Wyniki wyszukiwania

Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Odkrycie reliktów środkowego filara gotyckiego kościoła św. Idziego w Krakowie. Sprawozdanie z interwencyjnego rozpoznania badawczego archeologicznego i architektonicznego z kwietnia 2015 roku

Magdalena Goras , Monika Łyczak

Data publikacji: 31-12-2016 | Abstrakt | s. 343-351

Artykuł stanowi szczegółowe sprawozdanie z interwencyjnych badań archeologicznych przeprowadzonych w 2015 roku wewnątrz kościoła św. Idziego w Krakowie, podjętych w związku z planowanym remontem oraz instalacją podposadzkowego ogrzewania. Prace badawcze objęły cztery sondaże zlokalizowane w obrębie nawy i przybudówki kościoła, a ich celem było nie tylko rozpoznanie stanu zachowania murów, lecz także weryfikacja hipotezy o istnieniu centralnego filara gotyckiego. Już w początkowej fazie badań odsłonięto fragment wielobocznej bazy filara, potwierdzając tym samym istnienie jednofilarowego układu architektonicznego, charakterystycznego dla XIV-wiecznych kościołów krakowskich. Odkrycie to pozwoliło przypisać kościół św. Idziego do grupy gotyckich świątyń związanych z kręgiem budowlanym Kazimierza Wielkiego. Dodatkowo, badania ujawniły użytkowy poziom brukowy sprzed wzniesienia obecnego kościoła, co może wskazywać na sakralny charakter tego terenu już wcześniej. Nie odnaleziono jednak jednoznacznych pozostałości wcześniejszej świątyni, choć brak typowych warstw osadniczych i ukształtowanie terenu sprzyjają takiej hipotezie. Wyniki badań pozwalają lepiej zrozumieć strukturę kościoła, jego przemiany na przestrzeni wieków oraz kontekst przestrzenny i funkcjonalny wcześniejszego założenia.

2016-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Arces biblicae – środkowoeuropejskie zamki nowych Dawidów i Salomonów: Szansa dla kastelologii?

Bogusław Czechowicz

Data publikacji: 12-12-2025 | Abstrakt | s. 137-165

W artykule przedstawiono możliwości badań nad zamkami Środkowej Europy w kontekście eksponowania przez nie motywów biblijnych, jerozolimskich. Służyły one różnym celom, ale przede wszystkim legitymizowały użytkowników zamków – władców różnych szczebli (królów, książąt, dostojników kościelnych) czy przedstawicieli elit szlacheckich. Powszechne odwoływanie się do autorytetu Dawida, Salomona, Judy lub innych władców biblijnych winno prowokować nie tylko do wskazywania w kreacjach zamkowych wątków chrystologicznych, czytelnych głównie przez upodabnianie zamkowych kaplic do Anastazis, ale poszukiwania w rezydencjach odniesień do toposu Templum Salomonis, Turris Davidi czy Aurera Porta. Czasem dokonywało się to z drugiej ręki, np. poprzez recepcję paryskiej Sainte-Chapelle jako interpretacji Świątyni Salomona czy podobnie „programowanych” kreacji templariuszy znanych z Europy Zachodniej (Paryż, Tomar). Odniesienia te w niektórych przypadkach już dostrzeżono (np. Zamek Praski, Wawel, Malbork, Budziszyn, Blatná, Ząbkowice Śląskie, Legnica). Inne czekają na głębszą analizę i interpretację ukierunkowaną na materializację westchnień do biblijnych wzorów osobowych Dawida i Salomona (np. Buda, Wrocław, Siedlęcin, Rožmitál). W tym kierunku zmierza wiele prac dotyczących budowli w Outremer oraz w Europie Zachodniej i Południowej. Potencjał badawczy zagadnienia jawi się jako ogromny i rolą tego artykułu jest także wskazanie innych perspektyw badawczych kastelologii niż dominujące wciąż chronologia, typologia czy kontekst społeczny.

2025-12-12



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Rotunda na zamku w Cieszynie w świetle najnowszych badań — komunikat

Teresa Rodzińska‑Chorąży , Zofia Jagosz‑Zarzycka

Data publikacji: 31-12-2016 | Abstrakt | s. 352-363

Artykuł prezentuje wyniki kompleksowych badań architektoniczno-archeologicznych rotundy na Górze Zamkowej w Cieszynie, uznawanej za najlepiej zachowany kościół wczesnośredniowieczny na Śląsku. Obiekt, mimo licznych przebudów w XIX i XX wieku, zachował znaczną część pierwotnej struktury. Prace badawcze, prowadzone w latach 2013–2016 przez Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Śląska Cieszyńskiego, miały na celu uzupełnienie wiedzy o rotundzie oraz weryfikację jej datowania i funkcji. W ramach wykopalisk odkryto fundamenty sześciu przypór, co dowodzi istnienia gotyckiej fazy przekształceń obiektu i sugeruje, że nie pełniły one funkcji konstrukcyjnej, lecz dekoracyjną. Przeanalizowano również relikty najstarszych poziomów użytkowych, w tym drewnianą drogę z XI–XII wieku i warstwy osadnicze zawierające ceramikę wczesnośredniowieczną oraz zabytki starsze, jak narzędzia krzemienne i fragmenty kultury puchowskiej. Na podstawie odkryć zaproponowano nowe datowanie rotundy na połowę XII wieku, wiążąc ją z okresem funkcjonowania kasztelanii lub powstaniem księstwa cieszyńskiego. Podkreślono konieczność dalszych badań w celu identyfikacji sąsiadującej zabudowy o funkcji rezydencjonalnej. Wnioski te stanowią istotny wkład w debatę nad chronologią i funkcją rotundy oraz rozwojem wczesnośredniowiecznego Cieszyna.

2016-12-31



Czasopismo: Średniowiecze Polskie i Powszechne

Zamek w Tyńcu

Tomasz Michał Gronowski OSB

Data publikacji: 31-12-2009 | Abstrakt | s. 213-228

W północno-zachodniej części wzgórza klasztornego w Tyńcu znajdują się zespół budynków określanych jako „zamek” lub „opactwo”. Ich kształt przypomina cyfrę siedem, która przylega do północno-zachodniego narożnika wieży kościelnej. Obie części budynku w jego piwnicy mają łukowate bramy, przez które droga do klasztoru prowadzi pod kątem prawie 90 stopni. Obecna struktura budynku pochodzi z połowy XV wieku. Pierwsze informacje źródłowe o inkastelacji klasztoru pochodzą z połowy XIII wieku i można je powiązać z ówczesnymi walkami o tron krakowski oraz rządami wybitnych opatów Lutfryda i Kosmasa, a także z powiązaniami z rodem Gryfitów. Niemniej jednak, wbrew przyjętym opiniom, należy stwierdzić, że zamek w Tyńcu nigdy nie był własnością monarchy i składał się z tej samej załogi, z wyjątkiem szczególnych sytuacji, zwłaszcza w początkowym okresie (XIII w.). Od początku był częścią klasztoru i rezydencji opata. Oprócz funkcji rezydencjonalnej, pełnił również rolę centrum zarządu dóbr klasztornych, które, oprócz zarządcy, strzeżone było przez odrębnego urzędnika zwanego starostą (przynajmniej do końca XV wieku). Ponadto reprezentował opata podczas posiedzenia sądu wyższego prawa niemieckiego. Prawdopodobnie sam sąd miał swoją siedzibę (od drugiej połowy XIV wieku) na terenie zamku, a jego posiedzenia odbywały się w dużym pokoju wspomnianym w źródłach. Tutaj przyjmowano również najznamienitszych gości przybywających do opactwa (królowa Jadwiga, 1394; Długosz z książętami, 1467/1468). Odbudowę zamku w stylu renesansowym przeprowadził opat Hieronim Krzyżanowski, zapewne na przełomie lat 60. i 70. XVI wieku. Następnie przeprowadzono rozbudowę w kierunku południowo-zachodnim (wzdłuż zachodniej części dziedzińca klasztornego nad urwiskiem, opadającym w stronę Wisły) i przeniesiono do nowego skrzydła pokój starosty i pokój posiedzeń sądu. Wojskowy charakter zamku, podobnie jak transport podklasztorny na Wiśle i droga, miał przede wszystkim lokalne znaczenie. Obrona konfederatów z Baru, która trwała jeszcze pod koniec XVIII wieku, zwiększyła świadomość jej strategicznego i wojskowego znaczenia.

2009-12-31