Terror – obraz i słowo stalinowska wielka czystka w krzywym zwierciadle satyry „muchy” oraz „wróbli na dachu” (1936–1938)

Ewa Pogonowska

doi:10.31261/RSL.2025.35.12

Опубликовано: 2025-12-29

Том 35 (2025)

Террор – образ и слово Сталинская «Большая чистка» в кривом зеркале польских сатирико-юмористических журналов «Mucha» и «Wróble na dachu» (1936–1938)

Ewa Pogonowska

Раздел: Dział główny

https://doi.org/10.31261/RSL.2025.35.12

Аннотация

Цель статьи – показать, как польские сатирико-юмористические журналы межвоенного периода отреагировали образом и словом на ужасающие и абсурдные события так называемой «большой чистки» в советской России. Материал, извлеченный из журналов «Mucha» («Муха») и «Wróble na Dachu» («Воробьи на крыше») – авторитетных изданий благодаря высокому тиражу, популярности и широкому охвату аудитории в межвоенный период, – составляет иллюстрированная и словесная политическая сатира с ярко выраженной антисоветской и антисталинской направленностью. Сатирические рисунки и различные формы словесной сатиры рассматриваются как своеобразные формы публицистического высказывания, ярко отражающие атмосферу исторической эпохи. Собранный материала демонстрирует политическую сознательность авторов (и получателей), а также показывает, как сатирики пытались распознать сталинский тоталитаризм и в сжатом, обобщенном виде отреагировать на вести о терроре, апокалиптический масштаб которого поражал не только жителей «красного рая».

Ключевые слова:

«большая чистка» , большой террор , сатирико-юмористические журналы , политическая сатира , комизм

Скачать файлы

PDF (Język Polski)

Правила цитирования

Pogonowska, E. (2025). Террор – образ и слово Сталинская «Большая чистка» в кривом зеркале польских сатирико-юмористических журналов «Mucha» и «Wróble na dachu» (1936–1938). Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze, 35, 1–59. https://doi.org/10.31261/RSL.2025.35.12

Цитируется в / Поделиться

Лицензия

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-ShareAlike» («Атрибуция — На тех же условиях») 4.0 Всемирная.

Редакция принимает оригинальные тексты, ранее не опубликованные и не нарушающие ничьих интеллектуальных прав и авторских прав. Рукописи публикуются под лицензией Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0).
Любые правовые последствия, возникающие в результате научной недобросовестности, несут авторы статей. Редакторы журнала прилагают все усилия для выявления случаев недобросовестной практики (например, плагиата, многократной публикации, фальсификации данных, ghostwriting, guest autorship).

Библиографические ссылки

Baberowski, Jörg. Czerwony terror. Historia stalinizmu. Przeł. Jacek Antkowiak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
Google Scholar

Bergmann, Olaf. „Prawdziwa cnota krytyk się nie boi…”. Karykatura w czasopismach satyrycznych Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2012.
Google Scholar

Bergson, Henri. Śmiech. Esej o komizmie. Przeł. Stanisław Cichowicz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1977.
Google Scholar

Brzeziński, Bogdan. „Made in Russia”. Wróble na Dachu, nr 13 (1938). 6.
Google Scholar

Brzeziński, Bogdan. „Na czerwone procesy”. Wróble na Dachu, nr 14 (1938). 2.
Google Scholar

Buchner, Władysław. „Nietrwała moskiewska budowa”. Mucha, nr 37 (1936). 2.
Google Scholar

Buchner, Władysław. „Noc na Kremlu. (Po rozstrzelaniu ośmiu generałów)”. Mucha, nr 27 (1937). 2.
Google Scholar

Buchner, Władysław. „»Razpiwoczno i na wynos«”. Mucha, nr 11 (1938). 2.
Google Scholar

Buchner, Władysław. „W Bolszewii”. Mucha, nr 40 (1936). 2.
Google Scholar

Caillois, Roger. Żywioł i ład. Przeł. Anna Tatarkiewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.
Google Scholar

Chlebda, Wojciech, Mokijenko, Walerij M., Szuleżkowa, Swietłana G. Rosyjsko-polski słownik skrzydlatych słów. Łask: Oficyna Wydawnicza Leksem, 2003.
Google Scholar

Conquest, Robert. Wielki terror. Przeł. Władysław Jeżewski. Warszawa: Wydawnictwo Michał Urbański, 1997.
Google Scholar

Demski, Dagnosław. „Obrazy »Innych« w karykaturach – temat dla etnografa?”. Etnografia Polska, t. 52, z. 1–2 (2008). 93–116.
Google Scholar

Fitzpatrick, Sheila. Zespół Stalina. Niebezpieczne lata radzieckiej polityki. Przeł. Karolina Iwaszkiewicz. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2017.
Google Scholar

Fitzpatrick, Sheila. Życie codzienne pod rządami Stalina. Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku. Przeł. Joanna Gilewicz. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012.
Google Scholar

Galis, Adam. „Oko w oko z Antonim Słonimskim. Materiały do wywiadu”. Wiadomości Literackie, nr 28 (1935). 1.
Google Scholar

Górska, Hanna, Lipiński, Eryk. Z dziejów karykatury polskiej. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977.
Google Scholar

Grotowski, Zbigniew. „Mała encyklopedia polityczna”. Wróble na Dachu, nr 22 (1938). 2.
Google Scholar

Grotowski, Zbigniew. „Sen o Sowietach”. Wróble na Dachu, nr 15 (1937). 2.
Google Scholar

Jaeschke, Andrzej. Totalni sąsiedzi Polski w publicystyce politycznej 1931–1939. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2002.
Google Scholar

„Kogo?”. Mucha, nr 47 (1937). 3.
Google Scholar

Lazari, Andrzej de, Riabow, Oleg. Polacy i Rosjanie we wzajemnej karykaturze. Przeł. Magdalena Żakowska. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2008.
Google Scholar

Lewis, Ben. Śmiech i młot. Historia komunizmu w dowcipach. Przeł. Jarosław Rybski. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009.
Google Scholar

Montefiore, Simon Sebag. Stalin. Dwór czerwonego cara. Przeł. Maciej Antosiewicz. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 2010.
Google Scholar

„Nowy proces polityczny w Moskwie”. Mucha, nr 5 (1937). 5.
Google Scholar

Paczkowski, Andrzej. Prasa polska w latach 1918–1939. Warszawa: PWN, 1980.
Google Scholar

Piątkowski, Bohdan. Polska prasa satyryczno-humorystyczna w Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939). Uniwersytet Warszawski. Wydział Dziennikarstwa. Rozprawa doktorska. Promotor: Andrzej Ślisz. Biblioteka Wydziału Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Maszynopis.
Google Scholar

Pipes, Richard. Potęga spisku. Wpływ paranoicznego myślenia na dzieje ludzkości. Przeł. Sławomir Kędzierski. Warszawa: Bej Service, 1998.
Google Scholar

Pogonowska, Ewa. „Dzieje Trockiego w obrazkach (i nie tylko). Na podstawie materiałów ikonograficzno-słownych z dwudziestolecia międzywojennego”. W: Literatura – media – polityka. Prace ofiarowane Panu Profesorowi Krzysztofowi Stępnikowi. Red. Magdalena Piechota. 123–157. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2014.
Google Scholar

Pogonowska, Ewa. „Stosunki w Sowietach oraz stosunki z Sowietami w krzywym zwierciadle »Muchy« i »Cyrulika Warszawskiego« w latach 1926–1934”. W: Komuniści w międzywojennej Warszawie. Red. Elżbieta Kowalczyk. 377–420. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2014.
Google Scholar

„Polityka wszechnarodowa: Bolszewia”. Mucha, nr 17 (1938). 6.
Google Scholar

„Postępy kultury w Rosji”. Mucha, nr 53 (1934). 5.
Google Scholar

Schlögel, Karl. Terror i marzenie. Moskwa 1937. Przeł. Izabela Drozdowska--Broering, Jerzy Kałążny. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012.
Google Scholar

Słonimski, Antoni. Kroniki tygodniowe 1936–1939. Słowo wstępne i przypisy Rafał Habielski. Warszawa: LTW, 2004.
Google Scholar

Smaga, Józef. Narodziny i upadek imperium ZSRR 1917–1991. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1992.
Google Scholar

„Sowieckie procesy”. Mucha, nr 17 (1937). 4.
Google Scholar

„Stalin i diabeł”. Mucha, nr 28 (1937). 3.
Google Scholar

„Stalin i Jagoda”. Mucha, nr 18 (1937). 8.
Google Scholar

Stępień, Tomasz. O satyrze. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1996.
Google Scholar

Sułkowski, Bogusław. Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984.
Google Scholar

Szarota, Tomasz. Niemcy i Polacy. Wzajemne postrzeganie i stereotypy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
Google Scholar

Szwajcer, Jerzy. „O karykaturze” (1925) [fragmenty]. W: Śladem karykatury. Polskie teksty do 1939 roku. Antologia. 261–273. Gdańsk–Warszawa: Słowo/Obraz Terytoria–Muzeum Karykatury, 2024.
Google Scholar

Weissberg-Cybulski, Aleksander. Wielka czystka. Przeł. Adam Ciołkosz. Wstęp Gustaw Herling-Grudziński. Paryż: Instytut Literacki. 1967.
Google Scholar

„W GPU”. Mucha, nr 35 (1938). 5.
Google Scholar

Wieczorkiewicz, Paweł. Sprawa Tuchaczewskiego. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2019.
Google Scholar

„W kraju ponurej anegdoty”. Wróble na Dachu, nr 25 (1937). 4.
Google Scholar

Zandler, Felix. „Na ZSSR”. Wróble na Dachu, nr 13 (1938). 6.
Google Scholar

Zandler, Felix. „O odpoczynek dla Stalina”. Wróble na Dachu, nr 19 (1938). 4.
Google Scholar

Zandler, Felix. „Po ostatniej egzekucji”. Wróble na Dachu, nr 13 (1938). 6.
Google Scholar

Zandler, Felix. „Towariszcz”. Wróble na Dachu, nr 33 (1937). 6.
Google Scholar

„Zegar moskiewski”. Mucha, nr 28 (1937). 3.
Google Scholar

„Z kosza redakcyjnego”. Wróble na Dachu, nr 18 (1937). 3.
Google Scholar

„Z kosza redakcyjnego”. Wróble na Dachu, nr 25 (1937). 3.
Google Scholar

„Z kosza redakcyjnego”. Wróble na Dachu, nr 3 (1938). 3.
Google Scholar

„Z kosza redakcyjnego”. Wróble na Dachu, nr 25 (1938). 3.
Google Scholar

„Z Moskwy”. Mucha, nr 39 (1936). 3.
Google Scholar

„Z Moskwy”. Mucha, nr 47 (1937). 7.
Google Scholar

„Z Rosji sowieckiej”. Mucha, nr 19 (1938). 5.
Google Scholar

Żygulski, Kazimierz. Wspólnota śmiechu. Studium socjologiczne komizmu. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985.
Google Scholar

„Żywot przeciętnego obywatela w Bolszewii”. Mucha, nr 29 (1937). 5.
Google Scholar

Ewa Pogonowska

ewa.pogonowska-bezrak@mail.umcs.pl
https://orcid.org/0000-0002-4572-7380

Организация:

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Poland

Биография (например, кафедра и должность)

Ewa Pogonowska – doktor habilitowana nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa, profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, pracownik Katedry Współczesnej Literatury i Kultury Polskiej w Instytucie Językoznawstwa i Literaturoznawstwa UMCS w Lublinie. Autorka książek: Dzikie biesy. Wizja Rosji Sowieckiej w antybolszewickiej poezji polskiej lat 1917–1932 (Lublin 2002), Czytanie Nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim lat trzydziestych XX wieku (2012); Klucze do Rosji. Tematy i strategie współczesnych narracji podróżniczych (Lublin 2018), oraz redaktorka tomów zbiorowych. Publikowała między innymi w „Przeglądzie Rusycystycznym”, „Slavia Orientalis”, „Napisie”, „Wielogłosie”, „Porównaniach”. Zainteresowania naukowe: współczesna literatura niefikcjonalna, pogranicze historii idei i historii literatury, badania imagologiczne, zwłaszcza motyw Rosji i Rosjan w piśmiennictwie polskim XX i XXI wieku.

Kontakt: ewa.pogonowska-bezrak@mail.umcs.pl

Том 35 (2025)
Опубликовано: 2025-12-30

ISSN: 0208-5038

eISSN: 2353-9674

10.31261/RSL

Издатель

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego | University of Silesia Press

Лицензия CC

Отправить текст

Террор – образ и слово Сталинская «Большая чистка» в кривом зеркале польских сатирико-юмористических журналов «Mucha» и «Wróble na dachu» (1936–1938)

Аннотация

Ключевые слова:

Ewa Pogonowska

Информация