W dokumencie programowym na trzecie tysiąclecie misji Kościoła Novo millennio ineunte Jan Paweł II uznał, że istotą każdego programu duszpasterskiego powinno być poznawanie, miłowanie i naśladowanie Jezusa Chrystusa. Od tego Kościołowi nigdy nie wolno odstąpić, ale równocześnie każdy program ma uwzględniać „epokę i kulturę, aby możliwy był prawdziwy dialog i rzeczywiste porozumienie” (NMI 29). Celem tego opracowania jest najpierw syntetyczne ukazanie niezmiennej istoty misji zbawczej Kościoła, a następnie analiza najważniejszych cech kultury współczesnej, tak aby w finalnym etapie postępowania badawczego wywnioskować przy zastosowaniu sylogizmu teologii praktycznej, jakie wyzwania pastoralne stoją obecnie przed Kościołem w Polsce. Gwarancją nowości jest tu analiza kulturowego kontekstu duszpasterstwa podlegającego ostatnio dynamicznym zmianom, co należy uwzględnić w procesie budowania aktualnych modeli pastoralnych działalności zbawczej Kościoła. Metodę wiodącą artykułu stanowi zanalizowanie treści dokumentów Magisterium Ecclesiae ogłoszonych po 2000 r., interpretowanych w świetle współczesnych publikacji naukowych głównie z zakresu nauk teologicznych, a pośrednio także nauk filozoficznych i społecznych.

W 2026 r. minie 25 lat od ukazania się Listu apostolskiego Jana Pawła II: Novo millennio ineunte. Został on ogłoszony na zakończenie Wielkiego Jubileuszu (narodzin Jezusa Chrystusa) Roku 2000. Dokument ten jest zapowiedzią wyzwań duszpasterskich w życiu i posłudze Kościoła na nowe stulecie i tysiąclecie w perspektywie stawienia czoła wyzwaniom przyszłości. Tym, co zasługuje na szczególną uwagę w owym liście, jest fakt, że cała działalność Kościoła powinna skupiać się na powszechnym powołaniu do świętości (por. NMI 30). Przypisanie jej nadrzędnej roli oznacza też główną i naczelną myśl dominującą nad innymi wyzwaniami wynikającymi z dokumentu oraz wyznaczającą kierunek myślenia i działania Kościoła. Nadrzędnymi ideami pozostają te, które wywierają największy wpływ na życie chrześcijańskie. Należy do nich z pewnością zaliczyć świętość Boga. Jako święty, Bóg zwraca się ku człowiekowi, objawia swoją potęgę w swym wcieleniu, dokonuje odkupienia ludzkości i tym samym objawia mu powołanie do świętości. Czy niektórym ludziom świętość wydaje się dzisiaj mało atrakcyjna, oderwana od rzeczywistości i realnego życia, w którym bycie chrześcijaninem jest pewnego rodzaju „obciążeniem” społecznym i gdzie trudno urzeczywistniać świętość, zwyczajnie żyjąc w świecie? To pytanie wpisuje się w cel artykułu, mianowicie czy spojrzenie na świętość chrześcijańską, przy uwzględnieniu jej aktualności i perspektywy w życiu Kościoła, jest nadal pożądaną ideą? Autor odwoła się m.in. do papieskiego nauczania z XXI w. Głównym nurtem prowadzonej myśli autora pozostaje jednak ukazanie świętości w niezmiennej relacji z Bogiem będącym źródłem świętości Kościoła i jego członków.

Tekst stanowi refleksję na temat powołania do świętości w rozumieniu dwóch konstytucji soborowych Kościoła, a także dokumentu Novo millennio ineunte oraz w kontekście współczesnej sytuacji, powszechnie określanej jako postsekularna. Głównym punktem odniesienia będzie teologia pastoralna. Innymi słowy, autor zadaje pytanie, w jaki sposób teologia duszpasterska może rozumieć powołanie do osobistej świętości we współczesnych okolicznościach i jak może wspierać praktykę duszpasterską, gdy za punkt wyjścia przyjmujemy znaczenie powołania do świętości zgodnie z Novo millennio ineunte, Lumen gentium i Gaudium et spes.

Po 25. latach od rozpoczęcia trzeciego tysiąclecia chrześcijaństwa, gdy zakończył się kolejny etap historii Kościoła i świata, zwieńczony Jubileuszem Roku 2025, sięgnięto w artykule do nieustannie aktualnego nauczania Jana Pawła II na temat niedzieli. Nauczanie to zawarte zostało w odczytanym na nowo w zmieniającym się wciąż kontekście eklezjalnym i kulturowym Liście apostolskim Novo millennio ineunte, skierowanym do Kościoła na zakończenie Wielkiego Jubileuszu Roku 2000.
Desakralizacja dnia Pańskiego postępuje w zatrważającym tempie, zarówno w Europie, jak i w Polsce. Wiele jest przyczyn tego procesu. Jednakże u jego podstaw stoi przede wszystkim zupełne niezrozumienie teologicznej istoty niedzieli oraz całkowite niedostrzeganie i nieodczuwanie potrzeby jej chrześcijańskich obchodów. Należy więc nieustannie ową istotę uwypuklać oraz uzmysławiać wiernym powinność, konieczność i powody świętowania niedzieli, wyrażającego się głównie w uczestniczeniu w Eucharystii.

Autor omawia najważniejsze wskazania Jana Pawła II zawarte w Liście apostolskim Novo millennio ineunte. Są one programem duszpasterskim dla Kościoła w trzecim tysiącleciu chrześcijaństwa. Owe wskazania to: głoszenie słowa Bożego i medytacja nad nim, niedzielna Eucharystia, sakrament pokuty i pojednania, dążenie do świętości i modlitwa.

Novo millenio ineunte (skrót: NMI) wiąże się z jednej strony z działaniami papieża Jana Pawła II na rzecz promowania recepcji Soboru Watykańskiego II, a z drugiej wyraża jego centralne pragnienie: umocnienie niedzielnej Eucharystii. Pragnienie to nie zostało spełnione w takim stopniu, w jakim trwa ekskulturacja katolicyzmu. Proces synodalny zainicjowany przez papieża Franciszka stwarza nową szansę, łącząc Synod z Eucharystią, otwierając tym samym nowe perspektywy dla kapłaństwa, sprzyjające nowej inkulturacji. W tym wszystkim eschatologiczna perspektywa Eucharystii, podkreślana przez Jana Pawła II, odgrywa kluczową rolę.

Jan Paweł II w Liście apostolskim Novo millenio inuente wezwał m.in. do nowej „gorliwości w wierze”. Miał na myśli podjęcie procesu nowej ewangelizacji, która stałaby się siłą napędową ożywiającą wiarę katolicką. W wskazaniach zamieszczonych w tym dokumencie wyraził głęboką troskę o ową przestrzeń w życiu Kościoła. Dzięki konkretnym wskazówkom wytyczył drogę, jaką powinna podążać wspólnota wierzących u progu trzeciego tysiąclecia. Artykuł podejmuje ten temat, bazując na dokumentach i wypowiedziach Jana Pawła II, a także jego następców na tronie Piotrowym. Wyszczególnia też konkretne działania instytucjonalne, następnie pastoralne, podejmowane w Polsce i w wybranych krajach w świecie.

W tradycji Kościoła nie istnieje formalny zwyczaj ogłaszania dokumentów z okazji końca tysiąclecia, jednak przełomowe momenty w historii stanowi sposobność do refleksji nad wiarą i misją Kościoła. Przykładem takiego tekstu jest List apostolski Jana Pawła II Novo millennio ineunte. Ojciec Święty w tym symbolicznym momencie dziejowym poddał refleksji przeszłość i przyszłość Kościoła, wskazując na potrzebę pogłębienia formacji chrześcijańskiej, zakorzenionej w wartościach ewangelicznych. Autor niniejszego artykułu postanawia przybliżyć wychowanie do wartości w aspekcie teologicznym, które, zgodnie z tradycją Kościoła, ściśle łączy się z formacją moralną i duchową człowieka. Dlatego w opracowaniu zostaną przedstawione nowe i zarazem ponadczasowe wyzwania wychowania do wartości, przywołane przez Jana Pawła II we wspomnianym liście. W teologii wartości utożsamiane są z Ewangelią, a ich realizacja wiąże się bezpośrednio z życiem Jezusa Chrystusa. Analiza tekstu Listu pozwala dostrzec wskazania dotyczące fundamentalnych wartości oraz ich praktyczne implikacje dla życia całej wspólnoty eklezjalnej.

W opublikowanym w 2001 r. Liście apostolskim Novo millennio ineunte papież Jan Paweł II mówio miłosierdziu słów domagającym się wsparcia i uwiarygodnienia w miłosierdziu  czynów. Miłość miłosierna powinna nadawać kierunek całej działalności Kościoła, w tym także realizacji opcji na rzecz ubogich, która jest kontynuacją misji Jezusa Chrystusa zwracającego się z Dobrą Nowiną do ludzi poszukujących zaspokojenia potrzeb duchowych i materialnych. Niniejszy artykuł stanowi próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie o taką formę głoszenia słowa Bożego, żeby stało się ono praktykowaniem miłosierdzia słów wobec potrzebujących, wykluczonych i zepchniętych na margines życia społecznego. Na podstawie oficjalnych dokumentów Kościoła i publikacji teologów ukazane zostaną najważniejsze aspekty komunikowania ludziom miłosierdzia Bożego, a następnie przedstawiona będzie charakterystyka ubogich jako uprzywilejowanych adresatów Ewangelii, co stanowi podstawę do wyciągnięcia wniosków praktycznych dotyczących posługi słowa pełnionej dla dobra potrzebujących i cierpiących z powodu nędzy materialnej, wykluczenia społecznego i niemocy w sferze duchowej.

Artykuł prezentuje wyniki badań podstawowych założeń ruchu odnowy religijno-moralnej: Krucjaty Wyzwolenia Człowieka. Ruch ten został zainicjowany przez ks. Franciszka Blachnickiego u zarania pontyfikatu Jana Pawła II i stanowi przykład „polskiej teologii wyzwolenia” bazującej na biblijnej koncepcji wyzwolenia. Krucjata kształtuje obyczajowość bez alkoholu (abstynencja dobrowolna) w celu wychowania dzieci, młodzieży i dorosłych (profilaktyka) do trzeźwości oraz wsparcia wobec uzależnień substancjalnych i behawioralnych. Badania przeprowadzono w świetle dokumentu Jana Pawła II Novo millennio ineunte wprowadzającego Kościół w trzecie tysiąclecie chrześcijaństwa. Dokument wskazuje na odrzucenie przemocy lub poczucia własnej wyższości życia moralnego oraz domaga się solidarności z wielorako zniewolonym człowiekiem. Wskazania Novo millennio ineunte znajdują odpowiedź w formacji i posłudze Krucjaty Wyzwolenia Człowieka powstałej dwie dekady wcześniej i działającej dzisiaj owocnie w wielu krajach.

Ekumeniczne gesty św. papieża Jana Pawła II towarzyszyły całemu jego pontyfikatowi. Były praktycznym wyrazem jego głębokiego pragnienia wypełnienia woli Bożej, jasno wyrażonej w słowach Jezusa Chrystusa: „Aby wszyscy stanowili jedno, jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie, aby i oni stanowili w Nas jedno, aby świat uwierzył, żeś Ty Mnie posłał” (J 17,21). Pragnienie to znajduje również odzwierciedlenie w jego encyklice Ut unum sint (1995) oraz w listach apostolskich Tertio millenio adveniente (1994) i Novo millenio ineunte (2001). Artykuł analizuje tło historyczne i bezpośrednie wydarzenia, które poprzedziły ekumeniczny gest modlitwy Ojcze nasz przy pomniku ofiar krwawego procesu w Caraffie, którą papież Jan Paweł II odmówił 2 lipca 1995 r. w Preszowie wraz z biskupem Wschodniego Okręgu Kościoła Ewangelickiego, Wyznania augsburskiego Ján Midriak i greckokatolicki biskup Preszowa, Ján Hirka. Tego samego dnia papież kanonizował w Koszycach trzech męczenników z Koszyc i modlił się przy pomniku 24 ewangelickich męczenników w Preszowie. Ten gest wspólnej modlitwy Ojcze nasz był o wiele bardziej wymowny niż ponad 500 lat dialogu ekumenicznego.

List apostolski Novo millennio ineunte wspomina o ekologii tylko w jednym zdaniu. Znajduje się ono jednak w widocznym miejscu i jest sformułowane w sposób dobitny. Zostało ono szczegółowo omówione i znacznie rozszerzone poprzez obszerne wyjaśnienia dotyczące ochrony stworzenia, które papież Jan Paweł II sformułował z okazji Światowego Dnia Pokoju w 1990 roku. Wreszcie temat ten zostaje umieszczony w kontekście całego procesu milenijnego i przedstawiony w świetle dynamiki końcowej encykliki.

Niniejszy artykuł klasyfikuje rozwój Kościoła na obszarach wiejskich, przedstawiając najpierw cechy struktury społeczno-ekonomicznej tych obszarów, a następnie opisując rozwój struktury duszpasterskiej. W odniesieniu do obu tych zjawisk artykuł odwołuje się do listu papieskiego Novo millenio ineunte w poszukiwaniu wskazówek dotyczących kształtowania tych zjawisk, które następnie są klasyfikowane pod kątem teologicznym. Artykuł kończy się apelem o podjęcie wielu otwartych kwestii wynikających z analizy i rozpoczęcie teologicznej recepcji Novo millenio ineunte w obszarze niemieckojęzycznym.

W ostatnich latach można łatwo zauważyć rosnące zainteresowanie przedsoborową formą mszy św. zwanej potocznie „trydencką”. Często przejawiają je osoby, dla których, chociażby z racji wieku, msza „trydencka” nigdy nie stanowiła naturalnego środowiska ich formacji liturgicznej. Sprzyjają temu rozmaite, krytyczne oceny posoborowej formy liturgii, posuwające się nawet do jej negacji jako formy legalnej i prawomocnej. Autorka przeprowadzi analizę porównawczą kluczowych elementów w strukturze mszy św. w obrządku „trydenckim” i posoborowym (novus ordo) w celu zbadania, czy zmieniły się istotne jej elementy. Opracowanie zagadnienia nastąpi w kluczu komparatystyki liturgicznej i analizy jurydyczno-liturgicznej. Ponadto, posługując się tekstami mszy św., wykaże w artykule zgodność i niezmienność zasadniczych jej elementów w obu obrządkach pomimo przeobrażenia formy. Dowiedzie również, iż soborowe aggiornamento liturgii mszy św., dokonane częściowo na bazie ressourcement, nie wpłynęło na zmianę istoty liturgii Kościoła rzymskokatolickiego.

Artykuł ma na celu ukazanie wizyty duszpasterskiej zwanej kolędą jako sposobu pastoralnej troski o osoby z niepełnosprawnością. Kolęda jest jedyną formą duszpasterstwa w Polsce, umożliwiającą spotkanie się z parafianami w ich domach. Niekiedy nazywana bywa duszpasterskimi odwiedzinami rodzin. Istotnym walorem „kolędy” jest możliwość nawiązania i rozwijania dialogu duszpasterskiego z osobami z niepełnosprawnością w ich środowisku rodzinnym. W artykule scharakteryzowano zjawisko niepełnosprawności w Polsce. Poznanie tego zjawiska skutkuje podjęciem adekwatnej troski pastoralnej o takie osoby w parafiach. Następnie ukazane zostały walory rozmowy duszpasterskiej z osobami z niepełnosprawnością i ich bliskimi w klimacie rodzinnym. Odwiedziny duszpasterzy umożliwiają im nawiązywanie relacji z nowymi parafianami i pogłębianie więzi z dotychczasowymi. Ponadto w artykule sformułowano postulaty pastoralne jako owoc pobytu duchownych w domach ludzi z niepełnosprawnością.

Rozwój nowych technologii sprawił, że obok inteligencji naturalnej pojawiła się inteligencja sztuczna. Zmieniło się również znaczenie pojęcia „intelekt”. Dotychczas oznaczał on całość ludzkich zdolności umysłowych, a obecnie intelekt sprowadzono do zasobów wiedzy znajdującej się w zdigitalizowanej formie w obiegu sieciowym. W humanizacji (uczłowieczeniu) inteligencji i intelektu może pomóc teologia stosowana, skupiona na człowieku, którego zamierza ponownie opisać, uwzględniając uwarunkowania zewnętrzne. Tworzą one nowy kontekst życia ludzkiego w wymiarze osobowym, wspólnotowym i społecznym. Prawdziwa humanizacja chrześcijańska powinna jednak inspirować się miłosiernym działaniem Boga. W perspektywie teologii stosowanej jest to przede wszystkim zadanie członków współczesnego Kościoła, którzy mają na nowo odkryć piękno owej inspiracji i wnieść swój wkład w postęp ludzkości z odnowionym entuzjazmem ewangelicznym.