W XIX wieku rozwinęło się wiele miast przemysłowych. Nie mają one wprawdzie unikatowych, wielowiekowych klejnotów, ale swojej architektury na pewno wstydzić się nie muszą. Znakomitym przykładem są Katowice liczące zaledwie 156 lat. Choć z 800-latkami w dziedzinie zabytków konkurować nie mogą, imponują tempem rozwoju, rozmachem i nowatorskimi rozwiązaniami urbanistycznymi.

Cieszyn to niewielkie miasteczko położone na południu Polski na granicy z Czechami, nad rzeką Olzą. Liczy zaledwie 32 tys. mieszkańców, szczyci się jednak długą i bogatą historią. Na jego rozwój i kształt wpływ miały przesuwające się tu granice państwowe, a przez to różne kultury, języki, wyznania i tradycje. Jak każde pogranicze to obszar specyficzny, na którym można obserwować ścieranie się odmiennych językowo, społecznie czy historycznie grup nieraz obciążonych negatywnymi  stereotypami o sąsiadach z drugiej strony rzeki.

Konurbacja katowicka jest jednym z najciekawszych układów osadniczych na mapie Polski. Wyróżnia ją bliskie sąsiedztwo aż 54 gmin (w tym 17 większych i średnich miast) zajmujących powierzchnię 3,329 km² i zamieszkałych przez około 2 mln ludzi (dane z 2019 roku). Jej początki sięgają XIX wieku, a gwałtowny rozwój nastąpił po II wojnie światowej. Choć poszczególne miasta rozwijały się samodzielnie, łączył je ten sam czynnik miastotwórczy – górnictwo węgla kamiennego i po części również inne gałęzie przemysłu tradycyjnego. To z kolei miało i ma do dzisiaj znaczące konsekwencje dla ekonomicznego, gospodarczego, politycznego, społecznego i wreszcie przestrzennego wymiaru konurbacji.

Miasta od zawsze przyciągały. Dawały więcej możliwości na polepszenie sytuacji edukacyjnej, zawodowej, materialnej, społecznej czy osobistej. I chociaż z życiem w mieście oprócz licznych szans wiąże się również sporo zagrożeń i niedogodności, a wielu „miastowych” w różnych momentach życia coraz częściej decyduje się na „rzucenie tego wszystkiego i wyjazd w Bieszczady”, to siła przyciągania miast wcale nie maleje. Wręcz przeciwnie. Szacuje się, że do końca obecnego stulecia blisko 90% populacji będzie mieszkało w miastach lub w zasięgu miast. Systematycznie wzrastać będzie również znaczenie obszarów metropolitalnych, ponieważ to wokół nich dojdzie do koncentracji ludności.

Miasto to jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy i funkcjach nierolniczych, posiadająca prawa miejskie bądź status miasta nadany w trybie określonym odrębnymi przepisami. Każde miasto ma swoją specyfikę wyrażającą się w historii, architekturze, układzie urbanistycznym i sposobie życia mieszkańców. Od miasta oczekuje się, że jego przestrzeń będzie estetyczna, atrakcyjna i zróżnicowana, o ciekawej błękitno-zielonej infrastrukturze. Choć wiele z miast spełnia te kryteria, mało kto zastanawia się, jak duże znaczenie społeczne ma każde z nich.

Co łączy Sztokholm, Hamburg, Nantes, Kopenhagę i Tallin? Wszystkie te miasta zdobyły tytuł Zielonej Stolicy Europy przyznawany przez Komisję Europejską. Aby jednak uznać miasto za faktycznie ekologiczne, nie wystarczy kilka zielonych dachów lub ścian. Miasto jest ekosystemem, który od tych naturalnych różni się nieznacznie pod względem procesów przyrodniczych. Zabetonowane rynki i osiedla zaburzają gospodarkę wodną ekosystemu miasta. Widać to po coraz częstszych podtopieniach i powodziach, gdy po sporych i nagłych opadach deszczu woda nie znajduje ujścia, zalewając ulice. W upalne dni ten sam betonowy plac jest niczym rozgrzana patelnia. Drzewa w centrum miasta mogą przyczynić się do zmniejszenia odczuwanej temperatury, dając kojący cień albo stanowiąc osłonę dla porywistego wiatru. Na szczęście stopniowo zaczynamy rozumieć urbanistyczne błędy.

Rzym, Paryż, Londyn, Wiedeń… najpiękniejsze metropolie Europy swoją sławę i potęgę w dużej mierze zawdzięczają rzekom, nad którymi są położone. Od zarania dziejów ludzie, szukając najdogodniejszych miejsc do osiedlenia się, wybierali doliny życiodajnych rzek, które karmiły, poiły, nawadniały uprawy, użyźniały glebę, odbierały nieczystości, były także szybkimi szlakami komunikacyjnymi, a w sytuacjach zagrożenia pełniły również funkcje obronne. W stworzonym w 1487 roku przez Leonarda da Vinci projekcie idealnego miasta rzeka stanowiła warunek sine qua non. Zapewniała ludziom utrzymanie nie tylko odpowiedniej higieny, ale także transport towarów, co pozwalało na pogodzenie wymagań praktycznych z estetycznymi.

Nawet jeśli mieszkamy w małej miejscowości, to utożsamiamy się z najbliższym dużym ośrodkiem miejskim i interesujemy się jego rozwojem. Temat jest istotny, ponieważ już dziś w miastach żyje ponad 3,5 mld ludzi, a w 2030 roku będzie je zamieszkiwać 60% światowej populacji. Trend jest niezwykle dynamiczny i przeobraża otaczającą nas rzeczywistość. Prognozy Organizacji Narodów Zjednoczonych mówią o niemal podwojeniu się populacji miast do roku 2050. Dlatego deklaracja z Quito z 2016 roku podkreśliła znaczenie i rolę miast w kontekście procesów demograficznych, działalności gospodarczej, interakcji społecznych i kulturowych oraz skutków procesów środowiskowych i humanitarnych.

Zniszczony 11 września 2001 roku w wyniku ataku terrorystycznego obszar Nowego Jorku, określany obecnie jako Ground Zero, kontynuuje proces, który sięga najwcześniejszych śladów ludzkiej aktywności cywilizacyjnej. Można w nim odczytać, warstwa po warstwie, zmiany historyczne, jakie zaszły na tym terenie, a na gruzach przeszłości wciąż pojawiają się nowe budynki.