Czy współczesnemu dzieciństwu potrzebna jest poezja?

Czy poezja dla dzieci stała się przestrzenią zagrożoną? Czy jej historia zatrzymała się na twórczości Jana Brzechwy, Juliana Tuwima, Wandy Chotomskiej, Danuty Wawiłow, Józefa Ratajczaka i Ludwika Jerzego Kerna? A może współczesna poezja dla młodych odbiorców istnieje, lecz pozostaje słabo widoczna, rozproszona, obecna śladowo w podręcznikach lub poza tradycyjnym obiegiem literackim i wydawniczym?

Pytania te wydają się szczególnie ważne w sytuacji, gdy na rynku książki dziecięcej dominują publikacje prozatorskie, picturebooki, książki popularnonaukowe i poradnikowe, a także całe mnóstwo rozmaitych składanek poetyckiej klasyki, podczas gdy nowe tomiki poezji dla młodych czytelników ukazują się stosunkowo rzadko i nie zajmują eksponowanego miejsca w dyskusjach o współczesnej literaturze dziecięcej. Również wśród tytułów zgłaszanych do nagród literackich poezja zdaje się pozostawać na marginesie. Czy oznacza to kryzys twórczości poetyckiej, czy raczej kryzys jej widzialności? Czy wydawcy nie wierzą już w młodego odbiorcę wierszy? A może to dorośli, rodzice, nauczyciele, bibliotekarze i krytycy,  przestali wierzyć w potrzebę obcowania dzieci z poezją?

Niepokoi również miejsce poezji we współczesnej edukacji polonistycznej. Choć wiersze pozostają obecne w programach nauczania, zbyt często traktowane są instrumentalnie: jako ilustracje określonych problemów, wartości, motywów czy doświadczeń, a nie autonomiczne wypowiedzi artystyczne, których sens rodzi się także z rytmu, brzmienia, metafory, przemilczenia i szczególnej organizacji języka. W szkolnej praktyce interpretacyjnej pytanie o to, co wiersz mówi, nierzadko wypiera pytanie o to, jak mówi i co dzieje się z czytelnikiem podczas spotkania z poetyckim słowem. Także formuła egzaminu maturalnego pozwala na skonstruowanie wypowiedzi argumentacyjnej bez odwoływania się do poezji, co może dodatkowo osłabiać jej pozycję w szkolnej hierarchii lektur. Czy w ten sposób nie tracimy jednego z najważniejszych sposobów doświadczania języka i świata?

Nie chcemy jednak poprzestawać na diagnozie kryzysu ani na nostalgii za wielkimi poetkami i poetami dzieciństwa. Być może poezja nie tyle znika, ile zmienia swoje formy, media i sposoby docierania do odbiorców. Być może odnajdziemy ją dziś w książce obrazkowej, piosence, slamie, poezji performatywnej, twórczości internetowej, eksperymentach wizualnych i dźwiękowych, a także w nowych praktykach czytelniczych, które nie zawsze mieszczą się w tradycyjnym rozumieniu wiersza. Warto również zapytać, czy podział na poezję dla dzieci i poezję dla dorosłych wciąż pozostaje oczywisty. Czy młody czytelnik potrzebuje wierszy pisanych specjalnie dla niego? Jakie teksty poetyckie wybiera sam, a jakie proponują mu dorośli?

Celem kolejnego numeru czasopisma „Paidia i Literatura” jest wielostronny namysł nad kondycją poezji dla młodych odbiorców, jej miejscem we współczesnej kulturze i edukacji, a także nad nowymi formami poetyckości oraz sposobami czytania, interpretowania i doświadczania wierszy. Interesuje nas zarówno ponowna lektura klasyki poezji dziecięcej, jak i rozpoznanie twórczości współczesnej, również tej pozostającej poza głównym nurtem zainteresowania krytyki literackiej.

Zapraszamy literaturoznawców, badaczy literatury dla dzieci i młodzieży, dydaktyków, pedagogów, kulturoznawców oraz przedstawicieli innych dyscyplin do podjęcia refleksji nad następującymi zagadnieniami:

• współczesna poezja dla dzieci i młodzieży – jej kondycja, autorzy, tematy i estetyki;
• poezja dziecięca po „Brzechwie i Tuwimie” – kontynuacje, zerwania, nowe odczytania tradycji;
• nieobecność i niewidzialność poezji na rynku wydawniczym, w krytyce literackiej i w obiegu nagród;
• kanon poezji dla dzieci i młodzieży – jego trwałość, ograniczenia i możliwości rewizji;
• poezja dla dzieci czy poezja czytana przez dzieci i z dziećmi? Granice i przekroczenia adresu czytelniczego;
• zacieranie się granic między poezją dla młodych odbiorców a poezją dla dorosłych – wieloadresowość, międzypokoleniowość i przekraczanie tradycyjnych podziałów czytelniczych;
• poezja we współczesnej edukacji polonistycznej – między interpretacją a instrumentalizacją;
• szkolne sposoby czytania wierszy – możliwości przełamywania schematów interpretacyjnych;
• poezja a egzaminacyjny model kształcenia literackiego;
• nowe języki interpretacji poezji dla młodych odbiorców – perspektywy posthumanistyczne, ekokrytyczne, feministyczne, afektywne i inne;
• poezja wobec współczesnych doświadczeń dzieciństwa i dorastania: kryzysów, lęków, samotności, relacji, cielesności, natury i technologii;
• poezja jako doświadczenie języka, rytmu, dźwięku, milczenia i zabawy słowem;
• związki poezji z obrazem, muzyką, teatrem i performansem;
• poezja cyfrowa, wizualna, slam, spoken word oraz inne współczesne formy ekspresji poetyckiej;
• dziecięca twórczość poetycka – między spontaniczną ekspresją a szkolnym ćwiczeniem;
• poezja jako przestrzeń budowania wrażliwości, wyobraźni, empatii i sprawczości;
• praktyki czytania poezji poza szkołą – w bibliotekach, domach, instytucjach kultury i przestrzeni publicznej;
• przekład poezji dla młodych odbiorców oraz jej obecność w innych kulturach i tradycjach literackich.

Chcielibyśmy, aby proponowany numer stał się przestrzenią spotkania różnych perspektyw badawczych i doświadczeń edukacyjnych, a zarazem okazją do ponownego postawienia fundamentalnego pytania: po co dzieciństwu poezja? Poezja rozumiana nie tylko jako część literackiego dziedzictwa, przedmiot szkolnej analizy czy narzędzie kształcenia kompetencji językowych, lecz jako osobne, niezastępowalne doświadczenie estetyczne i egzystencjalne.

Być może bowiem pytanie o przyszłość poezji dla młodych odbiorców jest w istocie pytaniem o przyszłość naszej wrażliwości na język, wyobraźnię i świat. A także o to, czy potrafimy jeszcze stworzyć młodym ludziom przestrzeń, w której wiersza nie trzeba natychmiast objaśniać, wykorzystywać ani podporządkowywać edukacyjnemu celowi. Można go po prostu czytać, słuchać, przeżywać i odkrywać.

Na artykuły czekamy do 31 marca 2027 roku.