Wstęp

Lokalne społeczności w tradycyjnym rozumieniu zdają się mieć mniejszy wpływ na kształtowanie naszej osobowości społecznej, ale tak naprawdę wszyscy podświadomie tęsknimy za czasami, w których podwórko i najbliżsi przyjaciele stanowili nasz wszechświat społeczny. Wszyscy też jesteśmy obecni w globalnym świecie, dzięki coraz bardziej zaawansowanej technologii informacyjnej i transportowej, tęsknimy za naszymi „małymi światami”, które w przeciwieństwie do zagmatwanego i niebezpiecznego obszaru bez granic, określiliśmy jako stabilne i bezpieczne miejsce „tu i teraz” oswojone przez nas i świat społeczny, w którym żyjemy. Stąd widzimy renesans, zarówno lokalnych społeczności, jak i próbujemy go rozgrywać w jakiejś formie wirtualnych społeczności, które obecnie przybierają różne formy, najczęściej odnoszą się do sentymentów i emocji związanych z naszą „lokalną” przeszłością, a których ukształtowanie stało się możliwe dzięki rozwojowi Internetu. Szukamy odpowiedzi na pytanie, jak obecnie wygląda tożsamość regionalna?

Autor opisuje te aspekty tożsamości kulturowej, które są związane z kształtowaniem tożsamości politycznej na Górnym Śląsku. Interesują go rewindykacje regionalne i zastanawia się, w jaki sposób śląska specyfika kulturowa i społeczna wpływa na jego tożsamość polityczną. Analizuje „przypadek szczególny” Górnego Śląska z perspektywy antropologii polityki i socjologii polityki. Wskazuje te elementy życia społecznego i kulturalnego, które są dowodem wyjątkowości śląskiej. Analizując szczególny charakter Górnego Śląska, autor uważa, że jego zakres terytorialny jest bardzo trudny do ustalenia. Pisze o dwóch ważnych konsekwencjach silnej śląskiej tożsamości kulturowej: pierwszą z nich jest idea powrotu do autonomii, drugą – uznanie narodowości śląskiej za wyjątkową. Wspomina również o „micie założycielskim”, który wzmacnia tożsamość górnośląską. Istotę śląskiej wyjątkowości postrzega się w opozycji do polityki narodowej i unijnej. Autor stwierdza, że w aktywności Ślązaków widoczne są konsekwencje polityki krajowej, a także polityki Unii Europejskiej, tj.: dążenia do rejestracji stowarzyszenia Ślązaków, wzmacnianie poczucia odrębności kulturowej Ślązaków (bez projektów politycznych), nowy model tworzenia tożsamości Ślązaków, intensywna praca nad tworzeniem mitu tożsamości. Na zakończenie autor przedstawia propozycje związane z regulacjami statusowymi województwa śląskiego. Pisze o rozwiązaniach belgijskich, hiszpańskich i brytyjskich oraz postuluje wdrożenie nowego modelu decentralizacji: „decentralizacji o zmiennej geometrii”.

W tym artykule autor próbuje oszacować szanse dla pogranicza Górnego Śląska wykreowanego przez współczesną europejską politykę regionalną. Z historycznego punktu widzenia można powiedzieć, że istnieją dwa rodzaje terytoriów, tj. te odgrywające centralną rolę w konsolidacji sąsiednich ziem (wielkie narody i duże państwa powstawały z takich terytoriów). Drugie to tzw. pogranicza, gdzie mamy do czynienia z brakiem zarówno jednolitości, jak i centralizacji. Wiadomo, że tworzą one mieszankę różnych elementów i wpływów kulturowych. Współczesne województwo śląskie należy do drugiej kategorii, w której problem integracji jest obecnie postrzegany z perspektywy dziedzictwa historycznego. Bezmyślne dążenie do integracji za wszelką cenę doprowadzi do niepotrzebnych konfliktów społecznych i sporów w elitach władzy, ale co najważniejsze zuboży region. Ze względu na znaczną różnorodność regionalną i transfer idei pogranicze postrzegane jest jako atrakcyjne kulturowo, z dynamiczną gospodarką i kreatywnością w przyjmowaniu nowych wzorców zachowań, a także wizji politycznych. Obecne województwo śląskie jest właśnie takim terytorium. Z jednej strony jest to ciekawa mieszanka narodowego modelu państwa, z drugiej strony czerpie z doświadczeń historycznego dziedzictwa wzorców, idei, tradycji, które powinny tworzyć naturalną więź między mieszkańcami wspólnej Europy. Choć dziś mówimy o szansach dla pogranicza, w XX wieku region ten był uważany za problematyczny. W stosunkach międzynarodowych region ten był kontrowersyjnym problemem, znanym jako „krwawiąca granica”. Jeśli chodzi o politykę wewnętrzną Niemiec (Kulturkampf) i późniejszej Polski (autonomia, rozliczenia z przeszłością po II wojnie światowej), pogranicze było również postrzegane jako trudny temat. Obecnie różnorodność tradycji europejskiego pogranicza nie powinna być traktowana jako ciężar. Rozwój tych regionów zależy od umiejętności odpowiedzi na przestarzałe pytanie: Czy istnieje rozpaczliwa potrzeba integracji (tj. zjednoczenia) tych regionów w jednorodne państwo narodowe? Województwo śląskie wykorzysta tę szansę, jeśli przeszłość będzie postrzegana jako bogate dziedzictwo wielokulturowe, a nie jako ciężar „tragedii śląskiej”.

Procesy transformacyjne zachodzące w województwie śląskim wpływają na procesy demograficzne. Dawniej region ten przyciągał ludzi możliwościami zatrudnienia (szczególnie w górnictwie). Obecnie staje się miejscem charakteryzującym się wysokim poziomem skali emigracji. Na przestrzeni lat struktura populacji według płci i wieku uległa zmianie. Obserwujemy spadek odsetka osób młodych w populacji, jednocześnie wzrasta odsetek osób starych. Oba zjawiska przyspieszają proces starzenia się demograficznego. W populacji śląskiej można również zauważyć niepokojące tendencje dotyczące umieralności — jej poziom jest stosunkowo wysoki.
Zachodzą również niekorzystne zmiany w reprodukcji ludności. Obniżenie wskaźnika urodzeń i poziomu dzietności spowodowane jest zmniejszającą się liczbą małżeństw, odkładaniem małżeństw i wzrostem liczby związków nieformalnych. Osiągnięcie prostej zastępowalności pokoleń nie jest możliwe ze względu na zmniejszający się ogólny wskaźnik dzietności. Dlatego też ograniczenie reprodukcji ludności nie może gwarantować równowagi demograficznej. W efekcie wyraźnie spada liczebność populacji w województwie śląskim, co pogłębia się w wyniku niekorzystnego salda migracji.

W artykule podjęto próbę przedstawienia w sposób kompleksowy procesów migracyjnych, jakie miały miejsce w miastach województwa katowickiego w latach 1977—2006. Analizę oparto na następujących miarach: saldo migracji, współczynnik mobilności, współczynnik efektywności migracji. Uzyskany materiał wskazuje na zmniejszenie się wielkości ruchów ludnościowych, wykazując istotne zróżnicowanie zarówno w klasie wielkości miast (duże, średnie, małe), jak i w aspekcie przestrzennym. Współczynnik mobilności wskazuje na dominującą pozycję miast średnich w mobilności przestrzennej ludności na tym obszarze. W procesach migracyjnych widoczny jest wyraźny charakter strefowy, szczególnie w przypadku części zachodnio-środkowej i wschodniej województwa. W pierwszym obszarze migracje ludności nie zaburzyły zbyt mocno dotychczasowych struktur społeczno-demograficznych, gdyż miały miejsce we wschodniej części aglomeracji i zachodnio-środkowej części Podbeskidzia. W procesach migracyjnych można wyróżnić trzy typy procesów przestrzennych: wektorowe, dwukierunkowe i koncentryczne. Model wektorowy okazał się najbardziej powszechny w województwie śląskim. Chociaż w północnej i środkowej części województwa występują typy wektorowe i dwukierunkowe, to w południowej części województwa reprezentowany jest model koncentryczny. To zróżnicowanie kierunków zmian migracyjnych potwierdza brak jednorodności przemian społeczno-demograficznych na badanym obszarze, na co często wskazuje się w literaturze (Runge, 2005, s. 201).

W artykule omówiono kwestię wyników polskiego spisu powszechnego z 2002 r., w którym ponad 173 000 osób zadeklarowało narodowość śląską. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie jakościowych badań przeprowadzonych w 2007 r. Artykuł powstał na podstawie wywiadów z osobami, które zadeklarowały narodowość śląską w 2002 r. Na początku artykułu przedstawiono kwestię narodowości w polskim spisie powszechnym z 2002 r. wraz z dyskusją na ten temat. W artykule zbadano dwie perspektywy teoretyczne: koncepcje wyobrażonej wspólnoty Benedicta Andersona i Józefa Obrębskiego. Zdaniem Marka S. Szczepańskiego istnieje pięć powodów, dla których ludzie deklarowali narodowość śląską: rzeczywista tożsamość i uczucia, rozczarowanie spowodowane restrukturyzacją przemysłu i regionalizacją, katharsis po socjalizmie, wynik działań Ruchu Autonomii Śląska oraz samostworzenie działaczy. Autor bada motywację deklarowania kontrowersyjnej narodowości według poglądu Szczepańskiego.

Artykuł jest próbą wyjaśnienia zjawiska fundamentalizmu religijnego, postrzeganego jako przejaw globalizacji. Autor pokazuje, że kluczowym motywem fundamentalizmu analizowanego tutaj wyłącznie w amerykańskiej, protestanckiej wersji, jest rekonstrukcja porządku symbolicznego, który został naruszony przez globalną detradycjonalizację i relatywizację. Podważanie norm i reguł kulturowych, które do tej pory były traktowane jako oczywiste, podważa oczywistość „bycia-w-świecie”. Narusza poczucie bezpieczeństwa ontologicznego i w efekcie wywołuje niepokój. Autor widzi ten proces jako liminalność Victora Turnera, gdzie struktura symboliczna uległa rozproszeniu, tożsamości rozmyły się, a porządek czasowy został zakłócony. Liminalność przekształca się w strukturę, a ta ostatnia jest rekonstruowana w trybie dychotomicznym, jak pokazali Durkheim, Lévi-Strauss i Mary Douglas. Taki efekt jest wyraźnie widoczny w wielowymiarowych reprezentacjach i dyskursach religijnego fundamentalizmu, na przykład w opozycji „My” kontra „Oni”. Poczucie bezpieczeństwa jest również odbudowywane poprzez rytualną rekonstrukcję symbolicznego, czasowego porządku, który jest obecny na poziomie indywidualnym (biograficznym), jak i zbiorowym.

Tematem artykułu jest status miejsc symbolicznych na Górnym Śląsku. Autor przedstawia typologię obszarów znaczących, biorąc pod uwagę perspektywę różnych narodów zamieszkujących region. Próbuje odpowiedzieć na pytanie: czy miejsca wybrane z Górnego Śląska przez Polaków i Niemców odzwierciedlają ogólny kanon pamięci narodowej? Pisze o przestrzeni świeckiej i sakralnej. Poszukuje obszaru, który można uznać za etnosferę i przywołuje ikony miast centralnych. W artykule pojawiają się odniesienia do historii regionu.

Współczesny świat oferuje daleko idącą różnorodność ideologii, filozofii i możliwości życia. Jednocześnie nie ma gwarancji powszechności i nienaruszalności jakichkolwiek wartości moralnych. Sytuacja ta staje się źródłem niepokoju, a nawet gwałtownych konfliktów egzystencjalnych. Coraz silniejsze procesy indywidualizacji i deinstytucjonalizacji sprawiają, że ludzie (szczególnie młodzież) stają w obliczu całego szeregu poważnych wyzwań. Można zaryzykować tezę, że na bazie współczesnych przemian społecznych, politycznych, ekonomicznych i kulturowych kształtuje się i rozwija nowa mentalność młodego pokolenia. Postęp techniczny i technologiczny powoduje, że młodzież i okres dojrzewania znacząco różni się obecnie od młodzieży dzisiejszych dorosłych. Przyszłość młodego pokolenia jest więc wątpliwa. W warunkach społeczeństwa ryzyka nikt nie może być pewny swojej przyszłości. Stąd coraz ważniejsze stają się pytania o stałe punkty odniesienia, które pozwalają nie stracić orientacji w tej skomplikowanej rzeczywistości. W artykule tym analizowane są podwaliny systemów aksjonormatywnych możliwych do zidentyfikowania wśród młodych mieszkańców Górnego Śląska. Dzięki analizie specyfiki związanej ze światem wartości młodych ludzi, możemy przybliżyć się do odpowiedzi na pytanie o umiejscowienie dzisiejszej młodzieży na osi tradycja-nowoczesność. Wydaje się, że refleksja tego typu może nie tylko rzucić światło na sytuację młodych Ślązaków, ale także pozwala na ostrożne wnioski w odniesieniu do wszystkich młodych Polaków.

Artykuł przedstawia spór o śląską tożsamość kulturową. Autor wskazuje na chłopskie i robotnicze korzenie kultury Ślązaków. Tworzą oni regionalną wspólnotę podzielającą poczucie słuszności po marginalizacji kulturowej i eksploatacji ekonomicznej. Etos śląski został zmitologizowany, a rola społeczna zmarginalizowana. Złożoność przemian we współczesnej kulturze Ślązaków pozostaje niedostrzegana. Ich etos i aspiracje ciągle się różnicują. Część z nich dąży do uznania odrębnej narodowości śląskiej i autonomii regionalnej. Większość pozostaje bierna, ale pewna część podlega patologiom społecznym. Zmiany etosu wiążą się również ze wzrostem aspiracji edukacyjnych. Lepsze kwalifikacje edukacyjne Ślązaków rodzą nadzieję na nowoczesną aktywizację poza tradycyjnym przemysłem. Pozytywnym zjawiskiem jest rosnąca akceptacja wielokulturowej tożsamości Ślązaków i ich prawa do rozwoju języka regionalnego (gwary śląskiej). Skutkiem nowych aspiracji Ślązaków, a zarazem dylematu kulturowego, jest ruch w stronę subkultury lub autonomicznej kultury regionalnej, która stworzyłaby narodowość śląską.

Autor artykułu opisuje obraz śląskiego społeczeństwa obywatelskiego, który jest bardzo podobny do obrazu społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Choć podobieństw jest coraz więcej, trzeci sektor staje się coraz bardziej profesjonalny, a wiele organizacji pozarządowych i instytucji prowadzi bardzo ciekawą pracę, aktywność obywatelska i polityczna nie zmienia się i jest stosunkowo niska. Na tę sytuację wpływa kilka czynników: przepisy prawa, forma struktury społecznej, tradycje, kultura i czynniki metodologiczne.

W artykule przedstawiono wyniki badań obiektów zaufania przedsiębiorców. W badanej próbie przedsiębiorcy wskazywali niezwykle wysoki poziom zaufania ogólnego. Teoretyczne ramy badania oparto na socjologicznej teorii zaufania Piotra Sztopki. W odniesieniu do tej teorii sformułowano dalsze, bardziej szczegółowe pytania badawcze dotyczące różnych typów zaufania, głównie: zaufania interpersonalnego, zaufania pozycyjnego, zaufania proceduralnego, zaufania instytucjonalnego, zaufania systemowego. Badania przeprowadzono w Polsce, wykorzystując standaryzowane wywiady socjologiczne jako metodę badawczą na próbie 249 losowo wybranych uczestników w 2008 roku.

Rodzina jako podstawowy element struktury społecznej podlega nieustannym zmianom. Badania socjologiczne nad rodziną śląską prowadzone od lat 60. do chwili obecnej pokazują dynamikę tych zmian w odniesieniu do struktury i organizacji rodziny. Współczesna rodzina śląska to zmodyfikowana rodzina rozszerzona, oparta na prawnie akceptowanym małżeństwie z niewielką liczbą dzieci, egalitarna, akceptująca pracę kobiet zamężnych, kształcąca swoje dzieci zgodnie z bardziej liberalnym modelem.

W artykule skupiono się na sytuacji kobiet zatrudnionych w górnictwie węglowym oraz konsekwencjach restrukturyzacji sektora górniczego dla tej grupy kobiet. Autorzy opisują zmiany w strukturze zatrudnienia kobiet z uwzględnieniem sektora górniczego i rynku pracy poza tym sektorem, rozwiązania outplacementowe adresowane do kobiet w ramach programów restrukturyzacji sektora oraz ich konsekwencje dla reorientacji zawodowej kobiet. Dyskusja na temat aspektów ekonomicznych problemu jest kontynuowana krytyczną refleksją na temat praktyk dyskryminacyjnych związanych z procesem deindustrializacji, społeczno-kulturowych uwarunkowań pozycji kobiet w ramach dyskursów „restrukturyzacyjnych” zmieniających wzorce kobiecości oraz potencjalnych konsekwencji trwających przemian kulturowych.

All the aspects of contemporary family life, that are discussed in the text undergo significant changes. We refer to those changes neiter as progress, positive development or evolution, nor as crisis, regression, stagnation or even pathological development. Change are characterized by the contribution of social and structural level (demographic trends, changes in education and the world of work, the conduct of human life as an institution changes, growing economic standard and their differentiation, the general trend of liberalization, changes in female self-assessment, changing world of work; education, etc.). Changes are presented from the perspective of both: parents and children to obtein complete image of changes and possible schemes of current, fragmented family life. Development of Slovak families in the last decade reflects a mixture of historical continuity and important change. Even the majority of young families is dominated by a combination of traditional and postmodern relations, attitudes, values and forms of life. Slovak family functions between continuity and change, thus the quality of its various aspects and attributes will be necessary not only to identify and empirically verify it, but also subsequently evaluate. Today we are witness the first signs of a new rise in marriage, and marriage, free from patriarchal ballast and including not only love and sexual coexistence, but also greater mutual tolerance, friendship and support as znovunadobúdanie (regaining) forces and relax from everyday life, relaxation from everyday life, dictates of competition or even economic partnership.

Autor porusza problem edukacji socjologicznej na uniwersytetach oraz problem kariery absolwentów socjologii. Artykuł ujawnia opinię autorki na temat tego, jak młodzi socjologowie powinni być kształceni i jaka jest ich rola w różnych instytucjach i miejscach pracy. Absolwenci powinni być przygotowywani do różnych ról, co definiuje socjologię jako teorię społeczną ukierunkowaną na praktykę. Socjologów nie należy kształcić bez szerokiego kontekstu społecznego, ponieważ są oni szczególnie potrzebni po rozszerzeniu UE. Absolwenci socjologii powinni pracować w różnych branżach, ale często są niedoceniani lub ignorowani przez pracodawców, którzy boją się odkryć coś, co powinno pozostać ukryte. Socjologowie są również często ignorowani przez innych socjologów. Autorka rozważa możliwość powtórzenia badań przeprowadzonych w latach 80., kiedy to pytano absolwentów socjologii o przydatność ich studiów w późniejszej karierze zawodowej.

We wstępie artykułu autorka definiuje „Etos” i umieszcza go w szerokim obszarze badań. Następnie przedstawiono czynniki sprzyjające kształtowaniu się etosu pracy na Śląsku oraz pierwsze badania na ten temat. Badania nad etosem pracy koncentrują się najpierw na dwóch dominujących zawodach, np. górnikach i szklarzach, a następnie na pozostałych zawodach. Autorka definiuje również okresy chronologiczne badań i pokazuje ewolucję stosunku do zawodu górnika, a także zmiany w etosie pracy innych grup. W zakończeniu autorka wyraża swoją opinię na temat dotychczas przeprowadzonych badań nad etosem pracy oraz wskazuje na braki badawcze.

W artykule przedstawiono wyniki badania ankietowego przeprowadzonego na populacji 1143 uczniów ostatnich klas szkół ponadgimnazjalnych z Rudy Śląskiej. Badaniem objęto około 95% wszystkich uczniów kończących szkoły ponadgimnazjalne w Rudzie Śląskiej. Uczniowie kończący szkoły ponadgimnazjalne stanowią istotny element rynku pracy. Ci młodzi ludzie, którzy ukończyli szkoły zawodowe i licea ogólnokształcące, wchodzą na rynek pracy. Nawet w przypadku, gdy rozpoczynają dalszą edukację, często równocześnie poszukują pracy. Celem badań było poznanie planów na przyszłość absolwentów szkół ponadgimnazjalnych, określenie ich poziomu kompetencji cywilizacyjnych oraz określenie czynników wpływających na fakt posiadania takich kompetencji. Badania pozwoliły odpowiedzieć na pytania dotyczące możliwych strategii zachowań młodzieży w przypadku braku zatrudnienia.