Cały numer PR 2020, nr 4

Strona tytułowa PR 2020, nr 4

Strona redakcyjna PR 2020, nr 4

Spis treści PR 2020, nr 4

Nota o prof. Wandzie Zmarzer

Wstęp do bloku tematycznego "Rosja: czasy - ludzie - idee

Uniweraslizmm (kosmopolityzm) i sekularyzm były szczególnymi wałasnościami kultury Oświecenia. W prezentowanym artykule zostały one powiazane z problemem napięcia pomiędzy rewolucją i kontrrewolucją w myśli rosyjskiego Oświecenia oraz w działaniach władców Rosji. Autor wyróżnia trzy tendencje w dialogach pomiędzy kulturą Zachodu (polską, niemiecką, francuską) i kulturą rosyjską. Ukazane one zostały jako instrumenty modernizacji i wzmocnienia państwa rosyjskiego, które przyniosły nieoczekiwane rezultaty rewolucyjne.

Artykuł jest próbą przedstawienia młodzieńczych doświadczeń mistycznych Aleksandra Hercena na podstawie Rzeczy minionych i rozmyślań oraz listów do narzeczonej, Natalii Zacharjinej.  W dzieciństwie religijność była tym elementem wychowania pisarza, który potraktowany został powierzchownie. W młodości Hercen przeszedł przez etap mistycyzmu. Te nastroje spowodowane były uczuciem do narzeczonej oraz przyjaźnią z architektem Aleksandrem Witbergiem. Jednak okres mistyczny nie trwał długo. Jako człowiek dojrzały pisarz cechował się sceptycznym, krytycznym podejściem do chrześcijaństwa.

Artykuł porusza problem stosunku rosyjskiego pisarza Michaiła Priszwina (1873–1954) do ideologii socjalistycznej. Analizowane są dzienniki Michaiła Priszwina z lat 1920–1954. Autor proponuje periodyzację tworzenia koncepcji „całego człowieka”, która koreluje ze zjawiskami społecznymi. Pokazano dynamikę nastawienia Priszwina do ideologii z całkowitego odrzucenia do próby opanowania socjalizmu. Szczególnie podkreślają się motywy kolektywizmu i infantylizmu jako podstawowych cech socjalistycznego człowieka. Autor zwraca uwagę na fakt, że dla Priszwina socjalizm i faszyzm (nazizm) mają głębokie podobieństwo.

Nadieżda Teffi i Arkadij Awerczenko to jedni z najbardziej znanych rosyjskich pisarzy-satyryków początku XX wieku. Rewolucja rosyjska zmusiła ich do emigracji. Zarówno Teffi jak Awerczenko wielokrotnie wypowiadali się na temat rewolucji poddając ostrej krytyce bolszewicką Rosję i Związek Sowiecki.
Ich emigracyjne utwory są cennym materiałem dla historyków wojny
domowej i życia literackiego w Rosji w latach 1917-1920.

Przedmiotem badań są wiersze rosyjskich symbolistów, wydane w pierwszym obszernym porewolucyjnym zbiorze Wiosenny salon poetów (1918), a także te, które nie znalazły się w wymienionym tomie, ale zostały napisane wiosną 1917 roku, bezpośrednio po Rewolucji Lutowej. Uwaga autora artykułu skupiła się na jednej cesze charakterystycznej dla omawianych utworów: na alchemicznej symbolice i obrazowości, jaką przepełniona jest poezja tamtego okresu. Poeci, którzy w ciągu ostatnich lat głosili i przepowiadali mistyczną rewolucję, teraz biorą w niej udział poprzez twórcze misterium, są współpracownikami rewolucji, mistrzami tworzącymi magnum opus – zaklęcie rzeczywistości przy pomocy słowa.

Czytając wspomnienia, zapiski oblężonych leningradczyków nieraz można natknąć się na informacje dotyczące głodu, jaki zapanował w mieście podczas wojny domowej. Okazuje się, że te dwa doświadczenia graniczne kryją w sobie wiele zatrważających podobieństw, obejmujących m.in. ten sam mechanizm zachowań wobec narastającego głodu. I właśnie z tej perspektywy w artykule podjęto próbę analizy Wspomnień Dmitrija Lichaczowa. Autorka zwraca uwagę na podobieństwa w opisie głodu w Piotrogrodzie i w Leningradzie, ale i różnice, wszak głód w porewolucyjnej Rosji pojawia się w świadectwie Lichaczowa w kontekście wspomnień z dzieciństwa, zaś blokada Leningradu widziana jest oczami dorosłego człowieka – męża, ojca, ale i syna, który w niezmiernie ciekawy sposób rejestruje traumatyczne przemiany ciała i psychiki człowieka oblężonego.

Celem artykułu jest przegląd i analiza sztuki post-czarnobylskiej postrzeganej nie tylko jako artystyczny komentarz do tragedii w Czarnobylu, ale przede wszystkim jako praktyka przepracowania społecznej traumy. Post-czarnobylska sztuka to niezwykła panorama postapokaliptycznej kultury (zarówno wysokiej, jak i niskiej), zorientowanej na refleksję o tym, co się wydarzyło, to także opowieść o ofiarach tragedii i przestroga dla przyszłych pokoleń.

W artykule podjęto próbę analizy wyobrażeń współczesnych Słowian wschodnich o historii wieku XX w narracjach autobiograficznych. Jako materiały do pracy posłużyły autobiografie chłopskie, notatki pamiętnikarskie, narracje ustne chłopów o życiu. U podstaw wschodniosłowiańskich opowiadań o przeszłości leży traumatyczna interpretacja historii. W opowiadaniach o przeszłości zasadnicze treści relacji kulturowych są zbieżne z zestawem osobistych i zbiorowych katastrof, mówiącym o rewolucji, wojnie domowe, kolektywizacji, represjach, Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej i powojennym głodzie. Taki typ pamięci, który interpretuje przeszłość jako jedność osobistych i ogólnonarodowych urazów, w artykule uważa się za pamięć traumatyczną.  

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie podstawowych elementów narracji władz i prorządowych mediów rosyjskich o II wojnie światowej oraz radzieckim zwycięstwie w tejże w świetle kryzysu ukraińskiego i pogorszenia relacji na linii Rosja — Zachód oraz próba odpowiedzi na pytanie, jaką rolę w kształtowaniu tożsamości współczesnego rosyjskiego społeczeństwa pełni pamięć o zwycięstwie ZSRR w II wojnie światowej. Analizie zostały poddane wypowiedzi rosyjskich władz i prokremlowskich mediów z lat 2014-2017.

Artykuł jest poświęcony transformacjom podstawowych obrazów demonografii wschodniosłowiańskiej – Baby Jagi, Kościeja Nieśmiertelnego i Żmija Gorynycza – we współczesnym dyskursie publicznym. Adekwatny odbiór karykatury politycznej koreluje z presupozycjami pozajęzykowymi, politycznymi, logicznymi i językowymi. Mitologiczne i baśniowe postacie stały się popularne w rosyjskiej przestrzeni publicznej. Odwołanie się do tych nich wynika przede wszystkim z wysokiej „rozpoznawalności” tego produktu kulturowego, a także bogatego potencjału pragmatycznego tych postaci.

Centralne miejsce zajmuje w artykule korespondencja Nadieżdy Mandelsztam – wdowy po poecie Osipie Mandelsztamie, eseistki i memuarystki z Lidią Ginzburg – literaturoznawczynią, prozaikiem, eseistką. Uwagę skupiono na jednym z najciekawszych motywów zaocznego dialogu dwóch wybitnych kobiet, jakim jest spór o istotę poezji i metody badawcze stosowane w analizie utworu poetyckiego. Wzajemne zrozumienie gwarantowały między innymi „męskie intelekty” obu artystek, talent literacki oraz wspólnota losu.

Artykuł poświęcono Lidii Sienickiej (Wołyncewej, 1890?-1975), poetce, pisarce, tłumaczce i krytykowi literackiemu, przedstawicielce "pierwszej fali" emigracji rosyjskiej, mieszkającej do 1939 roku w Równem na Wołyniu, natępnie w Warszawie (1939-1964) i USA. Postrzegana przez sobie współczesnych i dzisiejszych badaczy jako jedna z najciekawszych postaci rosysjkiej emigracji w międzywojennej Polsce, Sienicka jest twórczynią niemal zupełnie zapomnianą, a jej dorobek artystyczny nieznany polskim czytelnikom. W artykule podjęto próbę przybliżenia poezji Sienickiej, omówienia jej tematyki i poetyki.

W artykule poddano krytycznej analizie poglądy na emigrację rosyjską pisarki i publicystki Jewgienii Weber-Chiriakowej w oparciu o jej artykuły zamieszczone w warszawskiej gazecie „Za Svobodu!”. Kontekstem dla analizy są wypowiedzi innych przedstawicieli rosyjskiej diaspory w Warszawie i w Paryżu. Przegląd publicystyki i krytyki literackiej pisarki dowodzi, że Weber-Chiriakowa postrzegała emigrację jako misję, szczególne znaczenie przypisując literaturze. Odwoływała się do tradycji klasycznej literatury rosyjskiej, która starała się łączyć ideały estetyczne z etycznymi, a także do koncepcji pisarza-proroka. Teksty Weber-Chiriakowej, która należała do radykalnych kręgów diaspory, nieprzychylnych wobec jakichkolwiek kompromisów z Rosją sowiecką, odzwierciedlały założenia programowe gazety „Za Svobodu!”.

Wskutek gwałtownych przemian społecznych po rozpadzie Związku Radzieckiego pojawiła się potrzeba ukazania nowego bohatera literackiego, z którym mogliby się utożsamiać czytelnicy. Brak nowych modeli ogólnorosyjskiej postaci spowodował, że rosyjscy pisarze sięgnęli po doskonale znane wzorce z przeszłości. Celem niniejszego artykułu jest analiza głównych bohaterów dwóch powieści-manifestów początku XXI wieku – Generation ‘P’ W. Pielewina i Duchless S. Minajewa pod kątem obecności cech charakterystycznych dla zbędnego oraz małego człowieka. Obie kategorie postaci typowych dla XIX-wiecznej literatury rosyjskiej zostały częściowo dostosowane do współczesnej mentalności oraz współczesnych warunków życia.

Nauczanie języka obcego wiąże się z problemami, które pojawiają się już na początkowym etapie nauki. W artykule przedstawiono sposoby rozwiązywania niektórych z nich poprzez organizację wybranych elementów procesu dydaktycznego podczas zajęć i poza nimi za pomocą modelu „odwróconej klasy” oraz wykorzystanie autorskich materiałów edukacyjnych (takich jak mapa pamięci, kurs wideo wprowadzający do nauki języka rosyjskiego, materiały wspomagające naukę czytania i sposoby pracy z nimi). W artykule zaprezentowano plany związane z doskonaleniem i rozwojem kursu wideo.

Artykuł jest poświęcony problemom przekładu zjawisk językowych w Kolejce. Analizowane są w nim zjawiska podstandardowe, które stanowią wyzwanie dla tłumacza. Przyczyn tego stanu rzeczy można upatrywać w doborze niekonwencjonalnych środków stylistycznych, które zrewolucjonizowały spojrzenie na literaturę i jej przekład. Przytoczone fragmenty powieści są próbą odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu udało się tłumaczowi przekazać, za pomocą analogicznych środków językowych, wydźwięk utworu w języku polskim.

Celem niniejszego artykułu jest ustalenie stopnia aktywności wybranych tendencji akcentowych w mowie rodzimych użytkowników języka. W pracy wykorzystana została metoda ankietowania. Uczestnikami badania byli studenci wydziału filologicznego oraz matematyczno-fizycznego Smoleńskiego oraz Brzeskiego Uniwersytetu Państwowego. Analiza danych wykazała, iż badane tendencje akcentowe są aktywne we wszystkich grupach ankietowanych, przy czym w różnym stopniu. Najmniejszy stopień aktywności tendencje akcentowe wykazują w grupie rosyjskich studentów wydziału filologicznego, najwyższy – w grupie białoruskich studentów wydziału matematyczno-fizycznego. Nie zaobserwowano podobieństw w akcentuacji między ankietowanymi filologami z Rosji i Białorusi.

noty o autorach