Nowelizacje kodeksu karnego w latach 2015–2023 znacząco zwiększyły jego punitywność, wprowadzając szereg instrumentów wpływających na surowszy wymiar kary i zmniejszając tym samym przejrzystość zasad wymiaru kary oraz środków karnych – pojawiło się wiele instytucji, które choć swoim kształtem przypominają instytucje sądowego wymiaru kary, są jednak obligatoryjne. Przedmiotem niniejszego artykułu jest próba wskazania okoliczności odróżniających nadzwyczajne obostrzenie kary od czynu zabronionego w typie kwalifikowanym. Materialnoprawne konsekwencje przyjętej granicy pomiędzy typem kwalifikowanym a nadzwyczajnym obostrzeniem kary są dalekosiężne i w znaczącym stopniu wpływają na wysokość represji karnej oraz wyznaczają zakres instrumentarium, z którego może skorzystać sąd orzekający w procesie karnym.

Opracowanie ma na celu wyeksponowanie z jednej strony wpływu zasady legalizmu na politykę karania, z drugiej natomiast – wpływu reguł stosowania kar i innych środków karnoprawnej reakcji na zakres i pojęcie tej zasady. Zasada legalizmu w ujęciu konstytucyjnym do działania organów wymaga istnienia normy kompetencyjnej. Zbiorem tego typu norm są z pewnością przepisy prawa karnego procesowego, co jednak nie umniejsza roli prawa karnego materialnego. W ujęciu karnoprocesowym już na poziomie modelu procesu karnego należy wskazać, że przyjęcie w Polsce dominującej roli zasady legalizmu wymusza racjonalizację polityki karania poprzez ustanowienie materialnej definicji przestępstwa w art. 1 § 3 k.k. Karnoprocesowa zasada legalizmu została skodyfikowana w art. 10 § 1 k.p.k., który jest wyrazem konstytucyjnej zasady równości wobec prawa oraz zasady trafnej reakcji karnej, a tym samym realizuje model sprawiedliwości
dystrybutywnej.

Niniejszy artykuł skupia się na dyrektywie prewencji ogólnej w odniesieniu do przestępstw zawodowych, a więc takich, które popełnione są w związku z wykonywaniem przez daną osobę swojego zawodu, gdzie nabiera ona jeszcze bardziej doniosłego znaczenia aniżeli w przypadku „klasycznych” przestępstw. Wymierzenie kary pilotowi w nadziei na wypełnienie tym sposobem dyrektywy prewencji ogólnej stoi w sprzeczności z zasadami, na których opiera się system zarządzania bezpieczeństwem w lotnictwie, gdzie raportowanie zdarzeń stanowi fundament jego prawidłowego funkcjonowania. Występuje więc kolizja pomiędzy tradycyjnymi sposobami mającymi zapewnić bezpieczeństwo, gdzie prawo karne reprezentuje podejście indywidualne do karania, a przepisami lotniczymi, wprowadzającymi podejście systemowe oparte na poprawie całokształtu zasad regulujących działalność lotniczą. W konsekwencji to, co teoretycznie prowadzić ma do zwiększenia poziomu bezpieczeństwa, w rzeczywistości prowadzi do spadku jego poziomu.

Artykuł analizuje funkcje środków kompensacyjnych w postaci obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz nawiązki w sprawach o przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji. W sprawach tych należy uwzględnić funkcjonowanie systemu obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej, który zapewnia pokrzywdzonym szerokie możliwości kompensacji szkody przez ubezpieczyciela. Doceniając oczywiście gwarancyjną funkcję systemu ubezpieczeń obowiązkowych, należy jednak zadać pytanie o to, jaką funkcję w tym kontekście realizują środki kompensacyjne. W przypadkach, w których sprawca może liczyć na zwrot wypłaconych pokrzywdzonemu świadczeń, orzeczonych przez sąd karny, problematyczna staje się bowiem nie tylko kompensacyjna, ale także sprawiedliwościowa funkcja tych środków. Warto więc zastanowić się, czy i w jaki sposób celowe byłoby rozszerzenie środków karnoprawnej reakcji na przestępstwa drogowe, tak aby sprawca odczuł w szerszym zakresie skutki swego czynu w wymiarze finansowym.