Województwo śląskie jest typowym obszarem pogranicza kulturowego, gdzie różne wzorce kultury etnicznej i przemysłowej mieszają się w specyficzną nową jakość. Przemiany gospodarcze początku lat dziewięćdziesiątych (XX w.) podważyły ​​fundamenty, na których zbudowano tradycyjny regionalny porządek symboliczny. Pauperyzacja osad górniczych jest szczególnie ważnym czynnikiem wpływającym na proces współczesnej tożsamości regionalnej. Nasz artykuł opiera się na częściowych wynikach badań z projektu „Przestrzeń, miejsce i historyczne i współczesne artykulacje tożsamości regionalnych, narodowych i europejskich poprzez pracę i wspólnotę na obszarach przechodzących restrukturyzacji i regeneracji gospodarczej” (SPHERE). Krótko mówiąc, projekt ma na celu zbadanie roli różnych narracji dyskursywnych w kształtowaniu idei i doświadczeń tożsamości, regionu i miejsca. Dyskursywne i materialne „skutki” przekształcania społeczności poprzez zmiany gospodarcze mają na celu zbadanie, w jaki sposób przeszłość i teraźniejszość kryją w sobie możliwości na przyszłość. W tekście zamierzamy również wprowadzić perspektywę epistemologiczną otrzymaną w SPHERE.

Niniejszy tekst jest wynikiem pakietu roboczego nr 5 „Stare i nowe formacje płci i klasy” oraz „Stan wiedzy” europejskich badań SPHERE: „Przestrzeń, miejsce i historyczne i współczesne artykulacje tożsamości regionalnych, narodowych i europejskich poprzez pracę i społeczność na obszarach przechodzących restrukturyzacji i regeneracji gospodarczej”. Podejmuje on zagadnienia związane z obszarem restrukturyzacji gospodarczej i jej wpływem na rynek pracy, tożsamość klasową i przede wszystkim habitus płciowy. Dlatego też artykuł koncentruje się na odbudowie kobiecości/męskości i podziale pracy w rodzinie według płci.

Artykuł powstał na podstawie fragmentu wyników 5. pakietu roboczego realizującego projekt SPHERE. Poświęcony jest popularnym, zdroworozsądkowym sposobom doświadczania podziałów i hierarchii społecznej, które wydają się być mniej lub bardziej powiązane z warunkami ekonomicznymi życia w osadzie położonej w pobliżu zakładu przemysłowego. Kategorie społeczne rozwijane w procesie interakcji można traktować jako prototypy lub odpowiedniki myślenia klasowego, choć zazwyczaj nie spełniają one wymogów narzucanych przez esencjalistyczne sposoby formułowania tej idei. Analizując niektóre popularne kategoryzacje funkcjonujące w narracjach biograficznych mieszkańców osiedli robotniczych, można zauważyć szeroki wachlarz specyficznych artykulacji różnych tożsamości społecznych, które są odbiciem współistnienia wybranych czynników społecznych i ekonomicznych składających się na kontekst życia w osadzie położonej w pobliżu zakładu przemysłowego.

Niniejszy artykuł opisuje wspomnienia i historie przywoływane przez mieszkańców osiedli poprzemysłowych Będzina i Rudy Śląskiej. Opowiadane historie dotyczą przestrzeni, krajobrazów i miejsc, które zmieniły się w trakcie życia mieszkańców. Analiza wywiadów koncentruje się szczególnie na obszarach mieszkalnych i miejscach pracy, ale obejmuje również inne miejsca, które pojawiły się w trakcie badań i są istotne dla osób udzielających wywiadów. Interesujące jest, w jaki sposób powiązania między życiem osobistym a transformacjami osiedli zgłaszane w wywiadach można opisać, korzystając z perspektywy geografii emocjonalnej.

Artykuł, oparty na wywiadach biograficznych przeprowadzonych w latach 2009 i 2010, podejmuje problem integracji społecznej i dezintegracji lokalnej społeczności w Ksawerze — poprzemysłowym przedmieściu miasta Będzin w Zagłębiu. Głównym przedmiotem analizy jest zmiana więzi społecznych po transformacji i zamknięciu kopalni węgla kamiennego, która była głównym pracodawcą dla mieszkańców w okresie realnego socjalizmu.

Założeniem niniejszego artykułu jest przedstawienie postrzegania zmian zachodzących w tożsamości kulturowej, etnicznej i lokalnej, w związku z procesem restrukturyzacji na Śląsku i Zagłębiu, prezentowanych przez mieszkańców tych regionów. Poglądy przedstawione poniżej są również istotne dla postrzegania zmian w relacjach społecznych i zmian więzi sąsiedzkich spowodowanych zmianami statusu społeczno‑ekonomicznego, możliwościami dywersyfikacji i pogłębianiem się rozwarstwienia ekonomicznego tych społeczności.

Niniejszy artykuł powstał na podstawie badań przeprowadzonych w ramach Siódmego Programu Ramowego Unii Europejskiej SPHERE finansowanego przez Unię Europejską. Polską grupą badawczą kieruje prof. dr hab. Kazimiera Wódz. Praca ta odnosi się do szeregu założeń istotnych dla części projektu poświęconej głównie tożsamości kulturowej wyrażanej i doświadczanej za pomocą strategii narracyjnych. Konsekwencje kulturowe tych procesów transformacji są również interesujące dla artystów. Istnieje wiele osiągnięć artystycznych i kulturalnych oraz dzieł, w których artyści wyrażają swój bliski związek z regionem. Dlatego w niniejszym artykule postanowiliśmy skupić się tylko na jednym segmencie działalności artystycznej: na sposobie, w jaki artyści tworzą i odzwierciedlają obrazy i wyobrażenia regionu. Indywidualność i unikatowość kulturowa regionu jest postrzegana i promowana przez reżyserów filmowych pomimo (a może właśnie z powodu) dynamicznej zmiany. Restrukturyzacja polityczna i gospodarcza miała wpływ na krajobraz aglomeracji śląskiej, a także na umysły jej mieszkańców. Jednak zawsze, gdy twórcy chcą uchwycić w swoich filmach specyfikę kulturową, podkreślają wartości, zwyczaje, zasady i przekonania, które służą do ukazania indywidualności regionu. Mamy tu filmy, które zaczynały się od poetyki realizmu, a nawet socrealizmu. Najbardziej rozwinięty przemysłowo region czasów Polski Ludowej, jakim był Górny Śląsk, najlepiej nadawał się do pokazania jako arena konfliktu „nowego” ze „starym”. Następnie skutki stopniowej deindustrializacji i powolnego rozkładu ustroju socjalistycznego doprowadziły do ​​ewolucyjnego przejścia do poetyki tzw. „magicznego realizmu”; od śląskich filmów cyklicznych Kazimierza Kutza, poprzez komedie (często opowiadające o minionych czasach) aż po filmy współczesne. To, co tu widzimy, jest swego rodzaju symboliczną ucieczką od ginącego świata hut i kopalń, do nie do końca jeszcze rozpoznanego świata późnej nowoczesności.

Głównym celem tego artykułu jest pokazanie, w jaki sposób osoby, z którymi przeprowadzono wywiady w ramach projektu SPHERE, opisywały swoje doświadczenia zmiany społecznej. Autor starał się skomentować kluczowe elementy pojawiające się w ich narracjach. Skupił się głównie na ludzkiej refleksji na temat kariery zawodowej, tożsamości regionalnej i zmiany społecznej, które są rezultatem transformacji, która rozpoczęła się w 1989 r. wraz z upadkiem poprzedniego systemu politycznego. Jednak ogólna polityka i procesy społeczne zachodzące w Polsce od tego czasu są tutaj jedynie tłem dla poszczególnych historii. Historie te ujawniają postawy wobec rzeczy o dużym znaczeniu dla osób, z którymi przeprowadzono wywiady.

W artykule opisano przede wszystkim rodzaje i cele treści fotograficznych zbieranych i stosowanych w polskiej części projektu SPHERE. Autor skupia się na dokumentacji fotograficznej dedykowanej projektowi i tworzonej w trakcie jego realizacji (treści, które istniały wcześniej, zostały odrzucone). Tematyka opisana jest w skali makro (przestrzeń Górnego Śląska) za pomocą zdjęć badanych miejsc i społeczności (Kaufhaus, Ksawera‑Koszelew), jak również w skali mikro, przedstawiającej mieszkańców w ich mieszkaniach.

Po rozpoczęciu restrukturyzacji Górnego Śląska uruchomiono kilka konkretnych polityk publicznych na szczeblu regionalnym i lokalnym. Celem artykułu jest analiza wpływu tych konkretnych polityk na budowanie kapitału społecznego i mobilizację społeczeństwa obywatelskiego. Zazwyczaj tworzenie tego typu polityk publicznych wpływa na rozwój nowych elit lokalnych i regionalnych. Nie było tak w przypadku regionu Górnego Śląska, ponieważ polityki te były tworzone w zdecydowanej większości „ponad głowami” ludności przez zespoły specjalistów planowania terytorialnego i profesjonalnych menedżerów.

W artykule omówiono, w jaki sposób restrukturyzacja zatrudnienia w kopalniach węgla kamiennego wpływa na funkcjonowanie społeczności górniczych. Problem wykluczenia społecznego byłych górników i ich rodzin stał się wyzwaniem dla polityki społecznej w wielu z tych społeczności. Z jednej strony autorka stara się przedstawić skalę zagrożenia związanego z tym zjawiskiem. Z drugiej strony analizuje, w jaki sposób i w jakim stopniu lokalna polityka społeczna reaguje na ten problem.

Restrukturyzacja tradycyjnych obszarów przemysłowych, jaka miała miejsce w ciągu ostatnich 20 lat, jest efektem transformacji systemowej, która wynikała głównie z nacisków wywieranych przez związek zawodowy Solidarność. Zatem ruch związkowy można traktować jako istotny czynnik wpływający na charakter reguł rządzących rynkiem pracy, a także jako istotną formę aktywizacji kapitału społecznego, będącą podstawą pełnego rozwoju potencjału ludzkiego. Jednakże aktywność związkowa jest zróżnicowana ze względu na kwestię płci, co powoduje, że obecność kobiet w związkach jest ograniczona. W tym sensie w obradach okrągłego stołu wzięła udział tylko jedna kobieta, mimo że rozmowy dotyczyły sposobów transformacji społeczeństwa składającego się z dwóch płci. Podobnie we wszystkich zarządach związków zawodowych założonych po 1989 r. dominowali mężczyźni, mimo że problemy związane z pracą i rynkiem pracy dotyczą obu płci. Przyczyna tego stanu rzeczy oraz identyfikacja barier, na jakie napotykają kobiety w działalności związkowej, a także problemów, z jakimi borykają się na rynku pracy w górnictwie, to główne zagadnienia analizowane w niniejszym opracowaniu na podstawie wysokiej jakości badań empirycznych. Badania stanowią studium przypadku związków zawodowych w górnictwie węgla kamiennego i brunatnego. Stanowią również próbę porównania doświadczeń i percepcji charakterystycznych dla przedstawicieli województw śląskiego i łódzkiego. Artykuł stanowi również częściowy raport z badań przeprowadzonych w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego poświęconego problematyce równości płci. Analizuje również zróżnicowane doświadczenia mężczyzn i kobiet związane z ich udziałem w ruchu związkowym.

W artykule zdiagnozowano czynniki kulturowe i demograficzne kształtujące warunki mieszkaniowe seniorów, a także ich dostosowanie do nowych potrzeb mieszkańców budownictwa komunalnego. Dane statystyczne dotyczące cech warunków mieszkaniowych osób starszych zostały porównawczo przeanalizowane w ramach ogólnopolskiego projektu PolSenior (http://polsenior.iimcb.gov.pl/). Na podstawie próby autor zestawił warunki mieszkaniowe seniorów z warunkami mieszkaniowymi seniorów z innych regionów Polski. Dane wskazują na mniejsze metraże mieszkań i wolniejszą dynamikę zasobów mieszkaniowych na Górnym Śląsku, ale także na lepsze utrzymanie i wyposażenie mieszkań w regionie. Wśród ważnych ustaleń badawczych znajdują się: stwierdzenie, że rozmiary mieszkań w budynkach wielorodzinnych są dobrze dopasowane do skromnych potrzeb współczesnej populacji seniorów; oraz że młodzi ludzie konkurują z seniorami o małe mieszkania, co wynika z faktu, że ci pierwsi, mając niskie dochody, wolą wybierać mieszkania takich osób na pierwsze lata samodzielnego życia zawodowego i rodzinnego. Dane wskazują na bardzo niski poziom dostosowania technicznego mieszkań tego typu do potrzeb osób niepełnosprawnych fizycznie i seniorów, którzy wraz z wiekiem stają się coraz mniej niezależni fizycznie i społecznie. Niemniej jednak rzadko planują dostosowanie swoich mieszkań do pogarszającego się stanu zdrowia i raczej dostosowują się do napotykanych trudności, niż je przezwyciężają.

Artykuł ukazuje problem relacji między centrum miasta a galeriami handlowymi w kontekście socjologicznej teorii przestrzeni publicznej. Pojęcie przestrzeni publicznej jest bogate w znaczenia i jest używane w szerokim zakresie kontekstów. Niniejszy tekst pokazuje tylko niektóre z nich: powiązania między przestrzenią publiczną a sferą publiczną, kryteria dostępu do niej, bezpieczeństwo fizyczne, dyfuzję między przestrzenią publiczną a prywatną oraz różnice między przestrzenią publiczną a sferą publiczną. Takie rozumienie przestrzeni publicznej pozwala porównać społeczne znaczenia i funkcje między tradycyjną przestrzenią publiczną - centrum miasta i galeriami handlowymi - przestrzenią prywatną z punktu widzenia prawnego, a sferą publiczną w kontekście społecznym. Odniesienia empiryczne oparte na badaniach socjologicznych przeprowadzonych w kilku miastach śląskich: Katowicach, Gliwicach, Rybniku w latach 2009-2010. Badania wykazały, że galerie handlowe stanowią prawdziwą konkurencję dla centrum miasta, zwłaszcza gdy centrum miasta jest nieatrakcyjne i społecznie odizolowane. Niemniej jednak ulice i place miejskie nadal oferują więcej możliwości realizacji różnych potrzeb dotyczących przestrzeni publicznej.

Na wielokulturowość Górnego Śląska wpłynęło połączenie trzech kultur: polskiej, niemieckiej i czeskiej. Ważne jest również odnotowanie wpływu Żydów i Romów, którzy wzbogacili kulturę regionu. Współczesna wielokulturowość Śląska wywodzi się z czasów Piastów Ślązaków, kiedy kolonizacja doprowadziła do wzrostu liczby osadników niemieckich na terenach miejskich i wiejskich Śląska. Wielokulturowość tego regionu stopniowo zmieniała się od czasów socjalizmu, stając się tym, co dziś nazywamy współczesną wielokulturowością. Obecnie wielokulturowość nadal kwitnie dzięki zinstytucjonalizowanym organizacjom mniejszości etnicznych, które podtrzymują swoje tradycje kulturowe. Wielokulturowość Śląska zawsze pozostawała integralną częścią tego regionu i tożsamości kulturowej jego mieszkańców.

Przemiany gospodarcze, polityczne i społeczne spowodowały wiele problemów społeczno-ekonomicznych, takich jak bezrobocie, ubóstwo i pogorszenie warunków życia. Potrzebna jest analiza zróżnicowania społeczno-ekonomicznego i innych problemów społecznych, z uwzględnieniem wymiaru przestrzennego. Badania regionalne wydają się być niezbędne, zwłaszcza w procesie gromadzenia danych statystycznych i opracowywania wskaźników ekonomicznych. Studia regionalne ułatwiają porównania i analizy regionalnego zróżnicowania zjawisk. Artykuł koncentruje się na sytuacji społeczno-ekonomicznej województwa łódzkiego (według nomenklatury NTS) w okresie restrukturyzacji, w odniesieniu do danych krajowych. Region ten jest dobrze znany ze swojej monokultury przemysłowej. Gospodarka Łodzi koncentrowała się na przemyśle lekkim i włókienniczym. Konsekwencje transformacji gospodarczej były poważniejsze w województwie łódzkim niż w jakimkolwiek innym regionie w Polsce. Analizy sytuacji społeczno-ekonomicznej (w szczególności dane dotyczące ludności, rynku pracy i bezrobocia, ubóstwa) przeprowadzono w ujęciu regionalnym oraz w oparciu o regionalne dane statystyczne (m.in.: Regiony Polski, Rocznik Statystyczny Województw — Polska, Warunki Życia Ludności w województwie łódzkim oraz Bank Danych Regionalnych, gromadzone przez Główny Urząd Statystyczny).