Antropocen, podmiot ludzki i duchowość – eko-filozofia Skolimowskiego wobec Gai 2.0 i nowego antropocentryzmu

Paweł Mirowski

doi:10.31261/errgo.17526

Published: 2025-12-18

No. 51 (2025)

The Anthropocene, the Human Subject, and Spirituality – Skolimowski’s Eco-Philosophy in Relation to the Perspectives of Gaia 2.0 and New Anthropocentrism

Paweł Mirowski

Section: studies and essays

https://doi.org/10.31261/errgo.17526

Abstract

The article compares three different perspectives on the role of humans in shaping the environment. The first, eco-philosophy of Henryk Skolimowski, is based on the initial belief in the division of the human and natural worlds, which requires reconnection. The second proposal is Bruno Latour’s interpretation of the Gaia hypothesis. His thoughts are part of the posthumanist reflection on mankind’s agency and levelling of its subjectivity with the nature within the distributed system that is Gaia. The third perspective is Clive Hamilton’s defense of anthropocentrism who opposes narratives which, in his opinion, devalue humans. The anchor point is reflection on humanity’s relationship with the environment and determining their mutual subjectivity. Contemporary study on the ecological crisis refers to science and rationalism, and not to spirituality, as in the case of eco-philosophy. Participating in a network of mutual relationships is a constant process of negotiations for the human’s agency.

Keywords:

anthropocene , eco-philosophy , Gaia , Skolimowski , climate , new anthropocentrism

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Mirowski, P. (2025). The Anthropocene, the Human Subject, and Spirituality – Skolimowski’s Eco-Philosophy in Relation to the Perspectives of Gaia 2.0 and New Anthropocentrism. Er(r)go. Theory - Literature - Culture, (51), 87–105. https://doi.org/10.31261/errgo.17526

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.

The Copyright Owners of the submitted texts grant the Reader the right to use the pdf documents under the provisions of the Creative Commons 4.0 International License: Attribution-Share-Alike (CC BY-SA). The user can copy and redistribute the material in any medium or format and remix, transform, and build upon the material for any purpose.

1. License

The University of Silesia Press provides immediate open access to journal’s content under the Creative Commons BY-SA 4.0 license (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Authors who publish with this journal retain all copyrights and agree to the terms of the above-mentioned CC BY-SA 4.0 license.

2. Author’s Warranties

The author warrants that the article is original, written by stated author/s, has not been published before, contains no unlawful statements, does not infringe the rights of others, is subject to copyright that is vested exclusively in the author and free of any third party rights, and that any necessary written permissions to quote from other sources have been obtained by the author/s.

If the article contains illustrative material (drawings, photos, graphs, maps), the author declares that the said works are of his authorship, they do not infringe the rights of the third party (including personal rights, i.a. the authorization to reproduce physical likeness) and the author holds exclusive proprietary copyrights. The author publishes the above works as part of the article under the licence "Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International".

ATTENTION! When the legal situation of the illustrative material has not been determined and the necessary consent has not been granted by the proprietary copyrights holders, the submitted material will not be accepted for editorial process. At the same time the author takes full responsibility for providing false data (this also regards covering the costs incurred by the University of Silesia Press and financial claims of the third party).

3. User Rights

Under the CC BY-SA 4.0 license, the users are free to share (copy, distribute and transmit the contribution) and adapt (remix, transform, and build upon the material) the article for any purpose, provided they attribute the contribution in the manner specified by the author or licensor.

4. Co-Authorship

If the article was prepared jointly with other authors, the signatory of this form warrants that he/she has been authorized by all co-authors to sign this agreement on their behalf, and agrees to inform his/her co-authors of the terms of this agreement.

I hereby declare that in the event of withdrawal of the text from the publishing process or submitting it to another publisher without agreement from the editorial office, I agree to cover all costs incurred by the University of Silesia in connection with my application.

References

Bińczyk, Ewa. “Dyskursy antropocenu a marazm środowiskowy początków XXI wieku”. Zeszyty naukowe Politechniki Śląskiej 112 (2017), 47–59. DOI: https://doi.org/10.29119/1641-3466.2017.112.4
Google Scholar

Bińczyk, Ewa. Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2018.
Google Scholar

Bińczyk, Ewa. “Jakiej refleksji potrzebujemy w epoce antropocenu? ‘Gramatyka’ wystudzania wzrostu ekonomii ekologicznej”. Er(r)go 47, nr 2 (2023), 73–96. https://doi.org/10.31261/errgo.14496. DOI: https://doi.org/10.31261/errgo.14496
Google Scholar

Bińczyk, Ewa. “Ocalić Gaję i zbawić zbiorowość. Ekoteologiczne sugestie Brunona Latoura”. Stan Rzeczy 2, nr 5 (2013), 137–149. https://doi.org/10.51196/srz.5.10. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.5.10
Google Scholar

Bińczyk, Ewa. “Troska o postprzyrodę w epoce antropocenu”. Etyka 57 (2018), 137–155. DOI: https://doi.org/10.14394/42
Google Scholar

Burgoński, Piotr, Michał Gierycz. “Dyskurs, analiza dyskursu i konstruktywizm”. W: Analiza dyskursu politycznego. Teoria, zastosowanie, granice naukowości, red. Monika Brzezińska, Piotr Burgoński, Michał Gierycz, 13–25. Warszawa: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, 2018.
Google Scholar

Chaberski, Mateusz. “Doświadczyć antropocenu na nowo. Doświadczenia środowiskowe w sztukach performatywnych”. Niespodziewane Alianse 84 (2019), 225–260.
Google Scholar

Chakrabarty, Dipesh. Humanistyka w czasach antropocenu, przeł. Ewa Domańska. Kraków: Universitas, 2023.
Google Scholar

Chrzanowska-Gancarz, Małgorzata. ”Globalne cele zrównoważonego rozwoju a idea życia człowieka w koncepcji Eko-filozofii Henryka Skolimowskiego”. Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej 131 (2018), 51–60.
Google Scholar

Czekalski, Rafał. ”Henryka Skolimowskiego krytyka cywilizacji zachodniej w kontekście kryzysu ekologicznego”. Studia Ecologiae et Bioethicae 2 (2014), 45–64. DOI: https://doi.org/10.21697/seb.2014.12.2.03
Google Scholar

Czekalski, Rafał. Paradygmat ekologiczny: kategoria kulturowo-cywilizacyjna czy też teoretyczno-poznawcza na przykładzie twórczości naukowej Henryka Skolimowskiego?. Warszawa: Papieski Wydział Teologiczny w Warszawie, 2014.
Google Scholar

Domańska, Ewa. ”Humanistyka ekologiczna”. Teksty Drugie 1–2 (2013), 13–32.
Google Scholar

Dunn, Rob. Historia naturalna przyszłości: co prawa przyrody mówią o losie człowieka, przeł. Krzysztof Skonieczny. Kraków: Copernicus Center Press, 2023.
Google Scholar

Ejsing, Mads. “The Arrival of the Anthropocene in Social Theory: From Modernism and Marxism towards a New Materialism”. The Sociological Review 71, nr 1 (2023), 243–260. https://doi.org/10.1177/00380261221106905. DOI: https://doi.org/10.1177/00380261221106905
Google Scholar

Fiut, Ignacy S. ”Idea rozwoju zrównoważonego w perspektywie filozofii Henryka Skolimowskiego”. Problemy Ekorozwoju 4, nr 2 (2009), 25–48.
Google Scholar

Gawor, Leszek. “Filozofia zrównoważonego rozwoju – preliminaria”. Problemy Ekorozwoju 5, nr 2 (2010), 69–76.
Google Scholar

Gawor, Leszek. “Proekologiczna metanoia współczesnego człowieka jako warunek przetrwania cywilizacji ludzkiej”. Kultura i Wartości 4 (2012), 45–59.
Google Scholar

Hamilton, Clive. Defiant Earth. The Fate of Humans in the Anthropocene. Cambridge: Polity Press, 2017.
Google Scholar

Hamilton, Clive. “Human Destiny in the Anthropocene”. W: The Anthropocene and the Global Environmental Crisis – Rethinking Modernity in a New Epoch, red. Clive Hamilton, Christophe Bonneuil, François Gemenne, 32–43. Oxon: Routledge, 2015. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315743424-3
Google Scholar

Hickel, Jason. Mniej znaczy lepiej. O tym, jak odejście od wzrostu gospodarczego ocali świat, przeł. Jerzy Paweł Listwan. Kraków: Karakter, 2021.
Google Scholar

Hoły-Łuczaj, Magdalena. “Jak mówić o kryzysie ekologicznym, aby anthropoi chcieli z nim faktycznie walczyć?”, Humanistyka i Przyrodoznawstwo 24 (2018), 591–598. https://doi.org/10.31648/hip.2640. DOI: https://doi.org/10.31648/hip.2640
Google Scholar

Hull, Zbigniew. “Ekofilozofia a ‘filozofia zrównoważonego rozwoju’”. Studia Ecologiae et Bioethicae 8, nr 1(2010), 197–205. DOI: https://doi.org/10.21697/seb.2010.8.1.16
Google Scholar

Hull, Zbigniew. “Filozofia zrównoważonego rozwoju a realizacja jej postulatów w praktyce społecznej”. Studia Ecologiae et Bioethicae 17, nr 4 (2019), 5–14. https://doi.org/10.21697/seb.2019.17.4.01. DOI: https://doi.org/10.21697/seb.2019.17.4.01
Google Scholar

Humeniuk, Monika. “Przenikanie się języków wiedzy i wiary w dyskursie kryzysu klimatycznego. Przypadek argumentu ekoteologicznego Bruno Latoura i radykalnej ekologicznej hermeneutyki biblijnej”. Utopia a Edukacja 6 (2023), 63–85.
Google Scholar

Jasiński, Karol. “Fenomen religii w myśli Martina Bubera”. Studia Warmińskie 50 (2013), 23–40. DOI: https://doi.org/10.31648/sw.185
Google Scholar

Kilian, Krzysztof J. “Patrząc na Skolimowskiego. O Księdze Pamiątkowej ofiarowanej Profesorowi Skolimowskiemu w siedemdziesięciolecie urodzin”. Sofia 4 (2004), 231–240.
Google Scholar

Knudsen, Ståle. “Critical realism in political ecology: an argument against flat ontology”. Journal of Political Ecology 30, nr 1 (2023), 1–22. https://doi.org/10.2458/jpe.5127. DOI: https://doi.org/10.2458/jpe.5127
Google Scholar

Kopciewicz, Lucyna. “Dyskursy kryzysu klimatycznego”. Ars Educandi 18 (2021), 67–82. https://doi.org/10.26881/ae.2021.18.04. DOI: https://doi.org/10.26881/ae.2021.18.04
Google Scholar

Kostyszak Jan, “Konstruktywizm jako metodologia badań współczesności”. Zeszyty Naukowe Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze 10 (2019), 109–116.
Google Scholar

Latour, Bruno. “Czekając na Gaję. Komponowanie wspólnego świata poprzez sztukę i politykę”, przeł. Agnieszka Kowalczyk. W: Ekologie, red. Agnieszka Jach, Piotr Juskowiak, Agnieszka Kowalczyk, 158–174. Łódź: Muzeum Sztuki, 2014.
Google Scholar

Latour, Bruno. Facing Gaia – Eight Lectures on the New Climate Regime, przeł. Catherine Porter. Cambridge: Polity Press, 2017.
Google Scholar

Leźnicki, Marcin. ”Trudności z wdrażaniem konsumpcji zrównoważonej w ponowoczesnej epoce przyspieszenia”. Studia Ecologiae et Bioethicae 1 (2021), 31–44. https://doi.org/10.21697/seb.2021.19.1.03. DOI: https://doi.org/10.21697/seb.2021.19.1.03
Google Scholar

Markiewka, Tomasz Szymon. “Narracja filozoficzna a koncepcje postwzrostowe”. CIVITAS 3 (2022), 16–31. DOI: https://doi.org/10.35757/CIV.2022.30.09
Google Scholar

Markiewka Tomasz. Zmienić świat raz jeszcze – jak wygrać walkę o klimat. Warszawa: Czarna Owca, 2021.
Google Scholar

Niedek, Mikołaj. “Ekofilozofia a perspektywa ekologicznego konserwatyzmu”. Studia Ecologiae et Bioethicae 1 (2021), 5–15. https://doi.org/10.21697/seb.2021.19.1.01. DOI: https://doi.org/10.21697/seb.2021.19.1.01
Google Scholar

Niedek, Mikołaj. “(Prze)świt eko-filozofii na drodze pedagogiki Lasu”. Forum Pedagogiczne 12, nr 2 (2022), 75–87. https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.06. DOI: https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.06
Google Scholar

Papuziński, Andrzej. “Idea filozofii a ekofilozofia. Uwagi na marginesie metafilozoficznego stanowiska A. L. Zachariasza”. W: Człowiek świadomością istnienia: prace ofiarowane prof. dr. hab. Andrzejowi L. Zachariaszowi, red. Włodzimierz Zięba, Krzysztof J. Kilian, 608–625. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2009.
Google Scholar

Paśko, Ingrid. “O świadomości ekologicznej”. W: Z teorii i praktyki edukacji dziecka: inspiracje dla nauczycieli przedszkoli i klas I–III szkoły podstawowej, red. K. Gąsiorek, 127–142. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2011.
Google Scholar

Poczta-Wajda, Agnieszka, Agnieszka Sapa. “Paradygmat rozwoju zrównoważonego – ujęcie krytyczne”. Progress in Economic Sciences 4 (2017), 131–141. https://doi.org/10.14595/PES/04/009.
Google Scholar

Skolimowski, Henryk. Filozofia żyjąca – Eko-filozofia jako Drzewo Życia, przeł. Jerzy Wojciechowski. Warszawa: Pusty Obłok, 1993.
Google Scholar

Skolimowski, Henryk. Święte siedlisko człowieka, przeł. Robert Palusiński. Warszawa: Centrum Uniwersalizmu przy Uniwersytecie Warszawskim, Polska Federacja Życia, 1999.
Google Scholar

Szaj, Patryk. “Antropocen i kapitałocen: w poszukiwaniu fuzji horyzontów”. Porównania 29, nr 2 (2021), 371–386. https://doi.org/10.14746/por.2021.2.21. DOI: https://doi.org/10.14746/por.2021.2.21
Google Scholar

Trębaczewska, Marta. Między folkiem a folklorem – muzyczna konstrukcja nowych tradycji we współczesnej Polsce. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323510475
Google Scholar

Wężowicz-Ziółkowska, Dobrosława. “Dźwignie wyobraźni epoki antropocenu: gaizm”. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis 11 (2023), 20–31. https://doi.org/ 10.24917/23534583.11.2. DOI: https://doi.org/10.24917/23534583.11.2
Google Scholar

Wróblewski, Zbigniew. “Zarys metodologicznej charakterystyki filozofii ekologicznej”. Roczniki Filozoficzne 47, nr 3 (1999), 151–183.
Google Scholar

Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk, red. Katarzyna Jasikowska, Michał Pałasz. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Biblioteka Jagiellońska, 2022.
Google Scholar

Zybertowicz, Andrzej. “Konstruktywizm jako orientacja metodologiczna w badaniach społecznych”. ASK 8 (1999), 7–28.
Google Scholar

Paweł Mirowski

pmirowski@agh.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-6766-1810

Affiliation:

AGH University of Krakow Poland

Bio Statement (e.g., department and rank)

Doctoral student at the University of Science and Technology AGH Doctoral School in Cracow in the discipline of Cultural and Religious Studies at the Faculty of Humanities of AGH. MA in cultural studies graduated in 2019. Scientific and research interests: ecological philosophy, ecology, alternative spirituality, energy transition, folklore, folk culture, popular culture, mythology, cinematography. Author of popular science podcasts.