kolejny numer kwartalnika - dział główny poświęcony zagadnieniu "Codzienność w literaturze rosyjskiej XX wieku"

Słowo wstępne do cyklu artykułów, poświęconych tematowi codzinności w najnowszej literaturze rosyjskiej.

Jak wiadomo, esej Josifa Brodskiego Полторы комнаты jest przykładem prozy poetyckiej, w której poprzez gęstą sieć filozoficznych rozważań przeświecają autobiograficzne wspomnienia twórcy Рождественского романса. Toteż w niniejszym artykule staramy się z okruchów poetyckiej pamięci złożyć całościowy obraz leningradzkiej codzienności postrzeganej przez poetyckie „ja” z emigracyjnego dystansu, w tym także związanej z daną epoką historyczną, w oczywisty sposób zmetaforyzowanej i powiązanej w swej istocie z egzystencjalnym credo artysty. Ze względu na wielość oraz złożoność tematów i wątków obecnych w twórczości leningradzkiego poety w danym tekście koncentrujemy się jedynie na trzech współrzędnych, naszym zdaniem, wytyczających drogę ku rozumieniu codzienności w jego wydaniu jako niegdysiejszego dziecka żydowskich rodziców, poety i emigranta, tj. Rodzinie, Domu i Mieście. Jak staramy się udowodnić, tytułowy esej Brodskiego jest zobowiązaniem wobec rodziców i tegoż miejsca. Przy tym emigracyjny dystans wyostrza kontury wspomnień, dzięki czemu żywsze stają się w pamięci poety uczucia i miejsca niegdyś powszednie i niezauważalne.

Celem artykułu jest analiza powieści Generation P Wiktora Pielewina w kontekście teorii płynnej nowoczesności polskiego filozofa i socjologa Zygmunta Baumana. Zarówno rosyjski pisarz, jak i polski uczony wskazują na negatywne skutki wpływu nowoczesnej – niezwykle elastycznej, płynnej, wolnej od granic i warunków – cywilizacji komercyjnej na codzienne życie człowieka, jego mentalność, system wartości, samoidentyfikację i poczucie własnej wartości. Filozofia życia codziennego, oparta na apoteozie "drobnych działań" i dbałości o osobiste ideały jest zagrożona przez filozofię płynnej nowoczesności, głoszącą naśladownictwo idoli takich jak reklama i środki masowego przekazu.

W artykule analizowany jest problem nieśmiertelności w kontekście codzienności. W charakterze przykładów przytaczane są przede wszystkim utwory współczesnych rosyjskich pisarzy fantastów i autorów, którzy wykorzystują w swojej twórczości motywy fantastyczne: Władimira Sorokina (Dzień oprycznika, Cukrowy Kreml, Manaraga), Wiktora pielewina (Hełm grozy, Miłosć do trzech Zuckerbrinów), Anny Starobiniec (Żyjący), Borysa Akunina-Grigorija Czchartiszwili (Happy end), Dmitrija Głuchowskiego (FUTU.RE) oraz film Aleksandra Zeldowicza (scenariusz we współautorstwie z Władimirem Sorokinem) Tarcza. Niezależnie od przyjetej konwencji, wszyscy autorzy wskazują, że nieśmiertelność - to pod wieloma wzglęgami przekleństwo ludzkości. Zamiast prób dorównania Bogu, ludzie powinni skupić się na tym, by nie pogubić sie w świecie już istniejącym.  

Artykuł skupia się na obrazach codzienności w twórczości Jewgienija Griszkowca. Ten temat nie był dotąd w sposób wyczerpujący poruszony. W tekście pojawiają się nawiązania do utworów prozatorskich oraz monodramów pisarza, w tym powieści Rzeki, Asfalt i monodramów Jednocześnie i Jak zjadłem psa.

Wieś szczególnie mocno odczuła skutki transformacji ustrojowej, pozostając na peryferiach zainteresowania władz centralnych. Kryzys dotknął nie tylko gospodarkę, ale także relacje rodzinne i sąsiedzkie, ponieważ komunizm naruszył harmonię koegzystencji człowieka z naturą i lokalną społecznością. Autor artykułu rozpatruje różne aspekty wiejskiej codzienności końca XX wieku w Polsce i Rosji na przykładzie Opowieści galicyjskich Andrzeja Stasiuka i Rodziny Jołtyszewów Romana Senczina. Analiza komparatystyczna pozwala na wyodrębnienie istotnych różnic w sposobach przedstawienia polskiej i rosyjskiej codzienności wsi.

Dla urodzonego i wychowanego w Moskwie Michaiła Tarkowskiego Syberia stała się nie tylko nowym domem, ale też centralnym obrazem wykreowanego przez niego świata artystycznego. W niniejszym artykule zostały rozpatrzone sposoby przedstawienia syberyjskiej codzienności w pierwszej powieści pisarza Toyota Cresta. Na przykładzie losów rodzonych braci Wasilija, Jewgienija i Andrieja Barkowców poddano analizie trzy modele syberyjskiej codzienności oraz składające się na nie struktury. W tym kontekście istotne znaczenie ma stosunek bohaterów do rodzimej przestrzeni – przywiązanie do miejsca lub świadomie wybrana tułaczka. Podczas analizy wskazanej problematyki zbadano również funkcjonowanie moskiewsko-syberyjskiego tekstu porównawczego, który stanowi ważny składnik utworu.     

Artykuł Obraz rosyjskiej codzienności w powieści Tekst Dmitrija Głuchowskiego poświęcony jest omówieniu zjawiska rosyjskiej codzienności i jej charakterystyce. Na podstawie sytuacji egzystencjalnej głównego bohatera utworu, Ilji Goriunowa, autor przedstawia konstytuujące rosyjską codzienność kategorie obcości, kontrastu, fatalizmu i pesymistycznego determinizmu. Głuchowski nawiązuje w swojej analizie do szerokiego kontekstu kulturowo-literackiego. W powieści widoczne są czytelne aluzje i cytaty z rosyjskich klasyków: Lwa Tołstoja, Fiodora Dostojewskiego, Iwana Turgieniewa, a także dialog z przedstawicielami współczesnej literatury rosyjskiej.

Tekst podejmuje problematykę znaczenia motywu odzieży w transformacji głownego bohatera utworu A. Giełasimowa pt. Холод. Nosicielem idei utworu jest artysta - rezyser teatralny i filmowy, zagubiony we współczesnym świecie, którego los stawia w sytuacji granicznej każąc mu przemyślec dotychczasowe wybory życiowe. Elelemntem znaczącycm procesu transformacji bohatera staje się przeobrazenie zewnętrzne - Filippow stopniowo traci wygląd i cechy człowieka Zachodu, by ostatecznie zaadaptować się całkowicie do sposobu ubierania się Rosjan - mieszkańców przestrzeni, w której toczy się akcja utworu. Przemina ta jest sygnałem dojrzewania bohatera do humanitarnego czynu, który dokonuje się w finale powieści.

 Autorka analizuje drugi tom projektu literackiego Byli 90-ch pt. Epoha lihoj svjatosti (Rzeczywiste historie 90-ch: „Czasów się nie wybiera…”) pod red. wybitnej pisarki rosyjskiej Aleksandry Marininy. Projekt zawiera wspomnienia ludzi, przeważnie niezwiązanych z pisarstwem, będących świadkami przemian w Rosji ostatniej dekady XX wieku. Autorka artykułu zwraca uwagę na symboliczne znaczenie tytułu tomu, w którym można dostrzec trzy pary opozycji semantycznych, jak również na stylistykę i elementy gatunkowe opowiadań. Cechy codzienności są przedstawione w trzech kontekstach: percepcji czasu, przestrzeni realnej i symbolicznej, cases studies. Analiza tekstu odbywa się w ramach bloków tematycznych zatytułowanych następująco: chleb powszedni, totalny handel, duchowe poszukiwania, wiatr wolności (szczęśliwa dekada), zniknięcie kraju.

Artykuł jest poświęcony niezbadanemu dotychczas mechanizmowi służącemu do wewnętrznej hierarchizacji dyskursu artystycznego. Wykazuje się, że fragmenty tekstów artystycznych postrzegane przez odbiorcę jako wyróżnione, aforystyczne i/lub kluczowe dla zrozumienia zawartego w utworze przekazu bardzo często posiadają jednocześnie następujące właściwości: (1) między pewnymi treściami zawartymi w odpowiednim fragmencie zachodzi relacja wzajemnego podobieństwa; (2) relacja ta ulega detrywializacji; (3) dany fragment wchodzi w mocny związek anaforyczny z poprzedzającym go fragmentem (poprzedzającymi fragmentami); (4) jego relacja dyskursywna z poprzednimi fragmentami jest w pewnym sensie przewidywalna. Demonstruje się również, iż omawiany mechanizm „lustrzanego odbicia” działa jednocześnie na wielu poziomach struktury znaczeniowej i z tej racji jest o wiele bardziej wyrafinowany, niż dobrze znane naukowcom środki dyskursywnego wyróżnienia

Geneza powieści Co robić? jest ściśle powiązana z faktem, w jaki sposób sam Czernyszewski pojmował rolę literatury w procesie historycznym. Literatura, jego zdaniem, winna być pośredniczką między nauką a życiem, wypełniając poniekąd rolę „służki nauki i historii”. Artystyczna fabuła stanowiła zatem dla autora jedynie punkt wyjścia do demonstracji idei z zakresu etyki i ekonomii. W sferze etycznej nauczycielami Czernyszewskiego byli myśliciele francuskiego Oświecenia i Niemiec Ludwig Feuerbach, którzy głosili idee „rozumnego egoizmu”. W dziedzinie ekonomicznej Czernyszewski szedł śladami dwóch kontynuatorów francuskiego Oświecenia – Ch. Fouriera i K. Owena, którzy w drugiej połowie XIX w. głosili i wcielali w życie zasady socjalistycznych stowarzyszeń. Wszyscy zaś powyżsi myśliciele, których Czernyszewski uważał za swoich nauczycieli, byli przeciwnikami walki klas i społecznych buntów. I właśnie w takim duchu rozumnego egoizmu i utopijnego socjalizmu, a jednocześnie w duchu nierewolucyjnym myślą i działają wszyscy czterej główni bohaterowie Co robić?: Wiera Pawłowna, Kirsanow, Łopuchow i Rachmietow. Jak mówił sam Czernyszewski, „komu podoba się furieryzm, temu komunizm się nie spodoba”. Czernyszewski jako „oświeciciel”, występując przeciwko wszelkiej ideologicznej stagnacji i rutynie, głosząc nowe antropologiczne, etyczne i ekonomiczne idee, nigdy wszelako nie pragnął wcielać w ich w życie przy pomocą „egoizmu” klasowego”, ani tym bardziej „walki klas”.

Celem artykułu jest omówienie popularnego w kulturze postmodernistycznej chwytu remake’u, który jest coraz częściej wykorzystywany przez autorów najnowszej dramaturgii rosyjskiej. Autorka podejmuje próbę scharakteryzowania i sklasyfikowania tego zjawiska, powołując się na prace rosyjskich oraz zagranicznych badaczy. Swoje wnioski autorka podpiera przykładami reinterpretacji utworów klasycznych (Antona Czechowa, Nikołaja Gogola, Fiodora Dostojewskiego, Iwana Gonczarowa, Lwa Tołstoja i in.) przez współczesnych dramaturgów.

Recenzja monografii Jerzego Kaliszana Русские омографы, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2017.

Walerij Igoriewicz Tiupa (ur. 1945 r.) – jeden z najwybitniejszych rosyjskich teoretyków literatury i najważniejszych teoretyków narracji na świecie, autor ponad trzystu dziewięćdziesięciu publikacji naukowych z zakresu teorii literatury, teorii komunikacji i analizy dyskursu, komparatystyki, narratologii, estetyki, retoryki, profesor Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego w Moskwie (RGGU). W zainteresowaniach naukowych Tiupy wyraźnie zarysowują się dwa główne obszary problemowe. Pierwszy z nich dotyczy estetyki literatury, drugi – narratologii. Wywiad z badaczem został poświęcony właśnie temu ostatniemu. Tiupa wyjaśnia, czym jest współczesna narratologia i dlaczego jest potrzebna; mówi między innymi o związkach narratologii z retoryką, o perspektywach rozwoju narratologii porównawczej, o projekcie stworzenia narratologii historycznej.