Pozycja państw kontynentu afrykańskiego w stosunkach międzynarodowych na początku XXI wieku



Abstrakt

Abstrakt: Pozycja państw kontynentu afrykańskiego w stosunkach międzynarodowych na początku XXI wieku

Celem podjętym w niniejszym artykule jest analiza pozycji państw afrykańskich w stosunkach międzynarodowych na początku XXI wieku, w odniesieniu do krajów położonych zarówno w północnej, jak i południowej części kontynentu. Za najważniejsze czynniki kształtujące tę pozycję w wyznaczonym okresie w obranej perspektywie badawczej uznano: uczestnictwo Afryki w międzynarodowych stosunkach gospodarczych, wyzwania związane z poziomem rozwoju gospodarczo‑społecznego państw, powszechność zjawiska upadania państwa na tym obszarze, poziom integracji regionalnej i subregionalnej oraz zainteresowanie i zaangażowanie podmiotów zewnętrznych w regionie. Determinanty te, jak można stwierdzić, są ze sobą ściśle powiązane.

Słowa kluczowe: Afryka, stosunki międzynarodowe, państwa najsłabiej rozwinięte, państwa upadłe

 

Abstract: The position of the states of the African continent in the international relations at the beginning of the 21st century

The aim of this article is to analyze the position of African countries in the international relations at the beginning of the 21st century, referring to both (northern and southern) parts of the continent. The participation of Africa in the international economic relations, challenges related to the level of economic and social development of the states, the widespread phenomenon of collapsing states, the level of regional and subregional integration as well as the interest and involvement of external entities in the region were considered as the most important factors shaping this position in the selected period. These determinants are also closely related to each other.

Key words: Africa, international relations, least developed countries, failed states

Adam H.M.: Somalia: A Terrible Beauty Being Born? In: Collapsed States. The Disintegration and Restoration of Legitimate Authority. Ed. I.W. Zartman. Boulder—London 1995.

Adebajo A.: Celebrity Efforts to ‘save Africa’ Have often only Reinforced Stereotypes. Theguardian.com — https://www.theguardian.com/global‑development/commentisfree/2015/jul/13/celebrity‑save‑africa‑stereotypes‑bob‑geldof‑live‑aid (dostęp: 20.12.2017).

African Union. Member States Profiles. Au.int — https://au.int/en/memberstates (dostęp: 20.12.2017).

Afryka potrzebuje inwestycji, nie pomocy humanitarnej. Obserwatorfinansowy. pl — https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/makroekonomia/afryka‑potrzebuje‑inwestycji‑nie‑pomocy‑humanitarnej/ (dostęp: 20.12.2017).

Agenda 2063. Au.int — https://au.int/agenda2063 (dostęp: 20.12.2017).

Anderson L.: Demystifying the Arab Spring. Parsing the Differences between Tunisia, Egypt and Libya. “Foreign Affairs Comment” 2011, May/June.

Antczak-Barzan A.: Role Unii Europejskiej wobec Afryki Subsaharyjskiej. „Studia Europejskie” 2013, nr 4.

Arab Maghreb Union — http://www.maghrebarabe.org/ (dostęp: 20.12.2017).

Arraf S.: Libya: A Short Guide on the Conflict. “The War Report 2017” 2017, June.

Bieleń S.: Państwa upadłe. W: Organizacja Narodów Zjednoczonych — bilans i perspektywy. Red. J. Symonides. Warszawa 2006.

Bombińska E.: Bezpośrednie inwestycje zagraniczne krajów rozwijających się na kontynencie afrykańskim. „Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia” 2016, nr 3 (81).

Brenton P.: De-fragmenting Africa. Voxeu.org — https://voxeu.org/article/de‑fragmenting‑africa (dostęp: 20.12.2017).

Brooks R.E.: Failed States or the State as Failure? “The University of Chicago Law Review” 2005, Vol. 72, No 4.

Campbell J.: Putin’s Russia and Africa. Cfr.org — https://www.cfr.org/blog/putinsrussia‑and‑africa (dostęp: 20.12.2017).

Cele Zrównoważonego Rozwoju. Un.org.pl — http://www.un.org.pl/# (dostęp: 20.12.2017).

Chazbijewicz S.: Polityczny konflikt o terytorium Sahary Zachodniej. „Forum Politologiczne” 2010, T. 10.

Chivvis Ch.S., Martini J.: Libya after Quaddafi. Lessons and Implications for the Future. Washington 2014.

Common Market for Eastern and Southern Africa — http://www.comesa.int/ (dostęp: 20.12.2017).

Community of Sahel-Saharan States — http://www.censad.org/ (dostęp: 20.12.2017).

Constitutive Act of the African Union. Au.int — https://au.int/sites/default/files/pages/32020‑file‑constitutiveact_en.pdf (dostęp: 20.12.2017).

Corruption Perception Index — https://transparency.org (dostęp: 20.12.2017).

Criteria for Identification and Graduation of LDCs. Unohrlls.org — http://unohrlls.org/about‑ldcs/criteria‑for‑ldcs/ (dostęp: 20.12.2017).

DAC List of ODA Recipents. Oecd.org — http://www.oecd.org/dac/stats/daclist.htm (dostęp: 20.12.2017).

De‑fragmenting Africa. Deepening Regional Trade Integration in Goods and Services. Ed. P. Brenton, G. Isik. Washington 2012;

Dumała H.: Afryka we współczesnej gospodarce światowej. “Annales Universitatis Mariae Curie‑Skłodowska” 1995/1996, Vol. 2/3.

Dudkiewicz H.: Prawo międzynarodowe w kwestii państwa upadłego. W: Problem upadku państw w stosunkach międzynarodowych. Red. R. Kłosowicz, A. Mania. Kraków 2012.

Dyner A.M.: Polityka Rosji wobec największych państw Afryki Północnej. „Biuletyn PISM” 2017, nr 55 (1497).

Dzisiów-Szuszczykiewicz A.: „Arabska wiosna” — przyczyny, przebieg i prognozy. „Bezpieczeństwo Narodowe” 2011, nr 2.

Economic and Monetary Community of Central Africa — https://www.cemac.int/ (dostęp: 20.12.2017).

Economic Community of West African States (ECOWAS) — http://www.ecowas.int/ (dostęp: 20.12.2017).

Eghweree Ch.O.: From O.A.U to A.U: The Politics, Problems and Prospects of a Continental Union. “Developing Country Studies” 2014, Vol. 4, No 24.

Firmanty Ł.: Afryka we współczesnej polityce Chińskiej Republiki Ludowej. Toruń 2013.

Fragile States Index — http://fundforpeace.org/fsi/ (dostęp: 20.12.2017).

Friedman G.: Następna dekada. Gdzie byliśmy i dokąd zmierzamy. Przeł. M. Wyrwas-Wiśniewska. Kraków 2011.

Gartenstein-Ross D., Barr N.: Dignity and Dawn: Libya’s Escalating Civil War. “ICCT Research Paper” February 2015.

Geographical Distribution of Financial Flows to Developing Countries. Disbursements, Commitments, Country Indicators. OECD 2017.

Gil G.: Sekurytyzacja upadania państwa po zimnej wojnie. W: Problem upadku państw w stosunkach międzynarodowych. Red. R. Kłosowicz, A. Mania. Kraków 2012.

Gil G.: Upadanie państwa w stosunkach międzynarodowych po zimnej wojnie. Lublin 2015.

Gostomski E., Michałowski T.: Wzrost znaczenia Afryki w gospodarce światowej. „Prace Naukowe Uniwersytety Ekonomicznego w Katowicach” 2015.

Guzik P.: Rewolucja, status quo czy chaos — społeczeństwa wybranych krajów arabskich cztery lata po Arabskiej Wiośnie. „Studia Socialia Cracoviensia” 2014, nr 2 (11).

Hartzenberg T.: Regional Integration in Africa. “Staff Working Paper ERSD” 2011, No 14.

Helman G.B., Ratner S.R.: Saving Failed States. “Foreign Policy” 1993, No 89.

Human Development Report 1990 — http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr1990 (dostęp: 20.12.2017).

Human Development Report 2000. — http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2000 (dostęp: 20.12.2017).

Human Development Report 2010. 20th Anniversary Edition. The Real Wealth of Nations: Pathways to Human Development — http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2010 (dostęp: 20.12.2017).

Human Development Report 2016. Human Development for Everyone — http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf (dostęp: 20.12. 2017).

Humanitarian Bulletin Somalia, December 2017. Reliefweb.int — https://reliefweb.int/report/somalia/humanitarian‑bulletin‑somalia‑december‑2017 (dostęp: 30.12.2017).

Ibrahim Index of African Governance. Index Report. — http://mo.ibrahim.foundation/iiag/ (dostęp: 20.12.2017).

Indicators. Fundforpeace.org/fsi — http://fundforpeace.org/fsi/indicators/ (dostęp: 20.12.2017).

Intergovernmental Authority on Development — https://igad.int/ (dostęp: 20.12.2017).

Jackson R.H., Rosberg C.G.: Why Africa’s Weak States Persist: The Empirical and the Juridical in Statehood. “World Politics” 1982, Vol. 35, No 1.

Jamrisko M.: These Are the World’s Most Innovative Economies. Bloomberg.com — https://www.bloomberg.com/news/articles/2017‑01‑17/sweden‑gains‑south‑korea-reigns‑as‑world‑s‑most‑innovative‑economies (dostęp: 20.12.2017).

Kasprowicz D.: Bezpieczeństwo żywnościowe i niedożywienie w Afryce Subsaharyjskiej — nowe kierunki i trendy. „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2015, nr 1 (96).

Katarzyna Czaplicka w wywiadzie z 9 września 2008 roku dla „Rzeczpospolitej”. Rp.pl — http://www.rp.pl/artykul/231576.htm (dostęp: 5.12.2010).

Klin T.: Państwa upadłe. W: Organizacje międzynarodowe w działaniu. Red. A. Florczak, A. Lisowska. Wrocław 2014.

Kłosowicz R.: Państwa dysfunkcyjne w Afryce Subsaharyjskiej. W: Państwa dysfunkcyjne i międzynarodowe wysiłki zmierzające do ich naprawy. Red. R. Kłosowicz. Kraków 2014.

Kmiecik P.: Tunezja w ogniu — początek Arabskiej Wiosny. Nowastrategia.org — http://www.nowastrategia.org.pl/rocznica‑wybuchu‑arabskiej‑wiosny‑tunezja‑wogniu/ (dostęp: 20.12.2017).

Kobis R.: Arabska Wiosna, „Algierska Zima”. Analiza kampanii wyborczej w czasie wyborów prezydenckich w Algierii (17.04.2014). „Polityka i Społeczeństwo” 2015, nr 1 (13).

Kożuchowski A.: „Klątwa surowcowa” a czynniki geograficzne i instytucjonalne. „Gospodarka Narodowa” 2010, nr 4.

Krukowska M.: Tunezja i Maroko. Oblicza Arabskiej Wiosny. „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Studia i Prace” 2014, nr 2.

Kumelska M.: Zachodnie mocarstwa wobec wydarzeń w Afryce Północnej. „Forum Politologiczne” 2012, T. 13.

Lakomy M.: Główne cele i kierunki polityki zagranicznej Francji w okresie pozimnowojennym. Katowice 2012.

The Least Developed Countries: Historical Background. Un.org — http://www.un.org/events/ldc3/prepcom/history.htm (dostęp: 20.12.2017).

Libya: Humanitarian Dashboard (as of November 2017). Reliefweb.int — https://reliefweb.int/report/libya/libya‑humanitarian‑dashboard‑november‑2017 (dostęp: 20.12.2017).

List of Least Developed Countries (as of June 2017). United Nations, Committee for Development Policy, Development Policy and Analysis Division, Department of Economic and Social, Affairs. Un.org — https://www.un.org/development/desa/dpad/wp‑content/uploads/sites/45/publication/ldc_list.pdf (dostęp: 20.12.2017).

Lizak W.: Państwo w Afryce. W: Państwo w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych. Red. M. Sułek, J. Symonides. Warszawa 2009.

Lizak W.: Polityka wobec Afryki. W: Polityka zagraniczna USA po zimnej wojnie. Red. J. Zając. Toruń 2006.

Łapott J.: Afryka — kontynent specjalnej troski? „Forum Politologiczne” 2011, T. 12.

Milewski J.J: Jaka przyszłość Afryki? W: Dokąd zmierza świat? Red. A.D. Rotfeld, Warszawa 2008.

The Millenium Development Goals Report 2015 — http://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20rev%20%28July%201%29.pdf (dostęp: 17.12.2017).

Millenium Development Goals: 2015 Progress Chart — http://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20PC%20final.pdf (dostęp: 17.12.2017).

Młynarski T.: Chiny w Afryce — szansa czy neokolonializm w XXI wieku? Wybrane aspekty chińskiej obecności na kontynencie. „Gdańskie Studia Azji Wschodniej” 2012, nr 1.

Mormul J.: Problem łamania praw człowieka w państwach dysfunkcyjnych. Przypadek dzieci-żołnierzy. W: Państwa dysfunkcyjne i międzynarodowe wysiłki zmierzające do ich naprawy. Red. R. Kłosowicz. Kraków 2014.

Murphy T.: Find Out Some (But Not All) The Secrets of China’s Foreign Aid. Npr.org — https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2017/10/31/560278615/find‑out‑some‑but‑not‑all‑the‑secrets‑of‑chinas‑foreign‑aid (dostęp: 20.12.2017).

Ndiaye B.: Od Organizacji Jedności Afrykańskiej do Unii Afrykańskiej. „Forum Politologiczne” 2004, T. 1.

Nowak A.: Organizacje integracji regionalnej w Afryce. W: Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota — mechanizmy działania — zasięg. Red. T. Łoś‑Nowak. Wrocław 2009.

Nowak A.: Unia Afrykańska. W: Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota — mechanizmy działania — zasięg. Red. T. Łoś‑Nowak. Wrocław 2009.

OCHA Flash Update 4: Intense Fighting in Libya Leads to Deteriorating Displacement Crisis. Reliefweb.int — https://reliefweb.int/report/libya/ocha‑flashupdate-4‑intense‑fighting‑libya‑leads‑deteriorating‑displacement‑crisis (dostęp: 20.12.2017).

Oji E.C.: The Africa Union — Examining The New Hope For Africa. “An Ethics of Development in a Global Environment Report” 2004.

Ostant W.: „Egipskie ciemności…” — od autorytaryzmu do autorytaryzmu. „Przegląd Politologiczny” 2014, nr 1.

Otłowski T.: Perspektywy rozwoju sytuacji w Libii. Bbn.gov.pl — https://www.bbn.gov.pl/download/1/7782/AnalizaBBN2PerspektywyoperacjiwLibii19082011.pdf (dostęp: 20.12.2017).

Pająk K.: Somalia — studium upadku państwa i walki o bezpieczeństwo morskie w regionie. W: Problem upadku państw w stosunkach międzynarodowych. Red. R. Kłosowicz, A. Mania. Kraków 2012.

Poverty and Shared Prosperity 2016. Taking on Inequality. World Bank Group 2016.

Qobo M.: The Challenges of Regional Integration in Africa in the Context of Globalisation and the Prospects for a United States of Africa. “ISS Paper” 2007, No 145.

Ransom D.: The Big Charity Bonanza. “New Internationalist” 2005, No 383.

Redłowska K.: USA i UE w Afryce Subsaharyjskiej. Współpraca i rywalizacja. Toruń 2011.

Rotberg R.I.: Failed States, Collapsed States, Weak States: Causes and Indicators. In: State Failure and State Weakness in Time of Terror. Ed. R.I. Rotberg. Somerville 2003.

Rotbert R.I.: The Failure and Collapse of Nation-States — Breakdown, Prevention and Repair. In: When States Fail — Causes and Consequences. Ed. R.I. Rotberg. Princeton 2004.

Różalska M.: Słabość przywództwa jako jeden z głównych czynników upadku państwowości w Afryce Subsaharyjskiej. W: Problem upadku państw w stosunkach międzynarodowych. Red. R. Kłosowicz, A. Mania. Kraków 2012.

Rutherford B.K.: Egypt after Mubarak. Liberalism, Islam and Democracy in the Arab World. Princeton—Oxford 2013.

Rybkowski R.: Komu potrzebne są państwa upadłe? W: Problem upadku państw w stosunkach międzynarodowych. Red. R. Kłosowicz, A. Mania. Kraków 2012.

Sahn D.E., Younger S.: Living Standards in Africa. “Initiative for Policy Dialogue Working Paper Series” May 2009.

Szczepankiewicz-Rudzka E.: Arabska wiosna w Algierii. Efekt domina czy wyjątek na tle innych krajów regionu? W: Arabska wiosna w Afryce Północnej. Przyczyny, przebieg, skutki. Red. E. Szczepankiewicz-Rudzka. Kraków 2014.

Shubin V.: Russia’s Policy Towards Africa. “ISPI Analysis” 2013, No 168.

Siemiątkowski P.: Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce jako przykład marginalizacji w procesach globalizacji gospodarki światowej. W: Międzynarodowe przepływy czynników produkcji. Red. P. Siemiątkowski. Toruń 2010.

Solarz M.W.: Afryka wobec podziału świata na bogatą Północ i biedne Południe w perspektywie ostatnich 200 lat. „Forum Politologiczne” 2011, T. 12.

Solarz M.W.: Francja wobec Afryki subsaharyjskiej. Pozimnowojenne wyzwania i odpowiedzi. Warszawa 2004.

South Africa’s Love‑ affair with Russia. Economist.com — https://www.economist.com/news/middle‑east‑and‑africa/21718888‑old‑ties‑days‑struggle‑are‑being‑renewed‑south‑africas‑love‑affair (dostęp: 20.12.2017).

Southern African Development Community — http://www.sadc.int/ (dostęp: 20.12.2017).

Staniul M.: Rosja rozpycha się w Afryce. W grę wchodzą grube miliardy i dostęp do wielkich bogactw. Wiadomosci.wp.pl — https://wiadomosci.wp.pl/rosja‑rozpycha‑sie‑w‑afryce‑w‑gre‑wchodza‑grube‑miliardy‑i‑dostep‑do‑wielkich‑bogactw‑6027722021373058a (dostęp: 20.12.2017).

Stańczyk-Minkiewicz M: Terytorium państw upadłych jako przestrzeń sprzyjająca powstawaniu, rozwojowi i działalności organizacji terrorystycznych. W: Problem upadku państw w stosunkach międzynarodowych. Red. R. Kłosowicz, A. Mania. Kraków 2012.

Stosunki międzynarodowe w Afryce. Red. J.L. Milewski, W. Lizak. Warszawa 2002.

Szukalski S.M.: Uwarunkowania i perspektywy rozwoju ekonomicznego Afryki Subsaharyjskiej. „Studia Ekonomiczne” 2013, nr 2.

Szupejko M.: Bogactwo i bieda w Afryce — aspekty ekonomiczne, efekty społeczne i kulturowe. „Forum Politologiczne” 2011, T. 12.

Światowe kryzysy. Somalia. Unic.un.org.pl — http://www.unic.un.org.pl/swiatowe_kryzysy/somalia.php (dostęp: 20.12.2017).

The Global Competitiveness Report 2015—2016 — http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2015-2016/ (dostęp: 20.12.2017).

The Global Innovation Index. Cornell SC Johnson College of Business, INSEAD The Business School of the World, WIPO World Intellectual Property Organization — https://www.globalinnovationindex.org/ (dostęp: 20.12.2017).

Turczyński P.: Libijska wojna domowa i międzynarodowa interwencja 2011 roku — postawy społeczeństw Libii i Zachodu. „Zeszyty Naukowe WSOWL” 2012, nr 1 (163).

Global Hunger Index. The Inequalities of Hunger — https://www.ifpri.org/publication/2017-global-hunger-index-inequalities-hunger (dostęp: 20.12.2017).

The State of Food Security and Nutrition in the World. Building Resilience for Peace and Food Security — http://www.fao.org/3/a-I7695e.pdf (dostęp: 12.12.2017).

UNCTAD Handbook of Statistics — http://unctad.org/en/Pages/Publications/Handbook-of-Statistics.aspx (dostęp: 12.12.2017).

UNHCR Flash Update Libya (28 December 2017). Reliefweb.int — https://reliefweb.int/report/libya/unhcr‑flash‑update‑libya‑28‑december‑2017 (dostęp: 29.12.2017).

Volpi F.: Algeria versus the Arab Spring. “Journal of Democracy” 2013, Vol. 24, No 3.

Watts R.: Impact of Falling Natural Resource Prices on the Poorest Countries. Briefing. “Development Initiatives” February 2016.

West African Economic and Monetary Union — http://www.uemoa.int/ (dostęp: 20.12.2017).

Willis M.I.: Politics and Power in the Maghreb. Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring. Oxford 2014.

Wordliczek R.: Pozamilitarne aspekty polityki zagranicznej USA wobec Afryki Północnej na początku XXI wieku. „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2015, nr 19.

Wydarzenia w Tunezji i Egipcie oraz ich konsekwencje regionalne. Analiza Biura Bezpieczeństwa Narodowego 2011. Bbn.gov.pl — http://www.bbn.gov.pl/pl/wydarzenia/2762,Analiza‑BBN‑quotWydarzenia‑w‑Tunezji‑i‑Egipcie‑oraz‑ichkonsekwencje‑regionalneq.pdf (dostęp: 20.12.2017).

Zając J.: Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Warszawa 2010.

Zajączkowski J.: Indie — „wschodzące” mocarstwo XXI wieku w Afryce. „Forum Politologiczne” 2012, T. 13.

Zajączkowski J.: Polityka rozwojowa w strategii międzynarodowej Indii wobec Afryki u progu XXI wieku. „Forum Politologiczne” 2011, T. 12.

Zajączkowski J.: Znaczenie Afryki Subsaharyjskiej w indyjskiej wizji porządku międzynarodowego u progu XXI wieku. W: Afryka na progu XXI wieku. T. 2: Polityka. Kwestie społeczne i gospodarcze. Red. D. Kopiński, A. Żukowski. Warszawa 2009.

Zajączkowski K.: Afrykańskie ubóstwo w polityce Unii Europejskiej. „Forum Politologiczne” 2011, T. 12.

Zajączkowski K.: Wielka Brytania w afrykańskiej rzeczywistości międzynarodowej przełomu XX i XXI wieku (1990—2007). „Forum Politologiczne” 2012, T. 13.

Zartman I.W.: Introduction: Posing the Problem of State Collapse. In: Collapsed States. The Disintegration and Restoration of Legitimate Authority. Ed. I.W. Zartman. Boulder—London 1995.

Zdanowski J.: Znaczenie Arabskiej Wiosny. „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2013, nr 3.

Żukowski A.: Mocarstwowa polityka ZSRR wobec Południowej Afryki w okresie apartheidu. „Forum Politologiczne” 2012, T. 13.

Pobierz

Opublikowane : 2018-06-19


SzynolM. (2018). Pozycja państw kontynentu afrykańskiego w stosunkach międzynarodowych na początku XXI wieku. Studia Politicae Universitatis Silesiensis, 21. Pobrano z https://journals.us.edu.pl/index.php/SPUS/article/view/7059

Monika Szynol  monika.szynol@us.edu.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa 
mgr politologii; asystent w Instytucie Nauk Politycznych i Dziennikarstwa (Zakład Stosunków Międzynarodowych) Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowania badawcze: polityka zagraniczna Polski po 1989 roku; polityka zagraniczna Stanów Zjednoczonych po 1989 roku; współpraca rozwojowa w polityce zagranicznej państwa; terroryzm międzynarodowy; upadek państw w stosunkach międzynarodowych; integracja europejska. Liczne publikacje w opracowaniach zbiorowych z zakresu politologii oraz współredakcja naukowa tomów z tej dziedziny.