Wzajemne relacje między zasadą legalizmu a stosowaniem kar i innych środków karnoprawnej reakcji

Michał Prusek

doi:10.31261/FPK.2025.09.03

Opublikowane: 2025-12-31

2025

Wzajemne relacje między zasadą legalizmu a stosowaniem kar i innych środków karnoprawnej reakcji

Michał Prusek

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.31261/FPK.2025.09.03

Abstrakt

Opracowanie ma na celu wyeksponowanie z jednej strony wpływu zasady legalizmu na politykę karania, z drugiej natomiast – wpływu reguł stosowania kar i innych środków karnoprawnej reakcji na zakres i pojęcie tej zasady. Zasada legalizmu w ujęciu konstytucyjnym do działania organów wymaga istnienia normy kompetencyjnej. Zbiorem tego typu norm są z pewnością przepisy prawa karnego procesowego, co jednak nie umniejsza roli prawa karnego materialnego. W ujęciu karnoprocesowym już na poziomie modelu procesu karnego należy wskazać, że przyjęcie w Polsce dominującej roli zasady legalizmu wymusza racjonalizację polityki karania poprzez ustanowienie materialnej definicji przestępstwa w art. 1 § 3 k.k. Karnoprocesowa zasada legalizmu została skodyfikowana w art. 10 § 1 k.p.k., który jest wyrazem konstytucyjnej zasady równości wobec prawa oraz zasady trafnej reakcji karnej, a tym samym realizuje model sprawiedliwości
dystrybutywnej.

Słowa kluczowe:

legalizm , oportunizm , zasada praworządności , definicja przestępstwa , społeczna szkodliwość

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Prusek, Michał. 2025. „Wzajemne Relacje między Zasadą Legalizmu a Stosowaniem Kar I Innych środków Karnoprawnej Reakcji”. Forum Polityki Kryminalnej, grudzień, 1-16. https://doi.org/10.31261/FPK.2025.09.03.

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Właściciele praw autorskich do nadesłanych tekstów udzielają Czytelnikowi prawa do korzystania z dokumentów pdf zgodnie z postanowieniami licencji Creative Commons 4.0 International License: Attribution-Share-Alike (CC BY-SA 4.0). Użytkownik może kopiować i redystrybuować materiał w dowolnym medium lub formacie oraz remiksować, przekształcać i wykorzystywać materiał w dowolnym celu.

1. Licencja

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego zapewnia natychmiastowy otwarty dostęp do treści swoich czasopism na licencji Creative Commons BY-SA 4.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Autorzy publikujący w tym czasopiśmie zachowują wszelkie prawa autorskie i zgadzają się na warunki wyżej wymienionej licencji CC BY-SA 4.0.

2. Oświadczenie Autora

Autor deklaruje, że artykuł jest oryginalny, napisany przez niego (i współautorów), nie był wcześniej publikowany, nie zawiera stwierdzeń niezgodnych z prawem, nie narusza praw innych osób, jest przedmiotem praw autorskich, które przysługują wyłącznie autorowi i jest wolny od wszelkich praw osób trzecich, a także, że autor uzyskał wszelkie niezbędne pisemne zgody na cytowanie z innych źródeł.

Jeśli artykuł zawiera materiał ilustracyjny (rysunki, zdjęcia, wykresy, mapy itp.), Autor oświadcza, że wskazane dzieła są jego dziełami autorskimi, nie naruszają niczyich praw (w tym osobistych, m.in. prawa do dysponowania wizerunkiem) i posiada do nich pełnię praw majątkowych. Powyższe dzieła udostępnia jako część artykułu na licencji „Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe”.

UWAGA! Bez określenia sytuacji prawnej materiału ilustracyjnego oraz załączenia stosownych zgód właścicieli majątkowych praw autorskich publikacja nie zostanie przyjęta do opracowania redakcyjnego. Autor/autorka oświadcza równocześnie, że bierze na siebie wszelką odpowiedzialność w przypadku podania nieprawidłowych danych (także w zakresie pokrycia kosztów poniesionych przez Wydawnictwo UŚ oraz roszczeń finansowych stron trzecich).

3. Prawa użytkownika

Zgodnie z licencją CC BY-SA 4.0 użytkownicy mogą udostępniać (kopiować, rozpowszechniać i przekazywać) oraz adaptować (remiksować, przekształcać i tworzyć na podstawie materiału) artykuł w dowolnym celu, pod warunkiem, że oznaczą go w sposób określony przez autora lub licencjodawcę.

4. Współautorstwo

Jeśli artykuł został przygotowany wspólnie z innymi autorami, osoba zgłaszająca niniejszy formularz zapewnia, że została upoważniona przez wszystkich współautorów do podpisania niniejszej umowy w ich imieniu i zobowiązuje się poinformować swoich współautorów o warunkach tej umowy.

Oświadczam, że w przypadku nieuzgodnionego z redakcją i/lub wydawcą czasopisma wycofania przeze mnie tekstu z procesu wydawniczego lub skierowania go równolegle do innego wydawcy zgadzam się pokryć wszelkie koszty poniesione przez Uniwersytet Śląski w związku z procedowaniem mojego zgłoszenia (w tym m.in. koszty recenzji wydawniczych).

Bibliografia

Banaszak B., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, C.H.Beck, Warszawa 2012.
Google Scholar

Bojarski T., Znaczenie zasady legalizmu dla zasady równości wobec prawa oraz w świetle ogólnych dyrektyw wymiaru kary, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 1, red. B. Dudzik, J. Kosowski, I. Nowikowski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 67–82.
Google Scholar

Budyn-Kulik M., Wzajemny wpływ świadomości społecznej i percepcji systemu prawa na funkcjonowanie zasady legalizmu i wyjątków od niej, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 1, red. B. Dudzik, J. Kosowski, I. Nowikowski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 83–107.
Google Scholar

Cieślak M., Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
Google Scholar

Cora S., Zasada legalizmu ścigania a zawiadomienie o przestępstwie, „Państwo i Prawo” 2010, nr 10, s. 5–19.
Google Scholar

Czapska J., Tendencje oportunistyczne w pracy polskiej policji, w: Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, red. J. Czapska i in., Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 474–484.
Google Scholar

Dobkowski J., O kształtowaniu się podejścia prawnoustrojowego w definiowaniu bezpieczeństwa i porządku publicznego, w: Współczesne problemy prawa, t. 1, red. I. Nowicka, D. Mocarska, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Policji, Szczytno 2015, s. 141–161.
Google Scholar

Duży J., Zasada legalizmu a cele procesu karnego, „Prokuratura i Prawo” 2011, nr 2, s. 62–70.
Google Scholar

Golik C., Instytucja przedstawienia zarzutów w świetle naczelnych zasad procesu karnego, „Prokuratura i Prawo” 2020, nr 9, s. 54–86.
Google Scholar

Gruszecka D., Interes pokrzywdzonego jako uzasadnienie współczesnego oportunizmu. Uwagi na tle art. 59a k.k., w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 2, red. B. Dudzik i in., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 47–70.
Google Scholar

Grzegorczyk T., Kodeks postępowania karnego, t. 1: Artykuły 1–467. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2014.
Google Scholar

Grzeszczyk W., Pozycja i rola prokuratora w postępowaniu karnym według nowego kodeksu postępowania karnego, w: Nowe prawo karne procesowe. Zagadnienia wybrane. Księga ku czci Profesora Wiesława Daszkiewicza, red. T. Nowak, [Biuro Usługowo-Handlowe „Printer”], Poznań 1999, s. 273–286.
Google Scholar

Grzeszczyk W., Herzog A., Kodeks postępowania karnego. Komentarz, LexisNexis Polska, Warszawa 2014.
Google Scholar

Hermann M., O normach sprzężonych raz jeszcze, „Państwo i Prawo” 2023, nr 11, s. 3–19.
Google Scholar

Hofmański P., Waltoś S., Proces karny. Zarys systemu, Wolters Kluwer Polska, Warsza-
Google Scholar

wa 2023.
Google Scholar

Izydorczyk J., Aksjologiczne uzasadnienie obowiązywania zasady legalizmu w polskim procesie karnym, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 2, red. B. Dudzik i in., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 71–80.
Google Scholar

Jabłoński M., Węgrzyn J., Ochrona wolności i praw jednostki, w: Identyfikacja granic wolności i praw jednostki. Prawnoporównawcza analiza tożsamego przypadku pod kątem praktyki stosowania prawa amerykańskiego i polskiego, red. M. Jabłoński, E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa. Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 13–33.
Google Scholar

Jamontt J., Oportunizm przy ściganiu przestępstw, „Głos Sądownictwa” 1935, nr 12,
Google Scholar

s. 349–357.
Google Scholar

Janusz-Pohl B., Teoretycznoprawne aspekty relacji pomiędzy zasadami legalizmu i kontradyktoryjności w polskim procesie karnym, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 1, red. B. Dudzik, J. Kosowski, I. Nowikowski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015,
Google Scholar

s. 163–178.
Google Scholar

Kazimierczuk M., Pojęcie, istota oraz źródło wolności i praw człowieka, „Studia Prawnoustrojowe” 2014, nr 26, s. 101–114.
Google Scholar

Klejnowska M., Popieranie oskarżenia jako realizacja zasady legalizmu, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 1, red. B. Dudzik, J. Kosowski, I. Nowikowski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 179–206.
Google Scholar

Kmiecik R., Skrętowicz E., Proces karny. Część ogólna, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2006.
Google Scholar

Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. J. Giezek, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2021.
Google Scholar

Kodeks karny. Komentarz, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, C.H.Beck, Warszawa 2024.
Google Scholar

Kodeks karny. Komentarz, red. J. Kulesza, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2025.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego, t. 1: Komentarz do art. 1–166, red. R.A. Stefański, S. Zabłocki, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2017.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, C.H.Beck, Warszawa 2025.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, C.H.Beck, Warszawa 2023.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2024.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2023.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, red. D. Drajewicz, C.H.Beck, Warszawa 2020.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, red. P. Hofmański, C.H.Beck, Warszawa 2011.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz aktualizowany, t. 1–2, red. D. Świecki, Wolters Kluwer Polska, LEX/el. 2025.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. D. Szumiło-
Google Scholar

-Kulczycka, Wolters Kluwer Polska, LEX/el. 2022.
Google Scholar

Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. S. Steinborn, Wolters Kluwer Polska, LEX/el. 2016.
Google Scholar

Kołodziejczyk A., Miejsce oportunizmu w polskim procesie karnym na przykładzie umorzenia absorpcyjnego – kilka refleksji odnośnie wykorzystania instytucji w praktyce, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 2, red. B. Dudzik i in., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 115–146.
Google Scholar

Konstytucja RP. Komentarz, t. 1, red. M. Safjan, L. Bosek, C.H.Beck, Warszawa 2016.
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 1, red. L. Garlicki, M. Zubik, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2016.
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Wolters Kluwer Polska,
Google Scholar

Warszawa 2023.
Google Scholar

Koper R., Konstytucyjnoprawne źródła zasady legalizmu, w: Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, red. T. Grzegorczyk, Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s. 183–196.
Google Scholar

Kordik A., Oportunizm czy legalizm ścigania, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” 1997, t. 2, s. 95–106.
Google Scholar

Kosowski J., Legalizm i oportunizm w postępowaniach dyscyplinarnych w służbach mundurowych, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 2, red. B. Dudzik i in., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 169–184.
Google Scholar

Kozioł T., Warunkowe umorzenie postępowania karnego, Wolters Kluwer, Warszawa 2009.
Google Scholar

Kulesza C., Legalizm i oportunizm ścigania a prawa pokrzywdzonego w świetle nowelizacji polskiego ustawodawstwa karnego z 2013 roku, w: Polski proces karny i materialne prawo karne w świetle nowelizacji z 2013 roku. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Tylmanowi z okazji Jego 90. urodzin, red. T. Grzegorczyk i in., Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2014, s. 125–144.
Google Scholar

Mierzejewski P., Mierzejewska M., Zasada legalizmu oraz oportunizm w nowym kodeksie postępowania karnego, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 1998, nr 3–4, s. 25–44.
Google Scholar

Murzynowski A., Istota i zasady procesu karnego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.
Google Scholar

Murzynowski A., Rogacka-Rzewnicka M., Oportunizm ścigania przestępstw i jego granice w nowym kodeksie postępowania karnego, w: Ius et lex. Księga jubileuszowa ku czci Profesora Adama Strzembosza, red. A. Dębiński, A. Grześkowiak, K. Wiak, Wydawnictwo KUL, Lublin 2002, s. 141–155.
Google Scholar

Pływaczewski E.W., Szymański S.T., Zasada legalizmu w praktyce wymiaru sprawiedliwości (wybrane zagadnienia procesu karnego), „Prokuratura i Prawo” 2016, nr 11, s. 3–20.
Google Scholar

Polit-Langierowicz K., Legalizm czy oportunizm ścigania karnego? Dylemat współczesnej polityki karnej, w: Studia Iuridica Toruniensia, t. 3: Debiuty, red. K. Kamińska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2006, s. 141–162.
Google Scholar

Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak, A. Preisner, C.H.Beck, Warszawa 2002.
Google Scholar

Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, red. T. Dukiet-Nagórska, LexisNexis Polska, Warszawa 2010.
Google Scholar

Proces karny, red. J. Zagrodnik, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2019.
Google Scholar

Rogacka-Rzewnicka M., Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2007.
Google Scholar

Rogacka-Rzewnicka M., Problematyka aksjologicznej kategoryzacji legalizmu i oportunizmu ścigania przestępstw, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 2, red. B. Dudzik i in., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 257–275.
Google Scholar

Rogalski M., Procesowe gwarancje zasady legalizmu, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 1, red. B. Dudzik, J. Kosowski, I. Nowikowski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 369–382.
Google Scholar

Rydz-Sybilak K., Zasada legalizmu w praktyce organów procesowych a uprawnienia pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 1, red. B. Dudzik, J. Kosowski, I. Nowikowski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015,
Google Scholar

s. 383–392.
Google Scholar

Sakowicz A., Umorzenie postępowania karnego na podstawie art. 59a k.k. jako wyjątek od zasady legalizmu, w: Zasada legalizmu w procesie karnym, t. 2, red. B. Dudzik i in., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 277–298.
Google Scholar

Skrzydło W., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2013.
Google Scholar

Sobolewski Z., Zasada legalizmu w ograniczonym zakresie, w: Nowe prawo karne procesowe. Zagadnienia wybrane. Księga ku czci Profesora Wiesława Daszkiewicza, red. T. Nowak, [Biuro Usługowo-Handlowe „Printer”], Poznań 1999, s. 111–124.
Google Scholar

Stefański R.A., Umorzenie „absorpcyjne” postępowania odstępstwem od zasady legalizmu, w: Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, red. J. Czapska i in., Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 499–510.
Google Scholar

System prawa karnego procesowego, t. 1: Zagadnienia ogólne, red. P. Hofmański, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2013.
Google Scholar

Tylman J., Zasada legalizmu w procesie karnym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1965.
Google Scholar

Waltoś S., Naczelne zasady procesu karnego, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1999.
Google Scholar

Wilk L., W sprawie zakazu hazardu niereglamentowanego, „Państwo i Prawo” 2013, nr 4, s. 60–71.
Google Scholar

Wiśniewski L., Gwarancje podstawowych praw i wolności obywateli PRL, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981.
Google Scholar

Wojtyczek K., Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka w Konstytucji RP, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 1999.
Google Scholar

Woźniewski K., Zasada praworządności w procesie karnym, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2010, nr 24, s. 391–397.
Google Scholar

Zagrodnik J., Zasada legalizmu w polskim procesie karnym, w: Zasady prawa. Materiały konferencyjne, red. C. Martysz, A. Matan, Z. Tobor, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 2007, s. 233–247.
Google Scholar

Michał Prusek

michal_prusek@wp.pl
https://orcid.org/0000-0002-4652-5529

Afiliacja:

Uniwersytet Opolski Polska

Biogram

Doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Instytutu Nauk Prawnych Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego. Specjalista w zakresie prawa karnego procesowego oraz środków przymusu bezpośredniego. Adwokat w Izbie Adwokackiej w Katowicach.

2025
Opublikowane: 2021-11-18

eISSN: 2720-1589

10.31261/FPK

Wydawca

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego | University of Silesia Press

Licencja CC

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Prześlij tekst