Stosunek do zwierząt. Ekskurs
filozoficzny, Święci o zwierzętach, Życie świętych, Mówiące „tak” ) i Ekoliturgika. Książkę zamyka enigmatycznie zatytułowany Aneks,
który z kolei w odniesieniu do zwierzęcego wątku zapowiada mniej,
aniżeli czytelnik w nim znajdzie. Rację ma więc Grzegorz Ojcewicz,
który stwierdza:

Paradoksalnie tematycznie najbardziej zwierzęcy jest […] Aneks, w którym przy-
roda i przedstawiciele fauny wyszli na plan pierwszy wypowiedzi. Lwy, konie,
byki, jelenie, kozy, kozice, osły, psy, owce, jagnięta, wilki, hieny, delfiny, kruki,
orły, gołębie, wrony czy węże w otoczeniu pustelników, mnichów, szaleńców

Bożych oraz błogosławionych odgrywają tutaj istotną rolę, przybliżając swoim
zachowaniem i zwyczajami postawy znane z obrazów biblijnych. Posłuszne czło-
wiekowi i z nim współpracujące, a także współczujące jego doli, po śmierci zaś
opłakujące i niekiedy umierające na tej samej mogile, w jakiej pogrzebano świę-
tego, świadczą o wciąż niezrealizowanej możliwości ścisłej współpracy człowieka
z innymi stworzeniami (s. 13).

Uzasadnione wątpliwości w świetle dzisiejszej wiedzy etologicznej
budzi naiwna wiara Goriczewej w bezgraniczną dobroć zwierząt (wo-
bec kogo? człowieka?). Autorka pisze:

Dzisiaj nie idealizuje się zwierząt z romantycznych pozycji „dzikiej namiętności”.

I jednocześnie jest większy zachwyt SPONTANICZNYM bytem zwierząt. Nigdy
one nie zdradzają, nie są wyrachowane, nie udają (s. 83).

244

RECENZJE

Czyżby? Zwierzęta nie są wyrachowane w ludzkim rozumieniu
tego słowa i prawdopodobnie to autorka miała na uwadze, stosując
ten skrót myślowy. Wiemy, że zwierzęta (od świetlików i ustono-
gów po zwierzo- i człekokształtne małpy) stosują podstęp i mani-
pulację, oszukują i udają (np. symulują własną śmierć), żeby prze-
trwać. Jedne zachowują się tak celowo, inne — nieintencjonalnie23.

Pewnie Goriczewa miała tutaj na myśli stosunek do ludzi wyłącznie
zwierząt towarzyszących (jej wierny piesek Buba, o którym nie raz
pisała z wielką czułością, nigdy jej nie zawiódł24), a także uwzględ-
niała brak bezsensownego i wyrafinowanego celowego okrucień-
stwa, które w świecie zwierząt zdarza się rzadko25. Odnoszę wra-
żenie, że Goriczewa niekoniecznie zna wiele prac z zakresu etologii
i psychologii zwierząt, by bezkrytycznie nie antropomorfizować
dzikiej fauny.

Czy warto zatem po tę książkę sięgnąć? Z całą pewnością tak. Jest
to bowiem pierwszy odważny rosyjski głos teologiczno-filozoficzny,
głos o zwierzętach, których istnienie autorka łączy z pojęciem święto-
ści, choć to idea zapożyczona od Fiodora Dostojewskiego26, nobilitu-
jąc ich wartość w sensie religijnym i sytuując je wyżej niż dotychczas
w chrześcijańskiej hierarchii Boskiego stworzenia. I chociaż udział
zwierząt w ekologiczno-teologicznym dyskursie Tatiany Goriczewej
jest znikomy pod względem kwantytatywnym, to nabiera mocy zoo-
teologicznej i moralno-etycznej, ale to temat na odrębną pracę. To
wreszcie głos prawosławnej współczesnej teolożki, która jest świado-
ma tego, że jej eseje stanowią zaledwie skromną, lecz prekursorską
próbę ukonstytuowania dziedziny zwanej „ekologią prawosławną”.

Święte zwierzęta to, by użyć określenia Mitek-Dziemby, niepozorne
dziełko niosące mocne przesłanie, to także ważny przyczynek do pra-

23 Zob. D.R. Griffin, Umysły zwierząt. Czy zwierzęta posiadają świadomość, przeł.

M. Ślósarska, A. Tabaczyńska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk

2004, s. 195–207.

24 J. Tymieniecka-Suchanek, Prawosławna „teologia zwierząt” wobec tradycyjnej
humanistyki. Przypadek Tatiany Goriczewej, „Akcent” 2015, nr 4(142), s. 149.

25 J. Tymieniecka-Suchanek, Moralność (o) zwierzęca(tach). Rozważania i interpretacje z utworami rosyjskimi w tle. „World Journal of Theoretical and Applied Sciences” 2014, nr 1, s. 102–124, https://docplayer.pl/23283409-Of-theoretical-and-applied-sciences.html (10.12.20230).

26 Zob. E. Mikiciuk, „Święte zwierzę” i „nieświęty człowiek”? O sposobie widzenia tego, co zwierzęce i ludzkie w twórczości Fiodora Dostojewskiego, w: E. Łoch,

D. Piechota, A. Trześniewska (red.), Między empatią a okrucieństwem, Wydaw-
nictwo Naukowe Katedra, Gdańsk 2018.

245

RECENZJE
wosławnej ekoteologii27, które zawiera ponadczasowe treści etyczne.

Sądzę, że dostrzeżenie tych ostatnich było jedną z przyczyn, dla których

Grzegorz Ojcewicz podjął się tłumaczenia tej wyjątkowej i, o dziwo, na-
dal samotnej na mapie rosyjskiego pisarstwa teologicznego książki.

Pracę przygotowano w ramach projektu Prawosławna teologia
zwierząt w eseistyce Tatiany Goriczewej” sfinansowanego przez

Narodowe Centrum Nauki w ramach konkursu Preludium Bis–

2 na podstawie decyzji numer UMO–2020/39/O/HS2/02968

REFERENCES

Bazhenova, Y.V. “Chelovek i zhivotnoye v kontekste kul’tury: opyt osmysleniya

(konferentsii, publikatsii, vystavki).” Chelovek v mire kul’tury, 2013. Vol. 3: 79–85 [Баженова, Е. В. “Человек и животное в контексте культуры: опыт
осмысления (конференции, публикации, выставки).” Человек в ми ре
культуры, 2013. Вып. 3: 79–85] <https://cyberleninka.ru/article/n/chelo-
vek-i-zhivotnoe-v-kontekste-kultury-opyt-osmysleniya-konferentsii-publikatsii-
vystavki>.

Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny z języ-
ka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego z przypisami. Transl. Zaremba, Piotr.

Poznań: Ewangeliczny Instytut Biblijny, 2020.

Bogalecki, Piotr, “Słoma (dla zwierząt). Subiekcje etymologiczne.” Zoophilologica,

2017, no. 3: 13–21.

Dębowski, Jan. Przyroda w filozofii rosyjskiego prawosławia. Olsztyn: Wydawnic-
two Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1998.

Goriczewa, Tatiana. Córki Hioba. Chrześcijaństwo a feminizm. Trans. Ojcewicz, Grzegorz. Szczytno: Wydawnictwo „GregArt”, 2023.

Goriczewa, Tatiana. Duchowe doświadczenie prześladowanego Kościoła. Misty-
czna rewolucja w dzisiejszej Rosji. Transl. Klubowie, Anna i Antoni. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1994.

Goriczewa, Tatiana. MATKA BOSKA na Wschodzie i na Zachodzie — Jej pomoc
w pokonywaniu komunizmu i w ponownym ożywaniu Kościoła. Transl. Białec-
ki, Bernard. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1993.

Goriczewa, Tatiana. Modlitwa jest najważniejsza. Transl. Białecki, Bernard. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1994.

Goriczewa, Tatiana. Prawosławie a postmodernizm. Transl. Ojcewicz, Grzegorz.

Szczytno: Wydawnictwo „GregArt”, 2023.

Goriczewa, Tatiana. Religijne przebudzenie w Związku Radzieckim. Transl. Białec-
ki, Bernard. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1994.

Goriczewa, Tatiana. „Święte zwierzęta (fragmenty)”. Transl. Nikitina, Ekaterina.

Mitek-Dziemba, Alina (ed.). Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies

2017, no. 3: 69–81.

27 A. Mitek-Dziemba, „Święta zwierzęcość”: Tatiany Goriczewej przyczynek do
prawosławnej ekoteologii, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies”

2017, no 3, s. 57.

246

RECENZJE

Goriczewa, Tatiana. Święte zwierzęta. Transl. Ojcewicz, Grzegorz. Szczytno: Wydawnictwo „GregArt”, 2022.

Goricheva, Tat’yana. Svyatyye zhivotnyye. Sankt-Peterburg: Camizdat [Горичева,

Татьяна. Святые животные. Санкт-Петербург: Cамиздат, 1993].

Goryczewa, Tatiana. Człowiek ustawicznie szuka szczęścia. Dziennik z podróży.

Transl. Lewicki, Karol. Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archi-
diecezjalnej, 1991.

Griffin, Donald. Umysły zwierząt. Czy zwierzęta posiadają świadomość. Transl.

Ślósarska, Magdalena, Tabaczyńska, Anna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo

Psychologiczne, 2004.

Idee w Rosji. Leksykon rosyjskopolskoangielski. T. 1. de Lazari, Andrzej (ed.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 1999.

Janikowski, Przemysław. „Obrazy religijności. Odmienność religijna w przekładzie.”

Odmienność kulturowa w przekładzie. Fast, Piotr and Janikowski, Przemysław

(eds.), współpraca Olszta, Agata. Katowice–Częstochowa 2008.

Księga Rodzaju. Księga Wyjścia. Transl. Piela, Marek. Kraków: Wydawnictwo

Księgarnia Akademicka, 2021.

Mikiciuk, Elżbieta. “‘Święte zwierzę’ i ‘nieświęty człowiek’? O sposobie widzenia tego,
co zwierzęce i ludzkie w twórczości Fiodora Dostojewskiego.” Między empatią
a okrucieństwem. Łoch, Eugenia, Piechota, Dariusz and Trześniewska, Agniesz-
ka (eds.). Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra, 2018.

Mitek-Dziemba, Alina. “‘Święta zwierzęcość’: Tatiany Goriczewej przyczynek do pra-
wosławnej ekoteologii.” Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies 2017,
no 3: 57–67.

Ojcewicz, Grzegorz. “Duchowe doświadczenie Rosyjskiego Kościoła Prawosławne-
go od Nikity Chruszczowa do Leonida Breżniewa i w perspektywie najnowszej
w świetle eseju Tatiany Goriczewej ‘Duchowe doświadczenie prześladowanego

Kościoła. Mistyczna rewolucja w dzisiejszej Rosji’.” Emigrantologia Słowian

2022, no 8: 5–31.

Ojcewicz, Grzegorz. “Jahwe — Bóg w zasięgu oczu, uszu i głosu Izraelity. Księga Rodzaju. Księga Wyjścia przełożył i opracował Marek Piela. Kraków: Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2021.” Roczniki Humanistyczne 2023, vol. LXXI,
no. 7: 279–286.

Ojcewicz, Grzegorz. “‘Księga Rodzaju’. przeł. i oprac. Piela, Mark. Kraków: Wydawn-
ictwo Księgarnia Akademicka”, 2020. Acta Neophilologica 2021, no XXIII (1):

305–308.

Ojcewicz, Grzegorz. “Prawo jest silne tylko dzięki dobroci, rozum — szaleństwu, pię-
kno — jurodstwu,” czyli słowo od tłumacza.” Goriczewa, Tatiana. Prawosławie
a postmodernizm. Szczytno: Wydawnictwo Greg Art, 2023.

Ojcewicz, Grzegorz. “Sposób na życie ‘przed lustrem,’ czyli Tatiany Goriczewej odkry-
cie chrześcijańskiego Boga.” Drogi i rozdroża literatury. Księga jubileuszowa de-
dykowana prof. Annie Woźniak z okazji 70. rocznicy urodzin. Lenart, Agnieszka,

Sidor, Monika and Siwek, Beata (eds.). Lublin: Wydawnictwo KUL (in print).

Ojcewicz, Grzegorz. “Tylko na ikonach nie ma cieni… — słowo od tłumacza.” Goricze-
wa, Tatiana: Święte zwierzęta. Transl. Ojcewicz, Grzegorz. Szczytno: Wydawnic-
two „GregArt”, 2022.

Ojcewicz, Grzegorz. “Wokół dziennika podróży ekoteolożki Tatiany Goriczewej

Człowiek ustawicznie szuka szczęścia.” Studia Rossica Gedanensia, 2022, no. 9:

53–78.

247

RECENZJE

Ojcewicz, Grzegorz. Wstęp do filologii śledczej. Wybór tekstów z lat 2008–2020,

Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2021.

Ojcewicz, Grzegorz. “‘W .tym życiu nie ma tajemnic’, czyli słowo od tłumacza.”

Goriczewa, Tatiana. Córki Hioba. Chrześcijaństwo a feminizm. Szczytno: Wy-
dawnictwo Greg Art, 2022.

“Tat’yana Goricheva: Tri besedy o Vostoke i Zapade. Sobrat’ ves’ svet na liturgiyu.”

Pravoslavnyy Sankt Peterburg, 2008, no. 11(2023) [“Татьяна Горичева: Три
беседы о Востоке и Западе. Собрать весь свет на литургию.” Православный

СанктПетербург, 2008, no. 11(2023)] <http://www.pravpiter.ru/pspb/
n203/ta001.htm>.

Timofeyeva, Oksana. Istoriya zhivotnykh. Moskva: Novoye literaturnoye obozreni-
ye, 2017 [Оксана Тимофеева: История животных. Новое литературное
обозрение, Москва 2017].

Tymieniecka-Suchanek, Justyna. “Moralność (o) zwierzęca(tach). Rozważania i in-
terpretacje z utworami rosyjskimi w tle.” World Journal of Theoretical and Ap-
plied Sciences, 2014, no. 1: 102–124 <https://docplayer.pl/23283409-Of-theo-
retical-and-applied-sciences.html>.

Tymieniecka-Suchanek, Justyna. “Od filozoficznej zoologii do filozoficznej antro-
pologii. [rev. Оксана Тимофеева: История животных. Новое литературное
обозрение, Москва 2017 (publikacja rosyjskojęzyczna, drugie wydanie, twarda
oprawa, 206 stron)].” [Oksana Timofeyeva: Istoriya zhivotnykh. . Novoye liter-
aturnoye obozreniye, Moskva 2017], Zoophilologica. Polish Journal of Animal

Studieo. , 2020, nr 6, s. 539–542.

Tymieniecka-Suchanek, Justyna. “Prawosławna ‘teologia zwierząt’ wobec tradycyj nej
humanistyki. Przypadek Tatiany Goriczewej.” Akcent, 2015, no. 4(142): 143–150.

Tymieniecka-Suchanek, Justyna. Literatura rosyjska wobec upodmiotowienia zwi-
erząt. W kręgu zagadnień ekofilozoficznych. Katowice: Wydawnictwo Uniwer-
sytetu Śląskiego, 2013.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

DOI 10.31261/pr.16668

BOŻENA HRYNKIEWICZ-ADAMSKICH
https://orcid.org/0000-0002-9589-841X

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Marcin Poletyło: Dyskurs wojny jako dyskurs pomocy.

Jak język i ideologia oswoiły nasze wojny,

Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2022, 343 s.

Marcin Poletyło jest z wykształcenia socjologiem, absolwentem In-
stytutu Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskie-
go i Szkoły Filozoficznej Tadeusza Gadacza przy Collegium Civitas.

Pracował w organizacjach pomocowych w Chorwacji, Kosowie i Ma-
cedonii. W badaniach nad zjawiskami społecznymi i politycznymi
korzysta z osiągnięć pragmatyki, lingwistyki tekstu, krytycznej ana-
lizy dyskursu i kognitywistyki. Analizowane zjawiska postrzega w ich
językowym wymiarze, sam język traktując jako praktykę społeczną.

Dzięki temu jego prace są zajmujące również dla filologa. Poletyło jest
autorem monografii Propaganda wojenna w liberalnej demokracji.

Argument bałkański — analiza przypadku (2008). Przedstawione
w niej zostały mechanizmy konstruowania medialnej narracji kon-
fliktu w Kosowie, rozgrywającego się w sytuacji zachodniego zaan-
gażowania militarnego w przywracanie porządku międzynarodowe-
go. Jego najnowsza publikacja Dyskurs wojny jako dyskurs pomocy

(2022) stanowi natomiast obszerne studium poświęcone dyskurso-
wi różnogatunkowych wypowiedzi połączonych tematyką wojenną
ukształtowanemu w warunkach działań zbrojnych podejmowanych
w ostatnim dziesięcioleciu XX wieku. Okres ten nazywany bywa de-
kadą interwencji ze względu na mające wówczas miejsce dramatycz-
ne wydarzenia na Bałkanach i w Afryce oraz dokonujące się w wielu
regionach świata fundamentalne zmiany geopolityczne. Badacz poj-
muje dyskurs jako sumę tekstów i kontekstów, dynamiczny system,
w którym znaczenia elementów językowych są nieustannie negocjo-
wane, aktualizowane, a poszczególni uczestnicy komunikacji stara-

249

RECENZJE
ją się narzucić swoje definicje rzeczywistości. Oddzielne wypowiedzi
językowe traktuje jako jednostkowe przypadki działania (zachowania
się) przez mowę. Przyjmuje, że komunikaty użyte w konkretnej sytu-
acji i z określoną intencją nie służą jedynie do przekazywania infor-
macji, lecz mają też nakłonić adresata do określonej reakcji słownej,
przyjęcia określonych zachowań, podjęcia realizacji określonych ce-
lów. Autor akcentuje specyfikę konfliktów zbrojnych, do których do-
chodzi po zakończeniu zimnej wojny, ich niekonwencjonalny charak-
ter. Podkreśla, że nierzadko nie zostają one oficjalnie wypowiedziane,
nie wskazuje się w nich jednoznacznie agresora i ofiary, mimo że
prowadzone są działania bojowe i dochodzi do zniszczeń. Na drodze
analizy wypowiedzi na temat tzw. nowych wojen Autor rekonstruuje
sposoby rozumienia i środki przedstawiania wojny, odsłaniając przy
tym głębszy poziom komunikacji, nie zawsze i nie przez wszystkich
jej uczestników uświadamiany. Na tym głębszym poziomie próbuje
uchwycić strategie językowe stosowane w procesie tworzenia wspo-
mnianych tekstów, ustabilizowaną społeczno-kulturową konwencję
komunikacyjną.

W wyniku szeroko zakrojonych studiów Poletyło dochodzi do
wniosku, że badane teksty łączy wspólne nacechowanie ideologiczne,
wyrażające się traktowaniem wojny jako procesu udzielania pomocy.

Na łamach swej pracy dowodzi, że użycie określonych form języko-
wych jest zasadniczo podyktowane wymogami poprawności politycz-
nej, narzuconej m.in. wskutek wprowadzenia międzynarodowego
prawa humanitarnego, w którym zdefiniowane zostały poszczególne
rodzaje przestępstw i zbrodni wojennych, w tym agresja. Na mocy
tego prawa zakazuje się wszczynania wojen. Napaść zbrojna jest
w świetle jego przepisów przestępstwem przeciwko pokojowi. Polety-
ło wykazuje, że międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych ma swe
źródła w idei wojny sprawiedliwej, postanowieniach westfalskiego
traktatu pokojowego kończącego wojnę trzydziestoletnią 1618–1648,
oświeceniowych i późniejszych ideach praw człowieka oraz filantro-
pii, a także nowoczesnych koncepcjach humanitaryzmu w kolonial-
nym i postkolonialnym kontekście. Dodajmy na marginesie, że być
może eufemizacja wojny ma też po części związek z obserwowanym
dzisiaj przemilczaniem, ukrywaniem, marginalizowaniem, wypiera-
niem śmierci i jej śladów z dyskursu publicznego.

Poletyło dostrzega trzy płaszczyzny funkcjonowania pojęcia po-
mocy w odniesieniu do działań zbrojnych w dyskursie wojennym.

W wielu wypowiedziach wyraz „pomoc” stosowany bywa w swoim

250

RECENZJE
podstawowym znaczeniu, gdy chodzi o przekazywanie sojusznikom
potrzebnych dóbr (np. dostarczenie broni, amunicji, sprzętu) lub po-
dejmowanie działań na ich rzecz w określonych okolicznościach (np.

zbombardowanie wybranych celów). Używane w przenośnym sensie
pojęcie pomocy jest z kolei obecne w relacjach wojennych koncentru-
jących się na działalności humanitarnej kierowanej do ofiar wojny,
na przykład dystrybucji żywności, pomocy medycznej lub odbudo-
wie. Wojnę przedstawia się w nich jako „ratowanie” czy „budowanie”

(w przeciwieństwie do zabijania i niszczenia). Metaforycznymi repre-
zentacjami pomocy są ponadto wykraczające poza konwencjonalne
materialne wspomożenie akty wsparcia duchowego o bardziej abs-
trakcyjnym, ideologicznym znaczeniu, polegające na potwierdzeniu
słuszności prowadzonej polityki, wyrażeniu dobrych intencji czy so-
lidarności (np. pomoc w odzyskaniu dumy, godności i wiary w przy-
szłość), a ponadto zaznaczanie obecności przez wojska przejmują-
ce kontrolę nad określonymi terytoriami na drodze organizowania
szpitali, szkół itp., budzące wdzięczność ludności krajów dotkniętych
konfliktem. Badacz przytacza liczne wypowiedzi stanowiące eksplika-
cje oficjalnej filozofii prowadzenia wojny interpretowanej jako pomoc
tego typu.

Poletyło słusznie podkreśla, że semantyczna struktura dyskursu
zorganizowanego na bazie konkretnej metafory odpowiada struktu-
rze tej metafory. W efekcie metafora redukuje repertuar możliwych
interpretacji komentowanych zjawisk do jednowymiarowego ich
przedstawienia, ogranicza językowe środki wyrazu do konceptualiza-
cji i rozwinięć metafory. Zauważa, że prawidłowość ta odnosi się rów-
nież do dyskursu wojny opartego na dominującej metaforze WOJ-

NA TO POMOC, którego wewnętrzny porządek logiczny prowadzi do
wyeliminowania zeń wszelkich znaczeń niezgodnych czy niespójnych
z główną metaforą. W jego obrębie nie można wyrazić wielu treści
związanych z fizyczną walką, agresją, zniszczeniem, eksterminacją
ludności itp. Jak zauważa Poletyło, w ramach dyskursu wojny jako
pomocy nie da się mówić o ofiarach podejmowanych przez siebie
działań, jako że udzielenie pomocy nigdy nie czyni jej adresata ofiarą.

Pomoc jest z definicji czymś dobrym dla jej beneficjentów i w żadnym
razie nie pociąga za sobą ofiar.

Autor wskazuje przy tym, że procesy demilitaryzacji i humani-
taryzacji języka opisu problematyki wojennej, a także wkroczenie
poprawności politycznej do sfery wojskowej są zjawiskami ponad-
państwowymi, a wspomniana nadrzędna metafora implikuje wszel-

251

RECENZJE
kie interpretacje aksjologiczne w ramach współczesnego dyskursu
wojennego prowadzonego w różnych językach w zachodnim kręgu
kulturowym. Poletyło szczegółowo analizuje funkcjonowanie tej wy-
tyczającej przestrzeń licznych wypowiedzi na temat współczesnych
wojen (także podstawy działań wojennych) konwencji, w tym gene-
rowane przez nią powiązania międzytekstowe. Odnotowuje istnienie
intertekstu wojennego opartego na metaforze wojny-pomocy, inter-
tekstualnej przestrzeni zachodniego dyskursu wojennego.

Ciekawe rozwinięcie rozważań Autora stanowią dwa wieńczące
monografię szczegółowe studia przypadków: Pomoc jako katego-
ria autoprezentacji żołnierzy polskich w Afganistanie oraz Wojna
na Ukrainie według „Russia Today” (2014)”. Dla rusycysty szcze-
gólnie zajmujący może być drugi szkic, w którym Poletyło omawia
zasady funkcjonowania stacji telewizyjnej Russia Today (obecnie

RT). Zwraca szczególną uwagę na przyjętą w jej działalności strate-
gię mimikry polegającą na kreowaniu stacji na medium spoza głów-
nego nurtu. Poprzez wyrażanie w swoich materiałach krytycznego
stosunku do mediów mainstreamowych RT regularnie pozycjonuje
się w roli kanału dysydenckiego, tym sposobem niejako imitując wła-
sną przynależność do zachodniego czy szerzej globalnego systemu
medialnego. Dodatkowo stacja nie przedstawia oryginalnej agendy,
lecz buduje przekaz na kwestionowaniu i reinterpretacji informacji
podawanych przez media zachodnie. RT cechuje więc otwarcie anty-
zachodnia orientacja, mimo że zarówno w formie, jak i treści wydaje
się bardzo zachodnia (zdaniem Poletyły wręcz amerykańska). W ra-
mach takiego przekazu co najmniej od lutego 2014 roku relacje RT
z Ukrainy pozostają formalnie zakotwiczone w zachodnim wojennym
dyskursie pomocowym. Jako powód uczestnictwa Rosji w wydarze-
niach na Ukrainie w 2014 roku i uzasadnienie dla działań zbrojnych

RT od początku podawała pomoc rosyjskim obywatelom żyjącym na
terytorium Ukrainy. RT nagłaśniała wszelkie przypadki udziału grup
skrajnie nacjonalistycznych w protestach, podkreślała agresywne za-
chowania demonstrantów wobec milicji oraz występki o charakterze
chuligańskim. Publikowała apele miejscowej społeczności rosyjskiej
o udzielenie pomocy. Z empatią i zrozumieniem relacjonowała dzia-
łania lokalnych separatystów, podkreślając cierpienia ludności cywil-
nej wywołane atakami wojsk i bojówek ukraińskich. Jako przyczynę
przejmowania kontroli nad terytorialnymi ośrodkami władzy i stra-
tegicznymi obiektami przez rosyjskich komandosów oraz ukonstytu-
owania się separatystycznych władz domagających się autonomii lub

252

RECENZJE
przyłączenia do Rosji wskazywała w szczególności decyzję o zmianie
ustawy o językach, ograniczającej prawa mniejszości w Ukrainie.

Zgodnie z narracją RT celem władz Rosji była przede wszystkim po-
moc humanitarna cywilnym ofiarom różnego rodzaju przemocy i nie-
sprawiedliwości doznawanej ze strony ukraińskich nacjonalistów,
a ponadto opracowanie kolejnych wariantów planu pokojowego.

Autor nie uwzględnia w pracy drugiego etapu wojny w Ukrainie.

Wyposażona w wiedzę zawartą w monografii Poletyły mogę jednak
stwierdzić, że jest on przedstawiany w mediach rosyjskich w iden-
tyczny sposób jak wydarzenia 2014 roku w stacji RT. Od momentu
zainicjowania walk w lutym 2022 roku oficjalnie zakazano nazywania
napaści Rosji na Ukrainę wojną, wprowadzając obowiązek używania
określenia „specjalna operacja wojskowa”. Media rosyjskie konse-
kwentnie przedstawiają ją jako interwencję humanitarną, przemil-
czając szerokie rosyjskie zaangażowanie militarne i imperialne cele
rosyjskiej polityki. Za pomocą metafory wojny-pomocy w mediach
rosyjskich dokonuje się przekład narracji realistycznej na narrację
zdominowaną przez obronę praw człowieka, humanitaryzm. Wypeł-
nia się opisana przez Poletyłę strategia językowa, zgodnie z którą nie
mówi się o agresywnych, bezwzględnych przywódcach politycznych
walczących na arenie światowej o wpływy i broniących swoich intere-
sów, lecz o zatroskanych o praworządność i ład społeczny członkach
wspólnoty międzynarodowej. Jak słusznie konstatuje autor, w me-
taforycznym dyskursie wojny-pomocy kwestie uniwersalnych praw
człowieka wypierają kluczową dla prawdziwej narracji wojny proble-
matykę suwerenności.

Wartościowa poznawczo, nowatorska i niezwykle aktualna mono-
grafia Poletyły ze wszech miar zasługuje na uwagę polskich, ale i za-
granicznych czytelników. Z jednej strony stanowi rozległe empiryczne
studium socjologiczno-politologiczne, bezpośrednio oparte na au-
torskim doświadczeniu i obserwacjach poczynionych podczas pracy
w organizacjach pomocowych na Bałkanach, z drugiej natomiast eru-
dycyjne studium filologiczne, pokazujące dogłębną znajomość podej-
mowanych przez autora zagadnień z zakresu krytycznej analizy dys-
kursu. Praca zawiera klucz do zrozumienia fenomenu współczesnych
wojen i ich językowych obrazów. Autor dekonstruuje w niej dyskurs
wojenny, wykazując przekonująco, że metafora wojny jako pomocy
stanowi obecnie jeden z podstawowych środków językowych budo-
wania zachodnich, ale ostatnio również rosyjskich oficjalnych wypo-
wiedzi i relacji medialnych na temat konfliktów zbrojnych. Książka

253

RECENZJE
ta pozwala zrozumieć aktualne narracje wojenne, pokazując, że ich
główną ramę interpretacyjną stanowi metafora WOJNA TO POMOC.

Metafora ta wyznacza w istotnej mierze semantyczne granice współ-
czesnego dyskursu wojny, umożliwiając konceptualizację wojny w za-
sadzie niemal wyłącznie pod postacią działań niewojennych.

PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 2 (186)

ANETA ČERMÁKOVÁ

Mgr, asystent w Katedrze Języka Rosyjskiego i Literatury Rosyjskiej. Spe-
cjalizacja: tłumacz z języka rosyjskiego na język czeski (studia magisterskie,

2019); nauczyciel języka rosyjskiego (studia magisterskie, 2020). Zaintere-
sowania badawcze: teoria przekładu, przekład słownictwa nieekwiwalent-
nego, stratyfikacja i dyferencjacja języka rosyjskiego i czeskiego, przekład
słownictwa nieliterackiego, dydaktyka języka rosyjskiego, wykorzystanie
nowoczesnych technologii w lingwodydaktyce.

Kontakt: cermakova@ped.muni.cz

DANIEL DZIENISIEWICZ

Dr, adiunkt na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: etnolingwistyka, pragmatyka języ-
kowa, socjolingwistyka, językoznawstwo porównawcze, konwersja tekstu
rosyjskiego na znaki polskiego alfabetu. Autor ponad 30 artykułów czaso-
pismach naukowych i monografiach zbiorowych (m.in. „Studia Rossica Ge-
danensia” „Studia Rossica Posnaniensia”). Doktorat 2021: Językowy obraz
wartości w polsko i rosyjskojęzycznych aktach życzeń przesyłanych na
kartach pocztowych.

Kontakt: dzienis@amu.edu.pl

LUKÁŠ GAJARSKÝ

Dr, rusycysta, docent w Katedrze Rusycystyki na Wydziale Filologicznym

Uniwersytetu św. Cyryla i Metodego w Trnawie (Słowacja). Jego zaintereso-
wania badawcze obejmują językoznawstwo ogólne, semantykę, homonimię
międzyjęzykową i studia językowo-kulturowe. Autor około 60 publikacji,
w tym artykułów naukowych, monografii i podręczników, a także monografii
na temat rosyjsko-słowackiej homonimii międzyjęzykowej.

Kontakt: lukas.gajarsky@gmail.com

BOŻENA HRYNKIEWICZ-ADAMSKICH

Dr hab., prof. UAM, zatrudniona w Instytucie Filologii Wschodniosłowiań-
skich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Absolwentka filo-
logii rosyjskiej oraz językoznawstwa i informacji naukowej. Zainteresowania
naukowe: językoznawstwo ogólne i historyczno-porównawcze, onomastyka,
leksykologia, leksykografia. Publikacje książkowe: Материалы для слова
ря древнерусских личных именований. Указатель к актам Соловец

255

NOTY O AUTORACH
кого монастыря 1479–1584 гг. (2001), Rosyjskopolski słownik innowacji
leksykalnych (2005), Siedemnastowieczne imiennictwo osobowe północnej

Rosji na tle lokalnej kultury (2012). Tłumacz przysięgły języka rosyjskiego.

Kontakt: bhrynk@amu.edu.pl

KATARZYNA JASTRZĘBSKA

Dr hab., prof. UJ. Zajmuje się historią literatury rosyjskiej XX i XXI wie-
ku oraz badaniami nad przekładem literackim. Autorka trzech monogra-
fii: K. Żemła [Jastrzębska], Przetłumaczyć łagier. Rosyjska i polska li-
teratura łagrowa we wzajemnych przekładach, Katowice 2000; P. Fast,

K. Jastrzębska, Wczesna twórczość Anatolija Kima. Wybrane zagadnienia
poetyki i interpretacji, Katowice 2006;. K. Jastrzębska, Sztuka uważności:

problemy pisarstwa Anatolija Kima, Kraków 2011. Opublikowała artyku-
ły m.in. o twórczości Michaiła Bułhakowa, Jewgienija Zamiatina, Władi-
mira Makanina, Anatolija Kima, Władimira Zazubrina, Gajto Gazdanowa,
a także cykl jednotematyczny poświęcony prozie współczesnego rosyjskie-
go prozaika Romana Sienczina. Jest również autorką prac poświęconych
problematyce przekładoznawczej. Współredaktorka dwóch tomów z se-
rii „Studia o przekładzie”, publikacji Проблемы каноничности русской
литературы: теория, эволюция, перевод oraz pracy zbiorowej Szkoła
moskiewska w literaturze rosyjskiej.

Kontakt: kjastrzes@gmail.com

SIMONA KORYČÁNKOVÁ

Dr hab., docent na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Masaryka (Brno,

Republika Czeska), Katedra Języka Rosyjskiego i Literatury. Prowadzi bada-
nia naukowe w dziedzinie translatologii, leksykologii rosyjskiej, analizy lek-
sykalno-semantycznej tekstów artystycznych, wykorzystania nowoczesnych
technologii w nauczaniu języka rosyjskiego jako obcego.

Kontakt: korycankova@ped.muni.cz

AURELIA KOTKIEWICZ

Dr hab., profesor w Katedrze Literatury Rosyjskiej w Instytucie Neofilologii

Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Zajmuje się histo-
rią literatury rosyjskiej XX wieku w aspekcie przemian historyczno-kulturo-
wych ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk polemicznych wobec doktry-
ny realizmu socjalistycznego.

Kontakt: akotkiewicz@op.pl

MAGDALENA KOZHEVNIKOVA

Dr., etnolożka i bioetyczka, absolwentka Instytutu Etnologii i Antropolo-
gii Kulturowej UW oraz niemiecko-rosyjskiej magistrantury „Komunikacja
międzykulturowa” Moskiewskiego Uniwersytetu Humanistycznego i Alice

Salomon Hochschule. W latach 2015–2018 pracowała w Instytucie Filozofii

256

NOTY O AUTORACH

Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie, obecnie adiunktka w IEiAK UW oraz
członkini Zespołu Antropologii Niezdyscyplinowanej Instytutu Archeologii
i Etnologii PAN.

Kontakt: kmagdalena@yandex.ru

TAMARA MUJKOŠOVÁ

Doktorantka na Wydziale Slawistyki Uniwersytetu Świętego Cyryla i Me-
todego w Trnawie, na Słowacji. Jej zainteresowania badawcze związane są
z lingwokulturologią, lingwistyką kognitywną, pragmatyką języka w sieciach
społecznościowych oraz analizą porównawczą gatunków mowy w języku sło-
wackim, rosyjskim i czeskim.

Kontakt: mujkosova1@ucm.sk

PETR OLŠÁK

Student w Katedrze Języka Rosyjskiego i Literatury, a także w Katedrze

Geografii. Zainteresowania naukowe: nazwy geograficzne, sposób ich użycia
i tłumaczenia w tekstach i na mapach świata.

Kontakt: 498996@mail.muni.cz

BEATA PAWLETKO

Dr hab., prof. UŚ; zatrudniona w Instytucie Literaturoznawstwa UŚ. Re-
daktor naczelna czasopisma „Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze”,
członkini zespołu redakcyjnego „Przeglądu Rusycystycznego”. Krąg zainte-
resowań badawczych: studia nad pamięcią i traumą w obszarze literatury
i kultury rosyjskiej. Ważniejsze publikacje: Josif Brodski i Tomas Venclova
wobec emigracji, Katowice 2005; Blokada Leningradu i jej reprezentacje
w świetle innych doświadczeń granicznych, Katowice 2016; Współczesne
kino rosyjskie w obliczu traum wojennych. Kontekst literacki i kulturowy,

Katowice 2020 (wspólnie z Beatą Waligórską-Olejniczak).

Kontakt: beata.pawletko@us.edu.pl

ANDRZEJ POLAK

Dr hab., prof. UŚ, zatrudniony w Instytucie Literaturoznawstwa Uniwer-
sytetu Śląskiego. Zajmuje się współczesną prozą rosyjską, w tym prozą hi-
storyczną, fantastyką i twórczością rosyjskich postmodernistów. Ostatnio
bada praktyki postkolonialne w literaturze rosyjskiej. Jest autorem mono-
grafii Proza historyczna Bułata Okudżawy. Z problemów gatunku i inter-
tekstualności, a także książki Grając przeszłością i przyszłością. Rosyjska
fantastyka alternatywna i socjologiczna.

Kontakt: andrzej.polak@us.edu.pl

GRZEGORZ PRZEBINDA

Filolog rusycysta i historyk idei, profesor UJ. Autor ponad 400 publikacji, w
tym 12 książek, na temat kultury i historii Rosji, Ukrainy, częściowo Biało-

257

NOTY O AUTORACH
rusi. W 1991 uhonorowany Nagrodą Polcul za „współpracę polsko-rosyjską
w walce o demokrację”, co było efektem jego kontaktów w drugiej połowie
lat 80. z emigracją rosyjską (Natalią Gorbaniewską, Iriną Iłowajską-Alberti,

Andriejem Siniawskim, Władimirem Maksimowem). W 2014–2016 przetłu-
maczył — wraz z żoną Leokadią Anną i synem Igorem — Mistrza i Małgorza-
tę z filologicznym komentarzem, wydaną dwukrotnie przez krakowski Znak

(2016, 2022). W 2022 opublikował From Chaadayev to Solovyov: Russian

Modern Thinkers Between East and West (Peter Lang, Berlin 2022). Pod
koniec 2023 wydał obszerne studium-sylwę Ostatnia wojna Putina. Roz-
prawa filologa z Rosją (Znak, Kraków 2024) jako humanistyczną reakcję na
pierwszy rok wojny Rosji przeciw Ukrainie. Obecnie pisze tom drugi, zawie-
rający podobne refleksję na tle trzeciego roku wojny.

Kontakt: grzegorz.przebinda@uj.edu.pl

BEATA SIWEK

Dr hab. nauk humanistycznych w dyscyplinie literaturoznawstwo, prof.

KUL, kierownik Katedry Literatury Rosyjskiej, Ukraińskiej i Białoruskiej

Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Autorka monografii:

Ojczyzna duża i mała. Poeci Białoruskiego Stowarzyszenia Literackiego

„Białowieża” wobec problematyki ojczyźnianej (2004), Wolność ukrzyżo-
wana. Rzecz o białoruskim dramacie i teatrze; antologii: Labirynt. Antolo-
gia współczesnego dramatu białoruskiego (2013) oraz ponad 80 artykułów
opublikowanych w czasopismach zagranicznych i krajowych (m.in. „Slavia.

Casopis pro slovanskou filologii”, „Russian Literature”, „Przegląd Wschod-
nioeuropejski”, „Slavia Orientalis”, „Studia Białorutenistyczne”, „Acta Al-
baruthenica”, „Białorutenistyka Białostocka”, „Roczniki Humanistyczne”,

„Bibliotekarz Podlaski” oraz w monografiach wieloautorskich.

Zainteresowania naukowe: pamięć i postpamięć w literaturze białoruskiej;
współczesna dramaturgia białoruska i rosyjska wobec przemian dramatur-
gii europejskiej; aspekty etyczne literatury rosyjskiej i białoruskiej; dyskurs
wojny, przemocy i traumy w literaturze białoruskiej; polsko-białoruskie
związki literackie i kulturowe; zagadnienia przekładu literackiego.

Kontakt: beata.siwek@kul.pl

JUSTYNA TYMIENIECKA-SUCHANEK

Dr hab., prof. UŚ w Instytucie Literaturoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego
i pracownik dydaktyczno-naukowy na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersy-
tetu Warszawskiego na kierunku antropozoologia. Założycielka i redaktor-
ka naczelna interdyscyplinarnego czasopisma naukowego „Zoophilologica.

Polish Journal of Animal Studies”. Kierowniczka grantu „Prawosławna teo-
logia zwierząt w eseistyce Tatiany Goriczewej” w ramach konkursu Naro-
dowego Centrum Nauki „PRELUDIUM BIS–2” nr 2020/39/O/HS2/02968

(2021–2025). Autorka monografii Proza Walerija Briusowa wobec kultu-
ry. W poszukiwaniu analogii historycznych (Katowice 2004), Literatura

258

NOTY O AUTORACH
rosyjska wobec upodmiotowienia zwierząt. W kręgu zagadnień ekofilozo-
ficznych (Katowice 2013, II wydanie 2020), współautorka książki Filozofia
wobec świata zwierząt (Warszawa 2015), a także ponad stu artykułów, re-
cenzji i felietonów opublikowanych w czasopismach „Ruch Literacki”, „Sla-
via Orientalis”, „Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze”, „Przegląd Rusy-
cystyczny”, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, „Slavica Wratislaviensia”,

„Anthropos?”, „Wakat”, „Akcent”, „Dzikie Życie”, „Studia Europaea Gne-
snensia”, „Teksty z Ulicy”, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo”, „Annales

Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica”, „Teksty Drugie”

oraz w tomach zbiorowych wydanych w Polsce, Rosji i Czechach. Zajmuje się
literaturą rosyjską z perspektywy animal studies i posthumanizmu.

Kontakt: justyna.tymieniecka-suchanek@us.edu.pl

ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK

Dr hab., adiunkt w Katedrze Kultury Słowian Wschodnich Instytutu Filo-
logii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Historyk litera-
tury rosyjskiej. Autor monografii: Naród i państwo w twórczości pisarzy
rosyjskich nurtu „wiejskiego” (Kraków, 2005), Imperialista, technokrata,
mistyk. Twórczość literacka i publicystyczna Aleksandra Prochanowa

(Kraków, 2014), a także artykułów poświęconych literaturze rosyjskiej XX
i XXI wieku.

Kontakt: aleksander.wawrzynczak@uj.edu.pl

GENNADIJ ZELDOWICZ

Prof. dr hab., pracuje w Uniwersytecie Warszawskim (Instytut Lingwistyki

Stosowanej, Kierownik Zakładu Semiotyki). Rusycysta, autor sześciu mono-
grafii oraz około siedemdziesięciu artykułów naukowych. Prace lingwistycz-
ne dotyczą semantyki partykuł, problemów kwantyfikacji, pragmatycznych
aspektów funkcjonowania jednostek gramatycznych, morfoskładni, poetyki.

Tłumacz poezji na język rosyjski (Bolesław Leśmian, Cyprian Kamil Norwid,
poeci angielscy, hiszpańscy, portugalscy, francuscy).

Kontakt: g.zeldovych@uw.edu.pl

PIOTR ZEMSZAŁ

Dr hab., prof. UMK, pracownik Katedry Języków Słowiańskich Uniwersy-
tetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, absolwent historii i filologii rosyjskiej,
badacz pragmatyki tzw. nowomowy radzieckiej i dyskursu współczesnego
radykalnego prawosławia, tłumacz. Zainteresowania naukowe: manifestacje
ideologii w dyskursie, relacje między dyskursem ideologicznym a kulturą,
sposoby językowego oddziaływania na odbiorcę.

Kontakt: pietruszka@wp.pl

Table of Contents
https://www.youtube.com/watch?-
v=hcpINU5zxFU&t=7s,

<https://www.you-
tube.com/watch?v=hcpINU5zxFU&t=7s
https://cyberleninka.ru/article/n/internet-kak-
istochnik-infor ma tsii-vzglyad-skvoz-prizmu-doveriya (4. 03. 2024).

https://cyberleninka.ru/article/n/edinyy-uchebnik-istorii-kak-element-sistemy-
natsionalnoy-identichnosti
https://webcitation.org/6GiUH96aM?url=https://polit.ru/artic-
le/2013/04/24/history/ (16. 02. 2024).

https://magazines.

gorky.media/neva/2013/10/kakim-byt-uchebniku-istorii.html
https://lenta.

ru/news/2013/02/27/rio/
https://academica.ru/stati/
stati-o-pervom-vysshem-obrazovanii-i-magistrature/770067-edinyj-uchebnik-
pljusy-i-minusy/
https://graniru.org/Society/History/m.213100.html#kgi
pljusy-i-minusy/ (16. 02. 2024).

, https://may9.ru/history/articles/bitva_za_dnepr/
https://cyberleninka.ru/article/n/spetsifika-organizatsii-
hudozhestvennogo-prostranstva-v-knige-chyortova-yama-romana-v-p-astafieva-
proklyaty-i-ubity (22. 02. 20224).

https://www.svoboda.org/a/24123351.html
https://kras.mk.ru/social/2023/03/24/vladimir-puti-
n-podpisal-ukaz-o-prazdnovanii–100letiya-so-dnya-rozhdeniya-astafeva.html

<https://3rm.info/publica-
tions/85763-vsemu-svoe-vremja-arhiepiskop-averkij-taushev.html
https://3rm.info/publications/32903-unichtozhe-
nie-morali-i-nravstvennosti-v-rossii.html

<https://3rm.info/main/12530-vospita-
nie-voina-oleg-vereshhagin.html

<https://3rm.

info/publications/57239-yu-vorobevskiy-chetvertogo-akta-ne-budet.html
https://3rm.info/publications/47573-o-duhovnoy-kome-zametki-vracha.html
https://3rm.info/publications/63932-o-massovom-besnovanii-v-sovremen-
nom-mire-tehnologii-rastleniya-dush.html
tions/11528-za-kazhduyu-pyad-semi-svyashhennik-dimitrij.html
https://3rm.info/publica-
tions/58309-bolezn-progressiruet-pandemiya-internet-igr-ohvatyvaet-vse-bol-
she-lyudey.html>.

https://3rm.info/publications/41300-dostoevskiy-protiv-evrosodoma-segod-
nya-aktualno-kak-nikogda.html

<https://3rm.info/publications/28965-velikaya-lozh-nashego-vre-
meni.html>.

https://3rm.info/publications/59143-starec-paisiy-svyatogorec-o-reinkar-
nacii-i-induizme.html>.

info/main/70614-kakoy-narod-on-imel-vvidu-putin-eto-desyatiletie-proydet-
pod-znakom-yarkih-pobed.html
https://3rm.info/main/67302-o-provedenii-bala-vo-vremya-chumy.html