„Miłość do Ojczyzny to część religii”. Rok 1944 i narodziny radzieckiego islamu: przypadek Kazachskiej SRR

Jerzy Rohoziński

doi:10.31261/WSN.2025.25.04

Opublikowane: 2025-11-13

Tom 20 Nr 25 (2025)

„Miłość do Ojczyzny to część religii”. Rok 1944 i narodziny radzieckiego islamu: przypadek Kazachskiej SRR

Jerzy Rohoziński

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.31261/WSN.2025.25.04

Abstrakt

Przedmiotem artykułu jest religijne odrodzenie islamu w sowieckim Kazachstanie pod koniec II wojny światowej i tuż po niej. Odrodzenie to rozumiane jest jako obłożony licznymi ograniczeniami powrót praktyk religijnych do przestrzeni publicznej, cechujący się dążeniami wspólnot religijnych do oficjalnej rejestracji. Bazę źródłową stanowią raporty obwodowych pełnomocników sowieckiej Rady ds. Kultów Religijnych. W Kazachstanie można było zaobserwować dwa typy odrodzenia: pierwszy dokonał się na fali patriotycznego wzmożenia wielkiej wojny ojczyźnianej; impulsem dla drugiego była zaś tragedia deportacji i konieczność adaptacji w nowych warunkach. Pierwszy typ charakteryzował się adaptacją do systemu sowieckiego i przenikaniem się elementów religijnych z sowiecką mitologią wojenną. Z kolei drugi typ oznaczał długie lata funkcjonowania w religijnym podziemiu, nieuznawanym przez państwowe struktury religijne.

Słowa kluczowe:

wielka wojna ojczyźniana , Duchowy Zarząd Muzułmanów Azji Środkowej i Kazachstanu , odrodzenie islamu , „narody ukarane” , deportacje

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Rohoziński, J. (2025). „Miłość do Ojczyzny to część religii”. Rok 1944 i narodziny radzieckiego islamu: przypadek Kazachskiej SRR. Wieki Stare I Nowe, 20(25), 1–22. https://doi.org/10.31261/WSN.2025.25.04

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Właściciele praw autorskich do nadesłanych tekstów udzielają Czytelnikowi prawa do korzystania z dokumentów pdf zgodnie z postanowieniami licencji Creative Commons 4.0 International License: Attribution-Share-Alike (CC BY-SA 4.0). Użytkownik może kopiować i redystrybuować materiał w dowolnym medium lub formacie oraz remiksować, przekształcać i wykorzystywać materiał w dowolnym celu.

1. Licencja

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego zapewnia natychmiastowy otwarty dostęp do treści swoich czasopism na licencji Creative Commons BY-SA 4.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Autorzy publikujący w tym czasopiśmie zachowują wszelkie prawa autorskie i zgadzają się na warunki wyżej wymienionej licencji CC BY-SA 4.0.

2. Oświadczenie Autora

Autor deklaruje, że artykuł jest oryginalny, napisany przez niego (i współautorów), nie był wcześniej publikowany, nie zawiera stwierdzeń niezgodnych z prawem, nie narusza praw innych osób, jest przedmiotem praw autorskich, które przysługują wyłącznie autorowi i jest wolny od wszelkich praw osób trzecich, a także, że autor uzyskał wszelkie niezbędne pisemne zgody na cytowanie z innych źródeł.

Jeśli artykuł zawiera materiał ilustracyjny (rysunki, zdjęcia, wykresy, mapy itp.), Autor oświadcza, że wskazane dzieła są jego dziełami autorskimi, nie naruszają niczyich praw (w tym osobistych, m.in. prawa do dysponowania wizerunkiem) i posiada do nich pełnię praw majątkowych. Powyższe dzieła udostępnia jako część artykułu na licencji „Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe”.

UWAGA! Bez określenia sytuacji prawnej materiału ilustracyjnego oraz załączenia stosownych zgód właścicieli majątkowych praw autorskich publikacja nie zostanie przyjęta do opracowania redakcyjnego. Autor/autorka oświadcza równocześnie, że bierze na siebie wszelką odpowiedzialność w przypadku podania nieprawidłowych danych (także w zakresie pokrycia kosztów poniesionych przez Wydawnictwo UŚ oraz roszczeń finansowych stron trzecich).

3. Prawa użytkownika

Zgodnie z licencją CC BY-SA 4.0 użytkownicy mogą udostępniać (kopiować, rozpowszechniać i przekazywać) oraz adaptować (remiksować, przekształcać i tworzyć na podstawie materiału) artykuł w dowolnym celu, pod warunkiem, że oznaczą go w sposób określony przez autora lub licencjodawcę.

4. Współautorstwo

Jeśli artykuł został przygotowany wspólnie z innymi autorami, osoba zgłaszająca niniejszy formularz zapewnia, że została upoważniona przez wszystkich współautorów do podpisania niniejszej umowy w ich imieniu i zobowiązuje się poinformować swoich współautorów o warunkach tej umowy.

Oświadczam, że w przypadku nieuzgodnionego z redakcją i/lub wydawcą czasopisma wycofania przeze mnie tekstu z procesu wydawniczego lub skierowania go równolegle do innego wydawcy zgadzam się pokryć wszelkie koszty poniesione przez Uniwersytet Śląski w związku z procedowaniem mojego zgłoszenia (w tym m.in. koszty recenzji wydawniczych).

Bibliografia

Abashin S., A Prayer for Rain: Practicising Being Soviet and Muslim, „Journal of Islamic Studies” 2014, vol. 25, no. 2, s. 178–200. DOI: https://doi.org/10.1093/jis/etu020
Google Scholar

Achmadullin W.A., Diejatielnost’ organow gosudarstwiennogo uprawlenija SSSR i rukowoditielej du-chovnych uprawlenij musułman po sozdaniju wsiesojuznogo musułmanskogo centra, „Włast’” 2015, t. 8, s. 155–158.
Google Scholar

Akajew W.Ch., Szejch Kunta-Chadżi, Grozny 1994.
Google Scholar

Аłpyspajewa G.А., Żuman G., Isłamskij diskurs w gosudarstwienno-kofessional’noj politikie sowietskoj własti w Kazachstanie w 1920–1930-je gg., „Wiestnik Jewrazijskogo nacjonal’nogo uniwiersitieta imienii L.N. Gumiliowa. Serija Istoriczeskije nauki. Fiłosofija. Religiowiedienije” 2022, № 1 (138), s. 7–24.
Google Scholar

Anderson J., Islam in the Soviet Archives: a Research Note, „Central Asian Survey” 1994, vol. 13, no. 3, s. 383–394. DOI: https://doi.org/10.1080/02634939408400868
Google Scholar

Babadżanow B., O fetvach SADUM protiw ‘nieislamskich’ obyczajew, w: Islam na postsowietskom pro-stranstwie: wzgliad iznutri, ried. A. Małaszenko, M.B. Ołkott, Moskwa 2001, s. 65–78. DOI: https://doi.org/10.1097/00006324-200101010-00016
Google Scholar

Babadżanow B., Ołkott M.B., SADUM, w: Isłam na tierritorii bywszej Rossijskoj impierii, Encikłopie-diczieskij słowar’, t. 4, Moskwa 2003, s. 69–72.
Google Scholar

Bartuzi W., Islam w Kazachstanie, w: Ośrodek Studiów Wschodnich, Islam na obszarze postradzieckim, Warszawa 2003, s. 11–16.
Google Scholar

Bennigsen A., The Qādirīyah (Kunta Haji) Tariqah in North East Caucasus, 1850–1987, „Islamic Culture” 1988, vol. 62, no. 2–3, s. 63–78.
Google Scholar

Bielakowa N.A., Gosudarstwiennaja włast’ i religioznyje instituty v poslewojennom SSSR: rossijskije prawowyje tradicii i nowyje idieologiczeskije ustanowki, „Wiestnik SpbGU” 2012, ser. 2, t. 4, s. 207–210.
Google Scholar

Bigozhin U., Shrine, State, and Sacred Lineage in Post-Soviet Kazakhstan, Bloomington 2017. Blauvelt T.K., Military Mobilisation and National Identity in the Soviet Union, „War and Society” 2003, vol. 21, no. 1, s. 41–62. DOI: https://doi.org/10.1179/072924703791202041
Google Scholar

Burds J., The Soviet War against “Fifth Columnists”: the Case of Chechnya, 1942–1944, „Journal of Contemporary History” 2007, vol. 42, no. 2, s. 267–314. DOI: https://doi.org/10.1177/0022009407075545
Google Scholar

Carmack R.J., Kazakhstan in World War II: Mobilization and Ethnicity in the Soviet Empire, Lawrence (Kansas) 2019. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvqsf3jn
Google Scholar

Ciesielski S., Hryciuk G., Srebrakowski A., Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej, Wrocław 1994.
Google Scholar

CK WKP(b) i nacjonalnyj wopros. Kn. 2, 1933–1946, ried. Ł.S. Gatagow et al., Moskwa 2009.
Google Scholar

Dżandosowa Z.A., Kazachstan, w: Isłam na tierritorii bywszej Rossijskoj impierii, Encikłopiediczieskij słowar’, t. 3, Moskwa 2001, s. 47–52.
Google Scholar

Eden J., A Soviet Jihad against Hitler: Ishan Babakhan Calls Central Asian Muslims to War, „Journal of the Economic and Social History of the Orient” 2016, vol. 59, s. 237–264. DOI: https://doi.org/10.1163/15685209-12341398
Google Scholar

Evans S., The Churches in the U.S.S.R., London 1943.
Google Scholar

Feferman K., Between “Non-Russian Nationalities” and Muslim Identity: Perceptions and Self-Per-ceptions of Soviet Central Asian Soldiers in the Red Army (1941–45), w: Combatants of Muslim Origin in European Armies in the Twentieth Century. Far from Jihad, eds. X. Bougarel, R. Branche,
Google Scholar

C. Drieu, London 2017, s. 121–136.
Google Scholar

Frank A.J., Gulag Miracles. Sufis and Stalinist Repression in Kazakhstan, Wien 2019. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvrzgw4t
Google Scholar

Frank A.J., Usmanov M.U., Materials for the Islamic History of Semipalatinsk: Two Manuscripts by Ahmad Walī al-Qazānī and Qurbān ali Khālidī, Berlin 2001. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112400289
Google Scholar

Froese P., Forced Secularization in Soviet Russia: Why an Atheistic Monopoly Failed?, „Journal for the Scientific Study of Religion” 2004, vol. 43, no. 1, s. 35–50. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-5906.2004.00216.x
Google Scholar

Gusiewa Ju.N., Mracznoje echo ‘Dieła CDUM’: ‘Ciep’ Korana’ i riepressii protiw musułmanskoj elity SSSR (1940 god), „Nowyj istoriczeskij wiestnik” 2017, № 52, 2, s. 85–102. DOI: https://doi.org/10.16992/ASOS.12598
Google Scholar

Hagen G., German Heralds of Holy War: Orientalists and Applied Oriental Studies, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East” 2004, vol. 24, issue 2, s. 145–162. DOI: https://doi.org/10.1215/1089201X-24-2-145
Google Scholar

Hoffmann J., Die Ostlegionen 1941–1943. Turkotartaren, Kaukasier und Wolgafinnen im deutschen Heer, Freiburg 1976.
Google Scholar

Huhn U., Stimmen aus Jerusalem. Die Macht der Gerüchte und die religiöse Renaissance in der Sowjetunion, 1941–1948, „Journal of Modern European History” 2012, vol. 10, no. 3, s. 341–361. DOI: https://doi.org/10.17104/1611-8944_2012_3_341
Google Scholar

Istorija Kazachskoj SSR s driewniejszych wriemion do naszych dniej, ried. M. Abdykałykow, A. Pan-kratowa, Ałma‑Ata 1943.
Google Scholar

Iz istorii katoliczeskoj wiery i cerkwi w Kazachstanie, ried. L.A. Burgart, Ust’‑Kamienogorsk 2012. Jerofiejewa I.W., Rodosłownyje kazachskich chanow i koża XVIII–XIX ww. (istoria, istoriografija, istoczniki), Ałmaty 2003.
Google Scholar

Junusowa A.W. et al., 225 liet Centralnomu Duchownomu Uprawleniu Musułman Rossi. Istoriczeskije oczerki, Ufa 2013.
Google Scholar

Karmyszewa B.Ch., Zemledielczeskaja obriadowost’ u Kazachow, w: Drewnije obriady, wierowania i kulty narodow Sredniej Azii, ried. W.N. Basiłow, Moskwa 1986, s. 47–70.
Google Scholar

Keller S., To Moscow, not Mecca: The Soviet Campaign Against Islam in Central Asia, 1917–1941, Westport–London 2001. DOI: https://doi.org/10.5040/9798216026174
Google Scholar

Kemper M., From 1917 to 1937: The Mufti, the Turkologist, and Stalin’s Terror, „Die Welt des Islams” 2017, vol. 57, s. 162–197. DOI: https://doi.org/10.1163/15700607-00572p02
Google Scholar

Kojgeldijew M.K., Stalinizm i riepriessii w Kazachstanie 1920–1940-ch godow, Ałmaty 2009. Koop V., Hitler’s Muslime: Die Geschichte einer unheiligen Allianz, Berlin 2012.
Google Scholar

Mémoire sur la situation des organisations religieuses en U.R.S.S., leur attitude par rapport au projet de nouvelle Constitution, le travail de la Commission des Celtes du Comité executif central (TsIK) de l’U.R.S.S. et la pratique d’application de la législation les cultes religieux, „Revue d’études compa-ratives Est‑Ouest” 1993, n° 3–4, s. 63–106. DOI: https://doi.org/10.3406/receo.1993.2629
Google Scholar

Motadel D., Islam and Nazi Germany’s War, Cambridge (Mass.)–London 2014. DOI: https://doi.org/10.4159/harvard.9780674736009
Google Scholar

Muchetdinow D.W. et al., Patrioticzieskije obraszczenija rukowoditieliej sowietskich musułman k je-dinowiercam w gody Wielikoj Otiecziestwiennoj wojny, „Minbar. Islamic Studies” 2020, vol. 13, no. 2, s. 307–329.
Google Scholar

Muminov A., From Revived Tradition to Innovation: Kolkhoz Islam in the Southern Kazakhstan Re-gion and Religious Leadership: The Cases of Zhartï Töbe and Oranghay since the 1950s., w: Allah’s Kolkhozes: Migration, De-Stalinisation, Privatisation, and the New Muslim Congregations in the Soviet Realm (1950s–2000s), eds. Ch. Noack, S.A. Dudoignon, Berlin–Boston 2020, s. 307–366. Musagalijewa A.S., Musabekowa R.M., Sandybajewa U.M., Siewiernyj Kazachstan kak region politiczeskich repressii i deportacij narodow SSSR, Astana 2017. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112208984-008
Google Scholar

Narody Kazachstana. Encykłopediczeskij spravocznik, ried. G. Anes et al., Ałmaty 2003.
Google Scholar

Nurtazina N., Great Famine of 1931–1933 in Kazakhstan: A Contemporary’s Reminiscences, „Acta Slavica Iaponica” 2011, t. 32, s. 105–129.
Google Scholar

Odincow M.I., Koczetowa A.S., Konfessionalnaja politika w Sowietskom Sojuzie w gody Wielikoj Otie-czestwiennoj wojny 1941–1945 gg., Moskwa 2014.
Google Scholar

Peris D., ‘God Is Now on Our Side’: The Religious Revival on Unoccupied Soviet Territory during World War II, „Kritika: Explorations in Russian & Eurasian History” 2000, vol. 1, no. 1, s. 97–118. DOI: https://doi.org/10.1353/kri.2008.0135
Google Scholar

Pohl J.O., Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949, Westport 1999.
Google Scholar

Pohl M., “It Cannot Be that Our Graves Will Be Here”: The Survival of Chechen and Ingush Deportees in Kazakhstan, 1944–1957, „Journal of Genocide Research” 2002, vol. 4, no. 3, s. 401–430. DOI: https://doi.org/10.1080/14623520220151989
Google Scholar

Pospielovsky D., A History of Soviet Atheism in Theory and Practice, and the True Believer, New York 1987.
Google Scholar

Religiozniye obiedninienija Sewiero-Kazachstanskoj oblasti: istorija i sowriemennost’. Informacjonno--analiticzeskij sprawocznik, ried. J.F. Trofimow et al., Pietropawłowsk 2016.
Google Scholar

Rohoziński J., Święci, biczownicy i czerwoni chanowie. Przemiany religijności muzułmańskiej w radzieckim i poradzieckim Azerbejdżanie, Wrocław 2005.
Google Scholar

Rohoziński J., Pionierzy w stepie? Kazachstańscy Polacy jako element sowieckiego projektu modernizacyjnego, Warszawa 2021.
Google Scholar

Roj J., Isłam v Sowietskom Sojuzie posle wtoroj mirowoj vojny, w: Isłam w Jewvrazii, ried. M.W. Jordan, Moskwa 2001, s. 157–169.
Google Scholar

Russian Perspectives on Islam, https://islamperspectives.org/rpi (dostęp: 25.02.2020).
Google Scholar

Sartori P., Of Saints, Shrines, and Tractors: Untangling the Meaning of Islam in Soviet Central Asia, „Journal of Islamic Studies” 2019, vol. 30, no. 3, s. 367–405. DOI: https://doi.org/10.1093/jis/etz001
Google Scholar

Sartori P., Babajanov B., Being Soviet, Muslim, Modernist, and Fundamentalist in 1950s Central Asia, „Journal of the Economic and Social History of the Orient” 2019, vol. 62, s. 108–165. DOI: https://doi.org/10.1163/15685209-12341476
Google Scholar

Shapoval Y., Lipina T., Bekbolat A., Ulemy w gody stalinsko-bol’szewistskich repressij w Kazachsta-nie: na primierie sud’by Galiaskara Ajtchożina, „Wiestnik KazNU, Serija Religiowiedienije” 2023, № 35, 3, s. 16–27.
Google Scholar

Slavic-Eurasian Research Center, Hokkaido University, http://src‑h.slav.hokudai.ac.jp/index‑e.html (dostęp: 8.09.2020).
Google Scholar

Szablej P.S., Staryje musul’manskije kładbiszcza siewiernogo i central’nogo Kazachstana: miesta pamjati i scenarii adaptacii k izmienienijam wtoroj połowiny XIX – naczała XXI ww., w: Kommemoratiw-nyje praktiki kak instrumient kontruirowanija obszczestwiennogo soznanija, ried. J. Miedieubajew, Astana 2023, s. 138–160.
Google Scholar

Tabuldienow A.N., Dieportacii i ewakuacija nasielenija w Siewiernyj Kazachstan (1937–1956 gg.), Kostanaj 2015.
Google Scholar

Tasar M.E., Islamically Informed Soviet Patriotism in Postwar Kyrgyzstan, „Cahiers du monde russe” 2011, vol. 52, № 2–3, s. 387–404. DOI: https://doi.org/10.4000/monderusse.9340
Google Scholar

Tasar E.M., Soviet and Muslim: The Institutionalization of Islam In Central Asia, 1943–1991, New York 2018.
Google Scholar

Trigg J., Hitler’s Jihadis: Muslim Volunteers of the Waffen-SS, Stroud 2012.
Google Scholar

Wainachi i impierskaja włast’: problema Czeczni i Inguszetii wo wnutrenniej politikie Rossii i SSSR (naczało XIX–sieriedina XX wieka), ried. W.A. Kozłow et al., Moskwa 2011.
Google Scholar

Zhanbosinova A., The Evolution of Soviet State and Religion Interrelation (1920s–early 1950s), „Byłyje Gody” 2013, vol. 28, № 2, s. 51–56.
Google Scholar

Tom 20 Nr 25 (2025)
Opublikowane: 2025-12-23

ISSN: 1899-1556

eISSN: 2353-9739

Wydawca

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego | University of Silesia Press

Licencja CC

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Prześlij tekst

„Miłość do Ojczyzny to część religii”. Rok 1944 i narodziny radzieckiego islamu: przypadek Kazachskiej SRR

Abstrakt

Słowa kluczowe:

Jerzy Rohoziński

Informacje