PR 2026 nr 1 Cały numer

PR 2026 nr 1 tytuł

Słowo wstępne od redaktora 

Głównym celem niniejszego artykułu jest analiza użyć językowych reprezentacji ideologemu „rewolucja” w dyskursie rosyjskiej władzy, jak również podporządkowanych jej mediów i ściśle współpracującego z państwem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w latach 2012-2024. Ideologemy odgrywają ważną funkcję w dyskursie ideologicznym, gdyż są łatwe do zapamiętania i pozwalają w sposób niepozostawiający wątpliwości odróżnić SWOICH od OBCYCH. Przeprowadzona analiza wykazała, że obecnie w dyskursie rosyjskiej władzy ideologemowi „rewolucja” przypisywane są jednoznacznie negatywne konotacje, co zapewne należy tłumaczyć lękiem Kremla przed tzw. kolorową rewolucją w Rosji, a co za tym idzie jego dążenia do zapobieżenia demokratyzacji Rosji i utrzymania autorytarnego systemu władzy. W zbadanych wypowiedziach pojęcie „rewolucja” wiąże się przede wszystkim z takimi pojęciami, jak destrukcja (siła niszczycielska), wojna domowa, konflikt wewnętrzny, rozłam w społeczeństwie, upadek państwowości i gospodarki, chaos, utrata stabilności, nielegalny, bezprawny charakter, ingerencja obcych państw. W dyskursie rosyjskiej władzy rewolucja jest przedstawiana jako zjawisko  niepożądane i niebezpieczne, jako niewłaściwy sposób dokonywania zmian.

Artykuł analizuje powieść Tabia trzydzieści dwa autorstwa Aleksieja Konakowa w kontekście koncepcji homo ludens Johana Huizingi oraz cech gatunkowych literatury dystopijnej. Akcja powieści toczy się w postkryzysowej Rosji roku 2080, w społeczeństwie odbudowanym wokół szachów jako fundamentu tożsamości kulturowej, narzędzia ideologii państwowej i mechanizmu kontroli społecznej. Autor bada, jak obraz „człowieka grającego” — homo ludens — ulega transformacji w warunkach szachocentrycznej dyktatury. Szachy zostają tu przemyślane nie jako sport, lecz jako dziedzina nauk humanistycznych, w której ceni się wkład akademicki i kulturowy bardziej niż sukcesy turniejowe. W badaniu wykorzystano szerokie ramy teoretyczne: biopolitykę Michela Foucaulta, teorię kapitału kulturowego Pierre’a Bourdieu, koncepcję sublimacji Zygmunta Freuda oraz teorię hegemonii kulturowej Antonio Gramsciego. Potępienie szachów Fischera (Chess960) interpretuje się jako obronę ortodoksji kulturowej przed myśleniem wywrotowym. Powieść ukazuje, jak gra może stać się narzędziem dyscypliny, sublimacji i kontroli ideologicznej, zachowując zarazem potencjał krytycznego myślenia i osobistej tragedii. Analiza podkreśla wyjątkowość Tabii trzydzieści dwa jako dzieła łączącego cechy przypowieści filozoficznej, dystopii i metafory kulturowej, czyniąc je ważnym wkładem we współczesną literaturę rosyjską.

Autor opisuje społeczno-kulturowy trend zmierzający do społecznego spowolnienia i relaksacji, a także dyskurs ASMR jako medialną realizację tej tendencji. ASMR jako fenomen medialny i społeczno-kulturowy powstał dzięki rozwojowi platform cyfrowych, przede wszystkim YouTube'a. ASMR traktuje się jako multimodalny, multisensoryczny, konwergentny gatunek medialny, oparty na specyficznym wykorzystaniu dźwięku i obrazu, zdolny do stworzenia przyjemnego, immersyjnego środowiska, pożądanego przez uczestników dyskursu. Artykuł przedstawia gatunkową i dyskursywną specyfikę ASMR.

W tekście analizowane są funkcje i znaczenia hashtagów w rosyjskiej i rosyjskojęzycznej przestrzeni cyfrowej. Hashtagi interpretowane są jako narzędzia komunikacji, symboliczne znaki kulturowe oraz mechanizmy konstruowania i delegitymizacji władzy. Analiza opiera się na perspektywach semiotycznej, pragmatycznej i dyskursywnej, ukazujących hashtag jako formę wielodyskursywną. Przykłady rosyjskojęzycznych hashtagów ilustrują ich funkcje afektywne, performatywne, metadyskursywne i mobilizujące.

Platformy streamingowe aktywnie wykorzystują werbalne opisy filmowe w promocji swoich treści. Według szeregu kryteriów – strukturalnych, poznawczych i stylistycznych – gatunek ten dzieli się na kilka odmian gatunkowych, postrzeganych zarówno przez twórców, jak i użytkowników jako odrębne jednostki tekstowe. Mogą one być umieszczane na różnych poziomach hipertekstu i łączone na różne sposoby w bardziej rozbudowane kolekcje gatunkowe. Świadomość tej odrębności idzie w parze z poszukiwaniem odpowiednich nazw, co poskutkowało „rozpoznaniem” tych jednostek w już istniejących gatunkach z obszaru scenopisarstwa, marketingu i wydawnictwa, do których należą logline, synopsis, tagline i blurb. W artykule opisano procesy związane z przejściem tych form gatunkowych do przestrzeni dyskursywnej platform streamingowych.

Autorka artykułu analizuje publikacje rodzimowierców dotyczące święta Kupały, opublikowane w sieci społecznościowej VKontakte. Ideologiczna rekonstrukcja tego święta wiąże się z przywracaniem tradycji przodków i ma wymiar sakralny. Kupała nie jest przedstawiana jako rozrywka ludowa, lecz rytuał religijny kultywujący dawne tradycje, odmienny od chrześcijańskich reinterpretacji. Posty zawierają opisy obrzędów i symboliki, materiały audiowizualne i ogłoszenia organizacyjne, często łącząc te elementy w jednej publikacji. Symbole wizualne, takie jak rytualne ogniska, tradycyjne stroje, miejsca kultu i rzeźby bóstw, pomagają budować alternatywny dyskurs religijny odrębny od chrześcijaństwa. W ten sposób Kupała staje się narzędziem ideologicznej ekspresji, a media społecznościowe służą jako istotna przestrzeń do przekazywania i utrwalania tej zrekonstruowanej tradycji.

Z punktu widzenia ekologicznej lingwistyki reprezentacja pojęcia „woda” jest postrzegana nie tylko jako odzwierciedlenie rzeczywistości naturalnej, ale także jako wielowymiarowy konstrukt mentalny, mający znaczący ładunek aksjologiczny. W dyskursie artystycznym pojęcie to funkcjonuje jako pojęcie kulturowe i ideologem, odzwierciedlający specyfikę rosyjskiego obrazu świata i jego system wartości. W artykule przedstawiono współczesny i radziecki model kognitywny pojęcia „woda” metodą studium przypadku. W wyniku badań wykazano, że pojęcie wody w dyskursie artystycznym funkcjonuje nie tylko jako element naturalny, ale także jako ważny koncept o charakterze mentalnym i ideologicznym, zdolne do modelowania relacji między człowiekiem, naturą a społeczeństwem, kształtowaniem zachowań ekologicznych zgodnie z oczekiwaniem społecznym.

Artykuł prezentuje chrześcijańskie poglądy feministyczne Tatiany Goriczewej, które rosyjska filozofka i teolożka wyłożyła w pracy Córki Hioba. Chrześcijaństwo a feminizm (1992). Autorka artykułu zwraca również uwagę na ewolucję myśli Goriczewej, dla której walka o prawa kobiet stała się punktem wyjściem do zainteresowania się ochroną zwierząt. Działalność intelektualna i feministyczna utorowałа Goriczewej drogę do zooteologii. Postawa ekofilozofki sytuuje się we współczesnych poszukiwaniach głębokich powiązań pomiędzy walką o prawa kobiet a walką o prawa zwierząt.

Artykuł jest poświęcony interpretacji powieści Rana Oksany Wasiakiny w oparciu o oryginalną koncepcję nekrosu Ewy Domańskiej Analizując tekst pisarki rosyjskiej autorka niniejszego studium twórczo adaptuje spostrzeżenia uczonej przedstawione w monografii Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Ma to miejsce w odniesieniu do trzech obszarów problemowych, które odpowiadają trzem zasadniczym częściom artykułu, tj. sprawczości martwego ciała, cykliczności życia i tabu śmierci oraz przestrzeni. Spożytkowanie koncepcji nekrosu w procesie interpretacji tekstu literackiego umożliwia dostrzeżenie w nim potencjału „historii ratowniczej”, historii pozwalającej spojrzeć na martwe ciało z perspektywy materializmu ekologicznego i nekrowitalizmu oraz przebudować dominujące w świecie refleksje na temat śmierci. We wnioskach zauważono, że sięgając do intymnych wspomnień Wasiakina oswaja temat śmierci, modeluje jego dotychczasowe tabuizowanie, czym wpisuje powieść w kierunek myślenia utożsamianego ze zwrotem geologicznym i postsekularnym. Namacalność faktur i materialność opisów odnalezionych w tekście autorki rosyjskiej pozwalają wyobrażać sobie inaczej przeszłość, rozumieć kulturę ponownie jako kultywację, dbałość i ochronę dziedzictwa naturalnego.

Od momentu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku rosyjski rap stał się jednym z najpotężniejszych narzędzi artystycznego oporu. Piosenki antywojenne przekształciły się zarówno w formę protestu kulturowego, jak i w nowy rodzaj narracji dokumentalnej. Wśród najbardziej wyrazistych głosów tego rodzaju znajdują się zespół Kasta oraz jeden z jego członków Vladi z projektem solowym, których twórczość łączy elementy satyry, lirycznej ekspresji i świadectwa dziennikarskiego.  Utwory grupy nie tylko przekazują osobiste spojrzenie na wojnę, lecz także dokumentują zbrodnie wojenne reżimu Putina, przekształcając teksty rapowe w nośniki pamięci kulturowej i dziennikarstwa protestu. Celem niniejszego badania jest analiza rosyjskiego antywojennego rapu po 2022 roku jako zjawiska hybrydowego, znajdującego się na styku sztuki i reportażu. Podejmowane są kluczowe pytania: w jaki sposób artyści tacy jak członkowie Kasty wykorzystują satyrę i innowacje liryczne, aby sprzeciwiać się wojnie? W jakim stopniu ich utwory funkcjonują jako non-fiction, dokumentując rzeczywistość społeczną w warunkach cenzury? Jak ich twórczość wpływa na postrzeganie wojny zarówno w Rosji, jak i poza jej granicami? Analiza koncentruje się na tekstach z albumu Новинки зарубежного рэпа (2024) zespołu Kasta oraz solowego albumu Vladiego Длится февраль (2022), uzupełnionych wywiadami oraz recenzjami krytycznymi.

Autor podejmuje problematykę rosyjskojęzycznej literatury pięknej i dokumentalnej o walorach literackich w polskich tłumaczeniach Alicji Wołodźko-Butkiewicz. Dokonuje w tym celu analizy ilościowo-jakościowej jej dorobku translatorskiego z lat 1977–2014. Wyodrębnia przekłady w ścisłym tego słowa znaczeniu tekstów literackich oraz dokumentalnych o walorach literackich. Wskazuje również na działalność okołoprzekładową tłumaczki, która polegała na dokonywaniu wyborów utworów pisarzy rosyjskich i radzieckich z myślą o stworzeniu antologii, jak też pisaniu wstępów i posłowi do tychże zbiorów. Na tle całościowego dorobku naukowego i krytycznoliterackiego Alicji Wołodźko-Butkiewicz dzieła translatorskie stale towarzyszyły jej działalności badawczej, nie były jednak głównym celem jej życia zawodowego. 

Artykuł służy przedstawieniu obrazu wojny widzianej oczami cywila i jej wpływu na fizyczne i duchowe aspekty ludzkiego życia na podstawie reportaży Kryptonim dla Hioba Ołeksandra Mycheda i Ostatni świadkowie Swietłany Aleksijewicz. Celem artykułu jest przybliżenie perspektywy niewinnego uczestnika i świadka wojennych przeżyć, który na skutek skrajnych doznań przechodzi mimowolnie transformację cielesną i duchową. Metamorfoza bohatera ukazana jest jako proces powolnego, nieodwracalnego przeobrażania się jednostki pod wpływem działań wojennych. Odwołanie się do postaci biblijnego Hioba nadaje historii głęboki wymiar egzystencjalny – obaj bohaterowie są rozdarci, pełni wewnętrznych konfliktów, wątpią i buntują się, jednak nie tracą wiary. W artykule zwrócono uwagę na uniwersalizm przesłania i jego biblijny kontekst – za tytułowym Hiobem kryje się każda niewinna ofiara inwazji Rosji na Ukrainę, co sprawia, że reportaż ukazuje cierpienie jednostki w szerszym filozoficznym i antropologicznym wymiarze. W artykule wykorzystano metody komparatystyki literackiej i kulturowej, hermeneutyki, a także metodę filologicznej analizy.

Autor artykułu sięga do źródeł z epoki – czasopiśmiennictwa, by prześledzić wczesną recepcję Eugeniusza Oniegina A. Puszkina, ukazując zróżnicowane reakcje współczesnych autorowi krytyków. Publikacje kolejnych rozdziałów poematu wywoływały intensywne polemiki na łamach czasopism, w których dyskutowano na temat gatunku literackiego, wpływu Byrona na dzieło Puszkina itd. Wczesna krytyka różni się od późniejszych kanonicznych interpretacji – akcentowano drobiazgowość opisów, zwyczajność bohaterów i brak „wielkich idei” w poemacie, co kontrastuje z późniejszym uznaniem Oniegina za jeden z najważniejszych tekstów literatury rosyjskiej. Artykuł rekonstruuje spory literackie, wskazuje różne strategie interpretacyjne oraz rolę czasopism w kształtowaniu opinii publicznej, podkreślając znaczenie pierwszych recenzji dla zrozumienia dynamiki rosyjskiej kultury literackiej XIX wieku. Badanie uwypukla różnicę między wczesną recepcją dzieła a jego późniejszym statusem w historii literatury.

W niniejszym artykule użyto terminu „feministyczna autografia”, który Jeanne Martha Perreault opracowała w 1995 roku, aby opisać wzajemne oddziaływanie podmiotowości, pisarstwa i społeczności w feministycznych dziełach literackich. Zawarta w nim analiza wykorzystuje koncepcję Perrault do pogłębionego opisu, roli ciała i cielesności we współczesnej, rosyjskojęzycznej poezji feministycznej. Ponieważ poezja ta zajmuje się przekazywaniem kobiecych doświadczeń przez pryzmat subiektywnej perspektywy, głównym przedmiotem badania jest to, jak wspomniana poezja używa retoryki szczerości. W artykule rozumienie szczerości opiera się na prostej definicji Lionela Trillinga z 1972 roku: „zgodność między wyznaniem a rzeczywistym uczuciem”. Definicja ta osadzona jest w rozróżnieniu między wewnętrznym, subiektywnym światem a jego zewnętrzną, publiczną reprezentacją. Opierając się na tej koncepcji, niniejsze badanie próbuje nakreślić bardziej zniuansowany obraz szczerości i jej retoryki poprzez szczegółową analizę następujących tekstów: wiersza G. Rymbu Моя вагина (2020), wiersza Oksany Wasiakiny что я знаю о насилии (2019), wiersza L. Jusupowej Матеюк (2016), wybranych fragmentów z książki Приговоры (2020), wybranych fragmetów utworów D. Serenko i J. Dżabbarowej oraz cykl liryczny Девочки без одежды (2020) M. Stepanowej.

Nie dotyczy.

Przegląd Rusycystyczny 2026 nr 1 noty