This article is a tribute to and a concise presentation of the scholarly, didactic, and social-organizational activity of Professor Elżbieta Szczot (1965–2024), a long-time staff member of the Faculty of Law, Canon Law and Administration at the John Paul II Catholic University of Lublin. She was an outstanding expert in the field of law, especially canon law, as well as a respected teacher and mentor to many generations of students. The text highlights the key areas of her research interests – from the law of the holy sacraments and the protection of marriage and the family, to issues related to European integration and the specific policies of the European Union. In her pursuit of academic truth, Professor Szczot harmonized faith and reason, remaining until the end a hardworking and humble person. Despite her illness, she did not cease her scientific activity. She passed away on March 10, 2024, in Warsaw, after a long and serious illness.

he dialogue between revealed Faith and Reason, i.e. between Theology and Philosophy, was initiated by St. Paul the Apostle, the one to whom the Lord’s revelation on his way to Damascus was granted. This is how Saul’s conversion to faith started. (Acts 9:3–20) This dialogue was made possible by the fact that the Apostle to the Gentiles had both a theological training with a rabbinic formation, and good familiarity with ancient Greek philosophy. It is not surprising, therefore, that the one whom God called the “chosen vessel” to bear the name of the Lord before “the Gentiles and their kings and to the people of Israel” (Acts 9:15) was also privileged to have his first debates with the pagan philosophers of his time. From the pages of this work – with their theological, philosophical and juridical content – the reader will be able to see that a dialogue between theology and philosophy cannot be conducted from the perspective of one of the two, that is from the perspective of religious faith or reason, but only through a syntony, that is through a joint concentration of the efforts of the servants of the two fields to discover and make explicit the revealed Truth. Some theologians and philosophers through their works on the dialogue between Theology and Philosophy have remained in the history of theological and philosophical culture as names of reference. Pope John Paul II has a special place among these theologians and philosophers. He managed to offer us a Theology of the dialogue between Faith and Reason through his pragmatic approach to enhancing the dialogue between Theology and Philosophy and through the statements in the texts of his papal Apostolic Exhortation, Encyclicals, Messages, etc. As a leading exponent of the approach to the renewal of the dialogue between Theology and Philosophy, the Roman Pontiff also contributed to the awareness of the urgent need to reconcile the two fields of theology and philosophy. It enables us to understand and express the Truth both through faith and through the contribution of reason, as the text of his Encyclical Letter Fides et Ratio amply confirms.

Pojęcie prawa Bożego jest zakorzenione w teologii i prawie kanonicznym. Treść wyrażona tym pojęciem jest jednak bardzo rozległa. Ponadto pojęcie to zastępowane jest wieloma innymi wskazującymi na właściwą dla nich treść. Z tego względu użyteczność pojęcia prawa Bożego pozostaje wątpliwa. Autor opracowania wyraża zdanie, że pojęcie prawa i rzeczywistość nim wyrażona nie są adekwatne do właściwego ujęcia znaczenia pojęcia prawa Bożego. Rozważania o prawie w prawie Bożym powinny być prowadzone w symbiozie wiary i rozumu, akceptacji woli Bożej i wyrażenia jej w odpowiednim sposobie realizacji kościelnej formy religii chrześcijańskiej.

The paper examines the relationship between law and rationality from multiple perspectives. As early as the Middle Ages, the canonist Gratian attempted to reconcile conflicting legal provisions using rational criteria in his monumental work. The humanist legal theorist Hugo Grotius referred to the ancient codifications of Roman law issued by Emperor Justinian as “written reason.” Grotius also identified “the dictate of right reason” within natural law. Civil law codifications of the 19th and 20th centuries, beginning with the Napoleonic Code, drew upon both Roman and natural law, aspiring once again to perfect rationality. The Catholic Church joined this endeavor by organizing canonical material into the first Code of Canon Law, promulgated in 1917. The ecclesiastical legislator further adopted Justinian’s division of matters into persons, things, and actions. The current Code of Canon Law also operates with rationality, exemplified by its requirement that a custom must be “reasonable.” What contravenes natural law is deemed irrational, for example the ecclesiastical legislator establishes the impediment of consanguinity as a norm of natural divine law. As an example of irrational law, the article highlights the Slovak legislator’s requirement that a petition for the recognition of a new church or religious society by the state must be accompanied by more than 50,000 signatures. It is evident that no unregistered religious society could meet this requirement, nor could the majority of churches already recognized by the state.

Kiedy papież Benedykt XVI wieńczył alokucją 2013 posługę Pasterza i Sędziego, odnosił końcowe memento, tak bliskie jego sercu, do tych, którzy “stoją na straży prawdy i sprawiedliwości” – a czynił to ogólnie, bez osobistych akcentów (co poniekąd zrozumiałe). Dopiero papież Franciszek mógł w pierwszym przemówieniu do Roty Rzymskiej ukazać geniusz sądowniczej posługi swego Poprzednika jako Cooperator Veritatis, genialnie kreowany słowem i potwierdzany osobistym świadectwem.

Niniejsza okoliczność dała asumpt, by poddać naukowej refleksji przedmiotowy dorobek magisterialny papieża Josepha Ratzingera. Podstawowym źródłem, dającym całościowy (i zasadniczo kompletny) wgląd w Benedykta XVI’ ideę pełnienia urzędu najwyższego sędziego kościelnego jest zbiór przemówień do Roty Rzymskiej w latach 2006-2013. To właśnie w tym zbiorze z powodzeniem można zidentyfikować samo jądro posługi kościelnej w służbie sprawiedliwości, posługi, której naturę dobrze oddaje połączenie formuł: pastor bonus and iustus iudex – zgodnie z personalistycznym paradygmatem: sprawiedliwość i wymiar sprawiedliwości są w Kościele ożywiane miłością (caritas). Metodyczne studium segmentów tej oryginalnej doktryny – przez pryzmat zasady sentire cum Ecclesia i towarzyszącego jej postulatu harmonizacji vetera et nova – umożliwiła realizację zadania badawczego, zakreślonego tytułem, a mianowicie próbę określenia signum specificum sądowniczej posługi Piotrowej Benedykta XVI.

Artykuł nawiązując do Encykliki Jana Pawła II Fides et ratio podejmuje problem prawdy w jej wymiarze prawnym. To znaczy, czym dla prawa jest prawda? Do jakiej prawdy dąży prawo? Jakiej prawdzie służy? Inaczej mówiąc czy prawda, do której zmierza prawo, odpowiada rzeczywistemu i naturalnemu porządkowi rzeczy, czyli czy za pomocą spekulacji i konstrukcji prawnych można dotrzeć do prawdy absolutnej? Czy też raczej odwrotnie, nawet najbardziej egzystencjalne doświadczenia, jak „życie” i „śmierć”, na skutek podjętych określonych czynności prawnych, nie będą zgadzały się z prawdą, kreując inną naturę i rzeczywistość?

Przeprowadzona analiza pokazała, iż prawo posługuje się specyficzną kategorią prawdy, czyli prawdą formalno-proceduralną, która niekoniecznie odpowiada prawdzie absolutnej, o której pisze w swojej encyklice papież Jan Paweł II. Jeśli ta specyficzna, formalno-proceduralna prawda prawnicza, będzie podporządkowana realizacji naczelnej zasadzie osiągnięcia prawdy absolutnej, to taka sytuacja nie powinna budzić obaw. Gorzej będzie, jeśli prawo zacznie odbiegać od dążenia do prawdy absolutnej, ulegając wyłącznie jakimś kryteriom doraźnym, pragmatycznym, opartych na błędnych przekonaniach, że wszystko powinno być podporządkowane technice i woli większości, ponieważ fundamentalnych norm wspólnych wszystkim ludziom nie ma lub nie można ich wskazać.

Recenzja cennej monografii opisującej zagadnienie święceń diakonów, kapłanów i biskupów udzielanych bez zgody totalitarnej władzy komunistycznej w sposób tajny w Czechosłowacji i innych krajach znajdujących się w strefie wpływów Związku Radzieckiego, a także w niektórych innych krajach (Austria, Republika Federalna Niemiec). Na podstawie szczegółowej analizy prawa kanonicznego dotyczącego sakramentu święceń oraz opisu sytuacji Kościoła katolickiego w Czechosłowacji w latach 1948-1989 przedstawia i komentuje nadzwyczajne uprawnienia w sytuacji braku wolności oraz sposób ich realizacji. W ostatnim rozdziale opisuje trudne i wciąż niedokończone rozwiązanie kwestii zaangażowania potajemnie wyświęconych duchownych w posługę publiczną.