PR 2019, nr 1 caly numer

tytuł

redakcyjna

spis

Wstęp do numeru tematycznego

WESELNE BAJKI Z REJONU WILIEGODZKIEGO
W KONTEKŚCIE KULTURY ŚMIECHU I FOLKLORU OBRZĘDOWEGO

W artykule poczyniono obserwacje na temat zmian tekstowych w czasie, zostały poruszone problemy dyfuzji międzygatunkowej na materiale tekstów folkloru weselnego, które rozpatrzono w kontekście zagadnienia regeneracji tradycji ludowej. W charakterze materiału egzemplifikacyjnego wykorzystano folklor weselny zapisany na początku XXI w. w czasie badań terenowych na obszarze Obwodu Archangielskiego (rejon wilegodzki). Analiza tekstów prowadzi do wniosku, że oracje weselne wykazują otwartość wobec różnych źródeł tradycji ludowej pod warunkiem istnienia między nimi bliskości tematycznej.

WEDDING FABLES OF THE VILEGODSKY DISTRICT OF THE ARKHANGELSK REGION IN THE CONTEXT
OF HUMOROUS CULTURE AND CEREMONIAL FOLKLORE

Summary

In the article the author make observations of changes over time in folklore text, touch the questions of genre diffusion on material of wedding folklore in the context of a problem of regeneration of folklore tradition. The analysis of texts noted at the beginning of 21st century in Vilegodsky district of the Arkhangelsk region has allowed the author to draw a conclusion about ability of genre of wedding speeches to the using of various folklore sources on the condition that the typical for wedding ceremony topics are fulfilled in them.

Artykuł dotyczy relacji między bajkowym kanonem a indywidualną inwencją twórczą w repertuarze Efimii Padkiny, jednej z najbardziej utalentowanych gawędziarek przełomu wieku XX i XXI. Analiza korpusu tekstów wykonywanych przez narratorkę świadczy o jej znakomitej znajomości tradycji opowiadania bajek, zasad tzw. ceremoniału gawędziarskiego, a jednocześnie o umiejętności harmonijnego włączenia do kanonicznego tekstu elementu improwizacji, polegającej np. na psychologizacji bohaterów, wyjaśniania motywów ich postępowania. Będąc wypadkową tradycji i inwencji, repertuar Padkiny jest swego rodzaju refleksją nad kanonicznymi bajkowymi wątkami i motywami, próbą odzwierciedlenia w nim własnego doświadczenia życiowego i upodobań artystycznych.

In this article author tries to find archaic motives of the sacrifice for demonic creatures, may be old forest deities, associated with folktales with a type of T 1030 „Devil deceived when dividing the crops” (Folktales of Aarne-Thompson-Uther type 1030 „Crop Division between Man and Ogre”). That creatures are presented in Polish folktales as a devil, or as a bear depicted in Russian folktales. Cooperation between the host and the devil brings positive effects to the host, and the devil receives plants that are useless for human being.

СЕМАНТИКА И ФУНКЦИИ СТИХИИ ОГНЯ В НАРОДНОЙ СКАЗКЕ И ЛЕГЕНДЕ

В традицинной культуре славян огонь считается одной из основных стихий мироздания, божественным даром, обращение с которым регулируется множеством предписаний и запретов. Многиекультурныесойства огня актуализируются в народной прозе, в том числе в волшебной сказке и легенде. Наиболее отчетливо в них проявляются посреднические и трансформирующие функция стихии. Кроме того, он бывает залогом вечного обновления и бессмертия, а такжевыступает показателемнравственного облика человека.

W artykule podjęto problem badania ludoznawczej prozy dokumentalnej, powstałej z inicjatywy inteligencji zamieszkującej Kraj Komi w XIX w. W charakterze materiału egzemplifikacyjnego wykorzystano teksty folkloru i wypowiedzi o twórczości ludowej komiaków. Ta dziedzina kultury duchowej stanowiła jeden z czynników kształtujących mentalność i poczucie tożsamości narodowej komiaków, przez badaczy była jednak postrzegana w kategoriach gatunkowych charakterystycznych dla folkloru rosyjskiego. Wszelki brak analogii w tym zakresie prowadził badaczy do błędnego wniosku o wtórności tradycji ludowej Komi i jej ubóstwie twórczym w stosunku do folkloru rosyjskiego.

Tematem artykułu są opowieści o wróżbach zapisane na początku XXI wieku w czasie badań terenowych od mieszkańców rosyjskiej wsi Łojma, znajdującej się na terytorium Republiki Komi. Dużą grupę tekstów tworzą relacje o tzw. „strasznych” wróżbach, w czasie których mogło dojść do kontaktu z siłą nieczystą. Ich istotnym elementem kompozycyjnym są specjalne formuły wypowiadane na początku i na końcu czynności wróżebnych. Ich znajomość jest koniecznym warunkiem prawidłowego przeprowadzenia obrzędu.

W artykule dokonano analizy tekstów o bohaterze lokalnej tradycji ludowej – Tiuwe, pojawiającego się w zapisach etnograficznych Kalistrata Żakowa oraz jego twórczości literackiej. Autorzy opracowania zestawili je ze współczesnymi materiałami, zebranymi w czasie badań terenowych przeprowadzonych na początku XXI wieku.

W porządku kształtowania się czytelniczych doświadczeń dziecka etap najwcześniejszy – można go nazwać literacką inicjacją – wiąże się z obecnością dorosłego pośrednika lektury, przekształcającego nie znane jeszcze dziecku pismo w zrozumiałą dla niego formę dźwiękową. Jest to etap niezwykle istotny, często decydujący o charakterze i zakresie przyszłych samodzielnych kontaktów z literaturą. Przekaz oralny oznacza nie tylko głośne odczytanie tekstu wydrukowanego w książce, ale także jego interpretację, umożliwia również utrzymywanie stałego i bliskiego kontaktu ze słuchaczem, uwzględnianie jego oczekiwań i życzeń. Szczególnie ważny obszar przedczytelniczych doświadczeń dziecka wiąże się z baśnią, z której rudymentami zapoznawane jest ono już we wczesnym dzieciństwie. W szczególnie udanych aktach komunikacyjnych, gdy bajka jest „opowiadana” nie zaś „odczytywana”, opowiadanie czarodziejskich historii stać się może ważnym wydarzeniem międzyludzkim, pełniącym funkcje integracyjne, niekiedy także, o czym pisał B. Bettelheim, psychoterapeutyczne. W tym bezpośrednim face to face typie kontaktu między mówiącym a słuchaczem dostrzec można pewne podobieństwa do modelu komunikacji folklorystycznej. Wyrażają się one w przystosowywaniu opowiadanej fabuły do realiów sytuacji komunikacyjnej uwzględniającym oczekiwania dziecka (wariantywność) a także w skoncentrowaniu się przez mówiącego na samym kontakcie z odbiorcą (funkcja fatyczna). Dziecko słuchające ulubionych baśni w wykonaniu bliskiej mu osoby doświadcza pozytywnych emocji niezbędnych dla ukształtowania się postawy niezbędnej do późniejszego samodzielnego uczestniczenia w kulturze literackiej związanego z radością czytania, zdobywa ponadto pierwsze kompetencje literackie w zakresie rozpoznawania gatunków i typów wypowiedzi artystycznej.

Przekład greckiej Opowieści ojca naszego Agapiusza (Skazaniye otca nashego Agapiya) można odnaleźć już w zbiorze Uspienskim XII-XIII wieku. Materiał folklorystyczny, zestawiany w artykule z apokryficznym pochodzi z wieku XIX, a nawet częściowo XX. Motywy i obrazy dwunastowiecznego apokryfu, mające analogie w późnym folklorze rosyjskim mają poświadczyć fakt, że mogły one występować w tradycji ludowej XII wieku, ponieważ przekładowi podlega zazwyczaj to, co odpowiada wyobrażeniom w recepcji danego środowiska. Świadomość ludzka nie ograniczała życia ramami ziemskiego bytowania, poza którym toczy się ono w sposób niewidzialny dla oczu. Bajka oraz apokryf mają uchylić okno w zaświaty. Niniejsze badanie komparatystyczne ma typologiczny, a nie genetyczno-źródłowy charakter.

W niniejszym artykule analizie poddano sześć utworów opartych na fabule donżuanowskiej, które powstały pod piórem pisarzy rosyjskich na przestrzeni 150 lat. Naszym zadaniem było prześledzenie ewolucji dwóch głównych motywów składających się na fabułę donżuanowską. Punktem wyjścia dla rozważań posłużyła ludowa osnowa legend o uwodzicielu i zemście zza światów. W każdym z analizowanych utworów staraliśmy się prześledzić różne sposoby opracowania wspomnianych motywów ze wskazaniem źródeł, na które bardziej lub mniej świadomie powoływali się ich twórcy.

Analiza doprowadziła nas do wniosku, że ludowa osnowa historii o Don Juanie stanowi ważny etap w jej ewolucji, którego nie należy pomijać w badaniach. Trzeba jednak pamiętać, że pierwsze znaczące opracowanie historii o Don Juanie na gruncie literatury rosyjskiej pojawiło się dopiero w roku 1830, tj. w czasie, kiedy istniała już bogata tradycja europejska w tym zakresie, a legenda mająca swe korzenie w folklorze hiszpańskim zdążyła się przekształcić w mit nowożytny. Badania nad wybranymi tekstami stanowią dowód, że pisarze rosyjscy częściej niż do tradycji ludowej sięgali do tradycji literackiej, modnych koncepcji filozoficznych czy psychologicznych oraz aktualnych zagadnień natury obyczajowej i etycznej.

Powieści Kys’ Tatiany Tołstoj i Stacja-widmo Anny Kalinkiny zbliża temat – świat (dawna Moskwa) po kataklizmie jądrowym. Obie autorki wykorzystały motyw tekstów-graffiti, które pojawiają się zarówno jako ślad ludzkiej aktywności sprzed kataklizmu, jak i efekt działalności mieszkańców postatomowego świata. Celem artykuł jest porównanie funkcji motywu graffiti w obu powieściach. Wnioski z analizy wskazują, że w powieści Kys’ nieoficjalne napisy dowodzą umysłowej degradacji mieszkańców byłej Moskwy, natomiast w Stacji-widmo graffiti są świadectwem refleksyjności bohaterów, która daje nadzieję na progres ludzkości nawet w postapokaliptycznym świecie.

Tematem artykułu są relacje łączące folklor i literaturę rozpatrywane na przykładzie opowiadania Oresta Somowa Kikimora oraz opowieści Aleksandra Orłowa Diabelskie noce. Zapożyczenia z folkloru, dotyczące głównie zjawisk tajemniczych i przerażających, pojawiały się przeważnie w komicznym kontekście, nadając wymienionym utworom charakter wyraźnie parodystyczny. Tego rodzaju ujęcie materiału folklorystycznego, określanego niekiedy mianem „trzeciej kultury”, było charakterystyczne zarówno dla twórców uznanych w środowisku, jak i pisarzy wywodzących się z ludu.

W dorobku twórczym wiackiego pisarza Borysa Porfirjewa ważne miejsce zajmuje temat sportu i sportsmenów, uprawiających zwłaszcza dyscypliny siłowe. Portretując ich, pisarz wykorzystywał różnego rodzaju źródła dokumentalne, a także podania ludowe o herosach, które były dobrze znane w jego środowisku, gdyż publikowano je w prasie. Pisarz wykorzystał liczne motywy podaniowe, głównie dotyczące nadzwyczajnej siły protagonistów, do charakterystyki bohatera swojej powieści Wojownicy (ros. Борцы).

Wiktor Sawin to znany działacz rewolucyjny i pisarz komi. W wielu swoich utworach kreśli pozytywny obraz rewolucji 1917 roku i powstającego państwa socjalistycznego. Dylogia Niespokojna dusza (ros. Неприкаянная душа) odzwierciedla ewolucję poglądów pisarza na zmiany zachodzące w państwie, pokazując jego negatywny stosunek do urzędniczej struktury władz. Twórca wyraża swoje przekonania dzięki zabiegom charakterystycznym dla karnawalizacji.

Artykuł dotyczy jednego z aspektów ludowego, niekanonicznego nabożeństwa nad trumną jako części obrzędu pogrzebowego praktykowanego przez ludność ukraińską zamieszkującą na terytorium obwodu Saratowskiego. Jest to zbiór specyficznych tekstów sakralnych, wykonywanych przez kobiety w podeszłym wieku. Analiza składu i pochodzenia tych przekazów pokazuje, że niektóre z nich są fragmentami nabożeństwa prawosławnego, a część ma pochodzenie literackie.

W artykule dokonano analizy motywów i postaci charakterystycznych dla literatury pastoralnej, które stały się jednym z głównych źródeł inspiracji ludowej pieśni pasterskiej. Odwołując się do materiałów ekspedycji terenowych prowadzonych na obszarze Obwodu Kemerowskiego, autorka omawia sposoby nawiązywania przez wykonawców ludowych do wzorca literackiego oraz określa funkcje motywów uwodzenia i obdarowywania, które nadają pieśni pasterskiej charakter zbliżony do okrutnego romansu.

Преподобный старец-святогорец: О новом этапе восприятия Ивана Вишенского

Резюме

В 2016 г. Украинская православная церковь (Московского патриархата) причислила к лику святых афонского монаха Ивана (Иоанна) Вишенского. Источником для создания жития нового преподобного стала монография Сергея Шумило Старец Иоанн Вишенский: афонский подвижник и православный писатель-полемист. Материалы к жизнеописанию „блаженной памяти великого старца Иоанна Вишенского Святогорца”, изданная в том же году. В настоящей статье изложены основные положения моногпрафии и предпринята попытка ее подробного критического анализа, нередко носящая полемический характер. Как оказывается, предложенная в книге реконструкция биографии Вишенского неубедительна. Несмотря на поиск дополнительных материалов на Святой Горе, автору не удалось найти никаких новых источников, а его интерпретация известных ранее документов весьма сомнительна. Поэтому труд С. В. Шумило, хотя и носит все формальные признаки научного исследования, во многом представляет собой пример популярной духовной литературы — Вишенский последовательно изображается здесь как преподобный старец, восстановитель традиций исихазма и Иисусовой молитвы, своими посланиями и деятельностью существенно повлиявший на возрождение православия на Украине.

The Holy Starets of Athos. On New Stage of Reception of Ivan Vyshenskyi

Summary

In 2016 the Ukrainian Orthodox Church of the Moscow Patriarchate canonized Ivan Vyshenskyi of Mount Athos. The basis for creating his vita has become a monograph by Sergei Shumilo Starets Ivan Vyshenskyi: Athonite Ascetic and Orthodox Writer-Polemicist. Materials for а Biography of “Blessed Memory Ivan Vyshenskyi the Athonite” (2016). The author of this essay proposes a detailed discussion and a largely polemical critical analysis of Shumilo’s work. He argues that the reconstruction of the biography of the monk from Sudova Vyshnia proposed in the book is not convincing. Despite the research carried out on Mount Athos, Shumilo could not find any new sources, and his interpretation of previously known documents raises considerable doubts. Although the book bears the external marks of a scientific work, at the same time it belongs to the genre of popular religious literature: it consistently shows Vyshenskyi as a holy starets — the precursor of hesychasm and the Jesus Prayer — who contributed greatly to the Orthodox revival in Ukraine through his writings and activities.

Dyskurs polityczny w szerokim ujęciu tworzą zarówno instytucjonalne, jak i nieinstytucjonalne formy komunikacji. Omawiany typ dyskursu ma strukturę radialną, na którą składają się gatunki centralne oraz peryferyjne. Ze względu na sferę realizacji, treść i specyfikę komunikatu, plakaty demotywujące o tematyce politycznej można zaliczyć do nieprototypowych gatunków dyskursu politycznego.

Przedmiotem opisu w artykule są rosyjskojęzyczne demotywatory, których bohaterami są najważniejsi politycy rosyjscy. Analizie poddano relacje formalne i semantyczne pomiędzy elementami kompozycyjnymi plakatów. Uwzględniono również czynniki pozajęzykowe, które są nieodłącznym składnikiem każdego dyskursu.

Wyniki badań pozwoliły na określenie cech gatunkowych demotywatora politycznego oraz na wskazanie jego funkcji w komunikacji politycznej.

recenzja książki

Sprawozdanie

Noty