Wyniki wyszukiwania

Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Dzieje kultu św. Emeryka w średniowiecznej Polsce

Łukasz Nowacki

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2012 | Abstrakt | s. 15-41

Książę Emeryk — patron dziewictwa i jeden z ważnych świętych z dynastii Arpadów, był czczony nie tylko na terenie Księstwa Węgierskiego w średniowieczu. Współcześnie trudno powiedzieć coś pewnego o genezie jego kultu w Polsce, niemniej jednak należy zauważyć, że uczestnicy pielgrzymki Bolesława Krzywoustego na cmentarz św. Stefana w Białogrodzie mogli o nim wiele słyszeć. Nieco później, jak można przypuszczać, to książęca „Kronika węgiersko‑polska”, zawierająca wiele informacji na jego temat, stanowiła niezwykle cenne źródło informacji dla polskiego duchowieństwa. Namacalne dowody kultu św. Emeryka pochodzą z lat 80. XIV wieku. W tym czasie kardynał Dymitr nadał przywileje odpustowe kilku ołtarzom i dwóm kaplicom kościoła Mariackiego w Krakowie, klasztorowi augustianów w Krakowie-Kazimierzu oraz kaplicy Mariackiej na zamku w Tarnowie. Miały one obowiązywać w dni książęce i w oktawie. Dowody potwierdzające istnienie znanego dziś nazwiska Arpadowiczów w Polsce pochodzą z końca tego stulecia. Dokument odpustowy z 1445 roku dla jednego z ołtarzy kościoła Mariackiego w Tarnowie zawiera dzień św. Emeryka. Święty Krzyż, z którym związana jest osoba księcia, dzięki legendzie związanej z tym miejscem, otrzymał ołtarz poświęcony jego imieniu. I tutaj klasztor otrzymał odpust, który miał obowiązywać również w jego dniu. Popularność legendy z regionu świętokrzyskiego nie przełożyła się na wielki rozwój kultu jej bohatera. Nie miał on odegrać istotnej roli w Polsce średniowiecza. Jego przyjęcie stanowiło jednak jeden z elementów, choć z pewnością niewielki, szerokich powiązań polsko-węgierskich. Sam Emeryk na stałe wpisał się w polski panteon świętych.

2012-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Marcin A. Klemenski: Albert książę strzelecki (ok. 1300—1370/71). Kraków, Avalon, 2017, ss. 140

Maciej Woźny

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2017 | Abstrakt | s. 243-248

Recenzowana publikacja autorstwa Marcina A. Klemenskiego stanowi pierwszą próbę pełnej biografii Alberta, księcia strzeleckiego z dynastii Piastów górnośląskich, który panował w pierwszej połowie XIV wieku. Praca, będąca rozszerzoną wersją pracy licencjackiej, składa się z czterech rozdziałów, omawiających kolejno genealogię, politykę zagraniczną, politykę wewnętrzną oraz najbliższe otoczenie księcia. Autor rzetelnie wykorzystał dostępne źródła, w tym dokumenty z Archiwum Państwowego we Wrocławiu oraz Nekrolog klasztoru w Jemielnicy, jednak recenzent wskazuje na kilka braków w doborze literatury oraz nieścisłości interpretacyjne. Książę Albert, choć nie zasłynął wielkimi sukcesami w polityce zagranicznej, aktywnie uczestniczył w sporach dziedzicznych na Śląsku, a jego długie panowanie przypadało na czas istotnych przemian administracyjnych. Klemenski podejmuje próbę odtworzenia granic księstwa strzeleckiego, analizuje relacje Alberta z Polską, Czechami i Węgrami, a także omawia strukturę urzędniczą i kancelarię książęcą. Mimo niedociągnięć, takich jak błędna interpretacja dokumentów czy pominięcie niektórych artykułów, publikacja jest cennym wkładem w badania nad średniowieczną historią Śląska i stanowi punkt wyjścia do dalszych pogłębionych studiów nad mało znanymi Piastami górnośląskimi. Recenzent podkreśla znaczenie krytycznego podejścia do edytowanych źródeł i potrzebę uzupełnienia analizy o dodatkowe konteksty heraldyczne i genealogiczne.

2017-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

„[...] quid Bolenia suis feris ferior [...]” Polska w liście Fryderyka I Barbarossy do Saladyna z 26 IV 1188 roku

Marek Smoliński

Język: PL | Data publikacji: 30-12-2007 | Abstrakt | s. 93-100

Niniejszy artykuł stanowi próbę refleksji nad stereotypem charakteryzującym sposób walki Polaków w potencjalnych wojnach, który był popularny w Europie Zachodniej pod koniec XII i XIII wieku. Pochodzenie wyrażenia „Polacy w swoim dzikim gniewie” można przypisać udziałowi Bolesława Wygnańca lub Bolesława Wysokiego w kampaniach włoskich cesarza Fryderyka I Barbarossy. Otoczenie Hohenstaufów nie miało innych możliwości poznania sposobów prowadzenia wojen przez mieszkańców ówczesnej Polski poza wiadomościami z dworu cesarza podczas najazdów Fryderyka I na kraj młodszych synów Bolesława Krzywoustego. Twierdzenie to jest oczywiście hipotezą badawczą, ponieważ nie ma innych materiałów badawczych, z którymi można by je porównać. Niniejszy artykuł stanowi próbę uznania faktu potencjalnego udziału Polaków w ruchu krucjatowym.

2007-12-30



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

До питання про час польсько‑литовського «гербового розбратання» [W kwestii czasu trwania polsko-litewskiego „sporu o herb”]

Олег Однороженко

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2012 | Abstrakt | s. 238-250

W 1413 roku w Horodle doszło do zawarcia kolejnej unii polsko‑litewskiej. Jednym z jej elementów było tzw. zbratanie się szlachty polskiej z litewską, czego wyrazem było nadanie katolickim bojarom litewskim tych samych praw, które posiadała szlachta polska, a także przyjęcie 47 rodów litewskich do herbów polskich. Na początku lat trzydziestych XV wieku doszło jednak do ostrego konfliktu między Koroną Polską a Wielkim Księstwem Litewskim — najpierw była to „burza koronacyjna”, a następnie wojna z nowym wielkim księciem Świdrygiełłą. W konsekwencji, doprowadzono do zrzucenia z tronu Świdrygiełły, zastąpienia go Zygmuntem Kiejstutowiczem oraz podpisania na polskich warunkach nowej unii, tzw. grodzieńskiej (1432, 1434). Wielkie Księstwo przez następne kilka lat podzieliło się na dwie części: kontrolowaną przez Świdrygiełłę i podległą Zygmuntowi Kiejstutowiczowi. Mimo konfliktu między nimi obydwaj, wraz ze swoimi zwolennikami, byli jednak przeciwnikami polskich dążeń inkorporacyjnych. To spowodowało, że niektórzy z bojarów litewskich, na znak protestu, a jednocześnie obrony litewskiej tożsamości i niezależności, zarzucili herby polskie i powrócili do dawnych znaków (sprzed 1413 roku). Informacje o odesłaniu herbów polskich przez Litwinów podaje Kronika Wielkiego Księstwa Litewskiego i Żmudzkiego (w tym jej wersja, Kronika Bychowca), jednak umieszcza je pod rokiem 1453 i łączy ze zjazdem polsko‑litewskim w Parczewie. Autor artykułu na podstawie badań sfragistycznych odrzuca ten przekaz i wiąże ten swoisty protest ze wspomnianą trudną sytuacją polityczną między Koroną i Litwą na początku lat trzydziestych XV wieku.

2012-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Szos królewski w późnośredniowiecznej Polsce, jego geneza i organizacja

Michał Schmidt

Język: PL | Data publikacji: 15-12-2025 | Abstrakt | s. 167-199

W artykule omówiono szos królewski – główny podatek z miast w późnośredniowiecznej Polsce, który szerzej badali tylko Stanisław Kutrzeba i Michael Ludwig. Kutrzeba wywodził szos z czternastowiecznych dobrowolnych danin z miast królewskich, które z czasem stały się przymusowe. Ludwig genezę szosu widział w państwowych podatkach nadzwyczajnych znanych od XIII wieku, które przywileje stanowe ograniczyły tylko do miast królewskich. Źródła i analogie z sąsiednich ziem pozwoliły potwierdzić pogląd M. Ludwiga. W artykule omówiono też zasady poboru szosu w XV stuleciu. Według literatury początkowo uchwalał go król, zaś od połowy XV wieku jego kompetencje przejęły sejmy, a szos objął wtedy wszystkie miasta. Analiza źródeł ukazała, że król i sejmy razem decydowali o podatku (nie zawsze zgodnie), a pełne przekazanie kompetencji sejmom nastąpiło dopiero pod koniec XV wieku. Wbrew ustaleniom Kutrzeby szos w XV wieku był płacony ryczałtem, a miasta same organizowały pobór. Zmianom uległa natomiast częstotliwość szosu, istotnie rosnąca po śmierci Jagiełły, analogicznie do podatków ziemskich. Częstsze uchwalanie podatków w drugiej połowie XV stulecia utworzyło aparat fiskalny, w którym poborcami szosu byli pisarze królewscy, a za egzekucję odpowiadali starostowie. W tym czasie utrwaliły się też stawki szosu i ich relacja do podatków ziemskich, formalnie ustalona pod koniec XV wieku. Po trwającym pół wieku rozwoju szos stał się zatem istotnym elementem skarbowości polskiej.

2025-12-15



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Kościół w życiu Heleny moskiewskiej, żony Aleksandra Jagiellończyka

Grażyna Rutkowska , Adam Kozak

Język: PL | Data publikacji: 16-12-2020 | Abstrakt | s. 261-307

Artykuł stanowi próbę przedstawienia osobistej pobożności oraz praktyk religijnych spełnianych przez Helenę moskiewską (1476–1513), córkę wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III oraz bizantyjskiej księżnej Zoe, która w 1495 roku wyszła za mąż za wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka, późniejszego króla Polski. W tym celu wykorzystano dokumenty i korespondencję z epoki, kroniki ważniejszych historiografów podługoszowych (Bernard Wapowski, Maciej z Miechowa, Marcin Bielski, Marcin Kromer, Maciej Stryjkowski i Jan z Komorowa) oraz przekazy wybranych latopisów (Latopis sofijski I, Kronika Bychowca i Latopis hustyński). W pierwszej kolejności omówiono rolę prawosławia w doktrynie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, wychowanie Heleny na dworze moskiewskim oraz obowiązujące w Europie i Polsce zwyczaje tyczące się małżeństw dynastycznych z wyznawcami obrządku wschodniego. W drugiej części tekstu zajęto się kwestią swobody sprawowania przez Helenę prawosławnych praktyk religijnych na Litwie i w Polsce, zebrano też przykłady jej donacji na rzecz cerkwi i monastyrów w Wielkim Księstwie Litewskim, na koniec zaś omówiono relację Heleny z Kościołem katolickim (tu m.in. omówiono spór dotyczący ewentualnej konieczności zmiany wiary przez królową i jej ponownego chrztu w obrządku łacińskim).

2020-12-16



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Rachunki dworskie Jagiellonów. Uwagi na marginesie edycji: Účty dvora prince Zikmunda Jagellonského, vévody hlohovského a opavského, nejvyššího hejtmana Slezska a Lužic, z let (1493) 1500—1507. Kritická edice pramene, k vydání připravil Petr Kozák. Opava,

Katarzyna Gołąbek , Marek A. Janicki

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2015 | Abstrakt | s. 267-281

Autorzy analizują stan i znaczenie edytorstwa źródeł rachunkowych dworu Jagiellonów, koncentrując się na dwóch współczesnych wydaniach – czeskiej edycji Petra Kozáka oraz węgierskiej Krisztiny Rábai, dotyczących rachunków dworu Zygmunta Jagiellończyka z lat 1493–1507. Praca ukazuje trudności i niedoskonałości w praktyce edytorskiej, zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami. Omawiane edycje wprowadzają do obiegu naukowego istotne źródła z zakresu historii administracji, kultury dworskiej oraz finansów późnośredniowiecznej monarchii. Mimo bogatego zasobu rachunków królewskich, polska historiografia wykazuje niedostateczne zainteresowanie ich opracowaniem i publikacją, co kontrastuje z działaniami uczonych z Czech, Węgier i Litwy. Krytyce poddano rozwiązania edytorskie – m.in. metodę transkrypcji, brak jednolitych i zrozumiałych oznaczeń, niekonsekwencje w zapisie oraz konstrukcję indeksów. Szczególną uwagę poświęcono problemowi braku międzynarodowej dostępności edycji (język komentarzy, hermetyczność zapisu), co ogranicza użyteczność prac w międzynarodowym obiegu naukowym. Pomimo wskazanych wad, autorzy wyrażają uznanie dla edytorów, którzy – działając poza Polską – wykonali ogromną pracę nad źródłami ważnymi także dla polskiej historiografii, podkreślając, że ich wkład zasługuje na wdzięczność i powinien stać się impulsem do refleksji nad przyszłością edytorstwa historycznego w Polsce.

2015-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Kontrowersyjne początki wielkiego bezkrólewia. W odpowiedzi Andrzejowi Marcowi

Dariusz Wróbel

Język: PL | Data publikacji: 29-12-2023 | Abstrakt | s. 233-247

Artykuł stanowi polemikę z niektórymi tezami artykułu recenzyjnego Andrzeja Marca dotyczącego książki pt. Na pierwszym planie. Możni i szlachta polska wobec bezkrólewia po śmierci Ludwika Andegaweńskiego (Wydawnictwo UMCS, Lublin 2020, ss. 586; recenzja opublikowana w tomie 13 z 2021 roku). W części pierwszej kontrowersje dotyczą obrazu działań Zygmunta Luksemburskiego w Polsce jesienią 1382 roku. Autor przytacza źródła i doprecyzowuje interpretację tekstów budzących wątpliwości (lokalizacja nazwy Brysk, dokument budziejowicki, relacja Jana z Czarnkowa o zjeździe w Zwoleniu) oraz odnosi się krytycznie do zarzutów wysuniętych przez Recenzenta. W części drugiej polemika dotyczy wpływu księcia mazowieckiego Siemowita IV na sytuację polityczną w Wielkopolsce przed marcem 1383 roku (wystąpienie Bartosza z Odolanowa, początki wojny domowej, rozmowy kaliskie). W ostatniej części wypowiedzi autor poddaje krytycznej analizie wywód Recenzenta na temat obecności wątku mazowieckiego w ówczesnej polityce, podkreślając jego hipotetyczny charakter.

2023-12-29



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

„Proceres et primates Regni Poloniae”. W związku z książką Dariusza Wróbla: Na pierwszym planie. Możni i szlachta polska wobec bezkrólewia po śmierci Ludwika Andegaweńskiego. Lublin, Wydawnictwo UMCS, 2020, ss. 586

Andrzej Marzec

Język: PL | Data publikacji: 03-12-2021 | Abstrakt | s. 243-255

Wróbel Dariusz: Na pierwszym planie. Możni i szlachta polska wobec bezkrólewia po śmierci Ludwika Andegaweńskiego. Lublin, Wydawnictwo UMCS, 2020, ss. 586

2021-12-03



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Kwestia krzyżacka a wschodnia polityka Kazimierza Wielkiego po roku 1343

Dariusz Wróbel

Język: PL | Data publikacji: 30-12-2007 | Abstrakt | s. 136-187

Niniejszy artykuł skupia się na analizie kilku epizodów związanych z polską polityką wschodnią (głównie stosunkami z Litwą) po 1343 r., w których można również zaobserwować funkcjonowanie problemu krzyżackiego. W polskiej literaturze przedmiotu rezygnacja z założenia, że do końca swojego panowania Kazimierz próbował mniej lub bardziej bezpośrednio podważyć traktat kaliski i odzyskać Pomorze, pozwala na interpretację wielu dobrze znanych faktów w nowym świetle. Krótkotrwała polsko-litewska afiliacja z połowy lat czterdziestych nie była skierowana przeciwko zakonowi krzyżackiemu. Pod koniec lat czterdziestych Kazimierz podjął złożone działania mające na celu nową ekspansję na Rosję i w tym kontekście osadzone były jego działania w stosunku do zakonu krzyżackiego. Punktem zwrotnym w ówczesnych stosunkach był rok 1355 i sprzeciw Zakonu wobec promowanej przez polskiego króla międzynarodowej krucjaty antylitewskiej pod auspicjami Polski. Polskie działania dyplomatyczne tamtych czasów nie mogą być sprowadzane wyłącznie do kryzysu antyteutonicznego, którego nie można interpretować jako zamiaru zainicjowania polityki rewizjonistycznej. Upadek „nowej polityki litewskiej” wpłynął negatywnie na stosunki polsko-krzyżackie, co ujawniło się podczas wizyty króla w Malborku, prawdopodobnie pod koniec 1365 roku. W świetle powyższych uwag i ustaleń dotyczących polityki wschodniej ostatniego Piastowca należy raczej dostrzegać bardzo ważną alternatywę dla polityki rewizjonistycznej, która w realiach tamtych czasów nie miała szans powodzenia, niż element przygotowań do ogólnej konfrontacji z Zakonem Krzyżackim.

2007-12-30



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Pamięci Grażyny Rutkowskiej (1956—2019)

Antoni Gąsiorowski

Język: PL | Data publikacji: 16-12-2020 | Abstrakt | s. 379-395

Pamięci Grażyny Rutkowskiej (1956—2019)

2020-12-16



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Czy istniało stronnictwo królowej Zofii Holszańskiej

Bożena Czwojdrak

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2012 | Abstrakt | s. 251-264

Przekonanie o istnieniu odrębnego stronnictwa królowej Zofii Holszańskiej obowiązuje w polskiej historiografii od czasu wydania we Lwowie w 1936 roku dzieła Ewy Maleczyńskiej „Rola polityczna królowej Zofii Holszańskiej na tle walk stronnictwa w latach 1422—1434”. Należeć do niego mieli m.in. juniorzy, a jego kształt miał nastąpić już za życia Władysława Jagiełły. Jednak gdy w tym czasie funkcjonowało już prokrólewskie stronnictwo Szafrańców, jakakolwiek trzecia frakcja była bezużyteczna. Zresztą po śmierci króla i młodszego brata Szafrańców, a także po pojawieniu się juniorów na scenie politycznej, królowa pozostawała w opozycji do ich planów. Jej współpraca z krakowskim biskupem Zbigniewem Oleśnickim, który był absolutnie przeciwny młodej szlachcie, wynikała z jej naturalnego i zrozumiałego zaangażowania w koronację starszego syna. Jednak po koronacji Władysława Zofia definitywnie wycofała się z życia politycznego, udając się do swoich włości królewskich. Dokumenty wystawione przez nią w latach 1434–1438 obejmowały niemal wyłącznie osoby z jej dworu. Nic zatem nie dowodzi istnienia jakiegokolwiek stronnictwa, które można by uznać za stronnictwo królowej, również tuż po śmierci Jagiełły. Pierwsza osoba spoza otoczenia dworu, która pojawiła się na dokumencie Zofii, pojawiła się dopiero w 1446 roku, a więc w czasie jej walki o ustanowienie Kazimierza, młodszego syna, królem Polski. Jednak krąg osób skupionych wówczas wokół niej również nie może aspirować do miana jej stronnictwa. Po koronacji stanowili oni krąg najbliższych współpracowników króla. Założenia dotyczące stronnictwa królowej należy traktować z rezerwą, wykluczając jednocześnie możliwość jego istnienia za życia Władysława Jagiełły. Stosunek polskich panów do królowej zmienił się dopiero po śmierci Warneńczyka. W rezultacie zaczęli się wokół niej gromadzić antagoniści Oleśnickiego. Jednak tuż po koronacji Kazimierza sytuacja uległa ponownej zmianie, a królowa skupiła wokół siebie m.in. swój dwór.

2012-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Magdalena Biniaś-Szkopek: Małżonkowie przed sądem biskupiego oficjała poznańskiego w pierwszej ćwierci XV wieku. Poznań, Instytut Historii UAM, 2018, ss. 293

Monika Saczyńska

Język: PL | Data publikacji: 16-12-2020 | Abstrakt | s. 367-375

Magdalena Biniaś-Szkopek: Małżonkowie przed sądem biskupiego oficjała poznańskiego w pierwszej ćwierci XV wieku. Poznań, Instytut Historii UAM,
2018, ss. 293

2020-12-16



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Kateřina Pražáková: Obraz Polsko‑litevskeho státu a Ruska ve zpravodajství české šlechty (1450—1618). České Budějovice, Jihočeská univerzita v Českých Budějovicích, 2015, 324 s. (Monographia historica. Editio Universitatis Bohemiae Meridionalis, Vol. 15)

Petr Kozák

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2016 | s. 368-369

2016-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Čeští husité a antihusité z Moravy v Polsku ve 14.-15. století [Czescy husyci i antyhusyci z Moraw w Polsce w XIV-XV wieku]

Jiří Jurok

Język: PL | Data publikacji: 30-12-2004 | Abstrakt | s. 209-229

Jiři Jurok (Nový Jičín) w swoim artykule przybliżył losy osób związanych z ruchem husyckim, bądź zwalczających ten ruch, pochodzących z Moraw, które w jakimś momencie swego życia były związane z Polską.

2004-12-30



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Franciszek Oczko i początki reformy obserwanckiej w polskiej prowincji dominikanów

Anna Zajchowska

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2012 | Abstrakt | s. 202-219

W literaturze przedmiotu Franciszek Oczko został uznany za postać kluczową dla zrozumienia dziejów polskiej prowincji dominikanów pod koniec XIV wieku. Był postrzegany między innymi jako organizator zakonnego Studium Generale i inicjator przeniesienia stolicy prowincji do Krakowa. Dziś wiemy, że niesłusznie przypisywano Franciszkowi szereg zasług, a jego biografia, zrekonstruowana przez Pawła Kielara, pod wieloma względami nie dorównuje źródłom. Te same źródła pozwalają jednak mówić o aspektach działalności Oczki, które były dotychczas niedoceniane w historiografii. Najważniejszym z nich był niewątpliwie jego prawdopodobny udział we wprowadzeniu reformy obrządku rycerskiego zainicjowanej przez Rajmunda z Kapui w polskiej prowincji. Autorka tekstu ponownie analizuje źródła, które można powiązać z Franciszkiem Oczką, i dochodzi do wniosku, że został on wysłany na studia do Cambridge w 1378 roku i uzyskał tytuł magistra teologii świętej na Uniwersytecie Pruskim dopiero w 1393 roku. Jako wikariusz Rajmunda z Kapui, co najmniej od 1393 roku, był zaangażowany w konflikt zainicjowany przez Piotra Wasserabe i po zakończeniu sporu wokół Wasserabe, który był zarządcą prowincji polskiej, że wycofanie się Wasserabego, na które wpłynął Franciszek Oczko, zakończyło okres dominacji Wrocławia w prowincji polskiej. Uważa również, że Franciszek mógł należeć do pierwszych propagatorów idei reformy obrządku peryferyjnego w polskiej Prowansji. Choć Franciszek pracował nad jej wprowadzeniem, potrzebował pół wieku, aby zacząć na dobre wpływać na polskich dominikanów.

2012-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Jak udostępniać szerszej publiczności późnośredniowieczne księgi sądowo-urzędowe? Kilka uwag na marginesie wydania najstarszej księgi ławniczej Koła z lat 1502–1544 z fragmentem księgi radzieckiej z lat 1480–1493

(Księga landwójtowsko-ławnicza Koła 1480–1544, oprac. Marcin Starzyński, Avalon, Kraków 2023, ss. 774)

Adam Kozak

Język: PL | Data publikacji: 30-12-2024 | Abstrakt | s. 417-442

W artykule omówiona została edycja źródłowa najstarszej zachowanej księgi miejskiej wielkopolskiego Koła przygotowana przez Marcina Starzyńskiego. Została ona skierowana nie tylko do badaczy, ale też do szerszego grona miłośników historii, z myślą o których wydawca przygotował pełne tłumaczenie tekstu łacińskiego źródła na język polski. Niestety, wydawnictwo M. Starzyńskiego jest w ocenie recenzenta nieudane, zawiera bowiem szereg usterek i błędów. Najważniejsze są tu: brak szerszego omówienia we wstępie pozycji Koła na tle sieci miejskiej Wielkopolski w XV–XVI wieku, pominięcie prezentacji ławy sądowej, niewłaściwa identyfikacja części kart dołączonych wtórnie do rękopisu, błędna atrybucja całego manuskryptu jako księgi landwójtowsko-ławniczej z lat 1480–1544, podczas gdy dokumentuje ona działalność ławy sądowej w latach 1502–1544 i rady miejskiej (na dołożonym bifolium) od 1480 do 1493 roku. Brak też glosariusza objaśniającego szerszemu odbiorcy trudniejsze pojęcia występujące później w tłumaczeniu źródła. W edycji zaskakująco liczne są błędy odczytu rękopiśmiennej podstawy, co pociągnęło za sobą często niewłaściwy przekład. W indeksach wielokrotnie rażą nieprawidłowe identyfikacje miejscowości. Na kanwie dostrzeżonych
tu błędów sformułowano ogólniejsze zalecenia dla wydawców innych późnośredniowiecznych ksiąg sądowo-urzędowych. Konieczny jest staranny dobór przedmiotu edycji (wydawana księga kolska zawiera niemal wyłącznie powtarzalne zapiski dotyczące obrotu nieruchomościami), przygotowanie rozbudowanego wstępu zawierającego najważniejsze informacje o mieście, w którym spisano daną księgę, oraz minimonografię wydawanego źródła. Niezbędne jest też wreszcie staranne opracowanie tekstu z rękopiśmiennej podstawy i opatrywanie go w szerokie polskojęzyczne regesty. W indeksie osobowo-miejscowym ważne jest stosowanie rozbudowanego systemu odsyłaczy, szeregowanie osób także pod miejscowościami pochodzenia, wreszcie przygotowanie głównego hasła dla miejscowości, w której spisano księgę, w sposób przekrojowy, z uwzględnieniem nie tylko osób, ale też topografii i czynnych w mieście instytucji. Wskazane jest również opracowywanie skorowidzów rzeczowych.

2024-12-30



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Lew Daniłowicz i walka o tron krakowski w ostatniej ćwierci XIII wieku

Leontij Woytowycz

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2016 | Abstrakt | s. 117-131

Niniejszy artykuł poświęcony jest niezbadanym epizodom udziału księcia Księstwa Galicyjsko-Wołyńskiego Lwa Daniłowycza w walce o tron krakowski w latach 1280-1300. Po nieudanej próbie działania jako następca swojego bezdzietnego szwagra Bolesława V w 1280 r., co stało się wynikiem wojny z księciem krakowskim Leszkiem Czarnym aż do jego śmierci w 1288 r., Lew Daniłowycz nadal brał udział w tej walce, wspierając przychylnych mu wnioskodawców. Następnie w latach 1289-1290 została przyłączona ziemia lubelska, co zostało zaakceptowane przez księcia krakowskiego Henryka IV Probusa. W badaniach szeroko wykorzystywane są źródła łacińskie i współczesna literatura polska.

2016-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Powojenna mediewistyka polska wobec dziedzictwa dziewiętnastowiecznej myśli historycznej

Piotr Boroń

Język: PL | Data publikacji: 15-12-2020 | Abstrakt | s. 227-244

W artykule przedstawiono uwagi dotyczące obecności w polskiej mediewistyce historycznej czasów powojennych (po 1945 roku) przekonań i wizji przeszłości wypracowanych jeszcze w XIX stuleciu, czyli u progu tworzenia się nowoczesnej, krytycznej historiografii. Z praktycznych względów szkic dotyczy tylko mediewistyki historycznej, bez odwoływania się do innych nauk zajmujących się średniowieczem. Autor zwrócił uwagę na liczne odwołania historiografii do wypracowanych w XIX wieku paradygmatów postrzegania przeszłości. Jednym z nich był paradygmat opisywania przeszłości „narodowej”. Zasygnalizowano także zastosowanie dość archaicznych sposobów opisu przeszłości w okresie po II wojnie światowej oraz utylitarny charakter części prac historycznych. 

2020-12-15



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Лев Данилович: Спроба відтворення справжнього портрету «безчесного князя» [Lew Daniłowicz: Próba odtworzenia prawdziwego portretu „niehonorowego księcia”]

Лeoнтiй Войтович

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2012 | Abstrakt | s. 58-94

W artykule spróbowano zrekonstruować prawdziwy obraz księcia Lwa Daniłowicza, zaprezentowanego w pierwszej części Kroniki Halicko-Wołyńskiej jako zaufany towarzysz swego ojca, odważny wojownik i utalentowany dowódca. Historycy tylko częściowo zbadali postać Lwa i nigdy nie zdołali rozwikłać zagadki kryjących się w nim przeciwieństw. Autor tekstu opiera się na innych źródłach — głównie łacińskich, wcześniej niebranych pod uwagę przez uczonych — i na ich podstawie ocenia wydarzenia z życia księcia, zwłaszcza jego udział w skomplikowanych stosunkach z królami Węgier, Czech i Niemiec, polskimi książętami i władcami mongolskiego imperium, oraz to, co zmusiło Lwa do udziału w wojnie o sukcesję austriacką, bitwie pod Dürnkrutą i wojnie o sukcesję polską. Relacje między członkami dynastii Romanowiczów, śmierć księcia litewskiego Wojsiełka i ekspansja terytorialna są opisane w nowy sposób. Artykuł przedstawia również krajową politykę Lwa Daniłowicza i sytuację w Królestwie Rusi w drugiej połowie XIII wieku.

2012-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Supliki z diecezji przemyskiej do Penitencjarii Apostolskiej z XV wieku na tle porównawczym

Monika Saczyńska-Vercamer

Język: PL | Data publikacji: 30-12-2024 | Abstrakt | s. 263-286

Przedmiotem artykułu jest grupa ok. 30 suplik z diecezji przemyskiej z XV wieku, jakie zachowały się w archiwum Penitencjarii Apostolskiej. Diecezja przemyska jest szczególnie ciekawym obszarem badawczym z uwagi na zróżnicowaną pod względem wyznaniowym ludność zamieszkującą jej teren, współistnienie prawosławnej organizacji kościelnej, a także bliskie związki (geograficzne, osobowe) z Małopolską. Była też obszarem misyjnym Kościoła katolickiego. Liczba suplik z diecezji przemyskiej, najmniejszej spośród diecezji arcybiskupstwa lwowskiego – niecałe 30 – jest bardzo mała w porównaniu z diecezjami arcybiskupstwa
gnieźnieńskiego, ale znacząca (największa) w skali lokalnej metropolii. Trzeba w tym widzieć wynik właśnie bliskich związków z metropolią gnieźnieńską, ale nie bez znaczenia było oddziaływanie (transfer kulturowy, kaznodziejstwo, dbałość o szkołę katedralną) środowiska kapituły katedralnej, w której nie brak było wybitnych osób, jak np. Mikołaj Wigand. Supliki z diecezji przemyskiej obrazują prawie pełną skalę uprawnień urzędu obsługującego rezerwaty papieskie. Widoczne są zarówno zjawiska szersze (np. elitarne przywileje papieskie), jak i specyfika lokalna (np. nieprawidłowości w sprawowaniu kultu, specyficzne rozumienie przeszkód małżeńskich). Jednocześnie pozwalają one obserwować funkcjonowanie prawa kanonicznego
na obszarze leżącym nie tylko na peryferiach Kościoła zachodniego.

2024-12-30



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Rachunkowość miejska Lwowa w XV wieku

Michał Schmidt

Język: PL | Data publikacji: 15-12-2020 | Abstrakt | s. 209-226

Choć średniowieczne księgi rachunkowe miasta Lwowa są jednymi ze starszych i lepiej zachowanych tego typu źródeł z ziem polskich, to nie były one dotąd szerzej wykorzystywane w studiach nad miejskimi rachunkowością i finansami. Artykuł stara się uzupełnić tę lukę, a także zweryfikować dotychczasowe ustalenia historiografii poprzez analizę budowy zewnętrznej i wewnętrznej wspomnianych rękopisów oraz ich treści. Porównanie struktury lwowskich rejestrów rachunkowych z ich zawartością wskazuje, że wszystkie trzy księgi powstały w wyniku jednorazowej czynności oprawienia określonej liczby składek. Tak przygotowane woluminy były stopniowo uzupełniane każdego roku. Wpisy z poszczególnych lat zapisywano wieloetapowo – najpierw pisarz wpisywał nagłówki rejestrów i przygotowywał miejsce na noty, które sukcesywnie zapełniał w późniejszym czasie. Lwowskie rachunki prowadzone były według określonego schematu. Wpisy każdego roku otwierały wykazy nowych urzędników i przyjętych do prawa miejskiego. Właściwe rachunki dzieliły się na kilka zasadniczych kategorii, takich jak: wynagrodzenia służb miejskich, czynsze z nieruchomości, przedsiębiorstw i wsi miejskich, wydatki ogólne (głównie wydatki budowlane i wypłaty dla dorywczych robotników), wydatki na podróże i podarki w sprawach miejskich czy wreszcie grupa rozliczeń z mieszczanami oraz rejestrów specjalnych. System ten stosowano do początku XVI wieku. Zawartość ksiąg dokumentuje jedynie wycinek działalności skarbowej miasta, co znajduje odbicie w corocznej znacznej przewadze wydatków nad dochodami oraz w sporych wahaniach ich kwot rok do roku. Rachunki sporadycznie wymieniają nierejestrowane w nich kategorie dochodów i wydatków, takie jak wpływy z podatków, czynszów spoza miasta i opłat gospodarczych. Rozproszone wzmianki wskazują też, że kancelaria prowadziła również rejestry pomocnicze, których część wykorzystywano do uzupełniania właściwych ksiąg. Praktyka rejestrowania w księgach jedynie określonych grup wpisów miała najpewniej związek ze zwyczajem składania rachunków przez ustępującą radę, zauważonym także w innych miastach polskich. Analiza lwowskich ksiąg wskazuje, że najprawdopodobniej wydatki i dochody miasta były bardziej zbilansowane niż pozornie dokumentują to rachunki. Jednocześnie pozwalają one wskazać zasady prowadzenia rachunkowości w późnośredniowiecznym mieście polskim.

2020-12-15



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Kilka uwag do genezy i początków hetmaństwa w Polsce

Katarzyna Niemczyk

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2014 | Abstrakt | s. 319-333

W artykule zbadano początki i kształtowanie się urzędu hetmana koronnego. Przeanalizowano opinie historyków na temat początków wspomnianego urzędu. Poddano w wątpliwość badania nad „wczesnym hetmaństwem” w literaturze, a także wywodzenie urzędu hetmana bezpośrednio od różnych typów wojskowych zastępców władcy i traktowanie ich jako protoplastów hetmana. Pierwszym urzędem był urząd hetmana polnego, a nie hetmana koronnego. Powołanie urzędu hetmana polnego było ściśle związane ze stałym zagrożeniem granic południowo-wschodnich pod koniec XV wieku, a także z rozprzestrzenianiem się poboru i potrzebą powołania Obrony Generalnej - stałej armii stacjonującej na kresach wschodnich. Po powołaniu hetmana polnego w 1503 r. ustanowiono urząd hetmana koronnego. Pierwszym hetmanem wielkim koronnym był Mikołaj Kamieniecki. Nie położyło to jednak kresu kształtowaniu się wspomnianego urzędu, który przetrwał aż do XVII wieku. Należy również zwrócić uwagę na tytuły używane na przełomie XV i XVI wieku. Bardzo często hetmanem określano najwyższego dowódcę wojsk polskich działającego niezależnie od hetmana właściwego. W źródłach hetman polny często przypisywany był hetmanowi koronnemu lub hetmanowi zastępczemu.

2014-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Dobra pomorzańskie Kierdejów (Kierdejowiczów) w ziemi lwowskiej w XV wieku

Janusz Szyszka

Język: PL | Data publikacji: 15-12-2020 | Abstrakt | s. 161-208

Artykuł poświęcony jest dziejom dóbr pomorzańskich położonych w ziemi lwowskiej do końca XV wieku. Kompleks ten leżał w dorzeczu rzeki Złota Lipa wokół miasta i zamku Pomorzany. Zachowane źródła pozwalają na prześledzenie i analizę procesu powstawania tych dóbr. Wynika z niej, że już w najwcześniejszym uchwytnym źródłowo okresie dobra położone w dolinie jednej rzeki i jej dopływów tworzyły wspólną ekumenę osadniczą, co było m.in. uwarunkowane ukształtowaniem tej części płaskowyżu podolskiego. Podmokłe i szerokie doliny rzeczne o łagodnych zboczach tworzyły korzystniejsze warunki dla osadnictwa niż strome i gęsto porośnięte lasami grzbiety. Te górne partie płaskowyżu początkowo pozostawały poza strefą osadnictwa. Właścicielami dóbr pomorzańskich była zamożna bojarska rodzina Kierdejów wywodząca się z Wołynia i Podola. Jej cztery linie (Świnkowie, Kierdejowie z Pomorzan – potomkowie Jana Hryćka, Szpikłoscy i Urmańscy) na dobre związały się z tym majątkiem aż do wygaśnięcia w dramatycznych okolicznościach na przełomie XV i XVI wieku dwóch pierwszych z nich, dziedziczących w Pomorzanach. Kierdejowie, sprawnie zarządzając dobrami, przekształcili je w XV wieku w nowoczesny i dobrze rozwinięty kompleks majątkowy. Dzięki kolonizacji wewnętrznej zagęścili osadnictwo i zaczęli w pełni wykorzystywać gospodarczo do tej pory niedostępne przestrzenie wewnątrz tych dóbr poprzez zagospodarowanie lasów porastających górne partie grzbietów, osuszenie części mokradeł, spiętrzenie rzek i potoków, tworząc łańcuchy stawów. Powiększyli też obszar dóbr pomorzańskich poprzez przejmowanie i zasiedlanie pustek osadniczych leżących na zewnątrz. Przykład ten znakomicie ilustruje charakterystyczny dla Rusi Czerwonej tego okresu proces linearyzacji granic własności ziemskiej poprzez zajmowanie pustek osadniczych i stopniowe zwężanie, a w konsekwencji likwidację granic strefowych między włościami. Powstała w tym czasie i rozwijana w kolejnych stuleciach struktura osadnicza miała wpływ na rozwój organizacji przestrzeni geograficznej i krajobrazu do czasów industrialnych, a jej ślady zachowały się po dziś dzień.

2020-12-15



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Володислав Опольський в оцінці М. Грушевського [Władysław Opolczyk w ocenie M. Hruszewskiego]

Marta Żuk

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2011 | Abstrakt | s. 54-65

W artykule autorka poddaje analizie ocenę Michajły Hruszewskiego dotyczącą osoby księcia Władysława Opolczyka, uważanego w historiografii ukraińskiej za ostatniego samodzielnego władcę księstwa halickiego przed ostatecznym włączeniem tych terytoriów do Królestwa Polskiego. Czyni to na kanwie dziejów politycznych Europy Środkowo‑Wschodniej, a szczególnie stosunków polsko‑węgierskich. Konfrontując wizję polskich i ukraińskich historyków, analizując dokumenty książęce, przedstawia nie tylko ocenę panowania i historycznej roli księcia opolskiego na Rusi Czerwonej w latach 1372—1379, jaką wypracował klasyk historiografii ukraińskiej M. Hruszewski, ale prezentuje także własne stanowisko w tej kwestii.

2011-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Dokument króla Aleksandra Jagiellończyka dla sukienników wieluńskich z 1 lutego 1502 roku potwierdzający i transumujący przywilej Kazimierza Jagiellończyka z datą 25 marca 1450 roku

Wioletta Zawitkowska , ks. Władysław Piotr Wlaźlak

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2012 | Abstrakt | s. 265-272

W Archiwum Archidiecezji Częstochowskiej o. Walentego Patykiewicza przechowywany jest dokument króla polskiego Aleksandra, wystawiony w imieniu sukienników z Wielunia 1 lutego 1502 roku, potwierdzający i transsumujący dyplom Kazimierza Jagiellończyka z 25 marca 1450 roku, rozstrzygający spór konsumentów z krawcami sukienniczymi, dotyczący sprzedaży w mieście sukna gorszej jakości i tańszego niż produkowanego lokalnie. Sam dokument odnaleziono podczas niedawnych prac konserwatorskich w archiwum. Sam pergamin jest istotny ze względu na cytowanie w całości przywileju Kazimierza, który do niedawna nie zachował się w oryginale, przydatnego w badaniach nad historią cechów i handlu w Wieluniu, a także polskiej kancelarii królewskiej. Może on również stanowić ważny powód do badań nad polską numizmatyką średniowiecza. Dodatek źródłowy dotyczy dokumentu będącego przedmiotem sporu, a także porównuje transumpt przywileju Kazimierza z jego ówczesnym zapisem w certyfikacie koronnym.

2012-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Testament Kazimierza Wielkiego. Próba analizy dyplomatycznej

Aleksandra Rajchel

Język: PL | Data publikacji: 31-12-2018 | Abstrakt | s. 76-90

Podczas pobytu w Przedborzu we wrześniu 1370 r. Kazimierz Wielki wybrał się na polowanie, podczas którego spadł z konia i zranił się w lewą goleń. Zmarł nieco ponad miesiąc później. Po jego śmierci pojawiło się pytanie o testament pozostawiony przez monarchę. Dotychczas zdecydowana większość literatury przedmiotu omawiała jego wykonanie jedynie w sensie politycznym (tj. rozpoczęcia panowania rodu Andegawenów w Królestwie Polskim), pomijając jego aspekt dyplomatyczny. Dzięki współczesnej relacji Kroniki Jana z Czarnkowa wiemy, że 8 i 9 listopada 1370 r., a więc zaraz po pogrzebie Kazimierza, który odbył się 7 listopada, Mszczuj sandomierski i Jan krakowski nieoficjalnie otworzyli dokumenty królewskie przeznaczone dla naturalnych synów Kazimierza i księcia słupskiego Kaźka, czyniąc je tym samym nieważnymi. Dokumenty te nie zachowały się. Ze względu na fakt, że problem ten nie doczekał się jak dotąd wystarczającego omówienia w literaturze przedmiotu, warto ponownie przyjrzeć się kwestii testamentu Kazimierza Wielkiego - zarówno w kontekście dyplomatycznym, jak i poprzez porównanie go z (niemal) współczesnymi testamentami spisanymi przez Elżbietę Polską i biskupa krakowskiego Floriana Mokrskiego. Artykuł stanowi próbę dyplomatycznej analizy testamentu Kazimierza Wielkiego oraz oszacowania możliwej formy i liczby dokumentów składających się na ostatnią wolę polskiego króla.

2018-12-31