Artykuł stanowi próbę stworzenia nowej teorii literatury rosyjsko-izraelskiej w oparciu o współczesne idee dotyczące złożonych zjawisk emergentnych. W szczególności autor przyjmuje za punkt wyjścia niektóre ustalenia sformułowane i uzasadnione przez brytyjskiego filozofa Davida Deutscha. W toku analizy formułowana jest hipoteza na temat tego, jakie elementy stanowią rdzeń i charakterystyczną strukturę literatury rosyjsko-izraelskiej, która może służyć jako punkt wyjścia do stworzenia metody badania cech ideologicznych i poetyckich, zarówno samej tej literatury, jak i procesu literackiego oraz społeczności na nim opartej. Artykuł przedstawia wyniki pierwszego, wstępnego etapu projektu teoretyczno-metodologicznego, którego kontynuacji oczekuje się w kolejnych pracach.

W październiku 1892 roku Simon Dubnow, przedstawiciel ruchu Haskali, opublikował na łamach „Woschodu”, liberalnego żydowskiego miesięcznika wydawanego w Odessie, gdzie pełnił funkcję dziennikarza i redaktora literackiego, list otwarty. Adresatami listu byli zarówno maskilim (intelektualiści), jak i mitnagdim (tradycjonaliści) ówczesnej społeczności żydowskiej. Dubnow zaapelował do nich o podjęcie wspólnego wysiłku na rzecz opracowania historii Żydów rosyjskich, uznając ją za odrębną i wartościową dziedzinę badań, niezależną od ogólnej historii światowego żydostwa. Odpowiedzi na list Dubnowa, stanowiące świadectwo procesu kształtowania się nowej historiografii, zostały zgromadzone w archiwum „The Simon Dubnow Papers, 1632–1938”, będącym częścią cyfrowych zbiorów Edward Blank YIVO Vilna Online Collections. W ramach zespołu akt 87 odnaleziono niedawno dziesięć teczek zawierających korespondencję z żydowskich ośrodków miejskich, rozciągających się na obszarze od Białegostoku po Kiszyniów. Teczki te dokumentują reakcje społeczności z Białegostoku, Homla, Lipowca, Lublina, Łucka, Międzyboża, Mohylewa Podolskiego, Ostroga i Stepana oraz Kiszyniowa. Niniejszy artykuł analizuje inskrypcje zawarte w tych listach, koncentrując się na odpowiedzi na następujące pytania badawcze: Jakie kryteria kierowały osobami dokonującymi transkrypcji epitafiów dla Dubnowa przy wyborze konkretnych inskrypcji? Jaką wartość dla żydowskiej historiografii, zarówno ówczesnej, jak i współczesnej, posiadają te dokumenty nagrobne?

Zvi Kasdoi (1862–1937) był rosyjsko-żydowskim podróżnikiem i syjonistą, który w trakcie swoich podróży napotkał nieznane mu społeczności żydowskie, takie jak Żydzi gruzińscy. Jego książka z 1912 roku, Mamlekhot Ararat [Królestwa Araratu], to sprawozdanie z podróży autora po regionie Zakaukazia, będącym częścią Imperium Rosyjskiego, podczas której spotkał i obserwował gruzińskich Żydów. Jako zwolennik żydowskiej tożsamości narodowej, Kasdoi starał się wyjaśnić, w jaki sposób Żydzi, których spotkał mogli być tak bardzo różni kulturowo, językowo, a nawet historycznie od znanych mu rosyjskich Żydów, a mimo to nadal stanowić część tego samego narodu. Obok etnograficznych obserwacji, które zwykle charakteryzują dzienniki podróży, Kasdoi czerpie z bogatej żydowskiej tradycji i klasycznej literatury grecko-rzymskiej. Wykorzystuje również metodologie egzegetyczne, aby argumentować, że Żydzi gruzińscy są potomkami dziesięciu zaginionych plemion Izraela. Legenda o dziesięciu plemionach pozwala Kasdoiemu wytłumaczyć różnice między Żydami rosyjskimi a gruzińskimi, jednocześnie umacniając ich wspólną przynależność do narodu żydowskiego. Ponadto, przywołując legendę o dziesięciu plemionach, Kasdoi łączy projekt narodowego odrodzenia żydowskiego z oczekiwaniami mesjanistycznymi. Sugeruje, że w kontekście narodowego odrodzenia i ruchu syjonistycznego zbawienie jest nie tylko możliwe, ale także nieuchronne. Badanie Mamlekhot Ararat Kasdoiego rzuca światło na wykorzystanie legendy o dziesięciu plemionach do łączenia międzywspólnotowych żydowskich granic oraz zwraca uwagę na rolę nadziei eschatologicznych w dyskursie narodowego odrodzenia żydowskiego w późnym okresie Imperium Rosyjskiego.

Artykuł poświęcony jest analizie dyskursu antysemickiego w dramacie Fryderyka Gorensztejna Spory o Dostojewskim, będącym intelektualnym dramatem idei. Głównym tematem jest postrzeganie Dostojewskiego jako symbolu „rosyjskości” i obiektu ideologicznych projekcji w społeczeństwie radzieckim. Badaniu poddano sposób, w jaki postać pisarza wykorzystywana jest przez bohaterów do wyrażania ksenofobicznych nastrojów, w szczególności antysemityzmu — nie jako wynik poglądów samego Dostojewskiego, lecz jako symptom napięć społecznych i osobistych. Szczególna uwaga poświęcona została postaci Czernokotowa — marginesowi społecznemu, który swoją agresję i życiowe niepowodzenia ukrywa za autorytetem wielkiego pisarza. Dramat ukazuje się jako satyra na radziecką cenzurę, konformizm kulturowy i uprzedzenia etniczne, w której antysemityzm jawi się jako uboczny, lecz niepokojący efekt kryzysu ideologicznego. Artykuł porusza kwestię granic interpretacji symboli kulturowych w warunkach presji politycznej.

W artykule zostaje przedstawiona postać Mieczysława Wajnberga, kompozytora o żydowskich korzeniach, urodzonego w Polsce, a zamieszkałego w Związku Radzieckim oraz jego osobliwe podejście do spuścizny Fiodora Dostojewskiego. Opera według powieści Idiota była jedynym z wielkich dzieł, które zostało wystawione na scenie za życia kompozytora. Nieuniknione jest pytanie, czemu bez uwagi Weinberga pozostają antyżydowskie i antypolskie poglądy Dostojewskiego. Artykuł jest próbą zrozumienia tej ważnej kwestii przez analizę faktów z biografii, twórczości i realiów historycznych.

Moskiewska Synagoga Chóralna, nieoficjalnie uznawana za centralną żydowską instytucję religijną w Związku Radzieckim, działała nieprzerwanie przez cały okres istnienia ZSRR. Oprócz zaspokajania duchowych potrzeb tysięcy wierzących Żydów, miała również służyć jako propagandowy dowód konstytucyjnie zagwarantowanej wolności wyznania. Władze z wielką uwagą kontrolowały zarówno wybór głównych rabinów synagogi, jak i ich działalność po objęciu urzędu. Rabini byli w pełni świadomi faktu, że reżim instrumentalizował religię dla własnych celów politycznych, i dostosowywali swoje działania do tej rzeczywistości. Obejmowało to również uczestnictwo w kontaktach międzynarodowych aprobowanych przez państwo. Artykuł koncentruje się na działalności międzynarodowej synagogi w okresie, gdy funkcję głównego rabina pełnili: Salomon Szlifer (1944–1957), Jehuda Lejb Lewin (1957–1971), Jakow Fiszman (1972–1983) oraz Adolf Szajewicz, mianowany w roku 1983. Nowojorska organizacja Appeal to Conscience Foundation, założona w 1965 roku z inicjatywy rabina Arthura Schneiera, odgrywała kluczową rolę jako główny kanał kontaktów Moskiewskiej Synagogi Chóralnej z organizacjami religijnymi poza granicami ZSRR. Chóralna Synagoga nie stanowiła jednak tylko fasady do przyjmowania zagranicznych obserwatorów. Za jej murami toczyło się realne życie.

W artykule analizuje się, w jaki sposób rosyjsko-żydowscy intelektualiści końca XIX i początku XX wieku – liberałowie, syjoniści i bundowcy – konstruowali obraz „idealnego Żyda” jako wyraz narodowej samoświadomości. Pomimo różnic ideowych grupy te podzielały wyobrażenie o nowoczesnym Żydzie, łączącym rosyjskie i żydowskie orientacje kulturowe. Idealny Żyd postrzegany był jako osoba wykształcona i społecznie odpowiedzialna, zdolna podnosić poziom żydowskich mas, formułować wartości wspólnoty oraz stanowić model dla zbiorowej odnowy. Śledząc ewolucję tego wyobrażenia od epoki rosyjskiej Haskali lat 60.–70. XIX wieku, przez rozwój żydowskiego ruchu narodowego po roku 1882, aż po emigrację po 1917 roku, artykuł ukazuje, w jaki sposób stosunek do kultury rosyjskiej, tożsamości diasporycznej i nostalgii kształtował koncepcję żydowskiego „ja.” Analiza krytyki literackiej, historiografii, myśli społecznej i publicystyki ujawnia trwały motyw syntezy – rosyjskiej i żydowskiej, kosmopolitycznej i narodowej – leżący u podstaw debat intelektualnych kolejnych pokoleń.

The review essay attempts a comparative analysis of two new English-language volumes of poetry by the major Jewish-Russian poets Ilya Ehrenburg and Semyon Lipkin. Special attention is paid to the legacy of Jewish-Russian literature in the post-Soviet period and to aspects of translatability and literalism.

The new Russian-language publication of Iulii Margolin’s Puteshestvie v stranu zeka; Doroga na Zapad; Poeziia, Part 1 of a three part edition that includes his correspondence and articles is a welcome addition to his published output. With compassion, philosophical insight, and a keen eye for detail, Margolin describes the plight of Polish Jews caught between the pincers of Nazi and Soviet invasions in 1939; life in the Soviet Gulag from 1940-1945; exile in the USSR; and his return to life in post-Holocaust Europe and Mandate Palestine. His camp poetry provides an emotional complement to the prose.